भारतकोश
संग्रह पर लौटें

वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary

भट्ट नारायण द्वारा

DevanagariHindipublished355 पृष्ठ

प्रारंभिक पृष्ठ, प्रस्तावना एवं भूमिका

DUE DATE SLIP GOVT. COLLEGE, LIBRARY KOTA (Raj.) Students can retain library books only for two weeks at the most. BORROWER'S No. | DUE DTATE | SIGNATURE

॥ श्रीः ॥ हरिदास संस्कृत ग्रन्थमाला १२१ कविवरश्रीभट्टनारायणप्रणीतं वेणीसंहार-नाटकम् ‘प्रबोधिनी’ ‘प्रकाश’ संस्कृत-हिन्दीव्याख्योपेतम् संस्कृतव्याख्याकारः न्याय-व्याकरणाचार्य- पण्डित रामदेवझामैथिलः हिन्दीव्याख्याकारः पण्डित आदित्यनारायणपाण्डेय चौखम्बा अमरभारती प्रकाशन भारतीय सांस्कृतिक साहित्य के प्रकाशक व विक्रेता पोस्ट बाक्स संख्या १३८ के० ३७/१३०, गोपाल मन्दिर लेन वाराणसी-२२१००१ ( भारत )

प्रकाशक चौखम्बा अमरभारती प्रकाशन पोस्ट बाक्स १३८ के. ३७/१३०, गोपाल मन्दिर लेन वाराणसी-२२१००१ ( भारत ) © चौखम्बा अमरभारती प्रकाशन, वाराणसी-२२१००१ अष्टम्, संस्करण, सन् १६८२ ई० वि० सं० २०३६ मूल्य : रु० १५-०० अपरं च प्राप्तिस्थानम् चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय कचौड़ी गली वाराणसी-२२१००१ मुद्रक— विद्याविलास प्रेस गोपाल मन्दिर लेन, वाराणसी-२२१००१

HARIDAS SANSKRIT SERIES 121


VEṆĪSAṂHĀRA NĀṬAKA OF SHRI BHATTA NARAYANA Edited with the Prabodhini and Prakasha Sanskrit-Hindi Commentaries By Pt. RAMA DEVA JHA And Pt. ADITYA NARAYANA PANDEYA CHAUKHAMBA AMARABHARATI PRAKASHAN Oriental Publishers & Foreign Book-Sellers Post Box No. 138 K. 37/130, Gopal Mandir Lane Varanasi-221001 ( India )

Chaukhamba Amarabharati Prakashan Post Box No. 138 K. 37/130, Gopal Mandir Lane Varanasi–221001 ( India ) © Chaukhamba Amarabharati Prakashan, Varanasi–221001 Eighth : Edition 1982 Price Rs. 15-00 Also can be had from Chaukhamba Sanskrit Pustakalay Kachauri Gali Varanasi–221001 Printers—Vidyavilas Press, Varanasi

भूमिका विद्यावाचस्पति, श्री० पं० परमानन्दशास्त्री (प्रिंसिपल, राधाकृष्ण संस्कृत कालेज, खुर्जा) अये ! विद्यावारिधिनिमज्जननिर्मलीकृतान्तःकरणाः तत्रभवन्तो विद्वांसः ! विदितवेदितव्या एव भवन्तो यत् कस्यापि न चेतो रञ्जयति कविसूक्तिः ? । तदुक्तं भामहेन— धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च । करोति कीर्तिं प्रीतिञ्च साधुकाव्यनिबन्धनम् ॥ इति । यस्य खलु मोक्षसाधनता वरीवर्त्ति तत्र किं वक्तव्यमन्यदुपयोगित्वं, मोक्षावाप्तिश्च ब्रह्मज्ञानादेवेत्यविवादम् । काव्यस्य ब्रह्मरूपत्वम्— यदेतद्वाङ्मयं विश्वमर्थमूर्त्या विवर्त्तते । सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावकौ ॥ इति । स्पष्टमेव जगतः काव्यविवर्त्तत्वं प्रतिपादयन् प्रत्याययति । एतावता जगतः काव्यविवर्त्तत्वप्राप्तावपि काव्यस्य ब्रह्मरूपत्वं कथमिति तु नाशङ्कनी- यम् । 'जन्माद्यस्य यतः' ( ब्र० सू० अ० १ पा० १ सू० २ ) इति सूत्रेण जगतः कारणस्यैव ब्रह्मत्वप्रतिपादनात् । सिद्धे चास्य ब्रह्मत्वे— न स शब्दो न तद्वाच्यं न स न्यायो न सा कला । जायते यन्न काव्याङ्गम...................॥ इत्यपि साधु सङ्गच्छते । किन्तत्काव्यमिति प्रस्तुतायामस्यां टीकायामेव विराजत इति पुनरत्र प्रदर्शनं पुनरुक्ततामेवापद्येत । तदेतत्काव्यं दृश्यश्रव्यत्वभेदेन द्विविधम् । यदुक्तं दर्पणे— दृश्यश्रव्यत्वभेदेन पुनः काव्यं द्विधा मतम् । इति । दृश्यकाव्यमेव रूपकादिशब्देन व्यवह्रियते । रूपकभेदश्च नाटकम् तदुक्तं तत्रैव— दृश्यं तत्राभिनेयं तद्रूपारोपात्तु रूपकम् । नाटकमथ प्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः ॥ इति ।

[ ६ ] तदेवम्—अदोषं गुणवत्काव्यमलङ्कारैरलङ्कृतम् । रसान्वितं कविः कुर्वन् कीर्तिं प्रीतिञ्च विन्दति ॥ इति पद्यमनुस्मरता कविमूर्द्धन्यभट्टनारायणेन सर्वलक्षणोपेतं वेणीसंहारं नाम नाटकं निरमायि । तत्र किं वर्णयामोऽस्य नाटकस्य वैशिष्ट्यम्, अस्य कवेर्वैदुष्यञ्च काव्यप्रकाशकृता दर्पणकृता च स्व-स्व-ग्रन्थेऽत्रत्याः कविता निवेशयतैव प्रकाशितत्वात् । दर्पणकृता तु—षष्ठपरिच्छेदे बहून्युदाहरणानि प्रदर्शयताऽस्यैव नाटकस्य नाटकमौलिता कामं प्रकटीकृता । यद्यपि शृङ्गार- रसनाटकस्य प्रणेतारो बहवः सन्ति, परं वीररसनाटकस्य प्रणेतारो विरला एव दृश्यन्ते । यद्यप्यन्यानि हनुमन्नाटकादीनि वीररसाङ्गिनाटकानि समुल्लसन्ति, तथाप्येतस्मिन्नश्वत्थामाङ्के वीररौद्ररसयोः सन्निवेशः काव्यरसिकस्य कस्य न चेतस्सन्दोलयति । दूराह्वानं वधो युद्धं राज्यदेशादिविप्लवः । स्नानानुलेपने चाभिर्वर्जितो [नातिविस्तरः ॥ इति पद्यार्थं स्मारं स्मारं कविवरभट्टनारायणेन चतुर्थेऽङ्के प्रदर्शिता वृष- सेनवधवर्णनशैली तु नैव कुत्राप्यन्यत्र दृग्गोचरीभवति । 'कार्यो निर्वहणेऽद्भुत'इति वचनानुकूलेन षष्ठेऽङ्के राक्षसमागमनेनाद्- भुतरसवर्णनं कीदृक् चमत्कारी जानन्त्येव विद्वांसः । कवेरस्य विस्तृतविषयस्यापि मितार्थतता प्रतिपादनशक्तौ तु महाभारतीय- भीष्मादिपर्वचतुष्टयस्य कथायाः सन्निवेश एव परमं प्रमाणम् । सर्वाङ्गसुन्दरेऽस्मिन्नाटके व्याख्याविरचने प्राप्तपाण्डित्यप्रकर्षः को नाम न प्रवर्तेत स्वस्यामोदाय, अध्येतॄणामुपकाराय च ? यद्यपि साम्प्रतमत्र टीकात्रय- मुपलभ्यते । एका वाम्बेमुद्रणालये प्रकाशिता, द्वितीया कलिकातामुद्रणालये, तृतीया वाराणस्याम् । परं ताः कथं न छात्रान् सन्तोषयन्तीति विदितमेव भव- द्भिर्विद्वद्भिः । कापि टिप्पणीपदेनैव व्यवह्रियते । कस्यामपि यस्य कस्यचित् पदस्य व्याख्यानमेवास्ति । कापि सुलभस्थले विस्तृतापि मर्मस्थले मौनमेवा- वलम्बिता । अथवाऽस्पष्टशब्देनैव संवलितेति तासु कापि ग्रन्थस्य निगूढभावं प्रकटयन्ती परीक्षापारावारपारं छात्रान्नेतुं न समर्थेति निःशङ्कं शक्यते वक्तुम् । अलङ्कारालङ्कृतत्वाभावोऽप्यासु टीकासु महती त्रुटिरित्यतः प्रकृत-

[ ७ ] टीकाकारः सर्वान् विषयान् सरलतया सन्निवेशयन् ग्रन्थस्याभिप्रायं मृदुशब्दे समुपपादयन् ग्रन्थस्य काठिन्यं सुदूरं समुदक्षिपदिति मन्यामहे वयम् । अपरा चात्र प्रकाशनाम्नी हिन्दीटीकाऽपि विलसति । यस्याः सन्निवेशेन सुकोमल- मतयोऽपि छात्रा नेषदप्यर्थावगमक्लेशमनुभविष्यन्ति । कविकुलमूर्द्धन्योऽयं कस्मिन् समये कं देशं कं वंशं स्वजनुषा भूषयाञ्चकारे- त्यस्मिन् विषये दृढतरप्रमाणमनासाद्य विषीदन्ति मे मनांसि । केचन मन्यन्ते—द्विजोत्तमोऽयं गुप्तराज्यकाले- ( ४०० ) चतुर्थख्रिष्टीय- शताब्द्यां प्रादुर्बभूव । केचित्तु काव्यालङ्कारसूत्रस्य काशिकायाश्च प्रणेतु- र्भट्टवामनात्प्राचीनोऽयं ( ५०० ई० ) पञ्चम्यां वा ( ६०० ई० ) षष्ठ्यां वा ख्रिष्टाब्द्यां जननमासादयामास । भट्टवामनस्य समयश्च ( ७०० ई० ) सप्तमख्रिष्टाब्द्या अन्तः वेल्वल्करमहाशयेन निर्णीतः । भट्टवामनात्प्राचीनो भट्टनारायण इत्यत्र भट्टवामनस्य ग्रन्थे वेणीसंहारपद्यानामुल्लेख एव प्रमाणमिति । --परमानन्दशास्त्री

अत्र किञ्चिद्वक्तव्यम् आचार्य श्री ब्रह्मदत्तद्विवेदी (प्रिंसिपल, रामनिरञ्जनदासमुरारका-संस्कृत कालेज, पटना सिटी) न्याय-व्याकरणाचार्य पं० रामदेवझामहाशयैर्विनिर्मितया प्रबोधिन्याख्य- व्याख्यया संवलितं वेणीसंहारनाटकं परीक्षणस्पृशा दृशा निरीक्ष्य परमानन्द- सन्दोहमविन्दम्। अन्वय - प्रतिशब्द - कोश-भावार्थ-छन्दोऽलङ्कारप्रभृतिविविधविषयाणां समीचीनतया सङ्कलनेन रुचिररचनाञ्चितमनोहरकलेवरमिदं पुस्तकं विपश्चि- ताञ्चिरं प्रचुरमन्तः सन्तोषमाधातुमीष्टे। विशेषतोऽश्रमं परीक्षाकान्तारमन्ते- वसतः प्रविविक्षून, अविचिकित्समुपकरिष्यतीति दृढं विश्वसन्नभ्युदीयमानाय टीकाकर्त्रे परश्शतान् धन्यवादान् वितरति। इत्यलं पल्लवितेन। निवेदनम् अयि-विद्याविनोदविद्योतितमानसा मान्या विद्वज्जनाः सुहृज्जनाश्च! छात्रक्लेशदर्शनेन दोदूयमानचेतास्तान् परीक्षान्धिं पारयितुकामोऽस्य व्याख्या- विरचने पं० श्रीदेवनारायणझामहाशयेन प्रोत्साहितः, पं० श्रीवालकृष्णझा- महोदयस्य, व्याकरणाचार्य पं० श्रीरामचन्द्रझामहोदयानाञ्च साहाय्येन सम्पाद्य प्रबोधिनी व्याख्यासंवलितमिदं वेणीसंहारनाटकं भवतां समक्षं समु- पाययन्, महानुभावत्रितयाय प्रकृतग्रन्थप्रकाशनेन छात्राणां विदुषां च महान्त- मुपकारं विरचयते चौखम्बासंस्कृत-पुस्तकालयाध्यक्षाय, श्रेष्ठिवरश्रीजयकृष्ण- दासगुप्तमहोदयाय च धन्यवादान् समर्पयन्, पुरुषसाधारणबुद्धया, समुपस्थिता- नत्रत्यदोषान् स्वमहिम्ना परिमार्जयितुं समभ्यर्थयेऽहं तत्रभवतः श्रीमत इति। टीकाकारः

कथा-सार पण्डित रामचन्द्र झा, व्याकरणाचार्य प्रथम अङ्क नान्दीपाठके बाद महाभारतकी कथाके आधारपर कवि भट्टनारायण प्रणीत प्रस्तुत नाटकके अभिनयकी प्रस्तावना करते समय नेपथ्यकी ओरसे सहसा सुनाई पड़ा कि—'पाण्डवोंके दूत बनकर व्यासादि महर्षियोंके साथ भगवान् कृष्णचन्द्र दुर्योधनके यहाँ कौरवपाण्डवोंमें सन्धि करानेके लिए जा रहे हैं'—यह सुन सूत्रधार प्रसन्न होकर कहने लगा-भगवान्‌का यह संधि-प्रयास सफल हो और पाण्डव लोग भगवान् कृष्णचन्द्र के साथ प्रसन्न रहें तथा कौरव भी अपने कर्मचारियोंके साथ स्वस्थ रहें। इसी बीच नेपथ्यसे ललकार कर- ‘अरे नीच ! यह तू क्या बक रहा है ? जिन कौरवोंने लाक्षानिर्मित महल; विषमिश्रित भोजन तथा कपट-द्यूत ( जूआ ) रचकर हम लोगों के प्राण और सम्पत्तिके अपहरणकी चेष्टा करके महारानी द्रौपदीके वस्त्र और केशों को खींचा है, उन्हीं दुराचारी कौरवोंका स्वस्थताभिलाषी हो रहा है ? रे दुष्ट......' ऐसा कहते हुए सहदेव के साथ गदाधारी क्रोधान्ध भीम रंगमंच पर उतर आये और मेघनाद करते हुए कहने लगे—'क्या मैं संग्राममें कौरवोंका मर्दन न कर सकूँगा ? क्या मैं अपनी प्रतिज्ञाके अनुसार दुःशासनका रक्तपान न कर सकूँगा ? और क्या मैं अपनी प्रचंड गदासे दुर्योधन की जांघोंको चूर-चूर न कर डालूँगा ? जाओ सहदेव ! महाराजसे कह दो मैं इस संधिको नहीं मानूंगा । अगर महाराजको अपने गोत्र-वध ( दुर्योधना- दिवध ) से लोकमें निन्दित और लज्जित होनेका भय है तो होवे । मेरी लज्जा और सम्मान तो भरी सभामें द्रौपदीके वस्त्र और केशापकर्षणके समय ही भस्मसात् हो चुके हैं।' इसी बीच भानुमती ( दुर्योधनकी पत्नी ) की तीखी बातोंसे बींधी हुई अत एव उद्विग्न द्रौपदी भीमके समक्ष उपस्थित हो गयी । द्रौपदीके उतरे हुए चेहरेका कारण पूछने पर भीमको मालूम हो गया कि अभी भानुमतीने कहा था कि ‘अयि द्रौपदी ! संधि-प्रस्ताव तो

१० - कथासार प्रारम्भ हो गया है । तब अपने बिखरे केशोंको क्यों नहीं सम्हाल लेती ।' इस समाचारसे भीमका क्रोध इसलिये अधिक नहीं बढ़ा कि उन्हें यह भी उसी समय मालूम हो गया कि चेटीने भानुमतीको इसका सटीक उत्तर दे दिया था कि 'अयि भानुमती ! आपके केश जब तक विमुक्त नहीं होंगे (आप विधवा नहीं होंगी) तब तक मेरी महारानीके केश कैसे बँधेंगे ?' इतनेमे युद्धस्थलसे नगाड़े की आवाज आने लगी और कञ्चुकी द्वारा मालूम हो गया कि संधि प्रस्ताव भग्न हो गया तथा दुर्योधनने भगवान् कृष्णको बंदी बनानेका आदेश दे दिया । इसीसे अपने (पाण्डवोंके) शिविरमें खल- बली मच गयी है । यह सुन भीम तत्क्षण ही द्रौपदीको ढाढस देकर शीघ्रता से समरके लिए चल पड़े । द्वितीय अङ्क अभिमन्युवध के पश्चात् राजा दुर्योधन प्रफुल्लित होकर अपनी रानी भानुमतीको यह समाचार सुनानेके लिए स्वयं प्रस्तुत हुए, पर उस समय अपनी सखियोंके साथ धीरे-धीरे बात करती हुई महारानीको देख, दुर्योधन सशंकित होकर परदेकी आड़से महारानीकी बातें सुनने लगे । महारानी भानुमतीने कहा-'हे सखि ! तदनन्तर देवताओंसे भी अधिक सुन्दर उस 'नकुल' के दर्शनसे मैं उत्कण्ठित हो उठी—मेरा हृदय उसपर आसक्त हो गया, फिर मैं उस स्थानको छोड़कर लता-कुञ्जमें चली गई और वह नकुल भी मेरा अनुसरण करता हुआ उस कुञ्जमें प्रवेश कर गया तथा धृष्टतासे हाथ फैलाकर मेरे स्तनावरणोंको हटा दिया...' इतनी अधूरी बातें सुनते ही राजा दुर्योधन मारे क्रोधसे लाल हो उठे और मन ही मन कहने लगे-'अरी ! माद्रीसुत नकुलमें आसक्त दुराचारिणी ! ठीक है, तेरी सारी काली करतूत मुझे मालूम हो गई । अरी पापचित्ते ! इसीलिए आज प्रभातमें ही तू एकान्त स्थानमें चली आई थी । (कुछ सोचकर) बस ! बस !! 'हमारे (कौरवोंके) दुश्मन माद्रीसुत नकुलने हाथ फैलाकर स्तनावरण हटा दिया ! आ: पाप- चित्ते ! मेरी इज्जत भी पाण्डवोंसे बर्बाद हो गयी । बस ! अब अधिक सोचने और सुननेकी आवश्यकता नहीं ?' तलवार खींचकर ज्यों ही आगे बढ़े कि महारानीकी आवाज फिर सुनाई पड़ी । महारानीने कहा-'सखि ! इसके अनन्तर सवेरा हो गया और आर्यपुत्रके उद्बोधनके निमित्त प्रभात-

कथा-सार ११ कालीन मृदङ्गध्वनिके साथ वेश्याओंके सङ्गीतसे मैं जाग पड़ी।' इतना सुनते ही राजा दुर्योधन होश में आ गये। उन्हें यह मालूम हो गया कि यह सारा वृत्तान्त महारानी अपने स्वप्नका कह रही थीं। अच्छा हुआ कि मैंने आवेशमें आकर महारानीको कोई कटुवचन नहीं कहा। सचमुच आजकल मेरी बुद्धि स्थिर नहीं है। कथाप्रसङ्ग सम्पूर्ण होनेके पहले ही मैं नकुल (नेवला) को भीमका भाई माद्रीसुत समझकर व्यर्थमें महारानीकी गर्दन काटनेके लिए उद्यत हो गया था। अच्छा, महारानी अब अनिष्ट स्वप्नकी शान्तिके लिए भगवान् भास्करको अर्घ्यप्रदान करनेके लिए ध्यानस्थ हो रही हैं। यही अवसर महारानीके निकट जानेका है। यह सोचकर राजा संकेतसे सखियोंको दूर हटाकर पीछेसे महारानीकी अञ्जलिमें स्वयं पुष्पप्रदान करने लगे। परन्तु महारानीके अङ्गस्पर्शके सुखोंका अनुभव करते ही राजाके शरीरमें वासनाकी बिजली दौड़ गई। राजाका शरीर चञ्चल हो उठा और उनके हाथोंसे पुष्प पृथ्वीपर गिर पड़े। राजाके इस अशिष्ट व्यवहारसे महारानी तमक उठीं, परन्तु राजा अत्युग्र कामवासनाका अभिनय करते हुए रानीको वशमें लाने लगे। इतनेमें महाझंझावात (प्रचण्ड आँधी) से समस्त हस्तिना- पुर काँप उठा, त्राहि-त्राहिसे आकाश गूंजने लगा, दुर्योधनके विजय-रथकी पताका टूटकर धराशायी हो गयी, कौरवोंके शिविरमें आतङ्क सा छा गया, महारानी भानुमती भी त्रस्त होकर राजा दुर्योधनके गलेसे चिपक गयीं। इसी समय आर्तनाद करती हुई जयद्रथकी माता और उसकी पत्नी दुःशला (दुर्योधनकी बहिन) राजाके सामने आकर कहने लगी-महाराज ! गाण्डीव- धारी अर्जुनने पुत्रवियोगसे उद्विग्न होकर आज सूर्यास्तसे पहले महारथी जयद्रथको मारनेकी अटल प्रतिज्ञा कर ली है। उसके प्रकोपसे पृथ्वी काँप रही है। झंझावातसे वायुमण्डल दूषित हो गया है। रक्षा कीजिये महाराज, रक्षा कीजिये !!' यह समाचार सुन राजा दुर्योधनने उन दोनोंको सान्त्वना देकर रणस्थल की ओर प्रस्थान कर दिया। तृतीय अङ्क महारथी जयद्रथवधके संग्रामके दिन द्रुपद, द्युमत्स्येन, भूरिश्रवा, सोमदत्त, भगदत्त, बाह्लीक प्रभृति प्रधान-प्रधान राजाओं तथा जयद्रथ और असंख्य घोड़े-हाथियोंके वधसे रणस्थल इतना रक्तप्लावित हो चुका था कि रुधिर-

१२ कथा-सार प्रियं नामक राक्षस और उसकी वसागन्धा नामकी पत्नी यथेच्छ रुधिर, मांस, वसा और मज्जा से तृप्त होकर उस विकट संग्रामके सौ बरस तक अनवरत चलनेकी कामना कर रही थी और उधर द्रौपदीकी वेणीको पकड़कर घसींटनेवाले दुष्ट दुःशासनका वध करनेको दृढ़प्रतिज्ञ प्रचण्ड गदाधारी भीम दुःशासनका रुधिरपान करनेके लिये रणस्थलीमे इतस्ततः गरज रहे थे । पर उस दिन उनकी गदाशक्ति क्षीण हो रही थी, क्योंकि परशुरामके प्रधान शिष्य, समस्त लोकके आचार्य, धनुर्धारियोंमे श्रेष्ठ, कौरव-पाण्डव उभय पक्षके गुरु, ब्राह्मणश्रेष्ठ महामहा पराक्रमी द्रोणाचार्य दुःशासनकी रक्षामें तत्पर होकर कौरवोंके सेनानायक बनकर सृष्टिसंहार कालीन झंझावातसे क्षुब्ध पुष्करावर्तक मेघोंकी भीषण गड़गड़ाहटकी प्रतिध्वनिका अनुसरण करनेवाले अपने तीखे वाणोंसे पाण्डवोंकी सेनाको तितर-वितर कर रहे थे । उनके दिव्य शस्त्रोंकी ज्वालासे गाण्डीवधारी अर्जुन, सात्यकि और भीम भी तिलमिलाकर रणस्थलसे भाग जाना चाहते थे । समस्त पाण्डव-सेनामें त्राहि-त्राहि की प्रतिध्वनि गूंज रही थी । अन्तमें श्रीकृष्णकी मंत्रणासे द्रोणा- चार्य के पुत्र महारथी अश्वत्थामाके संग्राममें मर जानेकी झूठी अफवाह उड़ा दी गयी जिसे सुनकर द्रोणाचार्य स्तब्ध हो गये और धर्मराज युधिष्ठिरके मुखसे भी 'अश्वत्थामा हतः' (पृ. ११०) इतना अर्धोक्तपद सुनते ही विश्वसित होकर उन्होंने शस्त्रत्याग कर दिया । फिर क्या था, तत्क्षण ही धृष्टद्युम्नने लपककर आचार्यकी शिखाको पकड़कर उनकी 'गर्दन काट डाली और भीमकी गदा दुःशासनकी तरफ टूट पड़ी । समस्त कौरवसेना त्रस्त होकर रणस्थलीसे भाग गयी । आचार्यका सारथी भी शस्त्र-घातसे व्याकुल होकर रणस्थलके लिए प्रस्तुत शस्त्रसज्ज अश्वत्थामाके चरणोंपर जाकर गिर पड़ा और आचार्यकी दुःखद मृत्युका समाचार सुना दिया । विश्वविश्रुत पराक्रमी पूज्य पिताके अतर्कित मृत्युसमाचारसे अश्वत्थामा व्याकुल हो उठे । मृत्युका कारण मिथ्या प्रसारित पुत्रवियोग अश्वत्थामाको अधिक सता रहा था । रह-रहकर वे अजातशत्रु धर्मराजको कोस रहे थे । उनको विश्वास था कि मेरे पिता अजेय हैं; रणमें उनके दिव्य शस्त्रोंके सामने देवता भी टिक नहीं सकते । इसी बीच अश्वत्थामाके मामा कृपाचार्य भी रणसे पराङ्मुख होकर वहाँ उपस्थित हो गये और दीर्घ श्वास लेते हुये कहने लगे- 'समी

कथा-सार १३ भाइयोंके साथ कौरवनरेश दुर्योधनको धिक्कार है, जिसका आजतक कोई शत्रु नहीं उस अजातशत्रु धर्मराज युधिष्ठिरको धिक्कार है और जिन्होंने चित्र बनकर उस समय द्रौपदीके केशाकर्षणको तथा आज विश्ववन्द्य गुरु द्रोणाचार्यके केशाकर्षणको देखा उन्हें भी धिक्कार है। अर्थात् मुझे भी धिक्कार है।' ऐसा कहकर वे अश्वत्थामाको सेनापति बनाकर पाण्डवोंसे बदला लेनेके लिये उत्साहित करके दुर्योधनके पास ले गये। परन्तु इनके जानेके पहले ही महारथी कर्ण अपना रंग जमाकर सेनापतिके पदपर आरूढ हो चुके थे, अतः अश्वत्थामाके सेनापति बननेकी पदलोलुपताको देखकर व्यंग्यभरे शब्दोंमें कर्णने कहा—'द्रौणायने ! सेनापति बनना सहज नहीं। अभी-अभी आपके भुजपराक्रमशाली पूज्य पिताने सेनापति बनकर ही तो धृष्टद्युम्नसे त्रस्त होकर रणमें शस्त्र त्यागकर अपने साथ महारथियोंको भी मौतके घाट उतरवाया है। आखिर आप भी तो उन्हींके पुत्र हैं न !' इस तरह कर्णकी विविध प्रकारसे व्यंग्यभरी बातों को सुनकर अश्वत्थामा जल उठे और धैर्यच्युत होकर कहने लगे—अरे रे, राधागर्भभारभूत ! शस्त्रानभिज्ञ !! मेरे पिताकी निन्दा कर रहा है ! अरे, सूताधम ! मेरे पिता के भुजबलसे समस्त संसार विदित है। जब तक वे जीते रहे समरभूमिमें पाण्डवों के ऊपर क्या- क्या उत्पात मचाया, क्या तूने नहीं देखा था ? चापलूस ! उन्होंने रणसे शस्त्र का त्याग क्यों किया था इसका उत्तर सत्यपरायण धर्मराज युधिष्ठिरसे पूछ ! अरे समरभूमि से भागकर आनेवाले कायर ! भीरु !! समरमें उस समय तू कहाँ था ? कहाँ चली गयी थी तेरी यह वीरता ? अरे, व्यर्थाभिमानी ! मेरे पिताने पुत्रशोक या धृष्टद्युम्नसे त्रस्त होकर रणमें शस्त्रत्याग कर दिया, किन्तु व्यर्थ भुजाओंके अभिमानसे फूले न समाये तेरे मस्तक को अभी मैं केवल वाम (लघु) पादप्रहारसे चूर्णकर देता हूँ, ले, सम्भल जा मूर्ख ! बस, क्या था। अश्वत्थामाके पादप्रहारसे, बचकर कर्ण भी तलवार खींचकर खड़े हो गये और कहने लगे—अरे वकवादी ! ब्राह्मणाधम !! ब्राह्मण होनेके कारण तू अवध्य है, नहीं तो अभी तेरी गर्दनको धड़से अलग कर देता। इतना सुनते ही अश्वत्थामाने कड़ाकेसे अपने यज्ञोपवीतको तोड़ डाला और कहा—ले ! यदि मैं ब्राह्मण होनेके कारण ही तेरा अवध्य हूँ तो इस जातिको आज मैंने छोड़ दिया। अब आगे बढ़। अभी तुझे मारकर मैं अर्जुनकी प्रतिज्ञाको भग्न करता

१४ कथा-सार हूँ—तू मेरे हाथसे ही मर। इतनेमें दुर्योधन दोनोंके बीच खड़े होकर उन्हें शान्त कर ही रहे थे कि रण-स्थलसे भीमकी गदासे व्यथित दुःशासनका आर्तनाद सुनाई पड़ा। उसे बचानेके लिये अश्वत्थामाको छोड़कर सभी दौड़ पड़े। चतुर्थ अङ्क दुःशासनको बचानेके लिए दुर्योधन अपनी पूरी शक्तिसे विकट संग्रामका सामना करने पर भी अधिक देर तक टिक न सके। अन्तमें भीमकी प्रचण्ड गदासे मूर्च्छित होकर वे भी धराशायी हो गये। चतुर सारथी शीघ्रतासे इन्हें रथपर लादकर भाग गया और रणस्थलीसे दूर ले जाकर एक वट-वृक्षके नीचे ठण्डी हवामें भूमिशय्यापर लिटा दिया। उधर भीमने महारथी कर्ण और शल्य आदि योद्धाओंके समक्ष ही दुःशासनको पछाड़कर जीवित ही उसके विशाल वक्षःस्थलको अपने हाथोंसे चीरकर पूर्व प्रतिज्ञाके अनुसार यथेच्छ रक्तपान करके अवशिष्ट रक्तसे समस्त शरीरको रञ्जित कर डाला तथा महाभयानक घोराकृतिसे प्रलयकालीन मेघके समान गरजकर कर्णके ऊपर भी वे टूट पड़े। उस समय उनकी विकट आकृतिको देखकर उभय पक्षकी सेनायें उन्हें अजीब दानव समझकर चीत्कार करती हुई रणस्थली छोड़कर भाग गयीं। इतनेमें भीमका मेघनाद सुनकर कर्णको बचानेके लिए कृपाचार्य भी सुसज्जित होकर भागती हुई सेनाओंको ललकारते हुए रणस्थलमें पहुँच गये। अर्जुन भी भीमकी पराजयकी शंकासे अपने रथको तेजीसे बढ़ाकर महारथी कर्णके ऊपर बाण बरसाने लगे। दोनों महारथियोंके विकट युद्धमें असंख्य योद्धाओंकी गर्दन कटकर पृथ्वीपर गिरने लगी। हाथी, घोड़े और रथचक्रकी धूलिसे समस्त रणस्थल इतना प्रच्छन्न हो गया कि योद्धा लोग बिना निशाना साधे ही एक दूसरेपर बाण बरसाने लगे। इतनेमें पिताकी पराजय सुनकर कर्णका पुत्र कुमार वीर वृषसेन भी रणस्थलमें आ पहुँचा। उसे देख अर्जुन ने कहा—'अरे रे, कुमार वृषसेन ! मेरे क्रुद्ध हो जानेपर तेरे पिता भी पलभर मेरे समक्ष नहीं टिक सकते फिर तेरा तो कहना ही क्या ? दूर हो जा बालक !' यह सुन उस बालकने मर्मच्छेदी विकराल बाणोंसे अर्जुनके वक्षःस्थलको बींध डाला। महारथी अर्जुन उस व्यथाको सह न सके। झट क्रोधावेशमें आकर कर्कश गांडीवकी प्रत्यञ्चा ( डोरी ) तानकर बालकके ऊपर असंख्य बाणोंकी वर्षा करने लगे। पर अर्जुनका एक भी बाण सफल नहीं हुआ। त्वरित ही

कथा-सार १५ उस वीर बालकने अपने भुजबलसे अर्जुनके तमाम बाणोंको काटते हुए विद्युत गतिसे अर्जुनके उस प्रशस्त रथको क्षणभरमें बाणोंसे ढक दिया। वीर बालकके इस अपौरुषेय पराक्रमको देखकर उभय पक्षके सैनिक तथा भगवान् वासुदेव भी कहने लगे-शाबाश बालक ! शाबाश !! यह सुनकर गाण्डीवधारी अर्जुन तिलमिला उठे और इस बार उन्होंने अति तीक्ष्ण बाणोंसे बालकके रथ तथा धनुषकी प्रत्यञ्चाको ही काट डाला। किन्तु फिर भी वह वीर बालक विचलित नहीं हुआ। झट तलवार खींचकर पैदल ही अर्जुनपर टूट पड़ा। उधर कर्ण भी शरवर्षणसे अपने असहाय पुत्रकी सहायता करने लगे। इतनेमें एक दूसरे रथपर उछलकर वह बालक चढ़ गया और कहने लगा-'अरे, मेरे, पिताकी निन्दामें रत पाण्डुकुमार अर्जुन ! देख, अब मेरे बाण तेरे अङ्गोंके अतिरिक्त कहीं नहीं गिरेंगे।' ऐसा कहकर उसने गाण्डीवधारी अर्जुनके समस्त शरीरको बाणोंसे बींध डाला। अर्जुन उसके तीक्ष्ण बाणोंकी व्यथासे व्यथित हो उठे और इस बार क्रुद्ध होकर सहस्र सूर्यकिरणोंसे भी अधिक प्रकाशमान अपने शक्तिबाणको बालकके ऊपर छोड़ दिया। परन्तु उससे भी यह बालक विचलित नहीं हुआ। शीघ्रतासे उसने भी परशुरामके कुठारके समान तीक्ष्ण धारवाले बाणको प्रत्यञ्चापर चढ़ाकर कर्णपर्यन्त खींचकर एक ही निशानेमें अर्जुनके उस शक्तिबाणको आधे मार्गमें ही काट डाला। पुनश्च भगवान् वासुदेव कहने लगे-शाबाश बालक ! शाबाश !! यह सुन अर्जुनका शिर झुक गया और कर्णके अट्टहाससे समरभूमि गूँज उठी। यह देख अर्जुनने तिलमि- लाकर कहा—अरे रे, कर्ण ! तूने तो मेरे परोक्षमें मेरे वीर बालक अभिमन्युका वध किया था पर आज मैं तेरे सामने ही उसका बदला लेता हूँ। यह कहकर इस बार उस महागाण्डीवको सम्भाला जिसका शब्द वज्रपातके समान था। इतनेमें महारथी कर्णने भी अपने 'कालपृष्ठ' नामक धनुषको खींचा। दोनों महारथियोंके धनुषकी प्रत्यञ्चाकी गगनभेदी टङ्कारोंसे कर्ण-विवर फटने लगे। पर अन्तमें कर्णके हाथोंसे धनुष गिर पड़ा, कौरवसेना चिल्ला उठी—'हाय कुमार वृषसेन मारे गये !' तदनन्तर कर्णका सहचर सुन्दरक यह सब समाचार लेकर इतस्ततः भटकता हुआ उस वटवृक्षके नीचे बेहोश दुर्योधनके पास पहुँचा। उस समय कुछ होशमें आकर दुर्योधन अपने सबसे प्रिय छोटे भाई वीर दुःशासनके वधका ताजा समाचार सुनकर विलख-

१६ कथा-सार बिलख कर रो रहे थे। सुन्दरकको सामने देख बड़ी उत्सुकतासे युद्धका समाचार पूछने लगे। सुन्दरकने कुमार वृषसेन और गाण्डीवधारी अर्जुनके विकट संग्रामका सविस्तार वर्णन करते हुए अन्तमें कुमारकी दुःखद मृत्युका समाचार भी सुना दिया। राजा दुर्योधन 'हाय 'वत्स वृषसेन !' कहकर रोने लगे। इसी समय वहाँ गान्धारीके साथ महाराज धृतराष्ट्रके आनेका समाचार पहुँच गया। दुर्योधन लज्जित होकर अपना काला मुँह छिपानेका प्रयत्न करने लगे। पञ्चम अङ्क माता गान्धारीने कहा-पुत्र ! सर्वनाश हो चुका, तुझे मेरी शपथ है, अब भी युद्धविमुख हो जा (मुझे निपुत्री होनेसे बचा)। अब एकमात्र तू ही हम दोनों अन्धोंका पथ-प्रदर्शक बच गया है। इसी प्रकार पिता धृतराष्ट्र भी कहने लगे—देखो बेटा ! जिस भीष्मपितामह और द्रोणाचार्यके बलपर हम नहीं प्रत्युत सारा विश्व तेरी विजयपर निःशङ्क था, वे दोनों तो प्रथम ही मार डाले गये। आज महाप्रतापी कर्णके सामने उसके ही पुत्र वीर वृषसेनकी हत्याके समय अर्जुनके गांडीवकी टङ्कारोंसे संसार कम्पित हो उठा है। पुत्र ! पाण्डवोंकी सभी प्रतिज्ञायें पूरी होती जा रही हैं। अतः शत्रुविषयक अभिमान परित्याग कर समय रहते अब भी तुम युधिष्ठिराभिलषित संधिनियमसे (सिर्फ पाँच गाँव देकर) सन्धि कर लो। युधिष्ठिर अभी भी सन्धि करनेका इच्छुक है क्योंकि उसकी प्रतिज्ञा है कि—'मेरे भाइयोंमें एकका भी वध होगा तो मैं जीवित नहीं रहूँगा। अतः उसे अनिष्टकी शङ्कासे सतत युद्धविरामकी इच्छा बनी रहती है।' यह सुनकर दीर्घ निःश्वासलेते हुए दुर्योधनने कहा—पिताजी, पिताजी !! यह आप क्या कह रहे हैं ? एक भी कनिष्ठ भ्राताकी मृत्यु हुए बिना ही युधिष्ठिरने ऐसी प्रतिज्ञा कर ली है तो क्या मैं ९९ भ्राताओंके¹ मरनेपर भी अपने प्राणोंकी ममतापर सन्धि कर लूँ—ऐसा कदापि नहीं हो सकता। अगर इस समय पराजयकी आशङ्कासे मेरी ममतापर यह सन्धि- प्रस्ताव आप रखेंगे तो राजाके क्षत्रियोचित धर्मकी मर्यादाका उच्छेद हो १. 'भ्रातॄणां निहते शते' (पृ० २०६) यहाँ 'शत' शब्द बहुल पर्यायवाची अर्थात् ९९ परक है। इसी प्रकार इस अङ्कमें यत्र-तत्र 'शत' शब्दसे यही अर्थ समझना चाहिए।

जायगा। पिताजी ! आप आशीर्वाद दीजिए। वत्स वीर दुःशासनके रक्तको पीनेवाले शत्रु भीमको मारकर ही मैं युधिष्ठिरकी प्रतिज्ञा पूरी करूँगा। इतने में कौरवसेनाकी चीत्कारोंसे दिशायें गूँज उठीं। महासमरसे रोते हुए शल्यके पलायनसे विदित हो गया कि अर्जुनके वज्रसम गाण्डीवके वज्रपातसे महारथी कर्ण धराशायी हो गये। यह सुन हाय प्रियमित्र कर्ण ! कहते हुए दुर्योधन पृथिवीपर गिर पड़े और माता-पिता उन्हें आलिङ्गन कर धैर्य देने लगे। इसी अवसर पर दुर्योधनको ढूँढ़ते हुए अर्जुनके साथ भीम भी वहाँ पहुँच गये और दोनों भाई माता गांधारीके साथ धृतराष्ट्रको उपस्थित देख चकित होकर सदाचारके अनुकूल उन्हें प्रणाम कर दुर्योधनको धिक्कारने लगे। दुर्योधन भी तमक उठे। दोनों पक्षोंमें बढ़-बढ़कर बातें होने लगीं। अन्तमें क्रोधावेशमें आकर भीमने कहा—अरे भरतवंशके कलङ्क ! अब मेरी सभी प्रतिज्ञायें पूरी हो चुकी हैं, केवल तेरी जांघोंको इस गदा से विदीर्ण कर तेरे रक्तसे अपने शरीरको रञ्जित करना ही बाकी है, उसे भी आर्य धृत- राष्ट्रके समक्ष होनेसे अभी नहीं तो कल सवेरे अवश्य पूरा करूँगा। यह कहकर बड़े भाई धर्मराज युधिष्ठिरका आह्वान सुन दोनों भाई शिविरकी ओर चले गये। तदुपरान्त कर्णका वध सुनकर अर्जुनको ललकारते हुए अश्वत्थामा उपस्थित होकर कहने लगे—कौरवनरेश ! आपने अपने प्रिय मित्र कर्णका पराक्रम तो देख लिया, अब उसका प्रतिशोध लेनेके लिये मुझे आज्ञा दीजिये। मैं तिनकेके समान अर्जुनके गाण्डीवको ध्वस्त कर क्षणमात्रमें पाण्डवोंकी गर्दन काटे डालता हूँ। यह सुन दुर्योधन व्यथित हो उठे और कहने लगे—आचार्यपुत्र ! धनुर्धर क्षत्रियवीर अङ्गराज प्रियमित्र कर्णके विनाशसे जितने आप सुखी हैं, उतना ही मैं दुःखी हूँ। अतः आपका यह मनोरथ मेरे विनाशके बाद पूरा हो तो अच्छा। षष्ठ अङ्क महाभारत संग्रामके अन्तिम दिन सवेरे दीर्घश्वास लेते हुये युधिष्ठिरने कहा—'आह ! भीमने प्रतिज्ञा कर ली है कि यदि सवेरे दुर्योधन नहीं मारा गया तो अपना ही प्राण परित्याग कर दूँगा'। इस समाचारसे न जाने दुर्योधन कहीं छिप गया है। इसी समय पांचालक पहुँच कर कहने लगा—'महाराज-

३८ कथा-सार

की जय हो ! महाराज ! भगवान् वासुदेवके साथ कुमार भीम और अर्जुन दोनों भाई जब समन्तपञ्चकके चारों ओर दुर्योधनको खोज रहे थे, तभी कुमार भीमसेनके परिचित किसी व्याधने आकर सरोवरमें प्रवेश करते हुए दुर्योधनके पदचिह्न उन लोगोंको दिखा दिये । फिर तो कुमार भीमकी गदा फड़क उठी, क्षणमात्रमें ही उन्होंने दुर्योधनको विविध प्रकारसे धिक्कारते हुए अपनी गदासे उस सरोवरको आलोड़ित करके उसके समस्त जलको उछालकर बाहर फेंक दिया । तदुपरान्त दुर्योधन विक्षुब्ध होकर दोनों हाथोंसे भीषण गदा उठाकर घुमाता हुआ वायुनन्दन (भीम) पर टूट पड़ा । किन्तु क्षण- मात्रमें ही उसने भयानक समरभूमिकी ओर देखा, जहाँ भीष्म, द्रोण, कर्ण, दुःशासन, शल्य प्रभृति महारथियोंके तथा समस्त कौरवोंके ढेरों मृतशरीरोंको नोच-नोचकर शृगाल और श्वान खा रहे थे । यह देख दुर्योधनको अपना दुष्कर्म याद आ गया और उसने सहमकर अपनी गदाको जमीन पर फेंक दिया । यह देख कुमार भीमने कहा—अरे रे, कौरवकुलकलंक ! क्यों डरता है ? ( कुमार अभिमन्युकी तरह निःशस्त्र करके मैं तेरा वध नहीं करना चाहता, उसकी गदाको ठोकर मारकर ) ले दुष्ट सम्हाल अपनी गदाको और हमारे पाँचों भाइयोंमें जिस एकसे तुझे लड़कर मरना अभीष्ट हो लड़ ले, इसमें मुझे कोई आपत्ति नहीं है । यह सुन दुर्योधन पुनः तमक उठा और दुःशासनवधके प्रतिशोधकी भावनासे भीमके साथ ही गदायुद्ध प्रारम्भ कर दिया । तदुपरान्त भगवान् वासुदेवने अपनी विजय निश्चित समझकर महाराजको राज्याभिषेककी विधिवत् सम्पूर्ण सामग्री तैयार करनेके लिये कहनेको मुझे भेजा है । यह सुन महाराज गद्गद हो उठे, द्रौपदीका हर्षोद्रेक वर्णनातीत हो रहा, विजय विजय !! की ध्वनि समस्त राजभवन मे गूंजने लगी । परन्तु इसी बीच दुर्योधनके मित्र चार्वाक नामक रासक्षसने तपस्वीके वेषमे अस्त-व्यस्त होते हुए युधिष्ठिरके पास जाकर दुर्योधनकी गदासे भीमके धराशायी होनेका मिथ्या समाचार अफसोस करते हुए सुना दिया । सत्य- वादी महाराज उस छद्मवेषी तस्पवीके वचन सुनकर 'हाय, वत्स भीम !' कहते हुए मूर्च्छित होकर गिर पड़े । कंचुकीने उन्हें अथक प्रयाससे होशमें लाया परन्तु महाराज शान्त नहीं हुए । उनकी शोकाग्नि भमक उठी, वे अपनी प्रतिज्ञाके अनुसार चिता लगाकर भस्म होनेके लिये उद्यत हो गये ।

कथा-सार १६ उनके साथ महारानी द्रौपदी भी भीमके वियोगमें तड़पती हुई महाराजसे पहले ही चितामें प्रवेश करनेके लिए तैयार हो गई। इसी समय ताजे खूनसे लथपथ, द्रौपदी का नाम ले लेकर गरजती हुई महाभयंकर आकृति को राजभवनकी ओर आते देख, सभी लोग उसको दुर्योधन समझकर इतस्ततः भागने लगे। महाराज युधिष्ठिरको शस्त्रप्रदान करनेका साहस भी किसीमें न रहा। अतः महाराजने द्रौपदीकी ओर बढ़ती हुई उस भयानक आकृतिको लपककर अपने भुजपाशमें कसकर आबद्ध कर लिया और कहने लगे-अरे रे, मेरे प्रिय अनुज भीमके हत्यारे पापी दुर्योधन ! आज तू मेरे भुजारूपी पिंजडेके भीतर पहुँचकर बच नहीं सकता। यह सुन महाराजके भुजपाशमें आबद्ध घोराकृति भीम बोल उठे-हैं, यह क्या ! महाराज मुझे दुर्योधन समझ- कर मसल देना चाहते हैं ! ( सम्भलकर ) महाराजकी जय हो ! महाराज ! भ्रम न करें मैं दुर्योधनके रक्तसे लिप्त आपका प्रिय अनुज भीम हूँ। अब वह पापी दुर्योधन कहाँ ? भगवान् वासुदेवका तिरस्कार करनेवाले उस महापापी- को आपके आशीर्वाद से अभी-अभी मैंने चूर्ण कर डाला है। आर्य ! मुझे एक क्षणके लिये अवकाश दीजिये। मैं दुर्योधनके तप्त रक्तमें सने हुए इन हाथोंसे द्रौपदी की वेणी, जिसे दुर्योधनके आदेशसे दुष्ट दुःशासनने खींचकर खोल दिया है-बाँधनेके लिये व्यग्र हो रहा हूँ। यह सुनते ही महाराजने भीमके मस्तकको सूंघकर हर्षोच्छ्वसित होकर भीमका आलिंगन किया और भीम लपककर द्रौपदीके गलेसे चिपककर अपने हाथोंसे द्रौपदीकी वेणीको गूंथने लगे इतनेमें अर्जुनके साथ भगवान् वासुदेव पहुँच गये और कुछ हँसते हुए कहने लगे--भ्राताओंके सहित युधिष्ठिरकी जय हो। महराज युधिष्ठिर ! मैं यह देखकर कि आप चार्वाकके कपटोंसे व्याकुल हो रहे हैं; अर्जुनको लेकर शीघ्र आया हूँ। पर रास्ते ही में पता लगा कि नकुलने उसे पकड लिया है। अतः कहिये महाराज ! इसके आगे अब आपकी क्या इच्छा है जो हमलोग करें। भगवान् वासुदेवके यह वचन सुन धर्मराजने कहा- भगवन् ! अब यही आशीर्वाद दें कि बिना किसी सन्देहके आपमें लोगोंकी सुदृढ भक्ति हो। भगवान्‌ने कहा--एवमस्तु। -: ❖ : ० : ❖ :-