वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

विहिता राजधर्माः । १४१ पकुर्वाणांश्च । इति । निरुत्साहान्, कर्त्तव्यार्थे स्थिरः प्रयत्न उत्साहस्तद्रहितान्, अलसानितियावत् । अब्राह्मणान्, ब्राह्मणातिरिक्तान् क्षत्रिया- दीन् । अथ वा अब्राह्मणान् श्रोत्रियत्वादिगुणरहितान् ब्राह्म- णान् । अकरान्, येभ्यः करो न गृह्यते, किन्तु मासि मास्येकै- कदिनं कर्म कार्यते तादृशान् शिल्प्यादीन् । अत एव- मनुः, यस्य राज्ञस्तु विषये ब्राह्मणः सीदति क्षुधा । तस्यापि तत्क्षुधा राष्ट्रमचिरेणैव सीदति ॥ श्रुतवृत्ते विदित्वास्य वृत्तिं धर्म्यां प्रकल्पयेत् । संरक्षेत्सर्वतश्चैनं पिता पुत्रमिवौरसम् ॥ संरक्ष्यमाणो राज्ञा यं कुरुते धर्ममन्वहम् । तेनायुर्वर्द्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च ॥ इति । अत्र हि मनुवाक्ये-“ब्राह्मणः सीदति क्षुधा” इति प्रथम- मुपक्रम्य, “श्रुतवृत्ते विदित्वास्य” इत्यनेन श्रोत्रियस्यैवाव- श्यभरणीयत्वमुपसंहृतम् । तदेकमूलकतया गौतमवाक्येऽपि श्रोत्रियस्यावश्यभरणीयत्वमुक्त्वा तदतिरिक्तस्य जातिमा- त्रब्राह्मणस्य भरणे निरुत्साहत्वं हेतुत्वेनोपन्यस्तं वेदितव्यम् । शङ्खलिखितौ, राजन्यवैश्यावप्यजीवन्तौ राजानमुपति- ष्ठेयातां तावुभौ शक्तितः संविभक्तावुपकुर्यातां स्वस्वधर्मानुष्ठा- नेन शिल्पिनः कारवश्च शूद्राः । इति । अजीवन्तौ, स्वस्ववृत्त्या जीविकामलभमानौ । एतद्वाक्ये- ऽपि- संविभक्तौ कृतजीविकौ, तावुभौ राजन्यवैश्यौ, राज्ञः शक्तितो यथासामर्थ्यमुपकुर्याताम्, अपिशब्दात् शिल्प्यादयः शूद्रा अपि जीविकामलभमाना राज्ञा कृतसंविभागाः, स्वस्वध-

१४२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे र्मानुष्ठानेन राज उपकुर्युरित्युक्तम् । तथा चोपकुर्वतामेव क्षत्रि- यादीनां त्रयाणां वर्णानां राज्ञोऽवश्यभरणीयत्वं, न त्वनुपकुर्व- ताम् । पूर्वोदाहृतगौतमवाक्ये निरुत्साहांश्च ब्राह्मणानित्यनेना- नुपकुर्वतामपि जातिमात्रब्राह्मणानामवश्यभरणीयत्वे निरुत्साहत्वं हेतुरुपन्यस्तः । अन्यथा हि अनुपकुर्वतामपि स्वराष्ट्रवर्त्तिनां सर्वेषामवश्यभरणीयत्वेनैतेषामभरणे राज्ञो महान् दोषोऽश- क्यानुष्ठानता च स्यात् । हरदत्तस्तु पूर्वोदाहृतं गौतमवाक्यमेवं व्याख्यातवान् । बिभृयात् श्रोत्रियान् ब्राह्मणान्, श्रोत्रिया अधीतवेदाः तान्, ब्राह्मणानन्नादिदानेन बिभृयात् । निरुत्साहांश्चाब्रा- ह्मणान्, जीवनार्थं यत्नं कर्तुमसमर्थान् अब्राह्मणान् क्षत्रियादीनपि बिभृयात्, किं पुनर्ब्राह्मणान् । पूर्वसूत्रे तु अ- र्जने समर्थानपि श्रोत्रियान् स्वयमाहूय बिभृयादिति । अकरांश्च, येभ्यः पूर्वैः करो न गृहीतस्तान् अकरान्, बिभृयात्, तेभ्यः स्वयं करं नोत्पादयेत् । उपकुर्वाणांश्च, अधीयाना ब्रह्मचारिण उपकुर्वाणास्तांश्च बिभृयादन्नादिदानेन, यद्यर्थिनः, स्वयंजी- वनवतश्च करादिव्यावर्त्तनेन । उपकुर्वाणा, लोकोपकारिणो वैद्यादय इति केचित् । यमः, अभेद्यमच्छेद्यमनादिमक्षयं निधिं पुराणं पालयन्ति ये । महीपतिस्तानभिपूज्य वै द्विजान् भवेदजेयो दिवि देवराडिव ॥ पुराणं निधिं, वेदरूपम् । शक्यं हि कवचं भेत्तुं नाराचेन शरेण वा । अपि वज्रसहस्रेण ब्राह्मणाशीः सुदुर्भिदा ॥ इति । तथा,

विहिता राजधर्माः। १४३ पूर्वरात्रान्तरात्रेषु द्विजा यस्य ह्यधीयते । स राजा सह राष्ट्रेण वर्द्धते ब्रह्मतेजसा ॥ राजा यत्कुरुते पापं प्रमादात्सह तेन च । वसन्तो ब्राह्मणा राष्ट्रे जप्येन शमयन्ति तत् ॥ ब्राह्मणान् पूजयेन्नित्यं प्रातरुत्थाय भूमिपः । ब्राह्मणानां प्रसादेन वसन्ति दिवि देवताः ॥ यदरुच्या हरन्त्येते शुभं वा यदि वाऽशुभम् । तत्तथा नान्यथा कुर्याद्ब्राह्मणा ह्यत्र कारणम् ॥ इति । मनुः, नाब्रह्म क्षत्रमृध्नोति१ नाक्षत्रं ब्रह्म वर्द्धते । ब्रह्म क्षत्रेण संयुक्तमिह चामुत्र वर्द्धते ॥ इति । यमः, राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं पौराः पर्णं मन्त्रिणस्तस्य शाखाः। तस्माद्राज्ञा ब्राह्मणा रक्षणीया मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः ॥ आसन्नं हि दहत्यग्निर्दूराद्दहति ब्राह्मणः । प्ररोहत्यग्निना दग्धं ब्रह्मदग्धं न रोहति ॥ ब्राह्मणानां च शापेन सर्वभक्षो हुताशनः । समुद्रश्चाप्यपेयश्च विफलस्तु पुरन्दरः ॥ विफलः वृषणरहितः । चन्द्रमा राजयक्ष्मी च पृथिव्यामूषराणि च । वनस्पतीनां निर्यासो दानवानां पराजयः ॥ अनन्तान्येव तेजांसि ब्राह्मणानां महात्मनाम् । तस्माद्विप्रेषु नृपतिः प्रणमेन्नियमेन च ॥ इति । महाभारते, १ वर्धते इत्यर्थः ।

१४४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विरमिष्यतः । ब्राह्मणान् प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणांश्च विरुद्ध्यते ॥ ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति । रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥ नैतान् स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति । एतान् दोषान्नरः प्राज्ञो बुद्ध्या बुद्ध्वा विवर्जयेत् ॥ तथा तत्रैव भीष्मवाक्यम्— एतद्राज्ञः कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत । ब्राह्मणानामनुज्ञातमत्यन्तं सुखमिच्छता ॥ कर्तव्यं पार्थिवेनेह तद्विद्धि भरतर्षभ । श्रोत्रियान् स्नातकान् वृद्धान्नित्यमेवाभिपूजयेत् । पौरजानपदांश्चापि ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् । सान्त्वेन भोगदानेन नमस्कारैस्तथैज्यया ॥ एतत्कृत्यतमं राज्ञां नित्यमेवाभिलक्षयेत् । यथात्मानं यथा पुत्रांस्तथैतान् परिपालयेत् ॥ ये चाप्येषां पूज्यतमास्तान्नृपः प्रतिपूजयेत् । तेषु शान्तेषु तद्राष्ट्रं सर्वमेव विराजते ॥ इति । राज्ञां खड्गादिषु देवीपूजनमावश्यकं सर्वदा कर्तव्य- त्वेनोक्तम्— देवीपुराणे, नामभेदेन सा भिन्ना अभिन्ना परमार्थतः । शिवा नारायणी गौरी चर्चिका विमला उमा ॥ सा वन्द्या पूजनीया च सततं तत्तद्भावितैः । विजयार्थं नृपैः खड्गे छुरिकापादुके पटे ॥ चामुण्डां चित्ररूपां च लिखितां चाथ पुस्तके ।

विहिता राजधर्माः । १४५

ध्वजे वा कारयच्छत्रे स नृपो विजयेद्रिपून् । इति । कार्त्तिकेयपूजापि सर्वदा कर्त्तव्यत्वेन, विशेषतश्च रणे प्र- स्थितस्य राज्ञ आवश्यकत्वेनोक्ता भविष्यपुराणे— राज्ञां पूज्यः सदा प्रोक्तः कार्त्तिकेयो महीपते । कार्त्तिकेयादृते राज्ञां नान्यं पूज्यं प्रचक्षते ॥ सङ्ग्रामे गच्छमानो यः पूजयेत्कृत्तिकासुतम् । स शत्रूञ्जयते वीरो यथेन्द्रो दानवान् रणे ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेच्छङ्करात्मजम् । पूजयानस्तु तं भक्त्या चम्पकैर्विविधैर्नृप ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यः सद्यो गच्छेच्छिवालयम् । नान्यं पूज्यमित्यनेन कार्त्तिकेयपूजाविधानस्यावश्यकत्वम्, न त्वन्यदेवतापूजानिषेधः । उदाहृतदेवीपुराणवचनेन देवीपू- जायाः, कूर्मपुराणादौ शिवविष्ण्वादिदेवतापूजाया अपि राज- कर्तृकत्वेन विशिष्ट्याभिधानात् । राजेत्यनुवृत्तौ अन्यदपि कर्त्तव्यत्वेनोक्तं ब्रह्मपुराणे— नित्यं सन्निहितान् देवान्मुनीन् नागांश्च पूजयेत् । पिशाचेभ्यो बलिं दद्यात्सन्ध्याकाले च नित्यशः ॥ इति । उक्तवृत्तस्य राज्ञः फलमाह मनुः— एवंवृत्तस्य नृपतेः शिलोञ्छेनापि जीवतः । विस्तार्यते यशो लोके तैलबिन्दुरिवाम्भसि ॥ इति । कात्यायनोऽपि— आत्मीये संस्थिता धर्मे नृपाः शक्रत्वमाप्नुयुः । अवीचिवासिनो ये तु व्यपेताचारिणः सदा ॥ ये तु व्यपेताचारिणः त्यक्तवर्णाश्रमधर्मास्ते सदा बहु- कालपर्यन्तमवीचिनामकनरकवासिनः । १९

१४६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे गच्छेत्सम्यगविज्ञाय वशं क्रोधस्य यो नृपः । वसेत्स नरके घोरे कल्पान्तं तु न संशयः ॥ सम्यगविज्ञाय, स्वक्रोधनिमित्तं परापराधमनिर्णीय । कर्त्तव्यान्तरमप्युक्तं गरुडपुराणे— मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः । समबुद्धिः प्रसन्नात्मा सुखदुःखसमो भवेत् ॥ वीराः कष्टमनुप्राप्ता न भवन्ति विषादिताः । प्रविश्य वदनं राहोर्विनोदति पुनः शशी ॥ तथा, कारणेन विना भृत्ये यस्तु कुप्यति पार्थिवः । स गृह्णाति विषोन्मादं कृष्णसर्पेण दंशितः ॥ तथा, लीलां करोति यो राजा भृत्ये सज्जनगर्विते । स वादे विग्रहे क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते ॥ लीलां क्रीडाम् । वादे, वाक्कलहे । विग्रहे, शस्त्रसाध्ये सङ्ग्रामे । तथा, तुल्यार्थं तुल्यसम्बन्धं मर्मज्ञं व्यवसायिनम् ॥ अर्द्धराज्यहरं भृत्यं यो न हन्यात्स हन्यते । इति इति राज्ञो विहितधर्माः । अथ राज्ञः प्रतिषिद्धा धर्माः, मत्स्यपुराणविष्णुधर्मोत्तरयोः, मृगयां पानमक्षांश्च वर्जयेत्पृथिवीपतिः । एतान्यासेवमानास्तु विनष्टाः पृथिवीक्षितः ॥

प्रतिषिद्धा राजधर्माः । १४७ बहवो नृपशार्दूल सङ्गया येषां न विद्यते । दिवास्वप्नं वृथाऽट्यां च विशेषेण विवर्जयेत् ॥ वृथाऽट्या, वृथाऽटनम् । वाक्पारुष्यं न कर्त्तव्यं दण्डपारुष्यमेव च । परोक्षनिन्दा च तथा वर्जनीया महीक्षिता ॥ अर्थस्य दूषणं राजा द्विपकारं विवर्जयेत् । अर्थानां दूषणं चैकं तथाऽर्थेन च दूषणम् ॥ प्राकाराणां समुच्छेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया । अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च ॥ अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च । अर्थेन दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्त्तनम् ॥ तथा, न राज्ञा मृदुना भाव्यं मृदुर्हि परिभूयते । न भाव्यं दारुणेना तितीक्ष्णादुद्विजते जनः ॥ काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः । राजा लोकं दयाऽपेक्षी तस्य लोकद्वयं भवेत् ॥ भृत्यैः सह महीपालः परिहासं विवर्जयेत् । भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षुकसङ्कथम् ॥ व्यसनानि च सर्वाणि भूपतिः परिवर्जयेत् । लोकसङ्ग्रहणार्थाय भृतकव्यसनी भवेत् ॥ शौण्डीरस्य नरेन्द्रस्य नित्यमुद्रिक्तचेतसः । जना विरागमायान्ति सदा दुःसेव्यभाविताः ॥ व्यसनानि, पुरुषार्थविक्षेपकाणि मृगयादीनि । तान्याह मनुः— मृगयाऽक्षा दिवास्वापः परिवादः स्त्रियो मदः ।

१४८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे तौर्यत्रिकं वृथाऽट्या च कामजो दशको गणः ॥ तौर्यत्रिकं नृत्यगीतवाद्यानि । एतत्त्रिकमादाय दश काम- जानि व्यसनानि । पैशुन्यं साहसं द्रोह ईर्ष्याऽसूयाऽर्थदूषणम् । वाग्दण्डजं च पारुष्यं क्रोधजोऽपि गणोऽष्टकः ॥ वाक्पारुष्यं दण्डजं च पारुष्यमादायाष्टविधत्वं द्रष्टव्यम् । द्वयोरप्येतयोर्मूलं यं पूर्व कवयो विदुः । तं यत्नेन जयेल्लोभं तज्जये तावुभौ गणौ ॥ दश कामसमुत्थानि तथाऽष्टौ क्रोधजानि च । व्यसनानि दुरन्तानि प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ कामजेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः । वियुज्यतेऽर्थधर्माभ्यां क्रोधजेष्वात्मनैव तु ॥ आत्मनैव वियुज्यते, मरणमापद्यत इत्यर्थः । तत्र सप्त कष्टतमानि । यथाऽऽह मनुः— पानमक्षाः स्त्रियश्चैव मृगया च यथाक्रमम् । एतत्कष्टतमं विद्याच्चतुष्कं कामजे गणे ॥ दण्डस्य पातनं चैव वाक्पारुष्यार्थदूषणे । क्रोधजेऽपि गणे विद्यात्कष्टमेतत्त्रिकं सदा ॥ सप्तकस्यास्य वर्गस्य सर्वत्रैवानुषङ्गिणः । पूर्वपूर्वं गुरुतरं विद्याद्व्यसनमात्मनः ॥ परिवादः, परदोषकथनम् । वृथाऽट्या, वृथाऽटनम्। पैशुन्यम्, अनभिव्यक्तदोषाविष्करणम् । साहसम्, साथोर्बन्धनादिनिग्रहः । द्रोहः, ब्रह्मवधः । ईर्ष्या, परगुणासहिष्णुता । परगुणेषु दोषावि- ष्करणमसूया । अर्थदूषणम्, अर्थापहारो देयानामदानं च । वा-

प्रतिषिद्धा राजधर्माः । १४९ क्पारुष्यम्, आक्रोशादि। दण्डपारुष्यम्, अल्पापराधेऽपि बहुला- र्थग्रहणं, शारीरदण्डो वा । व्यसनस्य च मृत्योश्च व्यसनं कष्टमुच्यते । व्यसन्यधोऽधो व्रजति स्वर्यात्यव्यसनी मृतः ॥ अधोऽधो व्रजति, नरकं प्रतिपद्यत इत्यर्थः । नरकाणां पा- ताल एव वर्णितत्वात् । विष्णुधर्मोत्तरे— न गाहेज्जनसम्बाधं न चाज्ञातं जलाशयम् । नापरीक्षितपूर्वं तु पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ नारोहेत्कुञ्जरं व्यालं नादान्तं तुरगं तथा । व्यालम्, दुष्टम् । नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नैव चाशुष्कवाससम् । अशुष्कवाससम्, आर्द्रवाससं, रजस्वलामित्यर्थः । तथा, नारोहेद्विषमां नावं नापरीक्षितनाविकाम् । तथा, देवतासु न वोच्छिन्द्यात्पूर्वदायान् कथञ्चन । प्राक्स्थितं च न चोच्छिन्द्यान्न चोच्छिन्द्यात्तथा जनात् ॥ उच्छेत्ता नरकं याति सह पूर्वैः पितामहैः । अपि स्वल्पं न हर्तव्यं देवद्रव्यं विजानता ॥ स्वल्पस्यापि फलं घोरं यस्माज्जन्मान्तरे भवेत् । षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च ॥ देवद्रव्यापहरणान्नरकं प्रतिपद्यते । सन्तीह देवताः सौम्याः सन्त्युग्राश्चापि भारत ॥

१६० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे दर्शयन्ति रुषं सौम्याः राज्यभ्रंशादिभिर्नृणाम् । अस्मिंल्लोके रुषं क्रूरा नैव कुर्वन्ति देवताः ॥ तासां वित्तापहरणाद्राजा नरकमृच्छति । पूर्वैः पितामहैः सार्द्धं प्रागुक्तं कालमेव तु ॥ देवद्रव्यापहरणं नैव जातु भवेद् वृथा । सर्वस्वरहितान् कृत्वा देवद्रव्यापहारिणः ॥ अङ्कयित्वा द्विजश्रेष्ठ स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत् । त्रैविद्या वणिजो वैश्या लिङ्गिनो देवपालकाः ॥ तथा तत्प्रतिबद्धाश्च न कुर्युः कलहं मिथः । तेषां तन्नायकः स्वामी निग्रहानुग्रहे भवेत् ॥ रागद्वेषवियुक्तस्तु विवास्यश्चान्यथा भवेत् । तथा तत्रैव, ब्रह्मस्वं नैव चाऽऽदद्याद्ब्रह्मस्वं पालयेत्तथा । ब्रह्मस्वहरणाद्राम नरके पच्यते नरः ॥ न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते । विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वं सप्र पूरुषान् ॥ ब्रह्मस्वं प्रणयाद् भुक्तं हिनस्त्यासप्तमं कुलम् । द्रोहाद् भुक्तं तदेवेह कुलानां पातयेच्छतम् ॥ सुवर्णमेकं गामेकां भूमेरप्येकमङ्गुलम् । हरन्नरकमाप्नोति यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ अत्र सुवर्णशब्दः परिमाणविशिष्टसुवर्णवचनः । दृष्ट्वाऽविद्यं दुराचारं ब्राह्मणं न द्विषेत्क्वचित् ॥ ब्राह्मणानां परीवादान्नाशमाप्नोति मानवः । न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेष्वपि स्थितम् ॥ नैवास्ति ब्राह्मणवधात्पापं गुरुतरं क्वचित् ।

प्रतिषिद्धा राजधर्माः । १५१ ब्रह्महा नरकं याति यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ वर्षाणामयुतं राम पच्यते चावगूरिते । शोणितं यावतः पांसून् सङ्गृह्णाति द्विजन्मनाम् ॥ क्षतात्तावन्ति वर्षाणि क्षतकृन्नरके वसेत् । उपद्रुतो द्विजो येन त्यजेज्जीवितमात्मनः ॥ ब्रह्महत्या भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा । इति । विष्णुः — स्वदत्तां परदत्तां च भुवं नापहरेद्ब्राह्मणेभ्यः । इति । मनुः — परामप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणं न प्रकोपयेत् । परामपि, कोषक्षयेण बलवद्राजविरोधेन चोत्कृष्टाम्, आपदं प्राप्तो राजा ब्राह्मणं न प्रकोपयेत् । तदीयधनाऽऽदानेन तदवग- णनया वा तन्मन्युं नोत्पादयेत् । ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम् ॥ यैः कृतः सर्वभक्षोऽग्निरपेयश्च महोदधिः । क्षयी चाप्यायितः सोमः को न नश्येत्प्रकोप्य तान् ॥ लोकानलोकान् कुर्युस्ते लोकपालांश्च कोपिताः । देवान् कुर्युरदेवांश्च कः क्षिण्वंस्तान् समृध्नुयात् ॥ यान्समाश्रित्य तिष्ठन्ति देवा लोकाश्च सर्वदा । ब्रह्मैव च धनं येषां को हिंस्यात्तान् जिजीविषुः ॥ प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाऽग्निर्दैवतं महत् । एवं विद्वानविद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥ श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिपूज्यते ॥ एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तते सर्वकर्मसु ।

१५२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सर्वथा ब्राह्मणः पूज्यो दैवतं परमं हि तत् ॥ क्षत्रस्यापि प्रवृद्धस्य ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः । ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात् क्षत्रं हि ब्रह्मसम्भवम् ॥ अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ “परामप्यापदं प्राप्त” इत्यस्य निषेधस्य “ते ह्येनं कुपिता हन्युः”इत्यारभ्य “स्वासु योनिषु शाम्यति”इत्यन्तः सर्वोऽयमर्थ- वादः । ब्रह्मैव च धनं येषामिति । ब्रह्मैव वेद एव येषां ब्राह्मणा- नाम् अभ्युदयसाधनतया याजनाध्यापनादिना धनार्जनोपाय- त्वेन धनम् अवश्यापेक्षितमवश्यरक्षणीयं च, तान् ब्राह्मणान् जिजीविषुर्जीवितुमिच्छन् को हिंस्यात्पीडयेत् । अपराधिनोऽपि ब्राह्मणस्य दण्डनिवृत्त्यर्थं स्तुतिरियम् । मनुः— द्यूतं समाह्वयं चैव राजा राष्ट्रात्निवारयेत् । राज्यान्तकरणावेतौ द्वौ दोषौ पृथिवीक्षिताम् ॥ प्रकाशमेतत्तास्कर्यं यद्देवनसमाह्वयौ । तयोर्नित्यं प्रतीघाते नृपतिर्यत्नवान भवेत् ॥ अप्राणिभिर्यत्क्रियते तल्लोके द्यूतमुच्यते । प्राणिभिः क्रियते यस्तु स विज्ञेयः समाह्वयः ॥ द्यूतं समाह्वयं चैव यः कुर्यात्कारयेत वा । तान् सर्वान् घातयेद्राजा शूद्रांश्च द्विजलिङ्गिनः ॥ कितवान् कुशीलवान् चौरान् पाखण्डस्थांश्च मानवान् । विकर्मस्थान् शौण्डिकांश्च क्षिप्रं निर्वासयेत्पुरात् ॥ एते राष्ट्रे वर्तमाना राज्ञः प्रच्छन्नतस्कराः ।

राज्ञो दिनकृत्यम् । १५३ विकर्मक्रियया नित्यं बाधन्ते भाद्रिकाः प्रजाः । द्यूतमेतत्पुराकल्पे दृष्टं वैरकरं महत् ॥ तस्मात् द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् । प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तन्निषेवेत यो नरः ॥ तस्य दण्डविकल्पः स्याद्यथेष्टं नृपतेस्तथा । देवनसमाह्वयावित्यत्र देवनं द्यूतं च पर्यायौ । अप्राणिभिः, अक्षशलाकादिभिः । प्राणिभिः, मेषकुक्कुटादिभिः । तत्रापि प- णपूर्वं यत्क्रियते तदेव द्यूतं समाह्वयश्च । अपणपूर्वके तु न द्यूतसमाह्वयशब्दौ प्रवर्त्तेते । लोके तयोः क्रीडाशब्देनैव व्यव- हारात् । अत एव तयोर्लोके विगानाभावः । कुर्यात्कारयीत वेत्यत्र यः कितवो द्यूतसमाह्वयौ कुर्यात्, यश्च सभिकः का- रयीत, तान् सर्वान् राजा अपराधमपेक्ष्य घातयीत हस्तच्छेदा- दिना योजयीतेति वाक्यार्थः । द्विजलिङ्गिनः, यज्ञोपवीततिलका- दिब्राह्मणचिह्नधारिणः । यथेष्टम्, अपराधमपेक्ष्य राज्ञो यथा इच्छा भवति शारीरे दण्डे, द्रव्यग्रहणरूपे वा दण्डे, तथा स्यात्, स धर्म इत्यर्थः । इति राज्ञो निषिद्धा धर्माः । अथाभिषिक्तस्य राज्ञो दिनकृत्यम् । विष्णुधर्मोत्तरे— राम उवाच । अजस्रं कर्म मे ब्रूहि राज्ञो राजीवलोचन । यच्च कार्यं नरेन्द्राणां तथा च प्रतिवासरम् ॥ २०

१५४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे पुष्कर उवाच । द्विमुहूर्त्तावशेषायां रात्रौ निद्रां त्यजेद् बुधः । वेणुवीणामृदङ्गानां पटहानां च निस्वनैः ॥ वन्दिनां निस्वनैश्चैव तथा मङ्गलवादिनाम् । इति । तथा च शङ्खलिखितौ- राज्ञः शङ्खपटहतूर्येण प्रस्वापोत्थानम् । इति । तथा याज्ञवल्क्यः- संविशेत्तूर्यघोषेण प्रतिबुद्ध्येत्तथैव च । शास्त्राणि चिन्तयेद् बुद्ध्या सर्वकर्त्तव्यतां तथा ॥ प्रेषयेत ततश्चारान् स्वेष्वन्येषु च सादरम् । इति । तूर्यघोषेण, वेणुवीणामृदङ्गादिशब्देन । संविशेत्, स्वापार्थं गृहे प्रविशेत् । तथैव ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय श्रुतिस्मृतिवचांसि तदर्थावगमोपायांश्च सर्वकार्याणि च चिन्तयेत् । चारान्, वणि- ग्वैद्यपरिव्राजकबौद्धदिगम्बरादिरूपधारिणो निगूढान् परचेष्टा- वेदिनः । स्वेषु, स्वसामन्तादिषु । परेषु, मित्रादिमहीपतिषु । प्रेषयेत, तच्चिकीर्षितज्ञानाय । वृद्धवासिष्ठोऽपि- त्यक्तनिद्रोदयात्पूर्वं चिन्तयेदात्मनो हितम् । गीततूर्यरवैः सार्द्धं निजेच्छातो नृपोत्तमः ॥ त्यक्तनिद्र उदयादिति वक्तव्ये छान्दसः सन्धिः । विष्णुधर्मोत्तरे- ततः पश्येन्महीपालो गूढांश्च पुरुषान्निशि । विज्ञायन्ते न ये लोके तदीया इति केन चित् ॥ निशि, रात्रिशेषे । आयव्ययस्य श्रवणं ततः कार्यं यथाविधि ।

तथा याज्ञवल्क्यः— कृतरक्षः समुत्थाय पश्येदायव्ययौ स्वयम् । व्यवहारांस्ततो दृष्ट्वा स्नात्वा भुञ्जीत कामतः ॥ कृतरक्षः, पुरस्यात्मनश्च रक्षां विधाय प्रतिदिनं प्रातरुत्था- याधिकृतैः क्रियमाणावायव्ययौ स्वयमेव पश्येत् । स्वयंग्रहण- मादरार्थम् । स्नानं सकलमाध्याह्निकोपलक्षणम् । कामतः, यथारुचि । मनुः— अहन्यहन्यवेक्षेत कर्मान्तान् वाहनानि च । आयव्ययौ च नियतावाकरान् कोशमेव च ॥ वृद्धवासिष्ठः— मौनी मूत्रपुरीषे तु ततः कुर्यादुदङ्मुखः । मनुः— उत्थाय पश्चिमे यामे कृतशौचः समाहितः । हुत्वाग्निं ब्राह्मणांश्चार्च्य प्रविशेत्तु सभां शुभाम् ॥ स्मृत्यन्तरेऽपि- प्रातरुत्थाय नृपतिः कुर्याद्दन्तस्य धावनम् । स्नानशालां समागत्य स्नात्वा पूतेन वारिणा ॥ अर्घं दत्त्वा तु देवाय भास्कराय समाहितः । ततोऽलङ्कृतगात्रः सन् वक्त्रमालोक्य मन्त्रवत् । घृतपात्रं तु विप्राय दद्यात्सकनकं नृपः ॥ मन्त्रस्त्वग्रे वक्ष्यते । मुखावलोकनं चार्थाद् घृत एव । विष्णुधर्मोत्तरे- वेगोत्सर्गं ततः कृत्वा राजा स्नानगृहं व्रजेत् । दत्ताभ्यङ्गः प्रदोषे तु कल्पमुत्सादितस्ततः ॥

१६६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे वेगाः, मूत्रपुरीषादयः। कल्यम्, प्रातः। उत्सादितः, कृतोद्वर्तनः। स्नानं कुर्यात्ततः पश्चाद्दन्तधावनपूर्वकम् । औषधैर्मन्त्रपूतैस्तु पानीयैर्विविधैः शुभैः ॥ सन्ध्यामुपास्य प्रयतः कृतजप्यः समाहितः । अग्न्यगारं प्रविश्याथ वह्नीन् पश्येत्पुरोधसा ॥ हुतान्सम्यक्ततः कुर्याद्वासुदेवस्य चार्चनम् । दुःस्वप्नशमनं कर्म तस्य कुर्यात्पुरोहितः ॥ स्वयं चोपसदे वह्नौ पवित्रान् जुहुयान्नृपः । तर्पयेदुदकैर्देवान् पितॄनथ यथाविधि । दद्यात् द्विजातये धेनुं सवस्त्रां च सकाञ्चनाम् ॥ शक्त्या धनैः पूजयित्वा दत्ताशीः सततं द्विजैः । अनुलिप्तस्ततः स्रग्वी सुवासाश्चाप्यलङ्कृतः ॥ दर्पणे च मुखं पश्येत्ससुवर्णे च सर्पिषि । आज्यं प्रसन्नं सुरभि यदि स्याद्विजयो भवेत् ॥ दीयमाने च दुर्भेदे पतिते च भयं भवेत् । विकृतं चेन्मुखं पश्येद्राजा मृत्युमवाप्नुयात् ॥ सुप्रभं च यदा पश्येत्तदा तस्य शुभं भवेत् । तथा, यस्तु कल्यं समुत्थाय मुखमाज्ये निरीक्षते । तस्यालक्ष्मीः क्षयं याति वर्द्धते तेजसा श्रिया ॥ ततश्च शृणुयाद्राजा सांवत्सरमुखोद्गतम् । दिवसं तिथिनक्षत्रं सर्वाशुभविनाशनम् ॥ भिषजां च वचः कुर्यात्तेजस्त्वारोग्यवर्द्धनम् । मङ्गलालम्भनं कृत्वा ततः पश्येद् गुरून्नृपः ॥ कृताशीर्गुरुभिः पश्चाद्राजा गच्छेत्सभां ततः ।

राज्ञो दिनकृत्यम् । १५७ आथर्वणपरिशिष्टे तु घृतावेक्षणस्य कश्चित्प्रकारविशे- षोऽप्युक्तः । स यथा— अथ घृतावेक्षणं वक्ष्यामः, प्रातः शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वा प्रतिबोधेत राजा । शयनगृहादुत्थाय राजा- ऽपराजितां दिशमभिनिष्क्रम्य जयेत् । अथ पुरोहितः स्नातो- ऽनुलिप्तः शुचिः शुक्लवासा घृतमङ्गलसहितः सोष्णीषी शान्तिगृहं प्रविश्य तेन स्वस्तिवाचनादनुज्ञातो विनीतवदुपविशेत् । 'य- मस्य लोका', 'यथाकलं यो न जीवोऽसि' इति स्वस्त्ययनं कृत्वोल्लिख्याभ्युक्ष्य, परिस्तीर्य, शन्तातीयेन तिलान् घृताक्तान् हुत्वा, सौवर्णं राजतमौदुम्बरं वा पात्रं घृतपूर्णं सहिरण्यं 'घृ- तस्य जूतिः', 'सहस्रशृङ्गः', 'यमस्य लोका', 'उरु वि

गुरुणा याचितो यस्माद्दीर्घमायुरवाप्नुयात् ॥ आयुष्यमथ वर्चस्यं सौभाग्यं शत्रुनाशनम् । दुःस्वप्ननाशनं पुण्यं घृतस्यावेक्षणं स्मृतम् ॥ इति । इति आथर्वणपरिशिष्टोक्तं घृतावेक्षणम् । ब्रह्मपुराणे- नित्यं राज्ञा समुत्थाय पूजनीयाः सुराद्विजाः । वह्निसम्पूजनं कार्यं द्रष्टव्यं चन्दनं घृतम् ॥ श्रोतव्ये तिथिनक्षत्रे कर्तव्यं वैद्यभाषितम् । इति । याज्ञवल्क्यः- ऋत्विकपुरोहिताचार्यैराशीर्भिरभिनन्दितः । दृष्ट्वा ज्योतिर्विदो वैद्यान् दद्याद्गाः काञ्चनं महीम् ॥ नैवेशिकानि च तथा श्रोत्रियाणां गृहाणि च । दृष्ट्वा, तदधीनं कार्यजातं च विचार्य । गाः, दोग्ध्रीः । नैवे- शिकानि, विवाहोपयोगीनि कन्यालङ्करणादीनि । गृहाणि च श्रोत्रियेभ्यो वेदविद्भ्यो दद्यात् । शङ्खलिखितौ-राज्ञः प्रत्यहं घृतान्वीक्षणं मङ्गलदर्शनं कपिलाप्रदानं स्वलङ्कृतस्य सम्भाषणं वैद्यदर्शनम् । इति । सभाऽनुवृत्तौ विष्णुधर्मोत्तरे- तत्रस्थान् ब्राह्मणान् पश्येदमात्यान् मन्त्रिणस्तथा । प्रकृतीश्च महाभाग प्रतीहारनिवोधितः ॥ तत्रेतिहासश्रवणं कुर्यात्कश्चिदतन्द्रितः । ततः कार्यार्थिनां कुर्याद्यथाधि कार्यनिर्णयम् ॥ व्यवहारांस्ततः पश्येत्समो भूत्वाऽरिमित्रयोः । इति । बृहस्पतिः- पूर्वाह्णे तामधिष्ठाय वृद्धामात्यानुजीविनः ।

पश्येत्सुरान् स धर्मार्थशास्त्राणि शृणुयात्ततः ॥ ताम्, सभाम् । सुरान्, भूसुरान् । पूर्ववाक्ये तत्रस्थान् ब्राह्मणानित्युपादानात् । मनुः- तत्र स्थितः प्रजाः सर्वाः प्रतिनन्द्य विसर्जयेत् । विसृज्य च प्रजाः सर्वा मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः ॥ तत्र, सभायाम् । मन्त्रे स्थलं कालं च स एवाह- गिरिपृष्ठं समारुह्य प्रासादं वा रहोगतः । अरण्ये निःशलाके वा मन्त्रयेताविभावितः ॥ निःशलाके, विविक्ते देशे । मध्यन्दिनेऽर्धरात्रे वा विश्रान्तो विगतक्लमः । चिन्तयेद्धर्मकामार्थान् सार्द्धं तैरेक एव वा ॥ परस्परविरुद्धानां तेषां च समुपार्जनम् । तेषाम्, धर्मार्थकामानाम् । कन्यानां सम्प्रदानं च कुमाराणां च रक्षणम् ॥ दूतसम्प्रेषणं चैव कार्यशेषं तथैव च । अन्तःपुरप्रधानं च प्रणिधीनां च चेष्टितम् ॥ कृत्स्नं चाष्टविधं कर्म पञ्चवर्गं च तत्त्वतः । अनुरागापरागौ च प्रचारं मण्डलस्य च ॥ अष्टविधं कर्म प्रचेता आह- आदाने च विसर्गे च तथा प्रैषनिषेधयोः । पञ्चमे चानुवचने व्यवहारस्य चेक्षणे ॥ दण्डशुद्ध्योः सदा युक्तस्तेनाष्टगणिको नयः । अष्टकर्मा दिवं याति राजा शक्राभिपूजितः ॥

१६० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे आदानम्, करादीनाम्। विसर्गो, भूतेभ्यो धनदानम्। प्रैषः, अमात्यादीनां दृष्टादृष्टार्थानुष्ठाने। निषेधः, विरुद्धक्रियासु। अनु- वचनं, कार्यसन्देहे राजाज्ञा। शुद्धिः, प्रायश्चित्तम्। पञ्चवर्गः- सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः। विपत्तेश्च प्रतीकारः सिद्धिः पञ्चाङ्गमिष्यते ॥ इति। विष्णुधर्मोत्तरे- त्यक्त्वा सभां ततः कुर्यान्मन्त्रं तु सह मन्त्रिभिः। यत्रास्य कश्चित्तं मन्त्रं शृणुयान्न कथञ्चन ॥ मन्त्रं कृत्वा ततः कुर्याद्व्यायामं पृथिवीपतिः। रथे नागे तथैवाश्वे खड्गे धनुषि चाप्यथ ॥ अन्येषु चैवं शस्त्रेषु नियुद्धेषु ततः परम्। पद्भ्यामुद्वर्त्तितः स्नातः पश्येद्विष्णुं सुपूजितम् ॥ हुतं च पावकं पश्येद्विप्रान् पश्येत्सुपूजितान्। श्वसितान् दक्षिणाभिश्च पूजितान् भृगुसत्तम ॥ श्वसितान्, तर्पितान्। ततोऽनुलिप्तः सुरभिः स्रग्वी रुचिरभूषणः। सुवासा भोजनं कुर्याद्गीतं च शृणुयात्तदा ॥ आप्तैः परीक्षितं वह्नौ मृगपक्षीङ्गितैस्तथा। इति। तथा मनुः- एवं सर्वमिदं राजा सह संमन्त्र्य मन्त्रिभिः। व्यायम्याऽऽप्लुत्य मध्याह्ने भोक्तुमन्तःपुरं व्रजेत् ॥ तत्रात्मभूतैः कालज्ञैरहार्यैः परिचारकैः। सुपरीक्षितमन्नाद्यमद्यान्मन्त्रैर्विषापहैः ॥ इति। विष्णुधर्मोत्तरेऽपरीक्षितस्य निषेधोऽप्युक्तः-