भारतकोश
संग्रह पर लौटें

विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

Vishnudharmottara Purana Hindi

महर्षि वेदव्यास (सम्पादक: डॉ. प्रियबाला शाह) द्वारा

स्रोत: Sri Vishnu Dharmottara Mahapuranam 1000p Classic Edition (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,001 पृष्ठ

The provided image is completely blank; there is no text to transcribe.

प्रस्तावना ।

सुविदितमेतद्भवताम् सुधीमनीषीणां निखिलमलानां निदानानि विरचयन्ती विहितकामकर्मप्रसङ्गेनैतादृशान्यपि तानि बड- “इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदानां वेदः । सर्वैश्च एव वेद्यः ससृजे सर्वदर्शनः ।।” इति श्रीमद्भागवतश्लोकैः पुराणानां पञ्चमवेदत्वं प्रसिद्धमवेति । किञ्च वेदनामानि तु दशाष्टादशानां विद्यास्थानानां विधिवत्स्वरूपतया बुद्धिविचयकरणानाममन्दबुद्धीनामल्पाल्पज्ञानवतामपि प्रचुरोपकारकम्भवत् । यदाह भगवान् याज्ञवल्क्यः- “पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ।।” इति । अत्र च पुराणानामतिशयोपकारकत्वेन प्रथमोच्चारणे प्रमाणम् । तत एव मरीचिस्मृतौ तदग्रे, ब्रह्माणं हितमुपदिष्टम्- “शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणानां समुद्भवम् । यन्मज्जाते मदेकांशे वाङ्मयं सचराचरम् ।।” इति । नात्र चित्रं यज्जगत्कर्ता व्यासरूपेण विविधाख्यानैर्विष्णुगुणाख्यानमुपबृंहितशास्त्रैः निर्दिष्टम् ।

विष्णुपुराणस्यादिभागे पञ्चांशा निर्दिष्टाः । द्वितीये भागे तु “अतः परस्तु मुने शौनकादिभिरादरात् । पृष्टेन चोदिताः शश्वद्विष्णुधर्मोत्तराह्वयाः ॥ नानाधर्मकथाः पुण्या व्रतानि नियमा यमाः । धर्मशास्त्रं चार्थशास्त्रं वेदान्तं ज्यौतिषं तथा ॥ वंशाख्यानं प्रकरणास्तोत्राणि मनवस्तथा । नानाविद्याश्रयाः प्रोक्ताः सर्वलोकोपकारकाः ॥ एतद्विष्णुपुराणं वै सर्वशास्त्रार्थसङ्ग्रहम् ।।” इति नारदीयपुराणवर्णनाद्भगवद्वपुर्द्धार्यारभ्यानां चतुर्थपादचतुर्लक्ष्यव्यापारान्वितैः संहितप्रकारेण विषय उक्तः । तत्रापि नक्षत्रादियुक्तनराणामपि किम्प्रायो वीर्याध्वनीतिनिष्णातानामपि प्रथमत्रयाणां राष्ट्राद्यातितरोपकारिकमभिविहितं धीमताम् ।

द्वितीये खण्डे त्वनन्तरमेकाङ्गे देवगन्धर्वपितृद्विजदेवतानां दशाविशेषात्तु रूपसाक्षात्तन्मन्त्ररूपैरित्यागारवास्तुदलिकखसर्पानुमण्डलकदम्बदिननिशिच्छदनक्षत्रराशिसन्ध्याश्वस्वप्नरात्रन्दिवसवराभिचारादिचित्राणां प्रमाणाकारादिनिर्णयवर्णनमितरपुराणासाधारणमत्र लक्ष्यते । तत्रापि राजप्रासादे सभायाञ्च कानि कानि चित्राणि लेख्यानि केषाञ्च निषेध इति व्यवस्था राजस्तोत्रवनादिदीक्षाणां चिरभार्यात्वसम्पादनादीनामुपकारिवर्णनतयात्र सम्पादितः ।

अपरञ्च तृतीयखण्डे सप्तत्रिंशत्युत्तरद्विशततमाध्यायमारभ्य द्विचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमाध्यायपर्यन्तं पञ्चषष्ट्युत्तरशताध्यायेषु । १ ।, सत्ययुगान्ते ज्ञानस्य किञ्चित्क्षीणत्वाद्धंसरूपिणा भगवता विष्णुना युगाद्याय हंसगीतोपदिष्टा । तथाच ब्रह्मचर्यगृहस्थाश्रमधर्मवर्णनम्, मानमदोद्भवोद्धतसात्त्विकाद्यहङ्कारादिदोषनिषेधपुरस्सरं शौचदानधर्मगुणलक्षणं किंचित्सविस्तरतः, शौचविहितस्नानमहानदीतीर्थादिस्नानतपोवासस्नान, शौचश्रद्धा-प्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधिभिरात्मनश्शुद्ध्याऽऽत्मगत्युद्दण्डभावप्रत्यायनेष्वपि ।

काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालात एकं पुस्तकं ज्योतिर्विदचूडामणिमहामहोपाध्यायपण्डितसुधाकरशर्मणा समुपलभ्य, तत्साहाय्येन सद्गुणश्रीमत्तनयजयपुरपत्तने निवसन्त्या विद्यावाचस्पतिश्रीमधुसूदनशर्मभिः, पण्डितमाधवप्रसादशर्मभिश्च संशोधितम् । तदेतद् ‘विष्णुधर्मोत्तरं’ मया सुमत्या स्वकीये “श्रीवेङ्कटेश्वर” (स्टीम्) मुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । तदेतदहं पारायणावलोकनादिभिः सफलयन्तु मे परिश्रममनुग्राहका ग्राहका विद्वांस इति ।

अत्र च त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमाध्यायस्याशेषभागस्य चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमाध्यायस्य च पाठः । पुस्तकद्वये परिकृष्ट इति वदतां महाभागानामन्तिके एतावताविशिष्टपुस्तकं चेत्तेऽस्मदनुकम्पया सूचयेयुः प्रेषयेयुर्वा तावन्तं भागम् । यतश्च द्वितीयाऽऽवृत्तौ तत्सम्मेलनं स्यादिति च सविनयं निवेद्यते-

खेमराज-श्रीकृष्णदास-
“श्रीवेङ्कटेश्वर” यन्त्रालयाध्यक्षो-मुम्बय्यास्थः ।

The provided image is completely blank and does not contain any text to transcribe. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥

अथ विष्णुधर्मोत्तरमहापुराणविषयानुक्रमणिकारम्भः ।

प्रथमखण्डः १।

अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
कथाप्रस्तावः ।...
अशरीरस्यापि नारायणस्य लोकसिसृक्षया हिरण्यगर्भोत्पादनम्
भगवतो विष्णोर्वराहरूपेण भूम्युद्धारः ।
कालाग्निरुद्रपातालसुतलाऽधस्तात्तलादिपातालानां तदभिधानाभिधानम्...
भूरादिसप्तलोकानां तत्रत्यसप्तवायुस्कन्धानान्तीर्थनिवासिनाञ्च वर्णनम्
सप्तद्वीपसप्तसागरमण्डलवर्णनावसरे क्षीरोदमध्ये श्वेतद्वीपमहि-माभिधानम्
जम्बूद्वीपे हिमवदादिकुलपर्वतवर्णनप्रसङ्गे सुमेरोर्वास्तुवर्णनम्, हेमकू-टोत्तरो हरिवर्षाभिधानान्तरं कुलपर्वतेषु क्रमेण यक्षदैत्यगन्धर्वादीनां विहारभूमिमभिधानम्
नवविधभारतवर्षेष्वष्टादशमहागिरिच्छत्रत्वाभिधानपुरस्सरं भारते कृतयु-गवर्तिषु रम्यकत्वादिषु किन्नरूपादिष्वेषु निवासकथनम्

अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
पाञ्चालिजनपदवर्णनम्
१०महेन्द्रमल्यादिसप्तकुलपर्वतनिर्गतनदीवर्णनम्
११हिमांगतुङ्गवनदेवीवर्णनम्
१२कोसलप्रशंसाख्यानम्
१३अयोध्यावर्णनम्
१४मनुपूत्रेक्ष्वाकुप्रशंसा
१५मधुकैटभवधोपाख्यानसम्बद्धेऽसमर्थब्रह्माङ्गुष्ठसमोहितोन्मीलितनयनानन्ध
१६भार्गवोत्तंकश्रुतिप्रसन्नेन विष्णुना तस्मा इच्छाजलोत्पादनशक्ति-मदानन्तत्तदनुमतेन वृद्धदर्शन राज्ञो कुवलयाश्वशरीरान्तःप्रविष्टभगवत्सहाये-नोदकराक्षसतस्य धुन्धोर्हननं स्वस्य धुन्धुमारनामप्रसिद्धिलाभश्च
१७धुन्धुमारवंशोत्पत्तिकथनावसरे श्रीधुन्धुमागोद्विवसनकल्पवृक्षाद्वराजस्य हैहयतालजङ्घादिहन्तृःपराजयोऽरण्ये सगरोत्पत्त्यवसाने पश्चात्प्रभाते-श्वयवनेन सगरास्य धनुर्रागिविद्यापारगामित्वादियोग्यतापादनानन्तरं दारमाहाद्यापादनम्१०
वि० पृ०अनु०
अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काःअध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
१८सगरनृपाश्वमेधीयतुरंगमपहृत्य कपिलेन स्वाश्रमे पाताले तन्निरोधः, तदन्वेषणव्यावृत्तषष्टिसहस्रसुतानांखनिवानखातसागरमार्गेण पातालगमनं कपिलाग्निने भस्मीभवनञ्च, तदन्वेषणप्रवृत्तांशुमता सन्तोषितकपिलस्तत्पौत्रो भगीरथस्तदुद्धारार्थं स्वर्गाङ्गामानेष्यतीति वरप्राप्तिः .... .... .... ....१०२३भगीरथस्य राजर्षवंशानुवर्णनपुरस्सरजह्नवीधर्येय विशेषतः पौरुषवर्णनम् .... .... .... ....१३
१९पितृद्धाराकामभगीरथस्य संवत्सरषट्षोढष्णज्ञाङ्गादेशानुसारं विष्णुतस्तन्निपातवेगसहनक्षमशङ्कराराराधनान्ते तत्क्रमेदे गङ्गानिपातः, अहो मखरवेगाया मम सहनं कथं महेश्वरः सौदत्यलितग्रावातस्तया हरेण स्वजटाजूटे तिरोधानम्, तदनु चिरतपःक्लिष्टभगीरथानुकम्पया तत्तत्प्रसाद्यः प्राच्यादिषु सप्तधा तद्गतिश्च .... ....११२४वृत्रासुरविश्वरूप (ब्रह्म) हत्याभीतनवासवस्य मानसे सरसि विसतन्तौ लीनत्वात्तहृणपर्यन्तता, शचीकामुकनहुषनिबर्हणाधिकारूढस्य तत्पोगस्त्यशापात्सपंता, भाविबुधिरुद्विरसाक्षात्कारे शापाद्विमोक्षः, देवराजाभावे धर्मोपप्लवन्भास्करोपाद्युद्भाष्य मलिनस्वाहास्वधावषट्कारे त्रिदशप्रार्थितेनर्तुमहतान्दिन्द्रस्य पुनः स्वराज्यलाभे सर्वलोकशान्तिः१४
२०कान्यकुब्जं यद्वद्धितस्तस्य जह्नोराश्रमप्लावनात्तेन योगबलेन गङ्गायाः पानं मुन्यनु नयेन कर्णस्तस्यांगो दुहितृत्वे कल्पनञ्च ( अत एव जाह्नवीत्वम् ) .... .... .... ....,,२५हदिरायावर्ते पुत्रीमुख दत्तात्रेयबुद्ध्वासोत्सपेणावतीर्णे, तत्र दत्तात्रेयेण वेदाध्ययनयज्ञादिहविष्यधर्म्मनिर्वाणानुद्धरणं कार्तवीर्याय दशसहस्रवर्षपर्यन्तं तपश्चरणाच्छिद्योद्धिकरणं प्रच्छदेव्यदक्षाश्रितनृपपीडितधरणयाः शक्रसमीपगमनञ्च .... ....,,
२१स्वायम्भुवेऽन्तरे वाष्कलि बलिं, राजेन विष्णुर्गुरुन्द्रमुपमहंतम्, पुनरिन्द्रस्य स्वाराज्यलब्धयेऽङ्गिरस्वामन् रूपसुघ्नश्वाष्कलिन्येन्द्रभार्थनया वामनाय त्रिपदभूमिदानप्रतिज्ञाने तद्विक्षेपणपराक्रमेण शक्रस्य स्वाराज्यलाभो विष्णुपदाङ्गुष्ठताडनात्प्रविष्टपवित्रजलस्य विष्णुपदीत्वम् .... .... .... ....१२२६नाकैः सूग्म्या विष्णुदर्शनं शक्रं प्रति स्वदुःखनिवेदनं गरुडेन तत्कष्टनिवारणार्थं ब्रह्मसदागमनम् .... ....१६
२२ब्रह्माण्डाद्विनिर्गत्य विष्णुपतोपमहलोकचन्द्रमण्डलसूर्यमण्डलोपप्लुतपातालानि व्याप्य गङ्गाया भूयौ ब्रह्माण्डप्रवेशः... ... ...,,२७दुष्टक्षत्रियपीडितभूभारहरणार्थं बृहस्पतिसहितशकेण पितामहस्तवने शंकरां यो दुःखं निवारयिष्यति तत्समीपे गच्छतेति तत्समीरम्,,
२८शंकरदर्शनस्तुती .... .... ....१६
२९शंकरकृतचन्द्रस्तुतिश्चन्द्रमण्डलानयनादि .... ....,,
३०सूर्यदर्शनतन्मण्डलप्रमाणतत्रश्रीमन्नारायणस्तूरुं प्रति सूर्येण कार्त्तवीर्यानुपद्रवच्छत्रासुरक्षत्रियादिनाशनकथनप्रतिवचनम् ....१७
३१द्विजवर्णधारिण्सूर्यस्य भोजनाथं कार्त्तिकमृकथागमनं तदनुमतेन तेन,,

॥ २ ॥

अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
स्यावारीसुतासुराणां रविरश्मिसमज्ज्वलच्छरैः सर्वदुमदाहे वशिष्ठाश्रम-स्यापि दाहह्रासात्प्रज्वालितस्त्वे (परशुरामः) बाहुंश्छेत्स्यतीति शापः१८
३२भृगुवंशे जमदग्निरभवन्नाम्नाह्युत्पत्तिः
३३स्वपर्य्यन्ताद्रेहष्टपृष्ट्वीकलब्धवरया सत्यवत्या स्वमात्रे बलवत्तरे स्वस्यै च ब्रह्मवर्चस्विद्रुमदृष्टे पुत्रे वृते स्वमातृप्रार्थनया तया चरुविपर्य्यासंकार- णादुभयोर्विरुद्धधर्मता१९
३४च्यवनमुनिकृपा विश्वामित्रस्य भाविब्राह्मण्यम्
३५सत्यवती जमदग्निभ्रातर्योदाशतपुत्रान्, गाधेर्भार्य्यां च विश्वामित्रप्र- सूत । मध्यान्दिने वने शरक्रीडासक्तमद्गंनिं पतिं रेणुका वाणानय- नादिना पर्य्यचरत्, सूर्य्यकरसन्तप्तां चिरागतां तामवलोक्य जमदग्नौ शरैः सूर्य्यं हन्तुमुद्युक्ते विम्बूतीश्वरो रविसत्पुत्रतां सीत्कृत्यच्छत्रोपान- द्वयान्तामथुबन्जाह । सा च सूर्य्याशपुत्रोत्पत्त्यनन्तरं रामपुत्रमजीजनद्२०
३६वनविहारागतां चित्ररथं कामिच्छन्तीं स्वमातरं पित्राज्ञया परशुरामोऽ- वधीत् स्वाज्ञापालनेतुष्टमदग्निस्तस्या इच्छामणवरं दाशरथिराम- साक्षात्कारावधि शस्त्रास्तित्वञ्च वितीर्य्य तदनुरोधेन तन्मातरं भ्रातृं- श्चाजीवयामास, रामश्च पितृनिदेशाच्छंकरमाराध्य तद्दृष्ट्या देव- पीडकसैंहिकेयान्हन्तुमियेष
३७सैंहिकेयानिवेशने विविद्योत्पातवर्णनम्२१
३८उत्पातकारणजिज्ञासया पृष्टशुक्रेण सैंहिकेकाय परशुरामरूपिविष्णुना नरातिंगवदादिपानावतीर्य्य सुरपतिपक्षातिना सदा दैत्यविनाशिना

अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
युद्धं विहाय पाताले गन्तव्यमिति हित उपदिष्टे सैंहिकेयेन युद्धनि- र्धारणम्२१
३९शुक्रानुसधर्मर्थकंदुःस्वप्नसचिदानवान्वयायाशांकि गाविष्ठम तमनादृत्य विष्णुरेव हस्तेन मरणं श्रेय इति सैंहिकेयेन निश्चितम्२२
४०विष्णुना वैरंणालमिति राहुणोपदिष्टे क्षीरोदमथनदस्यादित्तोत्प- त्तिवर्णनम्
४१लक्ष्मीनिवसस्थान्तानि विष्णुवक्षस्या व्यापकता स्वायम्भुवाद्यनंतरे सुरादिदस्तरस्या उत्पत्तिश्च२३
४२विष्णुनाऽदृष्टपूर्वां कामिनितनुं निर्माय दैत्येभ्योऽमृतकलशमादाय महादाय ब्रह्मादिनाममृतायुष्वं वितीर्य्य च देवेभ्यस्तस्य दानं देवपं- क्त्युपविष्टसूर्य्यचन्दिराहुणा तस्य पानं तत्सूचितविष्णुना तच्छिरःकर्त- नपुरस्सरं तस्मै ग्रहत्वेलोकपूज्यत्वादिवरदानम्२४
४३विष्णुकर्तृकराहूशिरश्छेदेक्रुद्धदैत्यानां देवैस्सह समरे तेषां पराजयः२५
४४विष्णुना युद्धे हते निधनामायापि स्वर्गराज्ये सुसिद्ध एवंति निश्चि- त्यायजराहुम तमनादृत्य साल्वस्य युद्धस्थिरीकरणम्२६
४५परशुरामेण युद्धार्थं साल्वसमीपङ्कृतद्रुतस्य प्रेषणं, नाहं रामेण योत्स्ये किन्तु तद् गुरुशंकरेण समप्रहरिष्य इत्युक्तस्तूणं विसृज्य साल्व- स्य युद्धार्थं प्रयाणम्२७
४६साल्वचयत्रायां दुंनिमित्तवर्णनम्
४७युद्धभूमौ भगवदागमनम्
वि० ध०अनु०
अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
४८आजौ सकृत्कृपापातेन रामेणासंख्यशाल्यवचव्यूहननम् ....२८
४९परशुरामकृतसाल्ववधदृष्टमद्भुतमुखदेवानां रणभूमावागत्य परशुरामकर्मप्रशंसनं शंकरेण तत्रागतसमसर्जनपूर्वमद्भुतमाश्रमागमन्य प्रदर्शनमार्तं हत्वा परशोः पुनस्तद्धस्तगमनञ्च
५०ब्राह्मणेभ्यश्चतुर्दिग्व्याप्रामृषभदानपुरस्सरं शंकरेण रामाय समयोगरहस्य-संहारमन्त्रककवित्वरणम् ....२९
५१सर्वदेववरिष्ठोऽपि भवांश्चेत्तसि कं स्मरतीति शंकरं प्रति परशुरामप्रश्नः
॥ अथ शंकरगीता ॥
५२शंकरगीतासु ध्येयनिर्देशः ....
५३प्रजापतिः कश्यपस्यादितिदित्योर्भार्ययोः शक्रो हिरण्याक्षपुत्रयोः स्वर्ग-पातालराज्ये प्रदत्तवान्, एकदा गिरिपूतपातिषु धाराचलनात्पातालेऽवेध-जलमग्ने देवकृतोपद्रवं शंक्रमानो हिरण्याक्षः शक्रं विजित्य स्वाराज्यं लेभे, हतस्वगोत्रदशप्रार्थनया विष्णुर्नवराहवपुरानेकदित्यसहिताहिरण्याक्षं हत्वा शक्राथ तल्लोकमापितवान् स च पर्वतपाश्र्वशक्तं ....३०
५४महाप्रतावस्तुष्टप्रजापतिना हिरण्यकशिपवे दत्तनिखिलनराघवश्यवरे दूते तद्वधस्याभवत्किकंतेदश्वप्रार्थनया विष्णोस्तस्य वधे च सूचिते देवपीडादन्ते नृसिंहवपुषा विष्णुना तद्वधः ....३१
५५बलिनिप्रतपसा प्रजापतेः सुरासुरावध्यत्ववरे लब्धे, प्राप्ताभात्रे दैत्य-राजतार्यो स्वर्गादिन्द्रप्रभृतिदेवनिस्सारणम्, शुक्रेण कश्यपब्रह्मभ्यां सह विष्णवे स्वदुःखं निवेद्य वामनरूपिणा तेन बलिमखे त्रिपाद्भूमिमाच्या सुरेन्द्रवन्तं पादद्वयभूमिलाभादवशिष्टभूमेर्भावादछल्ये
सुतले स्थानदानं द्वितिये मन्वन्तरे शक्रत्वप्राप्तिं सदा च सुतले स्वसन्निधानातीदवरानददात् ....३२
५६विष्णोर्दिष्यविभूतिवर्णनम् ....३३
५७विष्णवाराधनतत्सकलशार्थसाधनम् ....३४
५८केशवादिकृतिकरानाम्कथनम् ....३५
५९वारणशक्तीतिथ्युपवासकरणफलम् ....
६०श्रवणद्वादशीव्यहषृक्तिथिकहापूर्णा सीषूपवासादानादिकफलम् ....३६
६१प्रातःकालिक (अभिगम) पूजायामितिकर्तव्यता ....३७
६२उपादानविधिः ....
६३इज्यासयमयविधिआत्नामशृपकोदीनां निर्वचनम् ....३८
६४स्वाध्यायकालानुकीर्तनम् ....३९
६५स्वस्तिकाथातासनवचनस्थूलयत्थाविराचिन्तनपुरस्सरं भूम्यादिपञ्चभूत-मनोबुद्धयात्मात्मकपुरुषभोगादिकथनम् ....३९
॥ इति शङ्करगीता ॥
६६शक्रप्रार्थनया शंकरंण पातालस्थनवव्येवश्वातृतनतार्थं वैष्णवयुग्म-यतायकणृपवित्रणपुरस्सरसुमरजयनानन्तरदाशीरिणमहेतीरागम्याय तदुपोपौपदश्व ....४०
अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काःअध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
६७विष्णुशिवयोः कः श्रेष्ठ इति देवप्रश्ने विष्णुशिवयोर्महद्भयं सङ्कटं पुरस्सरं मदीयं चापरत्नं भागवन्दन्नाम ऋचीकपुत्राय ऋचीकपुत्रः स्वपुत्राय रामाय दास्यति स दैत्यान्हत्वा तद्दायवाय सोऽपि वरुणाय सोऽर्जुनाय स जनकाय दास्यतीति वैष्णवधनुषः सम्प्रदानवर्णनम्४०७५क्षीणे मन्वन्तरे मन्वन्तेश्वराणां महर्लोक मनुशक्रादेवसप्तर्षीणां ब्रह्मलोके निवासः, कल्पपर्ववर्ज्य भूलोकस्य नाशः, नौकारूपेण धरित्र्याः सर्वबीजरक्षणं भविष्यन्मनुना सह सम्पूर्णाणां तत्र निवासः, मत्स्यरूपिणांविष्णुर्णांतोकारक्षणं सुर्नीनां तन्तरुत्वनं नावि हिमाद्रि-शिखरं नीतायां विष्णोरन्तर्द्धानं कृतयुगप्रादुर्भावश्च४५
६८कैलासाद्रामस्य स्वपित्राश्रमे पित्रादिनिमित्तवाध वरूणालयस्यात्मक-नगरस्य दर्शनम्४१७६जलमायभूतले समस्तवृक्षध्वजवितानां जनलोके स्थितिः, गैंदेतदसाऽर्क नाशे महार्गोदनावारिणपूर्णजगति स्वशरीरे वायुमादाय युगसहस्र-पर्यन्तमपवे पितामहः स्वपिति विबुद्धश्च सृजति जगदिति प्रतिकल्पक्रमः४६
६९वरुणपुरस्तदृष्टिवर्णनपुरस्सरं सविग्रहंगङ्गादिनदींसंवितस्य तस्य राम-कर्तृकवन्दनान्तरं वरुणकृतरामपूजा, ततो महादेवस्तद्धनुश्छत्रञ्चणाव-साने वरुणेन देव्येभ्यो समर्प्य दूतमप्रेषणम्४२७७कल्पान्ते जगदवस्थावर्णनम्
७०विविधशस्त्रशस्त्रास्त्रेत्यादिदानवचमूर्वीराहित्यतःशङ्खो रामद्वारा हनम्४३७८एकार्णवे भूमितले वंशास्थिति पर्यङ्कस्वभाववङ्करे ब्रह्मा त्रिलोकी-दर्शनानन्तरं युगसहस्रप्लवप्लावयन्तं नाप४७
७१परशुरामकृतस्तुत्यनन्तरं भक्तकृतसर्वसङ्गनान्तराग्दास्यामीति करुणात्किः७९कल्पान्ते बारुइपिबिष्णोर्निरुद्धदृष्ट्वा तन्त्राभिद्रुमखलद्वादुर्भावः
७२रुद्रात्मककालस्यातिसूक्ष्मत्वेऽपि ग्रहगत्यनुसारेण मासवर्षादि-वर्णनम्।८०ब्रह्मोपनिषद्भारस्य कालजातित्पूर्वकं वज्रपंक्तिन्तर्जमजयाचलउत्प्राणं भाव्येतदवानिक्षणमभिधाय धनञ्जयानन्तरं गरुत्मः सूर्यसमभाया हिमाचले नयनम्४८
७३निमेषादारभ्य युगपर्यन्तं कालावयववर्णनपुरस्सरं तत्रतत्र (युगे २) मनुष्यायुःप्रमाणमर्श्वदृष्टासादिवेदविभागब्रह्मायुर्वर्णनम् ।४४८१अहोरात्रकल्पाद्यात्मककालस्य देवतादिकञ्चपुनस्समं मन्वन्तर-साङ्ख्यकथनम्
७४पुरा कृतादियुगान्तेषु क्षत्रियादिभिर्मोहात्नादिपित्रवर्णादिनिपातने द्विजराजादिनिंदिष्टैर्वैष्णवधतासमितिप्रतिपादद्वारा तत्तद्वेलाक्षत्रियादि-नाशंपुरस्सरं पाराशर्व्यासप्रकाशितेचतुर्वर्गदीपप्रसूत महाभारतस्य वंश-प्रथायेन परीक्षित्पृष्टपाराशर्यानं वेदान्त्यास्य पैलजैमिन्यादिशिष्याणा-मख्यापनं वाल्मीकिर्नामतमाख्यानं विष्णुयशसः कल्कियुद्धस्तत्क-र्त्तव्यादि च४५८२कृतादियुगदेवपदच्यन्मत्तकालकुपचाम्ममृतषडशद्वादशाधिपत्यन्क-लमाग्मवार्हन्पत्यनाक्षत्रादिवतंफलंमंस्वर्गगविप्रगृहादिवर्णनम्४९
अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काःअध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
८३सर्वदेवताऽऽह्वानमग्निसहनक्षत्रतिथिकरणानि, करणानयनप्रकारविधिं होराकुलिकार्द्धवेलासमुहूर्ततत्समितिवर्णनं यथासमयकृताचौराद्याः फलाधिक्यञ्च ....५०९५ध्रुवस्थानशान्तन्नमहनक्षत्राद्यावाहनम् ....५९
८४लग्नतद्द्वादशहोरेक्षणानवराशस्त्रीशत्रिशिकथन्म् ....५१९६तत्तद्देवताकुलेपनवर्णनम् ....६१
८५ग्रहनक्षत्रादिशराङ्गुमाणराशीशुभपरिक्षानम् ....५२९७ग्रहक्षेत्रेष्ववतादीनां तत्तद्वर्णवस्त्रपताकापुष्परत्नधूपदीपादिदानम् ....६२
८६पीडितग्रहनक्षत्राणां तत्तदिष्टपीडाकारत्वं युद्धे विध्वस्तपराजितनचित्पितृगृहस्थानामपि स्वस्वदिक्पीडनम् ....५३९८तत्तद्देवानां तत्तद्द्रव्यधूपदीपादि ....
८७जन्माद्यश्विनीचन्द्रादिनक्षत्रषट्‌त्रिंशतादिषुशुभाशुभकथनम् ....९९ध्रुवस्थाननिर्वित्खेटानां नेवेद्यद्यार्थाः ....
८८अश्विय्यादिनक्षत्रातारासंख्याग्रहणनक्षत्रमण्डलादिवर्णनम् ....५४१००तथा पानपदार्थाः ....६३
८९जन्मकर्मसांघातिकातिसाहुदायिकाभिषेकार्कसंर्दकनक्षत्रेषु पीडितेषु गोमूत्राद्यभिषेकपुरस्सरं तत्तद्गृहपूनादि ....१०१तत्तद्देवताहोमपदार्थकथनम् ....
९०ग्रहशृङ्गपीडाविधवर्णनम् ....५५१०२द्वादशद्वादशमहाग्रहाणां होममन्त्राः ....६४
९१तत्तद्ग्रहैर्ग्रहक्षतानांविधिवर्णनम् ....१०३तत्तद्देवतादाक्षिणांनिर्देशः ....
९२मृत्युञ्चादेवनिर्मितसंस्काराधिकार्यं मातुकथनपुरस्सरं होमते महाकल्पादिवर्य्यधिपतीनां वैदिकमन्त्रैर्हवनकर्मतसातिरूपेोत्तरतन्त्रकथनम् ....१०४शान्त्यवसाने याजककर्तृकयजमानकर्त्रे तमिरवन्थनमाशीर्वादश्च ....६७
९३पश्चात्येन मण्डलशौचादि विधाय जीवावाहनहृदूर्जादिककथम्५७१०५ग्रहशान्तिफलमभिधानम् ....
९४संख्यह्यनेनं मण्डलोविधिं विधाय मध्ये सध्रुवकोष्ठिकद्वादशकोष्ठमणे प्राच्यादितो मेषादिकल्पत्वाऽऽकादावद्दिभागादिमण्डलेषु तत्तद्देवतामण्डलेषु च तत्तन्न्यासकरणम् ....५८१०६ग्रहक्षेत्रमीपूतध्रुवा स्थितचतुर्दशतारागानामनिर्देशपूर्वकं शिशुमारचक्रनिबद्धतारकाज्ञानतद्दर्शनादिमाहात्म्यकथनम्, ओर्त्तानपादिध्रुवस्य विष्णुरूपता तन्निबद्धमञ्जूज्योतिर्गणस्य भ्रमणम्, तदयः क्रमणसत्तापमण्डल-भवन-शनैश्वर-कुज-सूर्य-शुक्र-बुध-चन्द्राणां-स्थितिः, प्रादक्षिण्यगतिज्योतिश्चक्रं । नवग्रहाणाञ्जन्मवृक्षम्, तत्र सूर्येतजोऽहम्मानायाः संज्ञाया मत्युमयसुतोपत्युच्छडापाताः सावर्णज्ञानैरोषतोपत्ति, उत्तरकुरुषु वडवारूप चन्सयाः संज्ञाया खे. सक्ताशाडाश्विनेयन्योस्ततोपत्ति, रैवन्तपूज्याऽऽउश्मपतकथञ्चै ....६८
अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
१०७असुरसुरपितृऋष्यादिसन्दर्शनहेतुमनुस्मराक्षसगन्धर्वादि-विविधसृष्टिकथनपुरस्सरं स्वधर्मस्थितद्विजानां स्वर्गामृतमलोकवासः प्रजापत्यंशगुह्याभ्यां दक्षतत्पत्नीमानुषावमतप्रसूतिस्तारदलक्षतदर्शनाहूत-सत्यानादरप्रयुक्तहुतयागेन मनुष्योर्भवेति दक्षाय शिवशापाद्याख्यानम् ....६७
१०८ध्रुववंशकथने वेनस्यातिक्रान्तमर्यादत्वधर्मनिवारकोहितोपदेष्टृमुनिवचस्तदनादराच्च दण्डतमज्ञा मन्त्रपूतेनकुशेन तैस्तस्यासुभिर्विरहीकरणम्, पुनर्मन्त्रपूतकुशोदकेन तदूरुमन्थादन्निषादादपृथूत्पद्यंत ....७०
१०९बह्माविष्ण्वादिदेवकृतपृथुराज्याभिषेके देवदत्तहयगजच्छत्रचामरादिहिमस्तुताभाववैद्यनन्ते सूतमागधास्तवनहृष्टस्य तस्य तान्यामनूपमागधयामदानम्, वृत्त्यर्थिजनाप्रार्थनया पृथ्वीतः सस्याद्यानयनं स्वायम्भुवमनुसोमादिदग्धदोहनात्तत्समुद्भवोपविविधपुष्टिः, पितृवत्प्रजारञ्जनात्तां तेनानुराजनम् ....७१
११०पृथुपुत्रप्राचीनबर्हिस्तनूजानां दशाप्राचीनबर्हिषां दशवर्षपर्यन्तं तपश्चरणेन वृक्षवृद्ध्या प्रकाशे सति सम्भ्रान्तप्रचेतोमुखसमुत्थयाग्निना द्रुमनाशे सोमराजप्रार्थनया वृक्षराजकन्यया मारिषया वृक्षाणां पत्नीत्वेन ग्रहणं दक्षक्षमापतिजन्म, ततश्च हराज्ञयात्तन्मानसीसृष्ट्युपरोधे वीरणप्रजापतिकन्यायां वीरिण्यां पुत्रसहस्रोत्पत्तिः, नारदोपदेशनष्टेषु पुत्रेषु दक्षशापान्नारदस्य कश्यपसुतत्वेन जन्म, हरद्वारा दक्षस्वास्थ्य्वमेधभङ्गो दक्षाणापि यज्ञे शिवं न यक्ष्यन्तीति शापदानं दक्षप्रसूतिवर्णनञ्च ....७२

अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
१११स्वायम्भुवेऽन्तरे शिवशमतुसतीनां वैवस्वतेऽन्तरे सम्भवः, भूवह्निद्रुमस्त्रीमुनीनामुत्पत्तिर्मन्वन्तरसंख्यादावुद्वाहता च ....७३
११२अङ्गिरसो वंशाऽनुवर्णनं तद्वंशानां मिथोऽनुद्वाह्यता ....७४
११३अत्रिवंशगोत्रकारमुनिसंज्ञानां संकीर्णसंस्मरप्रतिमुनिक्रापुत्रवर्णनं मिथोऽवैवाह्यता च ....७५
११४अत्रेस्तपोवंशवर्णने तपसा विश्वामित्रस्य ब्राह्मण्यप्राप्तिर्मित्रगणां तद्वंशानां मिथोविवाह्यता च ....७४
११५भृगोर्वंशकथ्यपकुले गोत्रकारमुनिनामवर्णनसंवादख्यात्याद्युत्पन्नगौत्रजादिपर्णनम् ....७६
११६वशिष्ठप्रवंशीयकोषिप्रवरादिवर्णनम् ....
११७निमिपूर्वपुरोहिताद्वसिष्ठात् तप्यानभरतयानश्रांते किञ्चिद्विश्रम्य याजयिष्य इत्युक्तवत्यपि धर्माचरणे कालयापनं न श्रेय इति द्वितीयपुरोहितद्वारा विचक्षमाणं विदेहो भवेति निमिं शशाप वशिष्ठः; निमिरप्यनुचितानंगिणं तं विदेहो भवेति शशाप, बह्ववरदानान्मनुष्येष्वमुषु निमेर्वासः, वसिष्ठजीवस्य मित्रवरुणपुत्रता, नग्लङ्गनिगन्त्याऽऽरुन्धत्या वशिष्ठान्मोदहः, तस्यां शक्तेर्जन्यम्, तत्सुतः पराशरः; तत्पुत्रो द्वैपायनः, तस्य कृष्णालिरक्षंतेनोग्रभूअपाशारास्तां सर्वेषां व्यापीयाः प्रवराः ( पलाशशक्तितिविशेषाः ) तेषां मिथोऽविवाह्यम् ....७७
११८अगस्त्यवंशप्रवरकथनम्तेषु पुलस्त्यपुलहक्रत्वगस्त्यानामिवंशता ....
११९अङ्गन्वयोममृतवर्णनम् ....७८

वि० ध० ॥ ६ ॥ ० अनुक्रम०

अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काःअध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
१२०कश्यपवंशवर्णनं आदित्योत्पत्तिश्च ... ... ...७८१२८दुर्गेसद्धिकामजातोपचितप्रसंगे गन्धर्वाप्सरसां नामानि तज्जन्म कद्रू सन्ततिः, अहल्यानिर्माणं तत्कामुकशक्रस्य निर्वृपणतादि च ...८१
१२१हिरण्याक्षादीन्दशवराहादिरूपेण हत्वा बलिञ्च छलयित्वा बाणासुरयुद्धे सकार्त्तिकेयं कृष्णो विजिग्ये । ... ... ...१२९बद्धर्त्या ततस्त्यन्तौ नतनारायणौ प्रलोभयितुमागता दश मौनयाप्सरसो लज्जयितुं नारायणेन स्वोरुदूत रूपसौन्दर्य्यशालिन्युरुर्वशी निर्मिमे ... ... ...
१२२मथताममसुर्देव्यैः पराजितो दैत्यानां देवाचार्यसविधेिगमनं तत्कृतातिस्तुतिप्रीतस्तद्विता तद्दरीकरणम् । ... ... ...१३०वैवस्वतस्य मनोद्वापरे युगे देवासुरयुद्धप्रसंगेन स्वार्त्तापुरुरवदृष्ट्वासक्तोर्वश्या रमभया सह संवादः ... ... ...
१२३अग्निसाहाय्यार्थं देवाचार्यकृतवास्तुस्तवनम् ... ... ...७९१३१रम्भया सहावेक्ष्या आकाशमार्गेण प्रतिष्ठानपुरमगमने नारददर्शनं, तेन च पुरूरवसो गृहे वासे उर्वशीमुक्तैकपक्षद्वयस्य सदा ऊर्णागोरे स्थापनं, घृतमात्राहाहरणं वर्तनं, कदाचिदपि नग्नस्य राज्ञोऽनवलोकनमकामाभ्यासस्त्याः पुरूरवसा रत्नकणाण् सम्प्रेषणेषु कस्यापि भेंगे उर्वश्याः शिलोभावः सर्वप्रतिज्ञाहानेश्क्षिति, प्रतिज्ञानप्रमृष्टाङ्गोद्वर्णनम् ... ... ...८२
१२४अनिर्वाणपुराजितेर्दत्यानां पाताले गमनम्, कालनेमिनो देवान्पराजित्य त्रैलोक्यैश्वर्य्यं वैष्णवपदेच्छया विष्णुदर्शनश्च ... ... ...१३२किंचिद्विशिष्टदिनम्भागं यापयितुं गन्भोर्वशीं पुरूरवम् आक्रीडशोभावनामणिषेण विनोदग्रामास ... ... ...८४
१२५कालनेमिं निपात्य ब्रह्मस्तुतौ विष्णुलोकेपालान्स्वायुधायुधैरातपस्थ्यानेषु योजयित्वा देवान्यज्ञभुजश्चकार । ... ... ...१३३चन्द्रोदये चन्द्रकान्तगृहे सविसमहाये पुरूरवस्याहने रम्भया तृष्णाक्रान्तागगन्तरे नारदप्रतिज्ञाश्रवणं पुत्रीकरणप्रणयोपगंडश्च, रम्भाश्रावितेनारदसमयस्य राज्ञांग्रिकरणं प्रसस्ररम्भाय गतो न्न्थापणं तस्याश्च ऊर्ध्वार्या धनदानमज्ञय नलकूबरस्य स्वभर्तुः भाविने गमनं पुरूरवस्स्वोर्वश्या सह रमणम् ... ... ...८४
१२६बलिबन्धने क्रुद्धेत्यातिदेत्यादितसुराययत्कर्तव्ये भूतले दुर्भिक्षे तद्वेषभीतेर्ब्रह्मापतिवराहकृपाविष्णुना धवस्तहृद्यं पातालं कृते सति स हरिः स्वभक्तप्रह्लादायामृतुसंप्लवमायुर्दत्वराजतां तत्पुत्रविरोचनाय कल्पाऽयुष्टं प्रदाय बलेः सर्वाणिमकमन्वन्तरे शक्रत्वं स्वीकृत्य तत्पुत्रं बाणं स्वायंप्रथकारिणामपि नाशोभावीत्युक्तं इत्यनुचक्रमे ... ... ...८०
१२७शक्रहन्तारं पुत्रं मे प्रयच्छेति दितिप्रार्थितः कश्यपो रजतों तथा सहोपिता शुचिव्रत्या वर्षसहस्रं स्थास्यसि चेद्देवं भविष्यतित्युक्त्वा तपसे जगाम, शक्रस्तु तां छलयित्वा सेवितुमाजगाम, अदृष्टेऽशे काले दिवा सुप्तायास्तस्या उदरं प्रविश्य वज्रेण सप्तधा गर्भं विदार्य्य पुनः सप्तधा कृत्वोनपंचाशन्मरुतो निर्मितवान्, द्वितिप्रार्थनया तेषां स्थानानि नामानि च चक्रे ... ... ...
अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
१३४उर्वशीपुरूरसोर्विचित्रप्रासादरत्नवंतनदीतुलिनादिरम्यप्रदेशेषु क्रीडावर्णनमाख्यादिपञ्चपुत्रोत्पत्तिर्गन्धर्वाणामुर्वश्यानयनार्थं मन्त्राणा च८५
१३५उर्वशीमन्वेषयन् रात्रावुर्वशीमवेहिरात्रौ तदन्वेषणाय नगे पुरूरवसि च निर्गते राज्ञः प्रतिलाभशङ्कार्तेस्तिरोधाने राज्ञः प्रलापः ...८६
१३६पुरूरूविरहसन्तप्ताया उर्वश्या नारदोपदेशादेकरात्रं सहवासः, गमनसमये च गन्धर्वापासनाया मत्सलक्ष्मी भविष्यतियुर्वश्युपदेशाद्राज्ञ एकवत्सरपर्यन्तं घोरतपश्चरणं नारदं पुरस्कृत्य गन्धर्वाणां तत्र गत्वा वरदानान्ते गन्धर्वैत्कारकायानम्वन्तरं तया सह क्रीडाकरणस्य तदनु च चन्द्रमःप्रवेशपितृलोकेप्राप्तेश्च वरं प्राप्य सपालस्य पुरूरवस उर्वशीदस्तसत्यालीकविश्वायुनामकवालकस्य स्वपुरे नयनम्, माँगे गन्धर्वैः स्था ल्याहरणं पश्चाच्छमीगर्भान्नोत्पाद्येनाडुपदेशं कृत्वा राज्ञो गन्धर्वलोकप्राप्तिकथा ....८७
१३७अश्वमेधवाजपेयादिष्टोमातिरात्रादिकरणपूर्वकं राज्ञो वारिच्यात्मकराष्ट्रत्वं प्रजानामतीव सौख्यं राज्ये धर्मप्रधानतायात्पुपुयुज्य राज्ञो देहसहितं त्रिदिवगमनम् ....८८
१३८संतानेहितपितॄणानामंसंख्यया श्राद्धतृप्तिपतृव्यवस्थ्यादि ....८९
१३९हिरण्याक्षवध नन्तरं सौकवपुषा रसातलाद्धृतायामावनिं दृष्ट्वालवं मृतपिण्डं दक्षिणे करे कृत्वा स्वयमेवदेवरूपां तिलद्भीं निर्माय विष्णोः पिण्डदान ( श्राद्ध ) मर्यादामकरणम् ...:
१४०श्राद्धनिदेनतुवराहं विष्णुं सम्पूज्याहिताग्न्यनाहिताग्न्योरथयधिकारं योग्यद्विजपित्रावाहतनूतनपिण्डनिर्वपणपूजनक्षीरादिदानेनवेदास्यदानप्रायनादिपुरःसरं श्राद्धंकन्त्रीकर्तृकारसातसपिमन्त्रकथनम्९०
१४१श्राद्धेऽशक्तत्र देयादिह्मादिविचारश्च ....९१
१४२श्राद्धभेदाः साधारणविशेषकालेषु तेषां फलानि च ...९२
१४३श्राद्धे पात्रापात्रविचारः ....९३
१४४गङ्गाद्यमुनातहिबाहुप्यावरुणादिश्राद्धदेशानुकीर्तनम् ....९४
१४५अशून्यशयनादितृतीयायां व्रतश्राद्धरूपफलम् ....,,
१४६अविद्याविहितकर्मणा संसारं विद्याविहितस्य च तस्य मोक्षसाधनतामुक्त्वा पाण्डवानां कृष्णात्साविद्याज्ञाव्यचरतादिकमनुसरसं धर्मस्पृष्टपुलक्षणवर्णनम् ....९५
१४७नृपोत्सर्गकालफलकर्त्तव्यतादि ....९६
१४८पुरूरवसः पूर्वजन्मचरितवर्णनम् ...,
१४९हिमवाद्गिरेर्वरावेतांशोभावर्णनम् ....९७
१५०हिमवर्णनम् ....,,
१५१सुगन्ध्यमूनफलवृक्षपतितमनानानेकबहुवर्गाद्धरङ्गिजीवराणिजीवविश्रांतिविवधपक्षगणकलकलकलसुखेननृत्यन्तमहाकलिकेरवङ्गविविधपादपावरांजिते, अग्रमाश्रमे दृर्विक्षोभस्सिच्छिडावलोकनसमज्ञाबहर्षस्य राज्ञः प्रवेशः९८
१५२अध्याश्रमरसोिं तन्महिद्रम्अतिआणणर्जगतबहुमादिदौविटेपिणीभितर्वंदिकार्या पद्मरागच्छत्रपद्मरागोभादिद्गुतया विविधरत्नस्तनायभूयां तादृशं च प्रासादं भगवन्तो जनार्दनम्य भोगिभोगावल्यं शयानम्य गत्वा वन्दनम् तम्यचाराश्रमक्यकद्देशे तपश्चरणञ्च९९

वि० ध० | अन्०

अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काःअध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
१५३तत्राश्रमे गन्धवर्णाणामप्सरोभिर्विविधविहारानपश्यन्नवलोलो राजा महत्पत्रकार तत्कर्मगुणैश्चैवंमथ्यो मधुसूदनमसादं ययाचे ....१००दनसहितातया दानस्य माहात्म्यम्। पूर्वजन्मनि मरुप्रान्तस्थशाकलन- गरवास्तव्यस्य कस्यचिद्देश्यस्य श्रवणद्वादश्यां तीर्थाचन्द्रभागायो- नद्योः संगमे सद्यद्योदनवारिदानादिनाऽजन्मनातरे प्रेताधिपतानामपि नित्यं भोजनसमये दध्योदनयुतवारिदान्पुष्टिस्थितिवर्णनम् ....१०५
१५४मद्रराजस्य ( भाविपुरुषत्वतः ) स्वमेऽनिरूतामामः कृतकृत्यता च भविष्यतीति दर्शने प्रभाते जाग्रदवस्थायामिविदर्शनं, पूर्वजन्मनि द्वादशीव्रतकरणाङ्गवति विष्णौ प्रसन्ने तव मदाश्रमभात्रिश्च च षोडशकृशिलाभार्थे माक्षिकादिफलयुक्तमद्देशे निरशनपूर्वकतपसा प्रसन्नेन विष्णुना भवदिच्छाश्रोतीविक्रियत इत्युक्तमरूपमातिवे रूपस- ब्रोपदशः.... ... ... ...१०११६३तिलद्वादश्यां स्नानेहोमेनवेदीपोदकदानेषु तिलप्राशस्त्यम् ...१०६
१६४मागंधेषु चण्डेग्वरराज्ञोमहिषी नयनसुन्दरी पूर्वजन्मनि श्रवणाद्वादश्यां तिलहोमादनादिकाणाप्रदाक्षीत्प्रभावप, तत्सखीमतीक्षणा वासन्ति- कया तत्कारणे पृष्टे पूर्वजन्मनि ब्राह्मणे तस्यैतद्देशस्थदधिविधाहानस्य राज्ञो भार्यया कमलावत्या सहव्वशाद्दुमारुपांतस्ततानद्यां लाजो- पवासपूर्वकोविष्णुपूजादवनकर्मणि वह्निमुखश्रोततिलपुष्पफलदानात्स- स्था राजमहिषीत्वादि निजगाद ... ... ...१०७
१५५ज्योतिःशास्त्राेक्तसिंहादिद्विजब्राह्मणः गुरुपदेशादूपसत्रकरणं तत्फ- लानि च ... ... ... ...,,
१५६भगवत्प्राप्तिणा मद्रराजस्य रूपसत्रे गुरुत्सुरूरीकृत्य यथाविधि तत्स- त्रसम्पादनं तदवसाने च राज्ञोऽपूर्वसम्पत्त्या पौरजानपदैर्वाधिक- पूज्यता, पृथक् देहावसाने बहुपुत्रता, सदेहस्य तस्य स्वर्लोके गमनञ्च१०२१६५गायत्रीदशांशतर्पणमवचने तस्या गायत्रीसावित्रीमाध्यव्याख्यानमनिवचन- ञ्चाभिधाय तज्जापस्य सर्वार्थसाधकतत्कोङ्गरसहिताथास्तस्याः पद्मपुरु- षसहितचतुर्विंशतितत्त्वप्रकृतीतिदिर्वणनम् ... ...१०८
१५७मार्गशीर्षशुक्लद्वादश्यां राज्यकामस्य व्रतविधिः ... ...१०३१६६द्वादस्यमावस्यादिषु केशवादिश्चनेषु दीपदानस्य तथा कातिकमास आकाशदीपदानस्य फलम् .... ...१०९
१५८कामद्वादशीवर्णनम् ... ... ... ...१०४१६७विप्रधीपाचित्रचन्रतनया ललिता त्रिशन्नार्याख्यापि काशिराजस्य प्रियरक्षांनं विषयायतानादिषु दीपदानादवाप, साविराग्जपुगगेहतमं- द्रेथेणोमारुपेद्विकाशित्तर्निधं निमित्तमप्यल्पाय कातिकमासि द्यूतस्य
१५९मार्गशीर्षादिकृष्णपक्षद्वादशीषु केशवार्चनादिप्रथिमादिपक्षफलानि ...,,,,
१६०प्रतिकृष्णपक्षद्वादशीविहितकरणफलञ्च ... ... ...१०५
१६१सर्वद्वादश्युपवासत्वासमर्थानां भाद्रपदमासातिशुक्लपक्षस्य श्रवणनक्षत्रे- तद्द्वादश्युपवासफलं, तस्या एव बुधश्रवणयुक्तेर्महत्त्वनमाहत्म्यम् ...,,,,
१६२श्रवणद्वादशीप्रसंगेन पुण्यनदीसंगमस्नानतज्जलपूर्णवारिवान्व्या दध्यो-
अध्यायाःविषयाःपत्रांकाःपृष्ठांकाः
दीपस्य वर्तिभरेणेन सुताया क्षूपिकाया जन्मान्तरे विदर्भराजकन्यात्वं काशिराजप्रियमहिषीत्वञ्च ....११०
१६८उपवासाङ्गसतत्वहर्त्तनादिनामपि सर्वसुखेषु पुण्याण्येव्यत्नरसा-ध्यासु च पुष्पफलातीवादिसामग्रीषु केशवाचंया सर्वकामसमृद्धिः स्वायत्तता ....१११
१६९विष्ण्वालयादौ मार्जनादिकर्तुः फलानि ....
१७०कस्मिंश्चित्क्षेत्रे शूद्रे वाणिज्यकृपिनव्येने गंगातटस्यवराहमंदिलेप-नवशक्तो काकतालीयवद्वराहाच्छादिताश्वं सौबीरराज आगतः तत्तत्पत्तिलब्धचित्तः शूद्रः पश्चात्तज्जगाम, तद्भार्या तेन संहक-ल्पित्वा भस्मसादभवत्, तत्पुण्यवशात्स स्वर्गलोकङ्गतः तदैव युवानौ पुत्रवितेन विष्णुमानर्च, स्वमे भार्गवं च्यवनं गच्छेति विष्ण्वादिष्टः स नृपस्तं सवृतमवदत्, च्यवनोऽपि तज्ज्ञातं पुत्रीयं जलं कृत्वा कलसे स्थापामास, निशीथे राजा तृषांतं तज्जले पीते सूनुषुत्वाहद्राजः कुक्षौ गर्भः सञ्जातः मान्धातोति तन्नाम शूदात्मा तं विवेश, शुद्रभार्या काशिराजदुहित्वां याता मान्धात्रोद्वा उद्वाहा-नन्तरं युवाम्वस्तमबोध्यौषिमभिषिच्य वनस्थो नाकमगमत् ....११३
१७१मान्धातरि विष्ण्वंशस्य विद्यमानेऽपि लवणेन माहेश्वश्शूलेन स कथं हत इति संशयोद्धारकपुरस्सरं विलोविष्ण्वभेरस्य पुरुषरूपस्य वर्णनम् ....
१७२हरेः प्रादुर्भावेषु सुनरीतिकीर्त्तनस्यावश्यकत्वमनावश्यकत्वं जगतपालनम् । मायालेश-मन्तरेण यथास्वामि धर्मशास्त्रपुरस्सरममानवीयकर्मचरणम् ....११३
१७३मार्गशीर्षमासमारभ्य मासनक्षत्रोपवासपूर्वकं हविर्मासजावार्थेकमङ्गे पूजांयित्वा गोकृतेण स्नातुं रक्तपुष्पैः पूजनं ताम्रस्य दानमित्यादि क्रमेण पुत्रीयान्तव्रतकथनम् ....११४
१७४कार्तिकमासादारभ्य मासनक्षत्रपूजनविधानम् ....११५
१७५शाम्बरावधायुक्तानककथितं विष्णुकृततद्विहिनतनञ्च ....
१७६ब्रह्मणस्तनुप्रथममनुस्तत्पुत्रमरीच्यादिसप्तर्षिजादिसमोषधिविश्व-सृगिन्द्रादिषोडशप्रवरवारुणकलादेनामकितर्नम् ....
१७७शक्रं प्रति शाम्बरायण्याख्याने द्वितीयमनुस्वारोचिषात्तरे तद्वंशा-दिनामकितर्नम् ....
१७८तृतीयस्यौत्तमस्य मनोजादिसप्तपुत्राणां रजोबाहादिसप्तर्षीदीनाञ्च कीर्तनम् ....
१७९चतुर्थस्य तामसस्यमनोर्जिनुष्विादिपुत्राणां वनादिनामकसप्तर्षीणां-सत्यादिवेवगणानाञ्च वर्णनम् ....११६
१८०पंचमस्य रैवतस्य मनोर्महापुराणादिपुत्राणां वेदश्रुत्यादिसप्तर्षीणा-माभूतराजादिवेवगानानां विभोर्गिन्द्रस्य सम्भार्यास्यन्दनपत्यादीनाञ्च वर्णनम् । ....
१८१षष्ठस्य मनोश्चाक्षुषस्यर्बोधादिपुत्राणामाद्यदिप्तर्षीणां दिवौकसाम-ष्टका. पंचगणानां मनोजावस्येन्द्रस्य च कीर्तनम्, दुत्यराजन्य महामालस्य वर्णनम् ....

वि० ध० ॥ ७ ॥

वाम भाग

अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
१८२सप्तमस्य वैवस्वतस्य मनोरीक्ष्वाकादिपुत्राणामाश्रयादिसप्तर्षीणांमे-<br>क्रोनपंचाशद्देवानामदितिद्वादशानामपरदेवानांमोजोनाम्नामकस्य<br>शक्रस्य कीर्त्तनं हिरण्याक्षस्य देवारार्तेर्नृहरिरूपेण विष्णुना<br>वधादिकथनञ्च .... .... .... ....११६
१८३अष्टमस्य भविष्यस्य सावर्णेस्य मनोर्विजयादिपुत्राणामश्वत्थामादि-<br>सप्तर्षीणां सुतपसादिदेवगणानां बलेरिन्द्रस्य तिसृपत्यस्य कीर्त्तनम्,<br>तस्मिन्मन्वन्तरे हिमाचलस्थं नानोलं विष्णुरिति कथञ्च११७
१८४ब्रह्मपुत्रस्य नवमस्य मनोर्धृतिकेत्वादिपुत्राणां मेधातिथ्यादिसप्त-<br>र्षीणां परादिदेवगणानां विप्रनाम्नो भविष्यदिन्द्रस्य कालकाक्षादि-<br>दैत्यादाणराज्ञो वसुनाम्नश्च धार्मिकत्वाद्विद्याधरोष्णपुत्रतया भावि-<br>कालकालकाक्षवधः .... .... ....,,
१८५धर्मपुत्रस्य दशमस्य मनोः सुक्षेत्रादिपुत्राणामापोमूत्र्यादिसप्तर्षीणां<br>प्राणाख्यादिदेवगणानामिन्द्रस्य शान्त्याख्यस्य तद्विद्विषां प्रबलस्य<br>वालिनो विष्णुकर्त्तृकं हननम् .... .... ....,,,,
१८६रुद्रपुत्रस्यैकादशस्य मनोः सर्वत्रगादिपुत्राणां हविष्मदादिसप्तर्षीणां<br>निर्विष्यादिदेवगणानामिन्द्रस्य वृषाभिधयस्य द्विषन्तं दशग्रीवं विष्णुः<br>कूर्मं रूपमाश्रितां वधिष्यति । .... ....,,,,
१८७द्वादशस्य मनोर्दक्षपुत्रस्य देववर्षादिपुत्राणां सतमादिसप्तर्षीणां सुश-<br>र्मादिदेवगणानामिन्द्रस्यानभि नरकं नपुंसकरूपं विष्णुर्हन्ता,,,,
१८८त्रयोदशस्य रौच्यस्य मनोश्चित्रसेनादिपुत्राणां धृतिमदादिसप्तर्षीणां

दक्षिण भाग

अनु०

अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
(१८८)सुत्रामादिदेवगणानामिन्द्रस्य वृहस्पतेरुपदेशमासाद्य त्रिदिवमय मातृ-<br>रूपविष्णुना विनाशः .... .... ....११८
१८९चतुर्दशस्य भौत्यस्य मनोस्तनूगंभीरादिपुत्राणामभीव्रादिसप्त-<br>र्षीणां चाक्षुषादिदेवगणानां शुचेरिन्द्रस्य शत्रूणां राज्ञो महासुखस्य<br>समर्थे दिव्यवर्षसहस्रपर्य्यन्तं देवासुरयुद्धे जाते तामसीमायाया मधु-<br>सूदनो रोधयिष्यति । .... .... ....,,
१९०प्रतियुगं यथार्थं विष्णोरेकतावतारधारणम् .... ....,,,,
१९१शक्रप्रश्नानुरोधेन शाम्बरयन्त्राण्या यावज्जवं मासतन्त्रप्रपूजनेन स्वस्या-<br>अतीतानागतमन्वन्तरेषु तत्तद्गहज्ञानम् .... ....११९
१९२श्रीविष्णोः स्तुतिमाहात्म्यवर्णनम् .... ....,,
१९३देवलसुत्यवशात् हाहाहूहूयोर्गजनक्रत्वीभवनम् .... ....,,,,
१९४जम्बूद्वीपे त्रिकूवाति कुलाचले हाहागन्धर्वेण हस्तित्वेन हूहू गन्धर्वेण<br>च नक्रत्वेनोभयाह जलं पातुंममत्सराति प्रविष्टं गजराजं रोद्रेण<br>ग्राहेण तस्य ग्रहणं मिथो युद्धे गजराजेन पुण्डरीकाहृतकमलपुष्पेण<br>विष्णोर्मामंनिसमर्पणर्या व्यथार्त तत्त्वावकृतो विष्णुः सगमि तन्त्रा-<br>त्रियं कस्तपायिचनाभवापि गन्धर्वतानमथयत एतन्अध्यायपठन-<br>फलम् .... .... .... ....,,,,
१९५सर्वदुष्टापशमनं विष्णुप्रशस्त्रस्तोत्रम् .... ....१२१
१९६ब्रह्मणा त्रिपुरं जिघांसोः शङ्करस्य सहाय. वार्योशीन च बलं<br>जिघांसोः शक्रस्य सहायं निक्षिपतस्य विष्णुरङ्गजन्मत्रय<br>कथनम् .... .... .... ....,,,,

Here is the exact transcription of the page into clean Markdown in Unicode Devanagari:

अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काःअध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
१९७कश्यपस्य दक्षाख्यायां पत्न्यां यक्षोत्पत्तिः.... ....१२३२०४भरतमाशीर्वादेरभिवर्द्धर्च-गन्धर्वान्हत्वा, सिन्धोरुभयपार्श्वयोर्नगरे निर्मायौभौ पुत्रौ तत्राभिषिच्य युधाजितं सम्मान्य च शीघ्रमागच्छे-त्यादि श्रीरामेण समन्त्रणम्, स क्रोशमात्रे स्थाने निर्मितं शिविरं प्रविश्य पौरजानपदं च विसर्ज्जयार्तिदानकर्मकमुत्तप्तार्थं द्विणमध्व-निकरणादिकं लक्ष्मणमुपदिदेश .... ....१२५
१९८कपिषासुतयोरक्षघण्टयोर्ब्रह्महानमातृवानालये तनये वभूवतुः, तौ ते कन्यके सुचिताकारं राक्षसं ददतुः, तस्य ब्रह्महानाख्ये ब्रह्महाना निशाचराः, यातुधानान्वये यातुधानाः प्रसिद्धाः । श्लेष्मातकवनस्थानेषु दशाक्षरक्षरासेषु सूर्याणुचरेषु हेतिमहेतिवंशेषु मालिकेमालिमाल्यवत्सु सुमालिदौहित्रेस्त्रिलोकीजयी रावणः, मालिनो धरेण वधुना निधनं माल्यवांश्च वर्षांत्वा सुखं जीवेति ....२०५प्रायाणिकवाद्याद्यघोषैर्विहतोपद्रवादितुमुले प्रयान्तीनां भगतांवराधरा-माणां दीनान्धकृपणादिग्यो दानद्रव्यादिपर्णनपुरस्सरं प्रायाणिकक-र्त्यनिर्देशः .... .... ....१२६
१९९पुलोमदानवेन्द्रेण स्वज्येष्ठतनया पुलोमजा भृगवे दत्ता, एकदान्त-र्वत्नीमग्निहोत्रगतां तां पुलोमा राक्षसोऽभ्येत्य हेऽत्रे मत्पूर्वं नयेत्युक्तवान्, नेयं तत्पूर्व्वेति श्रुत्वाऽपि स तां जहार, पथि गर्भच्युतेश्छ्यवन इति गर्भजातस्य संज्ञा, तेन दृष्टमात्रस्य रक्षसो नाशः पुलोमाश्रुनिपातेन वध्वरानादीनादुर्भावो भूगोः सकाशादग्नेः सर्व्वभक्षकत्वशापः, ब्रह्मणोवरगुम्हेण्च .... .... ....२०६गंगायां स्नानश्राद्धादानादिकंक्रियान्तरमपरागमनार्थ कूटार्य्यादीष्वृक्षादिनिर्माणाय च भरतस्य निदेशानन्तरं निशामार्गमेव नौकादिभिस्तरणम् .... ....१२८
२००स्वतपसा हरं प्रसाद्य लब्धशूलो मधुदैत्यो रावणस्वसारं कुम्भीनसीं हत्वा तस्यां लवणं सुतमुत्पादयामास, मान्धातारश्च युद्धे जवान् .....१२४२०७मार्गे भरतस्य दमनकिरातेन संगमः, यमुनायां स्नानदानश्राद्धादेनन्तरं मत्स्यसाल्वादिदशैः संगाय भरतेन कुरुक्षेत्रस्य तीर्थसन्निहितेनामधेयकारणे पृष्टे वयोवृद्धब्राह्मणेन च्यावनदधीच्यादिस्थितिनिमितवजेण दैत्यनाशस्य तथा मासपर्यन्तं सर्वतीर्थानां कुरुक्षेत्रे सन्निधानस्य कार-णमवोचि, ततोऽमरकण्टकादितीर्थेषु स्नानादिकं कृत्वा देविकानद्यां भरते गते कुमारपादिश्चपर्वतीयराजां तद्व्ययं आगमनं तत्र त्रिरा-त्रमुषित्वा भरतश्चन्द्रभागां ययौ । पुनश्च वित्तस्तामुत्तीर्य केकयनाम्न्य स युधाजिता तन्मातुलेने सस्कृतः .... ....
२०१शूलपूर्व्वेशवर्णनम् .... .... ....
२०२दृष्टशूलुप ( गन्धर्व ) जयाय भरतप्रस्थानवर्णनम् ....
२०३भरतयुद्धयात्रायां त्रिलक्षसंख्याकानामरथानां दशसहस्राणां दन्तिनां षष्टिसहस्राणां रथानां पञ्चकोटिपदातीनां वस्त्रसुवर्णमण्यादीनां निचर्यैः सह बहुपण्ययुक्तीर्नागादिष्विधवैद्यकर्मान्तिकरुयपतिमार्गिकादीनां प्रेषणम् .... .... ....१२५२०८प्रचुरश्वाससुतम्लेक्षदिर्शनार्थे भरते युधाजित्पुरं प्रविष्टे पौरस्त्रियो
अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काःअध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
विस्मृतसकलब्यापारा निश्चेष्टास्तं ददृशुः, भरतश्च मातुलगृहं प्राप्य परार्ध्यभोजनपानादिसत्कारं लेभे ... ... ...१३०२१४माल्यवता वार्य्यमाणावपि मालिमुमालिनौ लंकादुर्गमाश्रित्य देवा-न्पीडयाञ्चक्रतुः ततश्च वद्देशसहिता देवाः क्षीरपोधौँ सुरं विष्णुमु-पतस्थिरे ... ... ... ...१३६
२०९भरतो वन्दिनां विचित्रा नव्या मघ्याश्च रचनाः शृण्वन्नुत्थाय कृत-सन्ध्याहवनतर्पणनितिनक्रियो ब्राह्मणान्वदानेन तुतोष, पुनश्च सभां गतो तपोवनैर्द्विजवरैः कृताशीर्वादो वलसुख्यान्महीपतींश्च ददर्श, स्वदत्तताम्बूलेन मप्रक्ष्यं तांश्चससर्ज च ततो युद्धाय मन्त्रणे जाते गार्ग्यं दौत्यकर्मणि नियुज्य यं योद्धव्यमिति आज्ञापयामास, संस्थासुपास्य गृहभूषितमाकण्ठं च प्रासादासंतिकानं पवनातनय-नाक्षेदसप्रदादिवृत्तान्तदर्शनश्रवणाभ्यां मुदमाप ...१३०२१५सर्वे देवा सुतयो तदनोदादथश्च श्रीविष्णुमभ्रजग्मुः ..."
२१६देवानां रणसन्नुद्योगामाकर्ण्य मालिमुमालिनां युद्धार्थं निर्ययुः१३७
२१७देवासुरसंग्रामे विष्णुना मालिमक्षसमशिरश्छेदः""
२१८मालिनिधनानन्तरं तार्क्ष्यक्षतवातातितत्रस्तानां पातालगतं लङ्काया वैश्रवणे दानम् ... ... ... ...१३८
२१०भरताज्ञामनुन्दुभिं श्रुत्वा शैलूषतनयाः शैलूषं राजानसुपतम्युः भरत-सोदिष्टं गार्ग्यवाक्यं सरोषं मन्त्रयामासुश्च ... ...१३३२१९ब्रह्ममानसुपुत्रपुलस्त्यस्य विश्रवसो बृहस्पतिपुत्री भरद्वाजसुता देव-वर्णिनी भार्य्याऽऽसीत् तत्रपुत्राय वैश्रवणाय तनसनुष्टो बह्मा यथेक्षव-नेह्लोकपालत्वं विधीय पुष्पकं विमानं विश्वकर्मनिर्मितां लंकां च ददौ । ... ... ... ...१३९
२११अपराजितादिसप्तमानां गन्धर्वराज्ञासुद्दिश्य युद्धविषये सम्मतिदानम्"२२०सुमालिनो पितुराज्ञायाः कैकस्र्या विश्रवसः गवणकुम्भकर्णयोः सुतयोः शूर्पणखायाः कन्यायाश्चेत्पत्तिः, कञ्चाविच्छुदाभ्याश्रयभवं दृष्टान्तौ कृत्स्नी गवणनुचे वमन्वयं श्रीमन्तंभवति ततश्च प्रदाणः सकाशा-न्मातुपं विद्यां देवादिन्यैश्व्यं त्रैलोक्यविजयश्च ययाचे, एवं विभी-षणं नित्यं धर्ममतिस्तत्त्वञ्च उन्वा ब्रह्मणो यतिं पातालाच्छान्य-गत्य दशवक्त्रं लंकाग्रऽज्येऽप्यच्योदयन् । गवणवचनात्कुवेरो लंकां त्यक्त्वाऽलकापामवसत् पुनश्च त्रैलोक्यविजयं कृत्वा मयननयां मन्दादरीं गवण उपयेम, तस्याञ्च मेघनादं सुतं जनयामाम न गमणवाधि ... ... ... ...१४८
२१२ऋषिवाणिव्याद्विकमार्थोपोगिनीं दूर्वामृषाणमिश्रांपुदययुक्ते चिन्तया देवजातीयता गन्धर्वाणाम्, भरतश्च प्रद्युम्नांशः सुमालिन्मघवद्वीर्यैन सप्त विग्रहो न लिङ्तसम्मत इति नाडायनोऽमन्त्रयत ...१३४
२१३वृत्रे शक्रेण निहते दैत्याः समुद्रमङ्गुष्ठं विधाय गता प्रजा निजघ्नुः, सुराश्शीतोऽग्न्यस्रः समुद्रे पपा तत दुग्धोत्पन्नाशः समजनि । गवि-न्निष्ठाकमार्गं रोढुं प्रवृत्ते विन्ध्यागैरावलस्त्येन स्वगणमकरणाय नभ्रे तस्मिन्मम प्रत्यागमनपर्यन्तमभवं तोर्चिनियुक्त्यापि तस्य खर्वताकरणम्, इल्वलवातापिनामभक्षणं दग्धे त्वत्युद्दिनऽपाममल्लवं तव च लँक पूता भविष्यतीत्याश्वास्याय द्वयंवरदानम्१३५
अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
२२१ब्रह्मदत्तवरदो रावणस्त्रिदशरामाः कन्याश्च जहार, अगाध्यावास्य-<br>नरूपं नृपं जवान स च म्रत्कुलात्तव निधनं भविष्यतीति तमशपत्<br>मरुत्तयज्ञे देवापराधं च कृतवान, बृहस्पतिसुतकुशध्वजकन्या वेदव-<br>तीति ख्याता विष्णुपरार्थं तपस्यन्ती रावणेन मलोन्मत्तिनापि न तं<br>चकमे, केशाग्रेषु तेन स्पृष्टा सा ज्वलनं प्रविश्यान्त्यजन्मनि सीता<br>बभूव, संक्षिप्य रामसीताचरितमुक्त्वा तादृग्विष्णुभ्रातृमतेन युद्धं<br>न श्रेय इति नाडायनसम्मतिः । .... .... ....१४०
२२२मौद्गल्यं कृत्वाः सुरैरस्त्वध्यष्टित्यत इति वक्तारं धनददूतं हत्वा तस्य<br>पुष्पकविमानं च हृत्वा रावणः कैलासं ययौ, वानराकृतिं नन्दिनं<br>दृष्ट्वा प्रहसति रावणे पुल्हप्रजापतिकुलसमुद्भवतानवमेयस्तव विनाशः<br>स्यादिति नन्दिकेश्वरशापे जाते सकैलासं हरं लङ्कां निर्णीषौ रावणं,<br>अचलचलनसम्भ्रमजातस्वयंमहामाहेश्वपुत्पृष्ठे हस्तं रावणनामा-<br>नमकरोत्, ततश्च रावणः संयमिन्यां धर्मराजं कालपाशाद्यगणितवृ-<br>षांश्च विजित्य सूर्येण षोड्शुपतस्थौ, ब्रह्मा सूर्यं निवारयादरावणश्च<br>सेन्द्रान्देवान्विजिग्ये । .... .... ....१४१
२२३रावणः पाताले कालखंखादिदैत्यान्विजित्य ब्रह्मानुरोधेन निवातक-<br>वचैः सह सख्यञ्चकार, नागान्मसुतं वरुणञ्च जित्वा किष्किन्धायां<br>युद्धार्थं वालिनं पप्रच्छ, तारेण दुन्दुभिघातिनं सुग्रीवस्य निष्कासनं<br>ह्वयमपौरुषञ्च वर्णितम् । (इतस्परं पाठः खण्डितः, एतदध्याय-<br>शेषश्रुतविंशत्युत्तरद्विशततमाध्यायश्च नोपलब्धः) .... ....१४२
२२५त्रिपुरदाहान्ते शंक्रादृगिब्रविष्णवोस्तुवन्तिः । .... ....१४३
२२६अन्धकासुरसमरे तद्रक्तस्त्रातानेकान्धकविक्लेवेन शम्भुना माहेश्वर्यादि-<br>मातृः सृष्टापि यदा नाभ्यकामभक्षंस्तदा तनुत्खाद्वसुदेवशृङ्खरे-<br>दतीपीतकर्धिश अन्याकाः अयं प्रापुः मूलन्यकं तत्प्रार्थनयथा शिवो<br>गणेशत्वं स्वामीमपाञ्च ददौ ततो मातृणामुपद्रवे वृद्धे रुद्रस्तत्तुष्ट-<br>हरिविर्गावर्णीभ्योः ममसृज, ततेजोनिर्माताः पूर्वमातरः नृसिंहं शरणं<br>जग्मुः स च तत्पूजकानामकभीष्टसिद्धिं स्वीकृत्य ताः पूज्या व्यधत्त
२२७मातृदीर्षापनिवाशनस्नानार्तुलनृपबलिपञ्चाङ्गभक्षादिकथनम् .... ....१४५
२२८परस्परस्पर्धमानहरगौर्यो रहस्यूक्रीडायामन्यतरस्याविरततया वर्द्धतत्र<br>कपोतरूपेण मवेश शङ्करेस्तच्छ्रुतं वह्नेरास्यामविक्षण्णाप च गिरिजा-<br>देवान्सप्तभार्थ्यायुंषु नव पुत्राञ्चभ्वभामिति, अत्त्युयं हि शिवरेतो वह्निर-<br>जगार गङ्गा च तदधार. गङ्गाप्यसह्यं तत्तैजः श्वेते गिरौ तत्याज,<br>पद्मक्तितकाश्च तद्दृष्टुः शङ्करसुतः पडाननो भूत्वा तासां स्तनान्पपौ<br>तत्पयोवृद्धश्च कृतिकान्चन्द्रयोगे वह्निशङ्कक्तिकारवरुणपुजाकतुंरभिप्र-<br>तेष्टसिद्धिं वरं ददौ .... .... ....
२२९सर्वतेजोऽमहन्त्या मया श्वेतगिरौ त्वं त्यक्त इति कथयन्ती गङ्गां<br>कार्तिकेशोऽक्षयतृतीयायां कुत्रापि स्नानकर्तुर्ज्ञानस्नानफलमातिं दाना-<br>देशाक्षयफलत्त्वांचकार .... .... ....
२३०श्वेतगिरावपुर्वसत्सं श्रुत्वा देवंद्यादिभिरागम्य शक्तस्त्वलाशाय मतिं<br>चक्रे, स्कन्दस्वपरगालानांप्रतिमाथ सर्वस्तार्विर्यार्थे, नास्तिकादि-<br>भ्यस्तद्वतिर्माप स्वीचक्रे .... .... ....

वि० पृ० ॥ १ ॥

अध्यायःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काःअध्यायःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
२३१ग्रहगृहीतकलक्षणानि ....१४६२४१अयोध्यायां ग्रीष्मवर्णनम् ....""
२३२अभ्यङ्गिनवग्रहदोषहराः क्रिया गोद्विजदैवार्चकस्य सहानुकूला ग्रहाः ....१४७२४२साधुकण्टकं मधुवनं जहीति च्यवनपुरस्सरयमुनातीर्थयमुनिनृन्द आगते सर्वसन्यस्य शत्रुघ्नस्य रामाज्ञया तद्वधाय गमनम् ....१५३
२३३शक्रकृतकार्तिकेयस्तुतिः, कार्तिकेयकृतमहिषासुरवधश्च ....१४८२४३प्रावृड्वर्णनम् ...."
२३४देवैर्द्दष्टं शङ्करभोगेकल्पिते शिवस्तवचित्रासत्रायामयां पुरोडाशमास्वापूर्व्यो दत्तान्भागानमन्दस्वतनाशयत्, यज्ञो नरनारायणाश्रममदवद्विष्णुशरणमगमद्दरस्तमनुजग्राह च"२४४शत्रुघ्नं प्रति रामाज्ञोक्तेन शरद्वर्णनम् ....१५४
२३५गङ्गाद्वारे दक्षयज्ञे शङ्करानाह्वानारम्भदम्भदकल्याक्ष्म्या दक्षस्याहविश्चेत्तः, वीरभद्रोपशांस्तुतमद्रकण्ठेश्वरो दक्षाश्वमेधसहस्रफलं लेभे । रुद्रद्वारे कृशावतीतीर्थपञ्चकमाशास्त्यम् ...."२४५शत्रुघ्नं प्रति रामकर्तृक हेमन्तकत्तव्योपदेशे हेमन्तवर्णनम् ....""
२३६शम्भुं प्रजायते क्षेत्रज्ञौ श्रुतिमान् कालस्तस्यायुः पूर्णत्वात्तमानंतं तद्देशमागतः, कृतेष्णववचन्वलक्षः शम्भुः कालं भस्मसादकरोत् ....१४९२४६शत्रुघ्नाय रामोपदेशे शिशिरवर्णनम् ...."
२३७नारायणवर्मकथनम् ....१५०२४७श्रौतशिष्टाचारादिपादविभावाय शत्रुघ्नो मथुराजिगमिषया प्रथमं वाल्मीक्याश्रमं माप, शत्रुघ्नकृतलवणवधनानन्तरं सुभीतदेवेच्छया शत्रुघ्नेन मथुरानिर्माणम् । ....१५५
२३८स्वप्रतिमार्य्यज्ञासाया बलिस्झनि गते रावणे तांहांडलंछद्मद्वारं विष्णुं जेक्ष्यामीति ब्रुवाणे तदस्यभक्तकमानार्थयाञ्प्रशिंशोहि बलिनोक्तः स सर्वबलोऽपि न शशाक कुण्डलमपनेतुम्, एताभ्यां च कुण्डलाभ्यां हिरण्यकशिपोर्मत्यपितामहोऽशोभत यमयं मस्कृणाप्रायमभवद् यूथा तजये तवाशेति ....""२४८पुलहवंशवर्णनसंप्रसङ्गे सुमातृसंगमन्तालिकन्यानां पुलहद्धाग सुगादिप्रथिर्वणनम् । ...."
२४९ओषधिविराजितकञ्जयत्रतपसां चन्द्रं, सर्वजगतारीनां दक्षं, सर्वगन्धर्वाणां मनसं सुरर्षीणां मन्मथमित्यादि मतिसमूहे राजकर्तृत्वम् ....१५६
२५०ब्रह्मा देवराड्ये काश्यपं शक्रर्माभषेपेच ....""
२३९रावणस्य विष्णुपराङ्मुखदर्शनम् ....१५१२५१मतंगजानां कुलाङ्गकानि वनाष्टकञ्च ....१५७
२४०अयोध्यायां वसन्तवर्णनम् । ....१५२२५२वानरोत्पत्तिवर्णनं तत्कर्तृकदिनपराजयाश्च । ....१५८
२५३गजवानरयुद्धवर्णनम् । ....""
२५४श्री भरतेन सह योद्धुमयय सर्वैर्वानरासमवदमुतूरमावश्यकं कृत्वा श्व आगतव्यमिति शैलपुनिनिंदना । ....१५९

अनु० ॥ १ ॥

अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
२६५अयोध्यायां विरहिणीवर्णनम्१६०
२६६अयोध्यायां प्रेषितभर्तृकावर्णनम्
२६७भरतचमूं सैनिकानां निशाविहारवर्णनम्
२६८युद्धोद्योगान्वितसैन्यवर्णनम्१६१
२६९भरतसैन्यनिर्याणम्
२६०भरतगन्धर्वसैन्ययोः संकुलसमरवर्णनम्
२६१भरतशैलूषराजपुत्रयोर्युद्धवर्णनम्१६३
२६२भरतस्य गन्धर्वैस्तृतीयदिवसयुद्धवर्णनम्१६६
२६३चतुर्थदिवसयुद्धवृत्तान्तः१६७
२६४पञ्चमदिवसयुद्धोदन्तः
२६५शैलूषे हतशरे भरते च तथाविधे भीषणयुद्धानन्तरं षष्ठदिवसयुद्धविरतिः१६८
२६६नानामाययुद्धे भरतविहितशैलूषवधे सञ्जाते शैलूषपुत्राधिष्ठितान्त्रिकोडिगन्धर्वसेनानामपि नाशे शक्रस्य भरतसमीपे वरदानार्थं गमनम्, सिन्धुकुलयोः प्रदर्श्य तत्पुत्रयो राज्ये रत इत्याभिधाय स्वर्गगमनञ्च, भरतं सभाजयित्वा चित्ररथस्यापि नाकभ्रमणम्
२६७भरतयुधाजितोः स्वशिबिरं गच्छतोर्यथाजितकृतसमरसूक्ष्मवर्णनम्१६९
२६८रणभूमी गतासुन्गन्धर्वान्विलोक्य हृदयद्रावकं गन्धर्वीविलपनम्१७०
२६९रणात्प्रतिनिवृत्तस्य भरतस्य रामसाक्षात्कारविर्जितगन्धर्वसत्त्वानां रामाय निवेदनम्१७१

॥ इति प्रथमखण्डः ॥


अथ द्वितीयखण्डः ।

अध्यायाःविषयाःपत्राङ्काःपृष्ठाङ्काः
रामस्य पुष्करगृहगमनम्१७४
राष्ट्रराजप्रशंसा
राजलक्षणानि
सांवत्सरिकलक्षणानि
पुरोहितलक्षणानि१७५
राजमन्त्रिलक्षणानि
राजामहिषीपत्निलक्षणानि
श्रेष्ठपुरुषलक्षणानि१७६
श्रेष्ठस्त्रीलक्षणानि१७७
१०प्रशस्तहस्तिलक्षणानि
११अश्वानांमशुभशुभलक्षणानि
१२चामरलक्षणम्१७८
१३छत्रलक्षणम्
१४भद्रासनलक्षणम्
१५खड्गलक्षणानि तेषां विचित्रफलानि च
१६चापशरलक्षणानि१७९
१७यज्ञेन यजतो ब्रह्मणः खे विप्रसम्भवावायां पावकत्वाद्वैद्रं स्वभोत्पत्तिः, ब्रह्मण तस्मिन् विष्णौ दत्ते तेन यज्ञोपद्रवकर्तृलोहदंष्ट्र्ये हते ब्रह्मयज्ञसमाप्तिः,