गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ११ ॥ दोनों पौर्णमासी और अमावस में से एक
गोपथब्राह्मण उत्तरभागे प्र० १ । क० ११ ॥ २७६ ऽवरुन्धे मनुष्यलोकमुतरया भूयसो यज्ञक्रतूनामुपैत्येषा ह वै सुमनानामेष्टिर्ये मध्ये याने पश्चाच्चन्द्रमा अभ्युदियादस्मा अस्मिन् लोक आध्र्नु॒कं भवति ॥ ११ ॥ कण्डिका ११ ॥ दोनों पौर्णमासी और अमावस में से एक एक ही यज्ञ के आरम्भ और समाप्ति के लिये रहे ॥ ( द्वे न यजेत ) दो [ तिथियों ] में न यज्ञ करे । ( यत् पूर्वया सम्प्रति यजेत उत्तरया छं वषट् कुर्यात् ) जो पहिली [ तिथि अनुमति—क० १० ] से अब यज्ञ करे, पिछली [ तिथि राका ] से छं वषट् [ शान्तिकरण और वषट्कार ] करे । ( यत् उत्तरया सम्प्रति यजेत पूर्वया छं वषट् कुर्यात् ) जो पिछली [ तिथि राका ] से अब यज्ञ करे, पहिली [ तिथि अनुमति ] से छं वषट् [ शान्तिकरण और वषट्कार ] करे । ( तत् अनु न इष्टिः भवति न यज्ञः ) उसके पीछे न इष्टि होती है न यज्ञ । ( होता मुख्यम् उपगल्भः जायते ) होता [ पीछे यज्ञ करने से ] मुख्य करके निरुत्साही हो जाता है । ( एकाम् एव यजेत, प्रगल्भः ह वै जायते ) वह एक [ तिथि ] में ही यज्ञ करे, वह उत्साही ही होता है । ( दृष्ट्यन्त द्वे न यजेत ) भयस्वभावी होकर दो [ तिथियों ] में न यज्ञ करे । ( यजतः यज्ञमुखम् एव पूर्वया आलभते, उत्तरया देवताः ) यजमान यज्ञमुख को ही पहिली [ तिथि ] से प्राप्त करता है और पिछली से देवताओं [ दिव्यगुणों ] को । ( एवं पूर्वया इन्द्रियम् आप्नोति, उत्तरया देवलोकम् ) इस प्रकार पहिली [ तिथि ] से इन्द्रपन [ परम ऐश्वर्य ] और पिछली से देवलोक [ विद्वानों का स्थान ] पाता है । ( एव पूर्वया मनुष्यलोकम् अवरुन्धे उत्तरया यज्ञक्रतूनां भूयसः उपैति ) इस प्रकार पहिली [ तिथि ] से मनुष्यलोक [ मननशीलों का स्थान ] पाता है और पिछली से यज्ञ कर्मों के बीच बहुत से [पदार्थों को] पाता है । ( एषा ह वै सुमनानामा इष्टिः ) यह ही सुमन [ सुबोधा ] नाम वाली इष्टि है । ( ये याने मध्ये पश्चात् चन्द्रमाः अभ्युदियात्, अस्मै अस्मिन् लोके आध्र्नु॒कं भवति ) जो यज्ञ प्रवृत्ति के मध्य होने पर ११—( सम्प्रति ) इदानीम् । तत्कालम् ( छं वषट् ) शं पूर्वकं वषट्कारम् ( तदनु ) तत्पश्चात् ( मुख्यम् ) मुख्येन ( उपगल्भः ) उप हीने + गल्भ धाष्टर्च्ये प्रागल्भे च--अच् । निरुत्साही ( प्रगल्भः ) उत्साही ( दृष्ट्यन्त ) दृणातेर्ह्रस्वः ( उ० ४ । १८४ ) दृ भये--तिप्रत्ययः । हसिमृग्रिण्व्वामिदमि० ( उ० ३ । ८६ ) अम गतो--तन् । विभक्तिलोपः । भयस्वभावः ( आलभते ) गृह्णाति । स्वीकरोति ( यजतः ) भृमृदृशियजि० ( उ० ३ । ११० ) यजतेः--अतच् । ऋत्विक् । यजमानः ( इन्द्रियम् ) इन्द्रत्वम् । ऐश्वर्य्यम् । धनम्--निघ० २ । १० ( देवलोकम् ) विदुषां स्थानम् ( एव ) एवम् ( मनुष्यलोकम् ) मननशीलानां स्थानम् ( भूयंसः ) बहु-- ईयसुन् । बहुतरान् पदार्थान् ( सुमनानामा ) सु + मन ज्ञाने--अप्, टाप्+नामन् । सुबोधा इति नामयुक्ता ( ये ) यत् ( मध्ये ) यज्ञमध्ये ( याने ) गमने । यज्ञप्रवृत्तौ ( अस्मै ) यजमानाय ( आध्र्नु॒कम् ) त्रसिगृधिधृषिक्रिपेः क्नुः ( पा० ३ । २ । १४० ) आ + ऋधु वृद्धौ--क्नुः स्वार्थे--कन् । प्रवर्धनम् ॥
कण्डिका १२ ॥
२८० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १२ ॥ पीछे चन्द्रमा उदय होवे, इस [ यजमान ] के लिये इस लोक में बहुत बढ़ती होती है ॥ ११ ॥ भावार्थः--यज्ञ का प्रारम्भ और समाप्ति यथाविधि होनी चाहिये ॥ ११ ॥ कण्डिका १२ ॥ अग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद् दर्शपूर्णमासावारिप्समाणोऽग्निर्वै सर्वा देवता विष्णुर्यज्ञो देवताश्चैव यज्ञं चारभत ऋद्ध्या ऋध्नोत्येवोभौ सहारम्भा- वित्याहुरुदिनु शृङ्गे श्रितो मुच्यत इति दर्शो वा एतयोः पूर्वः पौर्णमास उत्तरोऽथ यत् परस्तात्पौर्णमास आरभ्यते तथया पूर्वं क्रियते तद्यत्पौर्णमासमारभमाणः सरस्वत्यै चरुं निर्वपेत्सरस्वते द्वादशकपालममावास्या वै सरस्वती पौर्णमासः सरस्वानित्युभावेवैतौ सहारभत ऋद्ध्या ऋध्नोत्येव ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ दर्शपूर्णमास यज्ञ पर अग्नि और विष्णु तथा सरस्वती और सरस्वान् को चरु ॥ ( दर्शपूर्णमासौ आरिप्समाणः आग्नावैष्णवम् एकादशकपालं निर्वपेत् ) अमावास्या और पूर्णमासी के यज्ञ को आरम्भ करना चाहने वाला पुरुष अग्नि और विष्णु देवता वाले [ पार्थिव अग्नि और सूर्य की किरणों को शुद्ध करने वाले ] ग्यारह पात्रों में घरे हुये [ चरु ] को होम करें । ( अग्निः वै सर्वाः देवताः विष्णुः यज्ञः ) [ क्योंकि ] अग्नि ही सब देवताओं [ का रूप ] है और विष्णु यज्ञ है । ( देवताः च एव यज्ञं च आरभते, ऋध्या एव ऋध्नोति ) वह देवताओं को ही और यज्ञ को आरम्भ करता है और समृद्धि के साथ बढ़ता है । ( उभौ सहारम्भौ इति आहुः ) दोनों [अग्नि और विष्णु] साथ साथ आरम्भ होने वाले होते हैं--ऐसा कहते हैं । ( उदिनु, शृङ्गे श्रितः मुच्यते इति ) [ इसलिये ] तू ऊंचा चल, दोनों सींगों का आश्रय लिये हुये [ बैल विघ्न से ] छुट जाता है । ( एतयोः दर्शः वै पूर्वः पौर्णमासः उत्तरः ) इन दोनों में अमावास्या यज्ञ पहिले और पूर्णमासी यज्ञ पीछे है । ( अथ यत् परस्तात् पौर्णमासः आरभ्यते तत् यथा पूर्वं क्रियते ) फिर जब पौर्णमास यज्ञ पीछे से आरम्भ किया जाता है, तब पहिले के समान [ कर्म ] किया जाता है । ( तत् यत् पौर्णमासम् आरभमाणः द्वादशकपालं चरुं सरस्वत्यै सरस्वते निर्वपेत् ) सो पौर्णमास यज्ञ आरम्भ करता हुआ पुरुष बारह पात्रों में घरे हुये चरु को सरस्वती [ गतिशीला ] के लिये और सरस्वान् [ गतिशील ] के लिये होमे । ( अमावास्या वै सरस्वती, पौर्णमासः सरस्वान् इति उभौ एव एतौ १२-( अग्नावैष्णवम् ) अग्निविष्णुदेवताकम् । अग्निसूर्यदेवताकम् ( निर्वपेत् ) जुहुयात् ( आरिप्समाणः ) आ + रभ राभस्ये--सन्--शानच् । सनि मीमाघुरभलभ० ( पा० ७ । ४ । ५४ ) सनि परतः इस् इत्यादेशः । आरब्धुमिच्छन् ( ऋद्ध्या ) सम्पत्त्या ( ऋध्नोति ) वर्धते (उदिनु) उत्+इण् गतौ-लोट्, आर्षरूपम् । उदिहि । उद्गच्छ ( श्रितः ) आश्रितः ( मुच्यते ) मुक्तो बन्धनशून्यो भवति ( परस्तात् ) पश्चात् ( सरस्वत्यै ) गतिशीलायै ( सरस्वते ) गतिशीलाय ॥
कण्डिका १३ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १३;१४ २८१ सह आरभते, ऋद्ध्या एव ऋध्नोति ) अमावास्या [ इष्टि ] सरस्वती और पौर्णमास [ यज्ञ ] सरस्वन् है, इसलिए इन दोनों को ही साथ साथ वह आरम्भ करता है और समृद्धि से ही वह बढ़ता है ॥ १२ ॥ भावार्थ :-मनुष्य दर्शेट्टि और पूर्णमास यज्ञ यथाविधि करके पदार्थों की शुद्धि से यथावत् लाभ उठावें ॥ १२ ॥ कण्डिका १३ ॥ अग्नये पथिकृतेऽष्टाकपालं निर्वपेद्यस्य प्रज्ञानेष्टिरिति पद्यते बहिष्पथं वा एष एति यस्य प्रज्ञातेष्टिरिति पद्यते अग्निर्वैदेवानां पथिकृत्तमेव भागधेयेनोपासरत्स एनं पन्थानमपिनयत्यनङ्गा दक्षिणा स हि पन्थानमभिव इति ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ मार्गकर्ता अग्नि के लिए अष्टाकपाल चरु ॥ ( पथिकृते अग्नये अष्टाकपाल निर्वपेत्, यस्य प्रज्ञाता इष्टिः पद्यते इति ) मार्ग करने वाले अग्नि के लिए आठ पात्रों में धरे हुए [ चरु ] को वह पुरुष होमे, जिसकी अच्छे प्रकार जानी हुई इष्टि चले [ प्रवृत्त हो ] । ( एषः वै वहिष्पथम् एति यस्य प्रज्ञाता इष्टिः पद्यते इति ) वह ही बाहिर वाले मार्ग को पाता है जिसकी अच्छी प्रकार जानी हुई इष्टि चलती है। (अग्निः वै देवानां पथिकृत्, तम् एव भागधेयेन उपासरत्) अग्नि ही देवों का मार्ग करने वाला है, उसको ही भाग दान से वह [ यजमान ] प्राप्त करे । ( सः एनं पन्थानम् अपनियति : वह [ अग्नि ] इस [ यजमान ] को मार्ग से ही ले चलता है । ( अनङ्गा दक्षिणा ) बिना अङ्गों वाली [ सम्पूर्ण ] दक्षिणा [ प्रतिष्ठा ] दक्षिणा है ? [ दक्षिणा के विषय में क० ५ भी देखो ] । ( सः हि पन्थानम् अभिवः इति) वह ही [ यजमान ] मार्ग को सब ओर से स्वीकार करता है ॥ १३ ॥ भावार्थ :-जैसे यज्ञ में अग्नि की स्थापना मुख्य कर्म है, वैसे ही शरीर में अग्नि वा बल की स्थिति आवश्यक है ॥ १३ ॥ कण्डिका १४ ॥ अग्नये व्रतपतयेऽष्टाकपालं निर्वपेद् य आहिताग्निः १सन् प्रवसेद् बहु वा एष व्रतमतिपातयति य आहिताग्निः सन् प्रवसति व्रत्येऽहनि स्त्रियं वोपैति मांसं वाश्नात्यग्निर्वै देवानां व्रतपतिरग्निमेतस्य व्रत मगात्तस्मादेतस्य व्रतमालम्भयते ॥१४॥ कण्डिका १४ ॥ व्रतपालक अग्नि के लिये अष्टाकपाल चरु, और व्रत में स्त्रीगमन और मांसभक्षण का निषेध ॥ ( व्रतपतये अग्नये अष्टाकपाल निर्वपेत् यः आहिताग्निः सन् प्रवसेत् ) १३-( पथिकृते ) मार्गकर्त्रे । मार्गदर्शकाय ( प्रज्ञाता ) प्रकर्षेण ज्ञाता ( पद्यते ) गच्छति । प्रवर्त्तते ( भागधेयेन ) भागदानेन ( उपासरत् ) उपगच्छति । प्राप्नोति ( अनङ्गा ) अङ्गरहिता । सम्पूर्णा (अभिवः) अभिवृणोति । स्वीकरोति ॥ १. पू. सं. 'सम्पवसेत्' इति पाठः ॥ समा० ॥
कण्डिका १५ ॥
२८२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १५ ॥ व्रतपालक अग्नि के लिए आठ पात्रों में भरे हुए [ चरु ] को वह होमे, जो पुरुष [ यज्ञ के लिए ] अग्नि स्थापित किये हुये होकर विदेश में बसे । ( एषः वै बहुव्रतम् अतिपातयति, यः आहिताग्निः सन् प्रवसति वा व्रत्ये अहनि स्त्रियम् उपैति वा मांसम् अश्नाति ) वह पुरुष आहिताग्नि होते हुये भी बहुत व्रत को नष्ट कर देता है, जो अग्नि स्थापित किये हुये विदेश में बसे अथवा व्रत योग्य दिन में स्त्री के पास जावे अथवा मांस [ रोचक वा उत्तेजक पदार्थ ] खावे । ( अग्निः वै देवानां व्रतपतिः, अग्निम् एतस्य व्रतम् अगात् ) अग्नि ही देवों [ विद्वानों ] का व्रतपालक है, अग्नि को इस [ यजमान ] का व्रत प्राप्त होता है । ( तस्मात् एतस्य व्रतम् आलम्भयते ) इसलिये वह इस [ अग्नि ] के व्रत को स्पर्श करता है [ स्वीकार करता है ] ॥ १४ ॥ भावार्थ :- विदेश में बसता हुआ भी यज्ञ करता रहे और यज्ञ के दिनों में यजमान वह कर्म न करे जिससे श्रम वा काम वा क्रोध उत्पन्न होवे ॥ १४ ॥ कण्डिका १५ ॥ अग्नये व्रतभृतेऽष्टाकपालं निर्वपेद्य आहिताग्निरार्त्तिजमश्रु कुर्यादानीतो वा एष देवानां य आहिताग्निस्तस्मादेतेनाश्रु न कर्त्तव्यं न हि देवा अश्रु कुर्वन्त्यग्निर्वै देवानां व्रतभृदग्निमेतस्य व्रतमगात्तस्मादेतस्य व्रतमालम्भयते ॥ १५ ॥ कण्डिका १५ ॥ व्रतपोषक अग्नि के लिए अष्टाकपाल चरु ॥ ( व्रतभृते अग्नये अष्टाकपालं निर्वपेत् यः आहिताग्निः आर्तिजम् अश्रु कुर्यात् ) व्रतपोषक अग्नि के लिये आठ कपालों में घरे हुये [ चरु ] को वह पुरुष होमे, जो अग्नि स्थापित किये हुये होकर पीड़ा से उत्पन्न आंसू को बहावे । ( एषः वै देवानाम् आनीतः यः आहिताग्निः ) वह पुरुष ही देवों [ विद्वानों ] का लाया हुआ है जो अग्नि स्थापित किये हुये है । ( तस्मात् एतेन अश्रु न कर्तव्यं हि देवाः अश्रु न कुर्वन्ति ) इसलिये यह [ यजमान ] आंसू न बहावे, क्योंकि देवता लोग आंसू नहीं बहाते हैं। ( अग्निः वै देवानां व्रतभृत्, अग्निम् एतस्य व्रतम् अगात् ) अग्नि ही देवों [ विद्वानों ] का व्रतपोषक है, अग्नि को इस [ यजमान ] का व्रत प्राप्त होता है । ( तस्मात् एतस्य व्रतम् आलम्भयते ) इस लिए वह इस [ अग्नि ] के व्रत को स्पर्श करता है [ स्वीकार करता है ] ॥ १५ ॥ १४-( व्रतपतये ) व्रतपालकाय ( आहिताग्निः ) यज्ञाय स्थापिताग्निः ( प्रवसेत् ) विदेशे वासं कुर्यात् ( अतिपातयति ) विनाशयति ( व्रत्ये ) व्रत- योग्ये ( मांसम् ) मनेर्दीर्घश्च ( उ० ३ । ६४ ) मन ज्ञाने—सप्रत्ययो दीर्घश्च । मांसं माननं वा मानसं वा मनोऽस्मिन्त्सीदतीति वा—निरु० ४ । ३ । रोचकं समुत्तेजकं वा पदार्थम् ( अश्नाति ) भक्षयति ( अगात् ) इण् गतौ—लुङ् । अगमत् । प्राप्तम् ( आलम्भयते ) स्पृशति । स्वीकरोति ॥ १५-( व्रतभृते ) व्रतपोषकाय ( आर्तिजम् ) पीडाजनितम् ( अश्रु ) जश्वादयश्च ( उ० ४ । १०२ ) अशूङ् व्याप्तौ—रुप्रत्ययः । अश्नुते व्याप्नोति नेत्र- मद्दर्शनाय । नेत्रजलम् ॥
कण्डिका १६ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १६ ॥ २८३ भावार्थ :—महाकष्ट होने पर भी मनुष्य यज्ञ करता रहे ॥ १५ ॥ विशेष :—इस कण्डिका का मिलान करो—ऐतरेय ब्राह्मण । ७ । ८ ॥ कण्डिका १६ ॥ ऐन्द्राग्नमुत्स्रँमनुसृष्टमालभेत यस्य पिता पितामहः सोमं न पिवेदिन्द्रियेण वा एष वीर्येण व्यृध्यते यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबति, यदैन्द्रं इन्द्र इन्द्रियेणैवैनं तद्वीर्येण समर्द्धयति देवताभिर्वा एष वीर्येण व्यृध्यते यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबति, यदाग्नेयोऽग्निर्वे सर्वा देवताः सर्वाभिरेवैनन्तद् देवताभिः समर्द्धयत्यनुसृष्टो भवत्यनुसृष्ट इव ह्येतस्य सोमपीथो यस्य पिता पितामह सोमं न पिबति तस्मादेष एव तस्या देवतायाः पशूनां समृद्धः ॥ १६ ॥ कण्डिका १६ ॥ जिसके पिता पितामह ने सोमपान नहीं किया, वह सोमयाग करे ॥ ( ऐन्द्राग्नम् अनुसृष्टम् उत्स्रम् आलभेत यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबेत् ) इन्द्र और अग्नि देवता वाले [ विजुली और अग्नि के स्वभाव वाले ], छुटे हुये बैल को वह [ यजमान ] छूये, जिसका पिता और पितामह सोमरस न पीवे । ( इन्द्रियेण वीर्येण वै एषः व्यृध्यते, यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबति ) इन्द्रिय [ ऐश्वर्य ] से और वीर्यं [ वीरत्व ] से निश्चय करके वह नष्ट होता है, जिसका पिता [वा] पितामह सोमरस नहीं पीता है । ( यत् तत् इन्द्रः ऐन्द्रम् एनम् इन्द्रियेण वीर्येण समर्धयति ) क्योंकि उससे इन्द्र [ परमेश्वर ] इन्द्र देवता वाले इस [ यजमान ] को इन्द्रपन और वीरत्व के साथ बढ़ाता है । ( देवताभिः वै एषः वीर्येण व्यृध्यते, यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबति ) देवताओं करके अवश्य यह [ यजमान ] वीर्य से नष्ट किया जाता है जिसका पिता [ वा ] पितामह सोमरस नहीं पीता है । ( यत् तत् अग्निः वै सर्वाः देवताः आग्नेयः एनं सर्वाभिः एव देवताभिः समर्धयति) क्योंकि उससे अग्नि [परमेश्वर] सभी देवताओं रूप हो करके अग्नि देवता वाले इस [ यजमान ] को बढ़ाता है । ( अनुसृष्टः भवति, अनुसृष्टः इव हि एतस्य सोमपीथः यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबति ) वह [ यजमान श्रेष्ठों करके ] छोड़ा गया होता है और उस [ यजमान ] का सोमपान यज्ञ भी [ श्रेष्ठों करके ] छोड़ा गया अवश्य होता है जिसके पिता [ वा ] पितामह [ दादा ] सोमरस नहीं पीता है । ( तस्मात् एषः एव तस्याः देवतायाः पशूनां समृद्धः ) इसलिये यह [ यजमान ] उस देवता के पशुओं [ जीवों ] में समृद्ध होता है ॥ १६ ॥ १६—( उत्स्रम् ) स्फायितञ्चिवञ्चि० ( उ० २ । १३) वस निवासे आच्छादने च—रक् । उत्स्रम् । वृषभम् ( व्यृध्यते ) ताड्यते । छिद्यते ( आग्नेयः ) आग्नेयम् । अग्निदेवताकम् (अनुसृष्टः) निर्मुक्तः (सोमपीथः) निशीथगोपीथावगथाः (उ० २ । ६) सोम + पा पाने—थक् । सोमपानम् ॥
कण्डिका १७ ॥
२८४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १७ ॥ भावार्थ :--विद्वान् लोग उस मनुष्य का आदर करते हैं, जो सोमपान कराकर अपने बड़े बूढ़ों को तृप्त करता है ॥ १६ ॥ कण्डिका १७ ॥ देवा वा ओषधीषु पक्वास्वजिमयुः स इन्द्रो वेदाग्नि॒र्वा वेमाः प्रथम उज्ज्वे- ष्यतीति सोऽब्रवीद्यतरो नौ पूर्वं उज्जयात्ं नौ सहेति ता अग्निरुदजयत्तदिन्द्रो १नूदजयत् स एष ऐन्द्राग्नः सन्नाग्नेन्द्र एका वै तर्हि यवस्य श्रुष्टिरासीदेका व्रीहेरेका माषस्यैका तिलस्य तद्विश्वेदेवा अब्रुवन् वयं वा एतत् प्रथयिष्यामो भागो नोऽस्त्विति तद्भूम एव वैश्वदेवोऽथो प्रथयत येतेनैव पयसि स्याद्वैश्वदेवत्वाय वैश्वदेवं हि पयोऽथेमौ अब्रूतां न वा ऋत आवाभ्यामेवैतद्यूर्यं प्रथयत मयि प्रतिष्ठितमसौ वृष्टद्या पचति नैतदितोऽभ्युज्जेष्यतीति भागो नावस्त्विति ताभ्यां वा एष भागः क्रियत उज्जित्या एवाथो प्रतिष्ठित्यै एव 'यो द्यावापृथिवीयः सौमीर्वा ओषधी सोम ओषधीनामधिराजो यश्च ग्राम्या याश्चारण्यास्तासामेष उद्भागो यच्छ्यामाको यच्छ्यामाकः सौम्यस्तमेव भागिनं कृणुते यत्कृत्वाऽऽग्रयणं नवस्याश्नीयाद् देवानां भागं प्रतिक्लृप्तमद्यात्संवत्सराद्वा एतदधिप्रजायते यदाग्रयणं संवत्सरं वै ब्रह्मा तस्माद् ब्रह्मा पुरस्ताद्धोमसंस्थितहोमेष्वावपेतेकहायनो दक्षिणा स हि संवत्सरस्य प्रतिमा रेत एव ह्येषो प्रजातः प्रजात्यै ॥ १७ ॥ कण्डिका १७ ॥ ओषधियों [ अन्न आदि पदार्थों ] के पकने पर इन्द्र, अग्नि, विश्वे देवा और सोम के लिए चरु के विषय में कथा ॥ ( देवाः वै ओषधीषु पक्वासु अजिमयुः ) प्रसिद्ध है देवता ओषधियों के पकने पर जीमते हैं । ( सः वेद इन्द्रः वा अग्निः वा इमाः प्रथमः उज्जेष्यति इति ) वह [ यजमान ] जाने—कि इन्द्र अथवा अग्नि इन [ ओषधियों ] को पहिले जीतेगा । ( सः अब्रवीत् यतरः नौ पूर्वः उज्जयात् तं नौ सह इति ) वह [ इन्द्र वा अग्नि ] बोला- जो कोई हम दोनों में से पहिले जीते उसको हम दोनों में से [ हे इन्द्र वा अग्नि ] तू सह । ( ताः अग्निः उदजयत् तत् इन्द्रः अनूदजयत् ) उन [ ओषधियों ] को अग्नि ने जीता, उनको इन्द्र ने जीता । ( सः एषः ऐन्द्राग्नः सन् आग्नेन्द्रः ) सो यह [ चरु ] इन्द्र अग्नि का होता हुआ अग्नि और इन्द्र का है । ( तर्हि वै एका श्रुष्टिः यवस्य आसीत्, एका व्रीहेः, एका माषस्य, एका तिलस्य ) तब ही जौ का एक विभाग होता है, एक चावल का, एक उड़द का, एक तिल का । ( तत् विश्वेदेवाः अब्रुवन् वयं वै एतत् प्रथयिष्यामः नः भागः अस्तु इति ) तब विश्वेदेवा बोले—हम ही इस [ यज्ञकर्म ] को १७—( अजिमयुः ) जिमु अदने--लुङ् । जेमन्ति । भक्षयन्ति ( सह ) सहनं कुरु ( श्रुष्टिः ) श्रु गतौ श्रवणे च—क्तिन्, सुडागमश्च । प्रापणीयः । आहुतिः । विभागः । श्रुष्टीति क्षिप्रनामाशु अष्टीति—निरु० ६ । १२ । ( प्रथयि- १. पू० सं० 'नोदजयत' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १७ ।। २८५ फैलावेंगे, हमारा भाग होवे । (तत् भूमः एव वैश्वदेवः) सो विद्यमान चरु ही विश्वे- देवों का है । (अथो एतेन एव पयसि प्रथयति, वैश्वदेवत्वाय वैश्वदेवं हि पयः स्यात् ) फिर इससे ही अन्न में वह [यजमान] फैलता है, विश्वेदेवों के लिये विश्वेदेवों वाला अन्न होवे । ( अथ इमौ अब्रूताम् आवाभ्याम् ऋते एनत् एत्र न वै ) फिर यह दोनों [ देवता इन्द्र और अग्नि ] बोले-हम दोनों के बिना यह [अन्न] नहीं होता । (यूयं प्रथयत मयि प्रतिष्ठिनम् एनत् असौ वृष्ट्या न पचति, इतः अभ्युज्जेष्यति इति, नौ भागः अस्तु इति) तुम प्रसिद्ध करते हो-मुझमें ठहरे हुये इस [अन्न] को वह [ईश्वर] वृष्टि से अब पकाता है, इससे वह [ इन्द्र वा अग्नि ] जीतेगा, इससे हम दोनों का भाग होवे । (ताभ्यां वै एषः भागः उज्जित्यै एव अथो प्रतिष्ठित्यै एव क्रियते यः द्यावापृथिवीयः) उन दोनों [ इन्द्र और अग्नि ] के लिये ही यह भाग जीत के लिये ही और प्रतिष्ठा के लिये ही किया जाता है, जो [ भाग ] सूर्य और पृथिवी वाला है । ( सौमीः वै ओषधीः ) सोम देवता वाली हीं ओषधियां [ अन्न, सोमलता आदि ] हैं । (सोमः ओषधीनाम् अधिराजः याः च ग्राम्याः याः च आरण्याः ) सोम ओषधियों का राजा है जो गांव में उपजने वाली और जो वन में उपजने वाली हैं । (तासाम् एषः उद्धारः यत् श्यामाकः ) उन [ ओषधियों ] का यह उद्धार [ उठाने का व्यवहार ] है जो समा [ अन्न विशेष का यज्ञ ] है । ( यत् श्यामाकः सौम्यः तम् एव भागिनं कृणुते ) जो समा [ छोटे कणों वाला अन्न सब ओषधियों का स्थानापन्न ] सोम देवता वाला है, उस [ सोम ] को ही [ उस समा का ] भागी वह [ यजमान ] करता है । ( यत् आग्रयणम् अकृत्वा नवस्य अश्नीयात्, देवानां प्रतिव्लृप्तं भागम् अद्यात् ) जो वह [ यजमान ] अग्रयण [ नये अन्न का यज्ञ ] न करके नये [ अन्न ] का भोजन करे, वह देवताओं के प्रत्यक्ष उपस्थित भाग को खा लेवे । (संवत्सरात् वै एतत् अधिप्रजायते यत् आग्रयणम् ) संवत्सर के आरम्भ से ही यह प्रकट होता है जो आग्रयण [ नये यज्ञ का अन्न है ] । ( संवत्सरं वै ब्रह्मा, तस्मात् ब्रह्मा पुरस्ताद्धोमसंस्थितहोमेषु आवपेत् ) संवत्सर ही ब्रह्मा [ बढ़ा हुआ ] है, इसलिये ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ] पुरस्तात्-होम और संस्थित-होमोँ में [ इन अन्नों को ] होमे । (एकहायनः दक्षिणाः, सः हि संवत्सरस्य प्रतिमा रेत: एव हि एषः प्रजात्यै प्रजातः ) एकहायन [ एक वर्ष वाला यज्ञ ] दक्षिणा [ नाम ष्यामः) विस्तारयिष्यामः (भूमः) इषियुवीन्धिदसिभ्याषूसभ्यो मकू (उ० १ । १४५ ) भू सत्तायाम्-मक्। विद्यमानपदार्थः। चरुः (पयसि) अन्ने-- निघ० २।७। (वैश्वदेवत्वाय) विश्वेभ्यो देवेभ्यः ( ऋते ) विना ( न ) सम्प्रति-निरु० ७ । ३१ । (ग्राम्याः) ग्रामाद् यखओ ( पा० ४ । २ । ९४ ) ग्राम-यः । ग्रामे भवाः । (आरण्याः) अरण्याण्णो वक्तव्यः । (वा० पा० ४ । २ । १०४) अरण्य-णः । वनजाताः ( उद्धारः ) उत् + हृञ् हरणे-घञ् । उत्थापनम् (श्यामाकः) पिना- कादयश्च ( उ० ४।१५) श्यैङ् गतौ - आकः, मुगागमश्च । व्रीहिभेदः (आग्रयणम्) अग्र + अयन, पृषोदरादित्वाद् ह्रस्वदीर्घौ । नवशस्येष्टिः (नवस्य ) नवीना म् ( प्रतिक्लृप्तम् ) प्रस्तुतम् (संवत्सरम्) संवत्सरः ( आवपेत ) निर्वपेत् । जुहुयात्
कण्डिका १८ ॥
२८६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १८ ॥ इष्टि ] है, वह [ यज्ञ ] ही संवत्सर की मूर्ति है, वीर्य ही यह [ यज्ञ ] प्रजा की उत्पत्ति के लिये उत्पन्न हुआ है ॥ १७ ॥ भावार्थः-मनुष्य नवीन अन्न से यज्ञ करने से अपना बल वीर्य बढ़ाते हैं ॥ १७ ॥ विशेषः-बल और तेज ही इन्द्र और अग्नि हैं-कण्डिका २२ ॥ कण्डिका १८ ॥ अथ हैतदप्रतिरथमिन्द्रस्य बाहू स्थविरो वृषाणावित्येतेन ह वा इन्द्रोऽसु- रानप्रत्यजयदप्रति ह भवत्येतेन यजमानो भ्रातृव्यं जयति सङ्ग्रामे जुहुयादप्रति ह भवत्येतेन ह वै भरद्वाजः प्रतर्दनं समनह्यत् स राष्ट्ररचभवद्य कामयेत राष्ट्री स्या- दिति तमेतेन सन्नह्येद्राष्ट्री ह भवत्येतेन ह वा इन्द्रो विराजमभ्यजयद्दशैतान्वाह दशाक्षरा विराड् वैराजं वा एतेन यजमानो भ्रातृव्यं वृङ्क्ते तदु हैक एकादशान्- बाहुरेकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् त्रैष्टुभो वज्रो वज्रेणैवैतद्रक्षांस्यपसेधति दक्षिणतो वै देवानां यज्ञं रक्षांस्यजिघांसंस्तान्यप्रतिरथेनापाघ्नत, तस्माद् ब्रह्मा अप्रतिरथं जपेदिति। यद्ब्रह्मा अप्रतिरथं जपेदिति, यज्ञस्याभिजित्यै रक्षसामपहत्यै रक्षसा- मपहत्त्यै ॥ १८ ॥ कण्डिका १८ ॥ अप्रतिरथ नाम सूक्त के प्रयोग की कथा ॥ [ अप्रतिरथ सूक्त, युद्ध यात्रा का राग, अथर्ववेद काण्ड १६ में १३ वां सूक्त १ मन्त्र का है, उसमें युद्ध विद्या का वर्णन है । ] ( अथ ह एतत् अप्रतिरथम् इन्द्रस्य बाहू स्थविरो वृषाणौ इति ) अब यह अप्रतिरथ सूक्त [ युद्ध यात्रा का राग ] है-[ इन्द्रस्य बाहू ‥ ] इन्द्र [ परम ऐश्वर्यवान् सेनापति ] के दोनों भुजायें पुष्ट और वीर्य युक्त हों......अथर्व० १६ । १३ । १ । ( एतेन ह वै इन्द्रः अप्रति असुरान् अजयत् ) इस [ सूक्त के प्रयोग ] से ही इन्द्र ने बेरोक होकर वैरियों को जीता है । ( एतेन यजमानः अप्रति ह भवति भ्रातृव्यं जयति ) इस [ युद्ध राग ] से यजमान बेरोक ही होता है और वैरी को जीतता है । ( सङ्ग्रामे जुहुयात्, अप्रति ह भवति ) वह संग्राम में यज्ञ करे [ सूक्त की शिक्षा के अनुसार युद्ध करे ], वह बेरोक होता है। ( एतेन ह वै भरद्वाजः प्रतर्दनं समनह्यत् स राष्ट्री ( एकहायनः ) एकवर्षीयो यागः ( दक्षिणा ) दक्षिणानामेष्टिः ( प्रतिमा ) मूर्तिः ( प्रजात्यै ) प्रजननाय ॥ १८-( अप्रतिरथम् ) प्रतिपक्षरहितयुद्धयात्रा-इत्येतन्नामकं सूक्तम्-- अथर्व० १६।१३।१ ( इन्द्रस्य ) परमैश्वर्यवतः सेनापतेः ( बाहू ) भुजौ ( स्थविरो ) अजिरशिशिरशिथिल० ( उ० १ । ५३ ) ष्ठा गतिनिवृत्तौ-किरच् वुगागमः । स्थूलौ । पुष्टौ ( वृषाणौ ) वीर्ययुक्तौ ( असुरान् ) राक्षसान् ( अप्रति ) प्रतिपक्षरहितः ( भरद्वाजः ) भरत्-वाजः । भृञ् धारणपोषणयोः-- शतृ + वज गतौ--घञ् । वाजः, अन्नम्--निघ० २ । ७ । बलम्--निघ० २ । ९ ।
प्रथमो योग आगते याभ्यां जितमसुराणां स्वर्यत् । अथ० १६ । १३ । १, भेद से
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १८ ॥ २८७ अभवत् ) इस [ सूक्त ] से ही अवश्य भरद्वाज [ अन्न वा बल वा विज्ञान के धारण करने वाले पुरुष इन्द्र ] ने शस्त्रों को सजाया है, और वह राज्य वाला हुआ है। ( यं कामयेत राष्ट्री स्यात् इति ) वह [ मनुष्य ] जो पदार्थ चाहे, वह राजा होवे । ( तम् एतेन सन्नह्येत्, राष्ट्री ह भवति ) वह [ ब्रह्मा ] उस [ यजमान ] को इस [ सूक्त ] से संनद्ध करे, वह राजा होवे । ( एतेन ह वै इन्द्रः विराजम् अभ्यजयत् ) इससे ही इन्द्र ने विविध प्रकार राज्य जीता है। ( दश एतान् उ आह, दशाक्षरा विराट्, यजमानः एतेन वै वैराजं भ्रातृव्यं वृङ्क्ते ) वह इन दश [ मन्त्रों ] को ही बोलता है, दश अक्षर वाला विराट् छन्द है, यजमान इसमे ही विविध राज में उत्पन्न वैरी को रोकता है । ( तत् उ ह एके एकादश अनु आह, एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्, त्रैष्टुभः वज्रः, वज्रेण एव एतत् रक्षांसि अपसेधति ) फिर कोई कोई ग्यारह ही [ मन्त्र ] बोलते हैं, ग्यारह अक्षर वाला त्रिष्टुप् छन्द है, त्रिष्टुप् [ तीन जोड़ अर्थात् बांस, सीङ्ग शल्य अथवा त्रिशूल ] वाला वज्र है, वज्र से ही यह [ इन्द्र सेनापति ] राक्षसों को हटा देता है। ( दक्षिणतः वै देवानां यज्ञम् रक्षांसि अजिघांसन्, तानि अप्रतिरथेन अपाघ्नत ) दक्षिण ओर से [ उपलक्षण से सब दिशाओं से ] ही देवों के यज्ञ को राक्षस नष्ट करना चाहते हैं, उनको वह [ सेनापति ] अप्रतिरथ [ बेरोक युद्ध यात्रा ] से मार गिराता है । ( तस्मात् ब्रह्मा अप्रतिरथं जपन् एति ) इसलिये ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ] अप्रतिरथ सूक्त को जपता हुआ [ विचारता हुआ ] चलता है। ( यत् ब्रह्मा अप्रतिरथ जपन् एति, यज्ञस्य अभिजित्यै रक्षसाम् आहत्यै रक्षसाम् अपहत्यै ) जो कि ब्रह्मा [ चतुर्मुखी सेनापति ] अप्रतिरथ सूक्त को जपता हुआ चलता है वह [ यत्न ] यज्ञ की पूरी जीत के लिये और राक्षसों के सर्वनाश के लिये, राक्षसों के सर्व नाश के लिये, होता है ॥ १८ ॥ भावार्थ :—मनुष्य वेदविहित कर्मों को पुरुषार्थ से करके विघ्नों को हटाकर आनन्द भोगें ॥ १८ ॥ विशेष :—प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित लिखा जाता है— इन्द्रस्य बाहू स्थविरो वृषाणौ चित्रा इमा वृषभो पारयिष्णू । तौ योक्षे प्रथमो योग आगते याभ्यां जितमसुराणां स्वर्यत् । अथ० १६ । १३ । १, भेद से साम उ० ६ । ३ । ७ ॥ ( इन्द्रस्य ) इन्द्र [परम ऐश्वर्यवान् पुरुष सेनापति ] के ( इमौ ) वाजस्य अन्नस्य बलस्य विज्ञानस्य वा धारकः ( प्रतर्द्दनम् ) शस्त्रसमूहम् ( सम- नह्यत् ) सन्नद्धवान् । सज्जितवान् ( राष्ट्री ) राष्ट्र–इनिः । राज्यवान् ( उ ) अवधारणे ( आह ) कथयति ( वैराजम् ) विविधराज्ये भवम् ( वृङ्क्ते ) वृजी वर्जने । वर्जयति ( अनु ) निरन्तरम् ( आहुः ) कथयन्ति ( त्रैष्टुभः ) त्रिष्टुभ्–अण् स्वार्थे । त्रिष्टुप्,···त्रिवृद् वज्रस्तस्य स्तोभतीति वा—निरु० ७ । १२ । वेणुः शृङ्गम् शल्यम् इति त्रिसन्धियुक्तो वज्रः । त्रिशूलवान् ( अपसेधति ) अपगमयति । निवारयति ( अजिघांसन् ) हन हिंसागत्योः–सन्-लङ् । हन्तुं नाशयितुमैच्छन् ( एति ) गच्छति । प्रवर्तते ( अपहत्यै ) सर्वनाशाय ॥
कण्डिका १९ ॥
२८८ ॥ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १६ ॥ यह दोनों ( बाहू ) भुजायें ( स्थविरौ ) पुष्ट ( वृषाणौ ) वीर्ययुक्त, ( चित्रा ) अद्भुत ( वृषभौ ) श्रेष्ठ और ( पारयिष्णू ) पार लगने वाले होवे । ( तौ ) उन दोनों को ( योगे ) अवसर ( आगते ) आने पर ( प्रथमः ) मुखिया तू ( योक्षे ) काम में लाता है, ( याभ्याम् ) जिन दोनों से ( असुराणाम् ) असुरों [ प्राण लेने वाले शत्रुओं ] का ( यत् ) जो ( स्वः ) सुख है [ वह ] ( जितम् ) जीता जाता है। शेष मन्त्र २-११ भाष्य में देखो ॥ कण्डिका १९ ॥ अथातश्चातुर्मास्यानां चातुर्मास्यानां प्रयोगः फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मा- स्यानि प्रयुञ्जीत । मुखं वा एतत् संवत्सरस्य, यत् फाल्गुनी पौर्णमासी, मुखम् उत्तरे फाल्गुन्यौ, पुच्छं पूर्वे तद्यथाप्रवृत्तस्यान्तौ समेतौ स्याताम्, एवमेवैतत् संवत्सरस्यान्तौ समेतौ भवतः । तद्यत् फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मास्यैर्यजते, मुखत एवैतत् संवत्सरं प्रयुङ्क्ते । अथो भैषज्ययज्ञा वा एते, यच्चातुर्मास्यानि । तस्मादृटुसन्धिषु प्रयुज्यन्ते, ऋतुसन्धिषु वै व्याधिर्जायते । तान्येतान्यष्टौ हवींषि भवन्ति, अष्टौ वै चतसृणां पौर्णमासीनां हवींषि भवन्ति चतसृणां वै पौर्णमासीनां वैश्वदेवं समामः। अथ यदग्निं मन्थन्ति, प्रजापतिर्वै वैश्वदेवं प्रजात्या एव । अथैनं देवं गर्भं प्रजनयति । अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः, सप्तदशो वै प्रजापतिः, प्रजापतेराप्त्यै । अथ यत् सद्रन्तावाज्यभागाविसंस्तन्तौति वै सद्रन्तौ भवतः । अथ यद्विराजौ संयाज्ये, अन्नं वै श्रीर्विराड्, अन्नाद्यस्य श्रियोऽवरुद्ध्यै । अथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा अष्टौ हवींषि वाजिनन्नवमं, तन्नाक्षरीयां विराजमाप्नोति । अथो आहुर्दर्शनीं विराजमिति प्रयाजानुयाजा हवींष्याघारावाज्यभागाविति ॥ १९ ॥ कण्डिका १९ ॥ चातुर्मास यज्ञ फाल्गुनी पूर्णमासी से करने होते हैं ॥ ( अथ अतः चातुर्मास्यानां चातुर्मास्यानां प्रयोगः ) अब यहाँ से चार महीनों में होने वाले चातुर्मास्य यज्ञों का प्रयोग है । ( फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मास्यानि प्रयुञ्जीत ) फाल्गुन महीने की पूर्णमासी पर चातुर्मास्य यज्ञों का प्रयोग [ अनुष्ठान ] करे । ( एतत् वै संवत्सरस्य मुखं यत् फाल्गुनी पूर्णमासी ) यह ही संवत्सर [ वर्ष ] का मुख [ आरम्भ ] है, जो फल्गुनी पूर्णमासी है । ( उत्तरे फाल्गुन्यौ मुखं, पूर्वे पुच्छम् ) पिछली दोनों फाल्गुनी [ अश्विनी आदि नक्षत्रों में बारहवाँ नक्षत्र जिसके उत्तर-दक्षिण और उत्तर में दो तारे हैं ] मुख और पहिले दोनों [ फल्गुनी अर्थात् अश्विनी आदि नक्षत्रों में दो तारों वाला ग्यारहवाँ नक्षत्र ] पूँछ है । ( तत् यथा प्रवृत्तस्य अन्तौ समेतौ स्याताम् एवम् एव एतत् संवत्सरस्य अन्तौ समेतौ भवतः ) सो जैसे घूमते हुये पदार्थ के दोनों अन्त [ अर्थात् अन्त और आदि ] मिले हुये हों, वैसे ही इस संवत्सर के दोनों अन्त मिले होते हैं । ( तत् यत् फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चातुर्मास्यैर्यजते, मुखतः एव एतत् १९-( चातुर्मास्यानाम् ) चतुर्मासेषु भवानाम् ( मुखम् ) आरम्भः (समेतौ) सम्+आ+इण् गतौ-क्तः । समागतौ । संगतो (ऋतुसन्धिषु) ऋतूनां संगमेषु
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १६ ॥ २८६ संवत्सरं प्रयुङ्क्ते) सो जो फाल्गुनी पूर्णमासी पर चातुर्मास्यों से यज्ञ करता है, आरम्भ से ही वह संवत्सर का प्रयोग करता है। (अथो एते वै भैषज्ययज्ञाः, यत् चातुर्मास्यानि) फिर यह ही ओषधियज्ञ हैं, जो चातुर्मास्य यज्ञ हैं। (तस्मात् ऋतुसन्धिषु प्रयुज्यन्ते, ऋतुसन्धिषु वै व्याधिः जायते) इसलिये ऋतुओं के मेल पर उनका प्रयोग होता है, ऋतुओं के मेल पर ही रोग होता है। (तानि एतानि अष्टौ हवींषि भवन्ति, अष्टौ वै चतसृणां पौर्णमासीनां हवींषि भवन्ति, चतसृणां वै पौर्णमासीनां वैश्वदेवं समासः) सो यह आठ हवि होते हैं, आठ ही चारों पूर्णमासी के हवि होते हैं, चारों ही पूर्णमासी का वैश्वदेव हवि संग्रह है। (अथ यत् अग्निं मन्थन्ति, प्रजापतिः वै वैश्वदेवं प्रजात्यै एव) फिर जो अग्नि को मथते हैं, प्रजापति [नाम वाला सूर्य वा संवत्सर का यज्ञ] ही वैश्वदेव [सब देवताओं का हवि] सन्तान उत्पत्ति के लिये ही है। (अथ एनं दैवं गर्भं प्रजनयति) फिर [यजमान] के लिये दिव्य गर्भ वह [प्रजापति] उत्पन्न करता है। (अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः, सप्तदशः वै प्रजापतिः, प्रजापतेः आप्त्यै) फिर जो सत्रह सामिधेनी [अग्नि प्रज्वलन मन्त्र] हैं, सत्रह अवयव वाला [बारह महीने और पांच ऋतुयें जिसमें हैं, हेमन्त शिशिर का मेल है—ऐतरेय ब्राह्मण १ । १ ।] ही प्रजापति [संवत्सर] है, प्रजापति के तृप्ति के लिए यह है। (अथ यत् सद्गन्तौ आज्यभागौ असिसन्ति इति वै सद्गन्तौ भवतः) फिर जो श्रेष्ठ पदार्थ वाले दो आज्य भाग हवि को डालते हैं; वे ही दोनों श्रेष्ठ पदार्थ होते हैं। (अथ यत् विराजौ संयाज्ये, अन्नं श्रीः वै विराट्, अन्नाद्यस्य श्रियः अवरुद्ध्यै) फिर जो दो विराट् छन्द संयाज्य [ऋचायें] हैं, अन्न और श्री [लक्ष्मी वा शोभा] ही विराट् है, भोजन योग्य अन्न और श्री की रक्षा के लिए यह है। (अथ यत् नव प्रयाजाः नव अनुयाजाः अष्टौ हवींषि नवमं वाजिनं, तत् न अक्षरीयां विराजम् आप्नोति) फिर जो नौ प्रयाज, नौ अनुयाज, आठ हवि और नवाँ वाजिन हवि है, उससे अब अविनाशिनी विराट् [अन्न और लक्ष्मी] वह पाता है। (अथो दशनीं विराजम् आहुः इति प्रयाजानुयाजा हवींषि आघारौ आज्यभागौ इति) (व्याधिः) रोगः (वैश्वदेवम्) विश्वेषां देवानां हविः (समासः) सम्+असु क्षेपणे—घञ् । समाहारः । संग्रहः (मन्थन्ति) मन्थ विलोडने । विलोडयन्ति । (प्रजात्यै) सन्तानोत्पादनाय (दैवम्) दिव्यम् । मनोहरम् (सामिधेन्यः) समिधामाधाने णेण्यण् (वा० पा० ४।३।१२०) समिध्—णेण्यण्, ङीष् । अग्नि- समिन्धनमन्त्राः । धाय्याः (सप्तदशः) सप्तदशावयवयुक्तः (प्रजापतिः) संवत्सरः (आप्त्यै) पर्याप्त्यै । तृप्तये (सद्गन्तौ) श्रेष्ठपदार्थयुक्तौ (असिसन्ति) आर्षप्रयोगः । असु क्षेपणे-स्वार्थे सन् । असिसिषन्ति । अस्यन्ति (अवरुद्ध्यै) अव+रुधिर् आवरणे—क्तिन्, रक्षायै । (वाजिनम्) महेरिटण् (उ० २।५६) वज गतौ— इनण् । हविर्विशेषः (न) सम्प्रति—निरु० ७।३१। (अक्षरीयाम्) अक्षर-छः । नाशशून्याम् (विराजम्) विविधैश्वर्य्यम् (दशनीम्) लेखकप्रमादः । दशमीम् । दशाक्षराम् ॥ १९
कण्डिका २० ॥
२६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २० ॥ फिर दश अक्षर वाले विराट् को कहते हैं, प्रयाज अनुयाजों हवियों और दोनों आघारावाज्य आहुतियों को [ देते हैं ] ॥ १६ ॥ भावार्थः-फाल्गुन की पूर्णमासी पर वर्ष का आरम्भ और अन्त होता है, इससे चातुर्मास्य यज्ञ फाल्गुनी पूर्णमासी पर आरम्भ और समाप्त होता है ॥ १६ ॥ कण्डिका २० ॥ अथ यदग्नीषोमौ प्रथमं देवतानां यजति, अग्नीषोमौ वै देवानां मुखं, मुखत एव तत् देवान् प्रीणाति । १, २ । अथ यत् सवितारं यजति असौ वै सविता, योऽसौ तपति, एतमेव तेन प्रीणाति । ३ । अथ यत् सरस्वतीं, यजति, वाग् वै सरस्वती, वाचमेव तेन प्रीणाति । ४ । अथ यत् पूषणं यजति, असौ वै पूषा, योऽसौ तपति, एतमेव तेन प्रीणाति । ५ । अथ यन्मरुतः स्वतवसो यजति, घोरा वै मरुतः स्वतवसः, तानेव तेन प्रीणाति । ६ । अथ यद्विश्वान् देवान् यजति, एते वै विश्वे देवाः, यत् सर्वे देवाः, तानेव तेन प्रीणाति । ७ । अथ यद् द्यावापृथिव्यौ यजति, प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिव्यौ, प्रतिष्ठित्या एव । ८ । अथ यद्वा- जिनो यजति, पशवो वै वाजिनः, पशूनेव तेन प्रीणाति । ९ । अथो ऋतवो वै वाजिनः, ऋतूनेव तेन प्रीणाति । १० । अथो छन्दांसि वै वाजिनः, छन्दांस्येव तेन प्रीणाति । ११ । अथो देवाश्वा वै वाजिनः, अत्र देवाः साश्वा अभीष्टाः प्रीता भवन्ति । १२ । अथ यत्परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथा हास्य पूर्वपक्षे वैश्वदेवेनेष्टं भवति । १३, १४ ॥ २० ॥ कण्डिका २० ॥ अग्नि और सोम के साथ दूसरे देवताओं के यज्ञ ॥ (अथ यद् अग्नीषोमौ देवतानां प्रथमं यजति, अग्नीषोमौ वै देवानां मुखं, मुखतः एव तत् देवान् प्रीणाति) फिर जो अग्नि [ तेज-क० २२ ] और सोम [ ओषधियों के अधिराज-क० १७ ] के लिये देवताओं में पहिले वह यज्ञ करता है दोनों अग्नि और सोम ही देवताओं के मुख [ के समान मुखिया ] हैं, मुख से ही तब देवताओं को प्रसन्न करता है । १, २ । ( अथ यत् सवितारं यजति असौ वै सविता, यः असौ तपति, एतम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब सविता [ प्रेरक सूर्य ] के लिये यज्ञ करता है, वह ही सविता है, जो वह तपाता [ प्रेरणा करता ] है; इसको ही उससे वह तृप्त करता है । ३ । ( अथ यत् सरस्वतीं यजति, वाक् वै सरस्वती, वाचम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब सरस्वती के लिये यज्ञ करता है, वाणी ही सरस्वती [ श्रेष्ठ विद्या वाली ] है, वाणी को ही उससे वह तृप्त करता है । ४ । ( अथ यत् पूषणं यजति, असौ वै पूषा यः असौ तपति, एतम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब पूषा [ पोषक सूर्य ] के लिये यज्ञ करता है, वह ही पूषा है, जो वह तपाता है, इसको ही उससे वह २८--(अग्नीषोमौ) अग्निं च सोमं च। अग्निस्तेजः क० २२। सोम ओषधीनाम् अधिराजः-क० १७ (प्रीणाति) तर्पयति (सवितारम्) प्रेरकं
कण्डिका २१ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे. प्र० १ । क० २१ ॥ २९१ तृप्त करता है। ५। (अथ यत् स्वतवसः मरुतः यजति, घोराः वै स्वतवसः मरुतः तान् एव तेन प्रीणाति) फिर जब आत्मवलधारी मरुतों [दोषनाशक पवनों वा दुष्टनाशक वीरों] के लिये वह यज्ञ करता है, भयानक ही आत्मवलधारी मरुत् देवता हैं, उनको ही उससे वह तृप्त करता है। ६। (अथ यत् विश्वान् देवान् यजति, एते वै विश्वे देवाः, यत् सर्वे देवाः तान् एव तेन प्रीणाति) फिर जब विश्वदेवों के लिये वह यज्ञ करता है, यह ही विश्व देव हैं जो सब दिव्य पदार्थ हैं; उनको ही वह तृप्त करता है। ७। (अथ यत् द्यावापृथिव्यौ यजति, प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिव्यौ, प्रतिष्ठित्थै एव) फिर जब दोनों द्यावापृथिवी [प्रकाशमान और अप्रकाशमान लोकों] के लिये यज्ञ करता है, प्रतिष्ठा [गौरव रूप] ही द्यावापृथिवी है, प्रतिष्ठा के लिये ही [उन दोनों को] उससे वह तृप्त करता है। ८। (अथ यत् वाजिनः यजति, पशवः वै वाजिनः, पशून् एव तेन प्रीणाति) फिर जब वाजियों [अन्न वालों वा बाल वालों] के लिये यज्ञ करता है, पशु ही अन्न वाले वा बल वाले हैं, पशुओं को ही उससे वह तृप्त करता है। ६। (अथो ऋतवः वै वाजिनः ऋतून एव तेन प्रीणाति) फिर ऋतुयें ही अन्न वाले वा बल वाले हैं, ऋतुओं को ही उससे वह तृप्त करता है। १०। (अथो छन्दांसि वै वाजिनः, छन्दांसि एव तेन प्रीणाति) फिर छन्द [वेद मन्त्र] ही अन्न वाले वा बल वाले हैं, वेद मन्त्रों को ही उससे वह तृप्त करता है। ११। (अथो देवाश्वाः वै वाजिनः, अन्न साश्वाः देवाः अभीष्टाः प्रीताः भवन्ति) फिर देव [विजय चाहते वाले वीर] और घोड़े ही अन्न वाले वा बल वाले हैं, यहां घोड़ों सहित देव [विजय चाहने वाले पुरुष] बड़े चाहने योग्य और प्रिय हैं। ११। (अथ यत् परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथा ह अस्य पूर्वपक्षे वैश्वदेवेन इष्टं भवति) फिर जब पीछे से पौर्णमास यज्ञ के साथ वह यज्ञ करता है, उसी प्रकार ही उसका पहिले पखवाड़े में वैश्वदेव [सब देवताओं के लिये यज्ञ] से यज्ञ होता है। १३। १४॥ २० ॥ भावार्थ:—यज्ञ में देवताओं को आहुति देकर उनके गुणों को यथावत् जानना चाहिए॥ २०॥ कण्डिका २१ ॥ वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत, ताः सृष्टा अप्रसूता वरुणस्य यवान् जक्षुः । ताः वरुणो वरुणपाशैः प्रत्यवध्नात्, ताः प्रजाः प्रजापतिं पितरमेत्योपाव- दन्, उप तं यज्ञक्रतुं जानीहि, येनेष्ट्वा वरुणमप्रीणात् । स प्रीतो वरुणो वरुण- सूर्यम् (तपति) तापयति (पूषणम्) पोषकं सूर्यम् (मरुतः) मृग्रोवतिः (उ० १। ६४) मृङ् प्राणत्यागे—उतिः । अन्तर्गातणिच् । मारयन्ति दोषान् । दोष- नाशकान् वायून् । दुष्टनाशकान् वीरान् (स्वतवसः) स्व+तु हिंसायां पूर्तौ च—असुन् । आत्मबलधारकान् (घोराः) भयानकः (द्यावापृथिव्यौ) प्रका- शमानाप्रकाशमानलोको (प्रतिष्ठे) गौरवरूपे (प्रतिष्ठित्यै) गौरवाय (वाजिनः) अन्नयुक्तान् । बलयुक्तान् (छन्दांसि) वेदमन्त्राः (देवाश्वाः) देवाश्च अश्वाश्च (अभीष्टाः) वाञ्छिताः (परस्तात्) पश्चात् । (पूर्वपक्षे) पूर्वार्धमासे ॥
कण्डिका २१ ॥ प्रजापति के प्रजायें उत्पन्न करने और वरुण को
२६२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २१ ।। पाशेभ्यः सर्वस्मात्पाप्मनः सम्प्रमुच्यन्त इति । तत एतं प्रजा१पतिर्यज्ञक्रतुमपश्यत्, वरुणप्रघासं तपाहरत् तेनायजत, तेनेष्ट्वा वरुणमप्रीणात् । स प्रीतो वरुणो वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनः प्रजाः प्रामुञ्चत् । प्र ह वा एतस्य प्रजा वरुणपा- शेभ्यः सर्वस्माच्च पाप्मनो मुच्यन्ते । य एवं वेद । अथ यदग्निं प्रणयन्ति, यमेवामुं वैश्वदेवे मन्थन्ति तमेव तत् प्रणयन्ति । यन्मथ्यते, तस्योक्तं ब्राह्मणम् । अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः, सदन्तावाज्यभागौ, विराजौ संयाज्ये, तेषामुक्तं ब्राह्मणम् । अथ यन्नव प्रयाजाः नवानुयाजाः, नवैतानि हवींषि समानानि त्वेव पञ्च सञ्च- राणि हवींषि भवन्ति पोष्णान्तानि, तेषामुक्तं ब्राह्मणम् ॥ २१ ॥ कण्डिका २१ ॥ प्रजापति के प्रजायें उत्पन्न करने और वरुण को प्रसन्न करने की कथा ॥ (वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजाः असृजत, ताः सृष्टाः अप्रसूताः वरुणस्य यवान् जक्षुः) वैश्वदेव [सब देवताओं के यज्ञ] से ही प्रजापति [प्रजापालक परमेश्वर वा सूर्य] ने प्रजाओं को उत्पन्न किया, उन उत्पन्न हुई ने सन्तानशून्य [वांझ] होकर वरुण [सूर्य वा जलेश] के जौओं को खा लिया । (ताः वरुणः वरुणपाशैः प्रत्यबध्नात्) उनको वरुण ने वरुण [रोक] के जालों से बांध लिया । (ताः प्रजाः प्रजापतिं पितरम् एत्य उपावदन्) वे प्रजायें प्रजापति पिता के पास आकर कहने लगीं—(तं यज्ञक्रतुम् उप जानीहि येन इष्ट्वा वरुणम् अप्रीणात्) उस यज्ञ व्यवहार को तू विचार, जिससे यज्ञ करके वरुण को आपने प्रसन्न किया । (सः वरुणः प्रीतः वरुणपाशेभ्यः सर्वस्मात् पाप्मनः सम्प्रमुच्यन्ते२ इति) वह वरुण प्रसन्न होकर वरुण के जालों से और सब पाप से [हमें] छुड़ा देवे । (ततः प्रजापतिः एतं यज्ञक्रतुम् अपश्यत्) तब प्रजापति ने इस यज्ञ व्यवहार को देखा । (तं वरुणप्रघासम् आहरत्, तेन अयजत, तेन इष्ट्वा वरुणम् अप्रीणात्) वह वरुण के लिये उस अन्न को लाया और उससे यज्ञ किया और उससे यज्ञ करके वरुण को प्रसन्न किया । (सः वरुणः प्रीतः वरुणपाशेभ्यः सर्वस्मात् च पाप्मनः प्रजाः प्रामुञ्चत्) उस वरुण ने प्रसन्न होकर वरुण के फन्दों से और सब पाप से प्रजाओं को मुक्त कर दिया । (एतस्य ह वै प्रजाः वरुणपाशेभ्यः सर्वस्मात् पाप्मनः च मुच्यन्ते, यः एवं वेद) उस पुरुष की प्रजायें वरुण के फन्दों से और सब पाप से छूट जाती हैं, जो ऐसा जानता है । (अथ यत् अग्निं प्रणयन्ति, यम् एव अमुं वैश्वदेवे २१-(असृजत) उत्पादितवान् (अप्रसूताः) सन्तानशून्याः। वन्ध्याः (यवान्) अन्नविशेषान् (जक्षुः) अद भक्षणे—लिट् । भक्षितवत्यः (वरुणः) जलेशः । सूर्यः (उपावदन्) आदरेणाकथयन् (यज्ञक्रतुम्) यज्ञव्यवहारम् (उप- जानीहि) विचारय (सम्प्रमुच्यन्ते) सम्प्रमुञ्चतु (वरुणप्रघासम्) वरुणाय १. पू. सं. 'प्रजापतिम्' इति पाठः ॥ २. 'सम्प्रमुच्यन्ते' यह कर्मवाच्य का प्रयोग यहाँ असङ्गत है, पाठ भ्रष्ट प्रतीत होता है ॥सम्पा०॥
कण्डिका २२ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २२ २६१ मन्थन्ति, तम् एव तत् प्रणयन्ति ) फिर जब अग्नि को आगे लाते हैं, जिस उस [ अग्नि ] को ही वैश्वदेव यज्ञ में मथते हैं, उसको ही उससे आगे लाते हैं । ( यत् मध्यते, तस्य ब्राह्मणम् उक्तम् ) जो वह [ अग्नि ] मथा जाता है, उसका ब्राह्मण कहा गया है [ क० १६ ] । ( अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः, सद्द्वन्तौ आज्यभागौ, विराजौ संयाज्ये, तेषां ब्राह्मणम् उक्तम् ) फिर जब सत्रह सामिधेनी [ अग्नि प्रज्वलित करने की ऋचायें ], श्रेष्ठ पदार्थों वाले दो आज्यभाग, दो विराट् छन्द, संयाज्या [ नाम ऋचायें ] हैं, उनका ब्राह्मण कहा गया है [ क० १६ ] । ( अथ यत् नव प्रयाजाः, नव अनुयाजाः, नव एतानि हवींषि समानानि तु एव, पञ्च सञ्चराणि पौष्णान्तानि हवींषि भवन्ति, तेषां ब्राह्मणम् उक्तम् ) फिर जो नौ प्रयाज, नौ अनुयाज, और नौ यह समान हवि भी और पांच संचार हवि पूषा प्रकरण के अन्त तक है, उनका ब्राह्मण कहा गया है [ क० २० ] ॥ २१ ॥ भावार्थः-यज्ञों को यथाविधि करने से मनुष्य पापों से छूटते हैं ॥ २१ ॥ कण्डिका २२ ॥ अथ यदैन्द्राग्नो द्वादशकपालो भवति, बलं वै तेज इन्द्राग्नी, बलमेव तत्ते- जसि प्रतिष्ठापयति । अथ यद्वारुण्यामिक्षा, इन्द्रो वै वरुणः, स उ वै पयोभाजनः, तस्माद् वारुण्यामिक्षा । अथ यन्मारुती पयस्या, अप्सु वै मरुतः श्रितः, आपो हि पयः । अथेन्द्रस्य वै मरुतः श्रितः, ऐन्द्रं पयः, तस्मान्मारुती पयस्या । अथ यत् काय एककपालः, प्रजापतिर्वै कः, प्रजापतेराप्त्यै । अथो सुखस्य वा एतन्नामधेयं कमिति, सुखमेव तदध्यात्मान्धत्ते । अथ यत् मिथुनौ गावो ददाति, तत् प्रजात्यै; रूपमुक्थ्या वाजिनः । अथ यदप्सु वरुणं यजति, स्व एवैनन्तदायतने प्रीणाति । अथ यत्परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथा हास्य पूर्वपक्षे वरुणप्रघासैरिष्टं भवति ॥ २२ ॥ कण्डिका २२ ॥ इन्द्र-अग्नि, वरुण आदि के लिये हवि ॥ ( अथ यत् ऐन्द्राग्नः द्वादशकपालः भवति, बलं तेजः वै इन्द्राग्नी, बलम् एव तत् तेजसि प्रतिष्ठापयति ) फिर जब इन्द्र-अग्नि देवता वाला बारह पात्र में रक्खा हुआ चरु होता है, बल और तेज ही दोनों इन्द्र और अग्नि हैं, बल को ही उससे तेज में स्थापित करता है ! ( अथ यत् वारुणी आमिक्षा, इन्द्रः वै वरुणः, सः उ वै पयोभाजनः, तस्मात् वारुणी आमिक्षा ) फिर जब वारुणी [ वरुण वा जल वाली भोजनम् ( एतस्य ) तस्य पुरुषस्य ( प्रणयन्ति ) प्रकर्षण प्राप्नुवन्ति ( समानानि ) तुल्यानि ( सञ्चराणि ) संचरणशीलानि ( पौष्णान्तानि ) पूषन्-अण्+अन्तानि । पूषाप्रकरणान्तानि ॥ २२- (द्वादशकपालः) द्वादशकपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः ( प्रतिष्ठा- पयति ) धारयति ( वारुणी ) वरुण-अण् ङीप् । वरुणस्येयम् ऋचा । जलसम्ब-
कण्डिका २३ ॥
२९४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २३ ॥ ऋचा ] आभिक्षा [ सेचन समर्थ वा छाछ ] है, इन्द्र ही वरुण है, वह ही जल बांटने वाला है, इसलिये वारुणी [ वरुण देवता वाली ऋचा ] आभिक्षा [ सेचन समर्थ ] है । ( अथ यत् मारुती पयस्या, अप्सु वै मरुतः श्रिताः आपः हि पयः) फिर जब मारुती [ मरुत् अर्थात् पवन देवता वाली ऋचा ] पयस्या [ जल वाली वा दधि वाली ] हैं, "आप्" अर्थात् जल में ही पवन देवता ठहरे हैं, आप् ही जल है । ( अथ इन्द्रस्य वै मरुतः श्रितः, ऐन्द्रं पयः, तस्मात् मारुती पयस्या ) फिर इन्द्र के ही आश्रित मरुत् [ पवन देवता ] हैं, इन्द्र देवता वाला जल है, इसलिये मारुती [ अर्थात् पवन देवता वाली ऋचा ] पयस्या [ जल वाली वा दधि वाली ] है । ( अथ यत् कायः एककपालः प्रजापतिः वै कः प्रजापतेः आप्त्यै) फिर जब "काय" अर्थात् प्रजापति देवता वाला एक पात्र में रक्खा हुआ चरु होता है, प्रजापति ही "क" है, प्रजापति की प्राप्ति के लिये यह [ चरु ] है । ( अथो सुखस्य वै कम् इति एतत् नामधेयं, सुखम् एव तत् अध्यात्मं धत्ते ) फिर सुख का ही "क" यह नाम है, सुख को ही उससे आत्मा में धारण करता है । ( अथ यत् मिथुनौ गावौ ददाति, तत् प्रजात्यै उक्थ्या वाजिनः रूपम् ) फिर जब जोड़ा गाय बैल का वह दान करता है, यह सन्तान उत्पन्न करने के लिये हैं, उक्थ्या [ प्रशंसनीया ऋचा ] बलवान् का रूप है । ( अथ यत् अप्सु वरुणं यजति, तत् एनं स्वे एव आयतने प्रीणाति ) फिर जब जल में वरुण को पूजता है, तब इसको अपने ही घर में तृप्त करता है । ( अथ यत् परस्तात् पौर्णमासेन यजते, तथा ह अस्य पूर्वपक्षे वरुणप्रघासैः इष्टं भवति ) फिर जब पीछे से पौर्णमास यज्ञ के साथ वरुण का यज्ञ करता है, उसी प्रकार ही उसका पहिले पखवाड़े में वरुण के हवियों से यज्ञ होता है ॥ २२ ॥ भावार्थः-यज्ञीय पदार्थों के गुण जानकर यज्ञ करने से मनुष्यों में बल और पराक्रम बढ़ता है ॥ २२ ॥ कण्डिका २३ ॥ ऐन्द्रो वा एष यज्ञक्रतुः, यत् साकमेधाः, तद्यथा महाराजः पुरस्तात् सेना- नीकानि व्यूह्याभयं पन्थानमन्वियात्, एवमेवैतत् पुरस्ताद् देवता यजन्ते, तद् यथैवादः सोमस्य महाव्रतम्, एवमेवैतदिष्टिमहाव्रतम् । अथ यदग्निमनीकवन्तं प्रथमं देवतानां यजति, अग्निर्वै देवानां मुखं, मुखत एव तद्देवान् प्रीणाति । अथ यन्माध्यन्दिने मरुतः सान्तपनान् यजति, इन्द्रो वै मरुतः सान्तपनाः, ऐन्द्रं माध्य- न्दिनं, तस्मादेनानिन्द्रेणोपसंहितान् यजति । अथ यत् सायं गृहमेधीयेन चरन्ति, न्धिनी ( आभिक्षा ) स्नुव्रश्चि० ( उ० ३ । ६६ ) आ + मिष सेचने हिंसायां च - सः, टाप् । सेचनसमर्था । दुग्धविकारः ( पयोभाजनः ) जलविभाजकः ( मारुती ) मरुत्सम्बन्धिनी ऋक् ( पयस्या ) पयस्-यत् । जलवती क्रिया ( आभिक्षा ) दुग्धविकारदध्यादि ( ऐन्द्रम् ) इन्द्रदेवताकम् ( कायः ) क-अण्, युगागमश्च । प्रजापतिदेवताकश्चरुः ( आप्त्यै ) लाभाय ( अध्यात्मम् ) आत्मनि ( मिथुनौ ) स्त्रीपुंसौ ( गावौ ) धेनुवृषभौ ( प्रजात्यै ) संतानोत्पादनाय ( उक्थ्या ) ऋक् । ( वाजिनः ) बलयुक्तस्य ( वरुणप्रघासैः ) वरुणचरुभिः ( इष्टम् ) यज्ञः ॥
ब्राह्मणम् । अथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा अष्टौ हवींषि समानानि त्वेव षट् सञ्च-
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २३ ॥ २६५ पुष्टिकमं वै गृहमेधीयः, सायम्पोषः पशूनां, तस्माद् सायं गृहमेधीयेन चरन्ति । अथ यच्छ्वोभूते गृहमेधीयस्य निष्कासमिथ्रेण पूर्णद१र्व्या चरन्ति, पूर्वेद्युः कर्मणै- वैतत् प्रातः कर्मोपसन्तन्वन्ति । अथ यत् प्रातर्मरुतः क्रीडिनो य१जन्ति, इन्द्रो वै मरुतः क्रीडिनः, तस्मादेनानिन्द्रेणोपसंहितान् यजति । अथ यदग्निं प्रणयन्ति, यमेवामुं वैश्वदेवे मन्थन्ति, तमेव तत् प्रणयन्ति, यन्मथ्यते तस्योक्तं ब्राह्मणम् । अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः सङ्गन्तावाज्यभागौ, विराजो संयाज्ये, तेषामुक्तं ब्राह्मणम् । अथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा अष्टौ हवींषि समानानि त्वेव षट् सञ्च- राणि हवींषि भवन्त्यैन्द्राग्नान्तानि, तेषामुक्तं ब्राह्मणम् । अथ यन्महेन्द्रमन्ततो यजति, अन्तं वै श्रेष्ठो भजते, तस्मादेनमन्ततो यजति अथ यद्वैश्वकर्मण एककपालः, असौ वै विश्वकर्मा, योऽसौ तपत्येतमेव तेन प्रीणाति अथ यद्वृषभङ्गां ददाति, ऐन्द्रो ह यज्ञक्रतुः ॥ २३ ॥ कण्डिका २३ ॥ इन्द्र, अग्नि और मरुत् देवताओं के लिए हवि ॥ (ऐन्द्रः वै एषः यज्ञक्रतुः, यत् साकमेधाः) इन्द्र [ऐश्वर्यं] देवता वाला ही यह यज्ञ व्यवहार है, जो साकमेध [ बल के लिए बुद्धि वाले यज्ञ ] हैं । ( तत् यथा महाराजः पुरस्तात् सेनानीकानि व्यूह्य अभयं पन्थानं अन्वियात्, एवम् एव एतत् पुरस्तात् देवताः यजन्ते ) सो जिस प्रकार महाराजा पहिले से सेना के विभागों को व्यूह में करके निर्भय मार्ग चला जाता है, ऐसे ही इस [ इन्द्र ] को पहिले देवता पूजते हैं । ( तत् यथा एव सोमस्य अदः महाव्रतम्, एवम् एव एतत् इष्टिमहाव्रतम् ) सो जिस प्रकार ही सोम [ यज्ञ ] का वह महाव्रत है, वैसे ही यह इष्टि महाव्रत है । ( अथ यत् अनीकवन्तम् अग्निं देवतानां प्रथमं यजति, अग्निः वै देवानां मुखं, मुखतः एव तत् देवान् प्रीणाति ) फिर जो सेना [ शिखा धूम आदि ] वाले अग्नि को देवताओं में पहिले वह पूजता है, अग्नि ही देवताओं का मुख [ प्रधान ] है, मुख से ही उस [ यज्ञ ] से देवताओं को तृप्त करता है। ( अथ यत् माध्यन्दिने सान्तपनान् मरुतः यजति, इन्द्रः वै सान्तपनाः मरुतः, ऐन्द्रं माध्यन्दिनं, तस्मात् एनान् इन्द्रेण उपसंहितान् यजति) फिर जब मध्याह्न में भली भांति तपाने वाले मरुत् [ पवन वा किरण ] देवताओं को वह यज्ञ करता है, इन्द्र [ सूर्य ] ही भलीभांति तपाने वाले मरुत् हैं, इन्द्र देवता वाला माध्यन्दिन [ दोपहर का सवन ] है, इसलिये इन [ मरुतों ] को इन्द्र के साथ-साथ यज्ञ करता है। ( अथ यत् सायं गृहमेधीयेन चरन्ति, पुष्टिकर्म वै गृहमेधीयः, सायं पशूनां पोषः, २३ - (साकमेधाः) शक्ल शक्तौ-घञ्+मेधृ मेधायाम्-घञ् । शस्य सः । शाकाय शक्तये मेधा येषु ते यज्ञाः (सेनानीकानि ) अनिहृषिभ्यां किच्च ( उ० ४ । १७) अन जीवने-ईकन् कित् । सेनाविभागान् (व्यूह्य ) सैन्यसंनिवेशेन स्थाप- यित्वा (अनीकवन्तम्) सेनावत् शिखाधूमादियुक्तम् ( सान्तपनान् ) सम्+तप तापे ऐश्वर्य्ये च-णिच्-ल्युट् । सन्तापकारकान् ( उपसंहितान् ) उप+सम्+ १. पू. सं० 'पूर्णा दर्व्या' 'यजति' इति पाठः ॥ सम्पा० ।
३६६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २३ ॥ तस्मात् सायं गृहमेधीयेन चरन्ति ) फिर जब सायंकाल में गृहमेधीय [ गृहस्थ के कर्तव्य धर्म ] के साथ व्यवहार करते हैं, पुष्टिकारक कर्म ही गृहमेधीय है, सायंकाल में पशुओं का पोषण होता है, इसलिये सायंकाल में गृहमेधीय [ गृहस्थ के कर्तव्य धर्म ] से व्यवहार करते हैं। ( अथ यत् श्वोभूते गृहमेधीयस्य निष्कासमिश्रेण पूर्णदर्व्या चरन्ति पूर्वेद्युः कर्मणा एव एतत् कर्म प्रातः उपसन्तन्वन्ति ) फिर जब आगामी कल्प में हुये गृहमेधीय [ गृहस्थ के कर्तव्य धर्म ] के निकास और संयोग के साथ पूर्ण दर्वी [ भोजन पात्र ] के द्वारा व्यवहार करते हैं. बीते हुये कल्प के कर्म से ही इस कर्म को प्रातःकाल विस्तृत करते हैं । ( अथ यत् प्रातः क्रीडिनः मरुतः यजन्ति, इन्द्रः वै क्रीडिनः मरुतः तस्मात् एनान् इन्द्रेण उपसंहितान् यजति' ) फिर जब प्रातःकाल खिलाड़ी मरुत् देवताओं को यज्ञ करते हैं, इन्द्र ही खिलाड़ी मरुत् है, इसलिये इन [ मरुतों ] को इन्द्र के साथ-साथ यज्ञ करता है। ( अथ यद् अग्निं प्रणयन्ति यम् एव अमुं वैश्वदेवे मन्थन्ति तम् एव तत् प्रणयन्ति ) फिर जब अग्नि को आगे लाते हैं, जिस उस [ अग्नि ] को ही वैश्वदेव यज्ञ में मथते हैं, उसको ही उससे आगे लाते हैं। ( यत् मथ्यते, तस्य ब्राह्मणम् उक्तम् ) जो वह [ अग्नि ] मथा जाता है, उसका ब्राह्मण कहा गया है । [ क० १६, २१ ] । ( अथ यत् सप्तदश सामिधेन्यः, सदृन्तौ आज्यभागौ, विराजौ संयाज्ये, तेषां ब्राह्मणम् उक्तम्) फिर जब सत्रह सामिधेनी [ अग्नि प्रज्वलित करने की ऋचायें ], श्रेष्ठ पदार्थ वाले दो आज्यभाग, दो विराट् छन्द संयाज्या [ नाम ऋचायें ] हैं, उनका ब्राह्मण कहा गया है [ क० १६, २१ ] । ( अथ यत् नव प्रयाजाः नव अनुयाजाः, अष्टौ हवींषि समानानि तु एव, षट् सञ्चराणि ऐन्द्राग्नान्तानि हवींषि भवन्ति तेषां ब्राह्मणम् उक्तम् ) फिर जो नौ प्रयाज, नौ अनुयाज, और आठ समान हवि भो और छह सञ्चार हवि इन्द्र और अग्नि के प्रकरण तक हैं उनका ब्राह्मण कहा गया है [ क० २२ ] । ( अथ यत् महेन्द्रम् अन्ततः यजति, अन्तं वै श्रेष्ठो भजते तस्मात् एनम् अन्ततः यजति ) फिर जब महेन्द्र [परमेश्वर] को अन्त में यज्ञ करता है, अन्त को ही श्रेष्ठो [सेठ, बड़ा धनी] सेवता है, इसलिये इस [ महेन्द्र ] को अन्त में वह यज्ञ करता है । ( अथ यत् वैश्वकर्मणः एककपालः, असौ वै विश्वकर्मा, यः असौ तपति, एतम् एव तेन प्रीणाति ) फिर जब विश्वकर्म देवता वाला एक पात्र में धरा चरु होता है, वह ही विश्वकर्मा [ सबका बनाने वाला ईश्वर ] है जो वह तपाता है, इसको ही उस [ यज्ञ ] से तृप्त करता है । ( अथ यत् ऋषभं गां ददाति, ऐन्द्रः ह यज्ञक्रतुः ) फिर जब बैल और गाय [ क० २२ ] को वह देता है, इन्द्र [ तेज वा ऐश्वर्य ] देवता वाला ही यह यज्ञ व्यवहार है ॥ २३ ॥ दधातेः-क्तः । संयुक्तान् ( गृहमेधीयेन ) गृहमेधिन्-छः । गृहस्थकर्तव्येन धर्मेण यज्ञेन ( चरन्ति ) व्यवहरन्ति ( श्वोभूते ) आगामिदिवसभूते ( निष्कासमिश्रेण ) निस्+कासु शब्दे-घञ् + मिश्र योजने-अच् । निःसारेण सह संयोगेन ( पूर्ण- दर्व्या ) दृ विदारणे-विन् । पूर्णचमसेन ( पूर्वेद्युः ) गतदिवसे ( उपसन्तन्वन्ति ) यथावत् विस्तारयन्ति ( श्रेष्ठो ) बहुधनी ( भजते ) सेवते ( वैश्वकर्मणः ) विश्वकर्मन्-अण् । विश्वकर्मदेवताकः ( विश्वकर्मा ) सर्वकर्ता । सूर्यः परमेश्वरः ( ऋषभम् ) वृषभम् ( गाम् ) धेनुम् ॥
कण्डिका २४ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २४ २६७ भावार्थः—प्रातःसवन, माध्यन्दिन सवन और तृतीयसवन में देवताओं के गुण कर्म स्वभाव जानकर यज्ञ करना चाहिये ॥ २३ ॥ कण्डिका २४ ॥ अथ यदपराह्णे पितृयज्ञेन चरन्ति, अपराह्नभाजो वै पितरः तस्मादपराह्णे पितृयज्ञेन चरन्ति । तदाहुर्यदपरपक्षभाजो वै पितरः, कस्मादेनान् पूर्वपक्षे यजन्तीति । देवा वा एते पितरः, तस्मादेनान् पूर्वपक्षे यजन्तीति । अथ यदेकां सामिधेनीन्त्रिर्न्वाह, सकृदु ह वै पितरः, तस्मादेकां सामिधेनीन्त्रिर्न्वाह । अथ यद्यजमानस्यार्षेऽन्वाह, नेद्यजमानं प्रमृणजानीति । अथ यत् सोमम्पित्रुमन्तं पितॄन् सोमवतः पितॄन् बर्हिषदः पितॄनग्निष्वात्तानित्यावाहयन्ति, न हैके स्वं महिमान- मावाहयन्ति, यजमानस्यैष महिमेति वदत आवाहयेदिति, त्वेव स्थितमग्नेर्ह्येष महिमा भवति, ओं स्वधेत्याश्रावयति, अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति, स्वधाकारो हि पितॄणाम् । अथ यत् प्रयाणानुयाजेभ्यो बर्हिष्मन्तावुद्धरति, प्रजा वै बर्हिः, नेत् प्रजां पितृषु दधातीति१ ते वै षट् सम्पद्यन्ते, षड् वा ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितॄणामाप्त्यै ॥ २४ ॥ कण्डिका २४ ॥ पितरों के लिये हवि ॥ ( अथ यत् अपराह्णे पितृयज्ञेन चरन्ति ) फिर जब तीसरे पहर [ दिन के तीन भागों में से तीसरे भाग में ] पितृयज्ञ [ माता-पिता आदि पालक ज्ञानियों के सत्कार ] से वे व्यवहार करते हैं, ( अपराह्नभाजः वै पितरः तस्मात् अपराह्णे पितृयज्ञेन चरन्ति ) तीसरे पहर में भाग वाले ही पितर [ पालनकर्ता ज्ञानी पुरुष ] हैं, इसलिये तीसरे पहर में पितृयज्ञ से वे व्यवहार करते हैं । ( तत् आहुः यत् अपरपक्षभाजः वै पितरः, कस्मात् एनान् पूर्वपक्षे यजन्ति इति ) यह कहते हैं कि दूसरे पक्ष [ श्रेणी वा पङ्क्ति ] में भाग वाले ही पितर हैं, किसलिये इनको पहिले पक्ष [ श्रेणी ] में यज्ञ करते हैं । [ उत्तर] ( देवाः वै एते पितरः तस्मात् एनान् पूर्वपक्षे यजन्ति इति ) देव [ विजय चाहने वाले वीर ] ही यह पितर लोग हैं, इसलिये इनको पहिले पक्ष में [ पहिली श्रेणी में ] यज्ञ करते हैं । ( अथ यत् एकां सामिधेनीं त्रिः अन्वाह ) फिर जो एक सामिधेनी [ अग्नि प्रदीप्त करने की ऋचा ] को तीन बार वह बोलता है । ( सकृत् उ ह वै पितरः, तस्मात् एकां सामिधेनीं त्रिः अन्वाह ) [ उत्तर ] उचित काम करने वाले ही निश्चय करके पितर [ माता पिता आदि ज्ञानी पुरुष ] हैं, इसलिये एक सामिधेनी को वह तीन बार [ आदर के लिये ] पढ़ता है । ( अथ यत् यजमानस्य आर्षे अन्वाह ) फिर जब यजमान के आर्ष ———————— २४—( अपराह्णे ) त्रिधाविभक्तदिनस्य तृतीयभागे ( अपराह्नभाजः ) अपराह्नहविर्भागिनः ( अपरपक्षभाजः ) द्वितीयश्रेणिभागिनः ( पूर्वपक्षे ) प्रथम- श्रेण्याम् ( अन्वाह ) पठति ( सकृत् ) एकवारम् अथवा, समानं साधु, समानस्य ———————— १. पू. सं. “दधानि” इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
२६८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २४ ॥ यज्ञ में [ ऋषियों के लिये सत्कार में एक सामिधेनी ऋचा को तीन बार ] पढ़ता है । ( यजमानं नेत् प्रमृणजानीति ) [ उत्तर ] वह यजमान को नहीं मारता है [ अमर करता है ] । ( अथ यत् पितृमन्तं सोमं, सोमवतः पितॄन्, बर्हिषदः पितॄन्, अग्निष्वात्तान् पितॄन् आवाहयन्ति ) फिर जब श्रेष्ठ माता पिता वाले सोम [ प्रेरक पुरुष ] को, सोम [ बड़े ऐश्वर्य ] वाले पितरों [ माता पिता आदि ज्ञानियों ] को, वृद्धिकारक व्यवहार में बैठने वाले पितरों को और अग्निष्वात्ता[ अग्नि अर्थात् बिजुली सूर्य और अग्नि विद्या तथा शारीरिक और आत्मिक तेज ग्रहण करने वाले ] पितरों को वे बुलाते हैं [ अथर्व० १८ । ४ । ७१-७४ भी देखो ] । ( एके ह स्वं महिमानं न आवाहयन्ति यजमानस्य एव एषः महिमा इति वदतः आवाहयेत् इति, तु अग्नेः एव हि एषः महिमा स्थितं भवति ) कोई कोई अपनी महिमा को नहीं बुलवाते हैं—यह यजमान की ही महिमा है—ऐसा कहते हुए पुरुषों को वह बुलवावे, किन्तु अग्नि [ विद्वान् पुरुष ] की ही यह महिमा स्थित होती है । ( ओं स्वधा इति आश्रावयति, स्वधा अस्तु इति प्रत्याश्रावयति, स्वधाकारः हि पितृणाम् ) ओम् स्वधा [ यह अन्न वा जल ] है—ऐसा वह बोलता है, स्वधा होवे—ऐसा वह उत्तर में बोलता है, स्वधाकार [ अन्न वा जल का व्यवहार ] ही पितरों के लिये है । ( अथ यत् प्रयाजानुयाजेभ्यः बर्हिष्मन्तौ उद्धरति, प्रजा वै बर्हिः प्रजां पितृषु नेत् दधाति इति ) फिर जब प्रयाज अनुयाज यज्ञों के लिये दो बर्हि [ वृद्धिकारक व्यवहार वा कुश ] वाले मन्त्रों को वह बोलता है, प्रजा ही बर्हि [ कुश घास के समान वृद्धिकारक ] है, प्रजा को पितरों में वह नहीं धारण करता है [ अर्थात् प्रजा से पितरों का अधिक आदर करता है ] । ( ते वै षट् सम्पद्यन्ते, षट् वै ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितॄणाम् आप्त्यै ) सः+करोतेः—क्विप् । तुगागमः विभक्तिलोपः । साधुकर्माणः । उचितकर्मकर्तारः ( आर्षे ) ऋषिनिमित्ते ( नेत् ) निषेधे ( प्रमृणजा¹नीति ) पार्यतेरजिः ( उ० १ । १३६ ) प्र+मृ हिंसायाम्—अजिः । प्रमृणज्-क्विप् । नामधातोः—शप् श्ना इति द्वौ विकरणौ । प्रकर्षेण मृणति हिनस्ति ( सोमम् ) प्रेरकपुरुषम् ( पितृमन्तम् ) प्रशस्तमातापितृभ्यां युक्तम् ( पितॄन् ) मातापित्रादिपालकज्ञानिनः ( सोमवतः ) परमैश्वर्ययुक्तान् ( बर्हिषदः ) बर्हिषि वृद्धिकरे व्यवहारे सदनशीलान् ( अग्निष्व. तान् ) अग्नि+सु+आङ्+ददातेः—क्तः । अग्निः सूर्यविद्युदग्निविद्या शारीरिक आत्मिकतेजो वा आत्तं गृहीतं यैस्तान् ( एके ) केचित् ( वदतः ) कथयतः ( स्थितम् ) स्थितः ( स्वधा ) अन्नम्—निघ० २ । ७ । उदकम्—निघ० १ । १२ । ( आश्रावयति ) उच्चारयति ( प्रत्याश्रावयति ) अङ्गीकरोति ( बर्हिष्मन्तौ ) वृद्धिकरव्यवहारयुक्तौ मन्त्रौ ( ते ) पितरः ॥ १ शब्दों की इस प्रकार असाधारण सिद्धि का उदाहरण मिलना अत्यन्त दुर्लभ है । बार २ व्याकरण के नियमों की उपेक्षा करने के बाद भी यह शब्द भली प्रकार सिद्ध नहीं हो सका है । वास्तव में तो बाहुलक से श्नम् विकरणयुक्त मृज् धातु के लोट् लकार उत्तम पुरुष एकवचन का "प्रमृणजानि" प्रयोग समीचीन जान पड़ता है ॥ सम्पा० ॥