सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ७१

व्याकरणम्—अनुजगुः = अनु + गै + लिट् । वितेने = वि + तन् + लिट् कर्मणि । कथयिष्यन् = कथ + णिच् + लृट् + शतृ । आलिङ्ग = आ + लिगि + लिट् ॥

वाच्यान्तरम्—आशाभिर्दिन्यो दुन्दुभिध्वानोऽनुजगे । सुरकुसुमनिपाता व्योम्नि लक्ष्मीं वितेनुः । प्रियं कथयिष्यतेवानिभृतवेलावीचिबाहुना पयोधिना स्फुरन्ती भूरालिळिङ्गे ॥ ६० ॥

कोषः—'स्याद्यशःपटहो ढक्का मेरी स्त्री दुन्दुभिः पुमान्' इत्यमरः । 'शब्दे निनाद-निनद-ध्वनि-ध्वान-रव-स्वाना' इत्यमरः । 'दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ता' इत्यमरः । 'अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुरा' इत्यमरः । 'प्रसूनं कुसुमं सुमम्' इत्यमरः । 'द्योदिवौ द्वे स्त्रियामभ्रं व्योम पुष्कर-मम्बरम्' इत्यमरः । 'अब्ध्यम्बुविकृतौ वेला कालमर्यादयोरपि' इत्यमरः । 'भङ्ग-स्तरङ्ग ऊर्मिर्वा स्त्रियां वीचिरयोर्मिषु' इत्यमरः । 'भुजबाहु प्रवेष्टो दोः' इत्यमरः । 'पयोधिरुधिः समुद्रः सागरोऽर्णव' ॥ ६० ॥

सारार्थः—अर्जुनस्य तपोधं प्रस्थानसमये देवदुन्दुभयो नेदुः । आकाशाद् पुष्पवृष्टिरभूत् । हर्षेण समुद्रोऽपि चञ्चलो बभूव । इत्थं शुभशकुनान्यभूवन् ॥ ६० ॥

भाषार्थः—दिशाओं में देव-दुन्दुभी बजने लगी, आकाश में देवता लोगों के फूलों की वर्षा से शोभा होने लगी । चञ्चल किनारे की लहर रूप भुजा है, जिसकी ऐसा समुद्र जैसे कुछ मीठी बात या शुभसमाचार कहने की इच्छा करके चमकती हुई पृथिवी का आलिङ्गन करने लगा ॥ ६० ॥

छन्दःपरिचयः—इदं मालिनीनाम् वृत्तम् । तल्लक्षणञ्च—'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः' । अस्यार्थः—यस्मिञ्श्लोकापादे नगणनगणमगणयगणयगणास्तथा षड्भिः-सप्तभिश्चरैर्विश्रामोऽपि, तन्मालिनीनाम वृत्तम् । यथाऽत्र—

न	न	म	य	य
। । ।	। । ।	ऽ ऽ ऽ	। ऽ ऽ	। ऽ ऽ
“अ नु ज	गु र घ	दि व्यं दु	न्दु भि ध्वा	न मा शाः”

एवं चतुर्ष्वपि पादेषु सम-वृत्तत्वादूहनीयम् । तत्र समवृत्तलक्षणम् “अङ्घ्रयो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षण-लक्षिताः । तच्छन्दःशास्त्रतत्वज्ञाः समवृत्तं प्रचक्षते ॥” एवमर्धसमवृत्तलक्षणम्— “प्रथमाङ्घ्रिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् । द्वितीयस्तूर्यवद्वृत्तं तदर्धसममुच्यते॥” अर्थात् पङ्क्तिद्वयेन प्रत्येकपदार्थे-ऊर्ध्वाधक्रमेण लिखिते, प्रथमतृतीययोरेकलक्षण-त्वात् समलक्षणत्वं, द्वितीयचतुर्थयोरेकत्रोर्ध्वाधोवत्तंसमानत्वाद् लक्षणसाम्यं भवतीति युक्तियुक्तमेव । एवं तदुदाहरणीभूतानि पद्यानि द्वितीयसर्गादिगतानि संम्भिवाक्यानि

७२ किरातार्जुनीयम् [ तृतीयः

'विहितां प्रियया मनःप्रियाम्' इत्यादीनिवाक्यानि। अस्मिन्नपि सर्गे 'अविलङ्घ्य-विकर्षणं परैः' इत्यादि त्रीणि पद्यान्यर्थसमान्येव। एवं यस्मिंश्च अपि भिन्नभिन्न-लक्षणास्तद्विषमवृत्तम्। तथा चोक्तं—'यस्य पादे चतुष्केऽपि लक्ष्म भिन्नं परस्परम्। तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दःशास्त्रविशारदाः॥' तदुदाहरणमुद्गतादिकमस्यैव काव्यस्य द्वादशे सर्गे—'अथ वासवस्य वचनेन रुचिरवदनस्त्रिलोचनम्। क्लान्तिरहितमभिराद्धयितुं विधिवत्तपांसि विदधे धनञ्जयः॥'

नवजलनिधिकृतितुले ( १८४९ ) शाके तैषीयपूर्णिमामान्दे।
'गङ्गाधरेण' रचिता सार्गत्रयिकी 'सुधा' पूर्णा॥

इति मिथिलादेशान्तर्गत—भागलपुरमण्डलवर्त्ति—'चयनपुर' ग्रामनिवासिना विद्वद्वर'हंसराज'शर्मणस्तनयेन मिश्रोपनामकेन श्रीगङ्गाधरशर्मणा विरचितया सुधाऽभिधया टीकया विभूषितं किरातार्जुनीयकाव्यस्य सर्गत्रयं पूर्णतामगात्।

॥ श्रीः ॥

किरातार्जुनीयम्

'सुधा' संस्कृत-हिन्दीव्याख्योपेतम्

---

चतुर्थः सर्गः

ततः स कूजत्कलहंसमेखलां, सपाकसस्याहितपाण्डुतागुणम् ।
उपाससादोपजनं जनप्रियः, प्रियामिवासादितयौवनां भुवम् ॥ १ ॥

शरदिन्दुनिभां शुद्धां शुभ्रवस्त्रैरलङ्कृताम् ।
कलहंसकृतावासां, वरदां शारदां भजे ॥

अन्वयः— ततः जनप्रियः सः कूजत्कलहंसमेखलां सपाकसस्याहितपाण्डुतागुणाम् भुवम् आसादितयौवनां प्रियाम् इव उपजनम् उपाससाद ।

विग्रहः— जनानां प्रियः = जन-प्रियः । कलहंसा मेखला इव, अथवा कलहंसा इव मेखला यस्यास्ताम् = कलहंसमेखलाम्, कूजन्तों कलहंसमेखलामिव = कूजत्कलहंसमेखलाम् । सह पाकेन वर्तन्त इति सपाकानि सस्यानि तैराहितः पाण्डुतागुणो यस्यास्ताम् = सपाकसस्याहितपाण्डुतागुणाम् । आसादितं यौवनं यया ताम् = आसादितयौवनाम् । जनस्य समीपमुपजनम् ।

अर्थः— ततः = प्रस्थानानन्तरम् । जनप्रियः = लोकप्रियः । स = अर्जुनः । कूजत्कलहंसमेखलाम् = कूजद्राजहंसमेखलाम् । सपाकसस्याहितपाण्डुतागुणाम् = पक्वान्नसम्पादितपाण्डुरङ्गयुक्ताम् । भुवम् = भूमिम् । आसादितयौवनाम् = प्राप्तयौवनाम् । प्रियां = प्रेयसीम् । इव । उपजनम् = जनसमीपे, सखीसमक्षं वा । उपाससाद = उपगतवान् । वंशस्थवृत्तम् । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः— 'कादम्बः कलहंसः स्यात्' इत्यमरः ।

हिन्दी— हिमालय को प्रस्थान के पश्चात् लोकप्रिय अर्जुन कलकूजन करते हुए राजहंस की भाँति ध्वनित मेखलायुक्त, फसलों के परिपाक से गौरवर्ण वाली

२ किरातार्जुनोयम्

भूमि पर पहुँचे, जैसे कि कोई प्रियपुरुष बजती हुई करधनी पहने अपनी प्रेयसी के समक्ष पहुँचा हो ॥ १ ॥

विनम्रशालिप्रसवौघशालिनोरपेतपङ्काः ससरोरुहाम्भसः ।
ननन्द पश्यन्नुपसीम स स्थलीरुपायनीभूतशरद्गुणश्रियः ॥ २ ॥

अन्वयः— सः विनम्रशालिप्रसवौघशालिनीः अपेतपङ्काः ससरोरुहाम्भसः उपायनीभूतशरद्गुणश्रियः उपसीम स्थलीः पश्यन् ननन्द ।

विग्रहः— विनम्राणां शालोनां प्रसवः=विनम्रशालिप्रसवस्तेषामोघैस्तैः। शाल्यन्ते ताः=विनम्रशालिप्रसवौघशालिनीः । अपेतानि पङ्कानि याभिस्ताः=अपेतपङ्काः । सरोरुहैः सहितानि ससरोरुहाणि, अम्भांसि यासु ताः=ससरोरुहाम्भसः । शरदं गुणः=शरद् गुणः, तस्य श्रियस्ताः=शरद्गुणश्रियः । सीम्नः समीपम्=उपसीम ।

अर्थः— सः=अर्जुनः । विनम्रशालिप्रसवौघशालिनीः=अवनतशालिफलस्तोमशोभिनीः । अपेतपङ्काः=निष्पङ्काः । ससरोरुहाम्भसः=सकमलजलाः । उपायनीभूतशरद्गुणश्रियः=उपहारीभूतशरद्गुणसम्पत्तोः । उपसीम=सीम्नः समीपे । स्थलीः=भुवः । पश्यन्=अवलोकयन् । ननन्द=जहर्ष । अत्र परिणामारङ्कारः ।

कोषः— 'स्थलं स्थलो' इत्यमरः । 'अम्भोर्णस्तोयपानीयम्' इत्यमरः ।

हिन्दी— अर्जुन झुके हुए धान की बालियों से युक्त, कीचडरहित, कमल तथा जलयुक्त उपहार रूप में प्राप्त, शरत्कालीन शोभावाली, ग्राम-सीमाओं में स्थित भूभागों को देखते हुए बहुत प्रसन्न हुए ॥ २ ॥

---

निरीक्ष्यमाणा इव विस्मयाकुलैः पयोभिरुन्मीलितपद्मलोचनैः ।
हृतप्रियादृष्टिविलासविभ्रमा मनोऽस्य जह्रुः शफरोविवृत्तयः ॥ ३ ॥

अन्वयः— विस्मयाकुलैः उन्मीलितपद्मलोचनैः पयोभिः निरीक्ष्यमाणा इव हृतप्रियादृष्टिविलासविभ्रमाः शफरोविवृत्तयः अस्य मनः जह्रुः ।

विग्रहः— विस्मयेनाकुलास्तैः=विस्मयाकुलैः । उन्मीलितानि पद्मानि=उन्मीलितपद्मानि । उन्मीलितपद्मानीव लोचनानि येषां तैः उन्मीलितपद्मलोचनैः । प्रियाणं दृष्टिः=प्रियादृष्टिः । तासां विलासास्तेषां विभ्रमाः, हृताश्चामी प्रियादृष्टिविलासविभ्रमाः=हृतप्रियादृष्टिविलासविभ्रमाः । शफरीणां विवृत्तयः=शफरीविवृत्तयः ।

चतुर्थः सर्गः ३

अर्थः—विस्मयाकुलैः = आश्चर्यचकितैः । उन्मीलितपद्मलोचनैः = उत्फुल्लकमलनयनैः । पयोभिः = जलैः । निरीक्ष्यमाणा इव = अवलोकयन्त्य इव । हृतप्रियादृष्टिविलासविभ्रमाः = अपहृतयुवतीभ्रूविक्षेपादिविभ्रमाः । शफरीविवृत्तयः = मत्स्यीस्फुरितानि । अस्य = अर्जुनस्य । मनः = चित्तम् । जह्रुः = आचकृषुः । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः—'विभ्रमः संशये भ्रान्तौ शोभायाञ्च' इति वैजयन्ती ।

**हिन्दी—**आश्चर्यचकित तालाब जैसे अर्जुन को विकसित कमलरूपी नेत्रों से देख रहे थे । युवतियों के भ्रूविक्षेपादि विलासों का मानों तालाबों में उछलती हुई छोटी दो मछलियाँ अपहरण कर रही थीं । इस प्रकार इन सब वस्तुओं ने अर्जुन का मन अपनी ओर आकृष्ट कर लिया ॥ ३ ॥

तुतोष पश्यन् कलमस्य सोऽधिकं सवारिजे वारिणि रामणीयकम् । सुदुर्लभे नार्हति कोऽभिनन्दितुं प्रकर्षलक्ष्मोमनुरूपसङ्गमे ॥ ४ ॥

अन्वयः— सः सवारिजे वारिणि कलमस्य रामणीयकं पश्यन् अधिकं तुतोष । सुदुर्लभे अनुरूपसङ्गमे प्रकर्षलक्ष्मोम् अभिनन्दितुं कः न अर्हति ।

**विग्रहः—**वारिणि जातम् वारिजं = वारिजेन सह तस्मिन् = सवारिजे । रमणीयस्य भावो रामणीयकम् । अनुरूपः सङ्गमः = अनुरूपसङ्गमस्तस्मिन् = अनुरूपसङ्गमे । प्रकर्षस्य लक्ष्मोः = प्रकर्षलक्ष्मोस्ताम् = प्रकर्षलक्ष्मीम् ।

अर्थः—सः = अर्जुनः । सवारिजे = सकमले । वारिणि = जले । कलमस्य = शालिविशेषस्य । रामणीयकम् = सौन्दर्यम् । पश्यन् = अवलोकयन् । अधिकम् = बहु । तुतोष = प्रीतो जातः । सुदुर्लभे = दुष्प्राप्ये । अनुरूपसङ्गमे = अनुकूलसमागमे । प्रकर्षलक्ष्मीम् = उत्कर्षसम्पदम् । अभिनन्दितुम् = स्तोतुम् । कः = कः पुरुषः । न अर्हति = नैव योग्यो भवति । अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः ।

कोषः—'शालयः कलमाद्याश्च षष्टिकाद्याश्च पुंस्यमी' इत्यमरः ।

**हिन्दी—**अर्जुन कमलयुक्त जल में कलम नामक शालिविशेष के पौधों की सुन्दरता देखते हुए बहुत प्रसन्न हुए । दुष्प्राप्य एवं अनुकूल समागम होने पर कौन पुरुष उत्कृष्ट सम्पत्ति का अभिनन्दन नहीं करता है ? ॥ ४ ॥

नुनोद तस्य स्थलपद्मिनोगतं वितर्कमाविष्कृतफेनसन्तति । अवाप्तकिञ्जल्कविभेदमुच्चकैर्विवृतपाठोनप राहतं पयः ॥ ५ ॥

४	किरातार्जुनीयम्

अन्वयः— आविष्कृतफेनसन्तति अवाप्तकिञ्जल्कविभेदम् उच्चकैः विवृत्तपाठी- नपराहतम् पयः तस्य स्थलपद्मिनीगतं वितर्कं नुनोद ।

विग्रहः— फेनानां सन्ततिः = फेनसन्ततिः । आविष्कृता फेनसन्ततिर्यस्य तत् आविष्कृतफेनसन्तति । किञ्जल्कस्य विभेदः किञ्जल्कविभेदः । अवाप्तः किञ्जल्क- विभेदः येन तत् = अवाप्तकिञ्जल्कविभेदम् । विवृत्तेन पाठीनेन पराहतं तत् = विवृत्तपाठीनपराहतम् । स्थलस्य पद्मिनी = स्थलपद्मिनी, तस्यां गतं तत् = स्थल- पद्मिनीगतम् ।

अर्थः— आविष्कृतसन्तति = प्रकटीकृतडिण्डीरसमूहम् । अवाप्तकिञ्जल्क- विभेदम् = प्राप्तकेसरोपगमम् । उच्चकैः = उच्चैः । विवृत्तपाठीनपराहतम् = लुण्ठितमत्स्यविशेषताडितम् । पयः = जलम् । तस्य = अर्जुनस्य । स्थलपद्मिनी- गतम् = गुलाबाख्यपुष्पगतम् । वितर्कम् = संशयम् । नुनोद = विच्छेद । अत्र सन्देहालङ्कारः ।

कोषः— 'डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः' इत्यमरः ।

हिन्दी— सकमल सरोवरों में उठी हुई फेन, कमल-पराग के भेद तथा जोर से उछलते हुए पाठीन नामक मत्स्य-विशेषों से ताडित जल ने अर्जुन का 'कमलों में गुलाब' होने का संशय दूर कर दिया ॥ ५ ॥

कृतोमिरेखं शिथिलत्वमायता शनैः शनैः शान्तरयेण वारिणा ।
निरीक्ष्य रेमे स समुद्रयोषितां तरङ्गितक्षौमविपाण्डु सैकतम् ॥ ६ ॥

अन्वयः— सः शिथिलत्वम् आयता शनैः शनैः शान्तरयेण वारिणा कृतोमि- रेखं तरङ्गितक्षौमविपाण्डु समुद्रयोषितां सैकतं निरीक्ष्य रेमे ।

विग्रहः— कृता ऊर्मय एव रेखाः यस्य तस्य तत् = कृतोमिरेखम् । तरङ्गा अस्य सञ्जातास्तरङ्गितम् । तरङ्गितं तत् क्षौमम्, तद्वद् विपाण्डु = तरङ्गितक्षौम- विपाण्डु । समुद्राणां योषितस्तासाम् = समुद्रयोषिताम् । सिकता अस्यास्तीति ।

अर्थः— सः = अर्जुनः । शिथिलत्वम् = शैथिल्यम् । आयता = गच्छता । शनैः शनैः = मन्दं मन्दम् । शान्तरयेण = शान्तजवेन । वारिणा = जलेन कृतोर्मि- रेखम् = कृततरङ्गराजि । तरङ्गितक्षौमविपाण्डु = भङ्गितदुकूलवच्छुभ्रम् । समुद्र- योषिताम् = नदीनाम् । सैकतम् = पुलिनम् । निरीक्ष्य = अवलोक्य । रेमे = तुतोष ।

चतुर्थः सर्गः

कोषः—'तोयोत्थितं तत्पुलिनं संकतं सिकतामयम्' इत्यमरः।
**हिन्दी—**अर्जुन प्रति-दिन क्षीण होने से धीमे बहाववाली, लहरों से रेखा बनानेवाली, नदियों के भङ्गिमायुक्त क्षौमवस्त्र के समान उज्ज्वल रेतीले तट को देखकर अतीव प्रसन्न हुए ॥ ६ ॥

मनोरमं प्रापितमन्तरं भ्रुवोरलङ्कृतं केसररेणुनाऽणुना।
अलक्तताम्राधरपल्लवश्रिया समानयन्तीमिव बन्धुजीवकम् ॥ ७ ॥

**अन्वयः—**अणुना केसररेणुना अलङ्कृतं मनोरमं भ्रुवोः अन्तरं प्रापितं बन्धुजीवकम् अलक्तताम्राधरपल्लवश्रिया समानयन्तीम् इव।

**विग्रहः—**केसरस्य रेणुः केसररेणुस्तेन = केसररेणुना। अलक्तवत् ताम्रस्य अधरपल्लवस्य या श्रीस्तया = अलक्तताम्राधरपल्लवश्रिया।

**अर्थः—**अणुना = सूक्ष्मेण। केसररेणुना = किञ्जल्कपरागेण। अलङ्कृतम् = शोभितम्। मनोरमम् = सुन्दरम्। भ्रुवोः अन्तरम् = भ्रूमध्यम्। प्रापितम् = निवेशितम्। बन्धुजीवकम् = बन्धूकपुष्पम्। अलक्तताम्राधरपल्लवश्रिया = लाक्षारस-रक्ताधरपल्लवकान्त्या समानयन्तीम् = समोकुर्वतीम्। इव = समम्। 'अत्रोत्प्रेक्षा-लंकारः।

कोषः—'किञ्जल्कः केसरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः।
**हिन्दी—**धान के खेत रखाती हुई स्त्रियों ने सूक्ष्म केसररेणु से अलङ्कृत मनोरम जवाकुसुम को भौहों के मध्य में लगा रखा था। इस प्रकार पुष्पयुक्त भौहें महावर की लालिमा से रञ्जित अधर पल्लवों की मानों बराबरी कर रही थी ॥ ७ ॥

नवातपालोहितमाहितं मुहुर्महानिवेशौ परितः पयोधरौ।
चकासयन्तीमरविन्दजं रजः परिश्रमाम्भःपुलकेन सर्पता ॥ ८ ॥

**अन्वयः—**महानिवेशौ पयोधरौ परितः मुहुः आहितम् नवातपालोहितम् अरविन्दजं रजः सर्पता परिश्रमाम्भःपुलकेन चकासयन्तीम्।

**विग्रहः—**महान् निवेशो ययोस्तौ = महानिवेशौ। पयसां धरौ तौ = पयोधरौ। नवेन आतपेन आलोहितं तत् = नवातपालोहितम्। अरविन्दाज्जातम् सत् = अरविन्दजम्। परिश्रमाज्जातमम्भः = परिश्रमाम्भः, तस्य पुलकस्तेन = परिश्रमाम्भःपुलकेन।

६	किरातार्जुनीयम्

अर्थः— महानिवेशो = पीवरौ । पयोधरौ = स्तनौ । परितः = बहिः, मुहुः = वारं वारम् । आहितं = प्राप्तम् । नवातपलोहितम् = बालातपरक्तम्, अरविन्दजं = कमलजम् । रजः = परागम् । सर्पता = प्रसरता । परिश्रमजायमान-पुलकेन = श्रमस्वेदोद्भेदेन । चकासयन्तीम् = शोभयन्तीम् । (निरीक्ष्य कृतार्थतां मेने) ।

कोषः— 'स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ' इत्यमरः ।

हिन्दी— धान के खेतों को रक्षाती हुई स्त्रियों ने अपने उन्नत उरोजों पर प्रातःकालीन धूप के समान रक्ताभ कमल-पराग लगाया था, वे स्त्रियाँ उस पराग रज को परिश्रम के कारण उत्पन्न हुए स्वेद-बिन्दुओं से शोभित कर रही थीं ॥ ८ ॥

---

कपोलसंश्लेषि विलोचनत्विषा विभूषयन्तीमवतंसकोत्पलम् ।
सुतेन पाण्डोः कलमस्य गोपिकां निरीक्ष्य मेने शरदः कृतार्थता ॥ ९ ॥

अन्वयः— कपोलसंश्लेषि अवतंसकोत्पलं विलोचनत्विषा विभूषयन्तीं कलमस्य गोपिकां निरीक्ष्य पाण्डोः सुतेन शरदः कृतार्थता मेने ।

विग्रहः— कपोलं संश्लेषयति तत् = कपोलसंश्लेषि । अवतंसकञ्चोत्पलं तत् = अवतंसकोत्पलम् । विलोचनयोः त्विट् = विलोचनत्विट् तया = विलोचनत्विषा । गाः पातीति गोपः, गोपस्य स्त्री गोपिका तां = गोपिकाम् । कृतार्थस्य भावः = कृतार्थता ।

अर्थः— कपोलसंश्लेषि = कपोलचुम्बि । अवतंसकोत्पलम् = कर्णोत्पलम् । विलोचनत्विषा = नेत्रकान्त्या । विभूषयन्तीम् = अलंकुर्वतीम् । कलमस्य = शालिविशेषस्य । गोपिकां = गोप्त्रीम् । निरीक्ष्य = दृष्ट्वा । पाण्डोः = एतन्नामकस्य राज्ञः । सुतेन = पुत्रेण अर्जुनेनेत्यर्थः । शरदः = शरदृतोः । कृतार्थता = साफल्यम् । मेने = अमानि ।

कोषः— 'गण्डौ कपोलौ' इत्यमरः ।

हिन्दी— शालिगोपित्रियों के कपोलों को छूते हुए कर्णफूल आभूषण लटक रहे थे । नेत्रों की कान्ति से अलंकृत इन धान की रखवाली करनेवाली स्त्रियों को देखकर अर्जुन ने शरद्ऋतु की सफलता को माना ॥ ९ ॥

---

उपारताः पश्चिमरात्रिगोचरादपारयन्तः पतितुं जवेन गाम् ।
समुत्सुकाश्चक्रुरवेक्षणोत्सुकं गवां गणाः प्रस्रुतपीवरोधसः ॥ १० ॥

चतुर्थः सर्गः ७

अन्वयः— पश्चिमरात्रीगोचरात् उपारताः जवेन गाम् पतितुम् अपारयन्तः प्रस्नुतपीवरोधसः उत्सुकाः गवां गणाः तम् अवेक्षणोत्सुकं चक्रुः ।

विग्रहः— पश्चिमा रात्रिः = पश्चिमरात्रीस्तस्यां यो गोचरस्तस्मात् = पश्चिम-रात्रीगोचरात् । प्रस्नुतानि पीवराणि ऊधांसि येषां ते = प्रस्नुतपीवरोधसः । अवेक्ष-णाय उत्सुकस्तम् = अवेक्षणोत्सुकम् ।

अर्थः— पश्चिमरात्रीगोचरात् = अपररात्रौ गोचरणभूमेः । उपारताः = सन्निवृत्ताः, जवेन = वेगेन । गाम् = भुवम् । पतितुम् = धावितुम् । अपारयन्तः = अशक्नुवन्तः । प्रस्नुतपीवरोधसः = स्रवतीनापीनाः । उत्सुकाः = उत्कण्ठिताः । गवां गणाः = धेनूना समूहाः । तम् = अर्जुनम् । अवेक्षणोत्सुकम् = दर्शनोत्सुकम् । चक्रुः = कृतवन्तः ।

कोषः— 'ऊधस्तु क्लीबमापीनम्' इत्यमरः । 'स्वर्गेषु पशुवाग्वज्रदिङ्नेत्रघृणि-भूजले । लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौः' इत्युभयत्राप्यमरः ।

हिन्दी— सन्ध्याकाल में गोचर से लौटती हुई गायें थकी हुई होने के कारण जोर से भागने में असमर्थ थीं । उनके स्तनों से दूध टपक रहा था ऐसी उन गायों के झुण्डों ने अर्जुन को देखने की उत्सुकता पैदा कर दी ॥ १० ॥

परीतमुक्षावजये जयश्रिया नदन्तमुच्चैः क्षतसिन्धुरोधसम् ।
ददर्श पुष्टिं दधतं स शारदीं सविग्रहं दर्पमिवाधिपं गवाम् ॥ ११ ॥

अन्वयः— सः उक्षावजये जयश्रिया परितम् उच्चैः नदन्तं क्षतसिन्धुरोधसम् शारदीं पुष्टिं दधतं गवाम् अधिपं सविग्रहं दर्पम् इव ददर्श ।

विग्रहः— उक्षावजयस्तस्मिन् = उक्षावजये । जयस्य श्रीः जयश्रीस्तया = जयश्रिया । सिन्धोः रोधः = सिन्धुरोधः, क्षतं सिन्धुरोधो येन तम् = क्षतसिन्धु-रोधसम् । शरदि भवां शारदीम् । विग्रहेण सहितस्तं = सविग्रहम् ।

अर्थः— सः = अर्जुनः । उक्षावजये = उक्षान्तरभङ्गे सति । जयश्रिया = विजयश्रिया, परीतं = वेष्टितम् । उच्चैः = उन्नतस्वरेण । नदन्तम् = गर्जन्तम् । क्षत-सिन्धुरोधसम् = विक्षतसरित्तटम् । शारदीम् = शरदि भवाम् । पुष्टिम् = अवयवो-पचयम् । दधतम् = धारयन्तम् । गवामधिपम् = वृषभम् ( अनड्वाहम् ) । सविग्रहम् = मूर्तिमन्तम् । दर्पम् = गर्वम् । इव । ददर्श = अपश्यत् । अत्रोत्प्रेक्षा-लंकारः ।

६

किरातार्जुनीयम्

कोषः— 'शरीरं वर्ष्म विग्रहः । कायो देहः क्लीबपुंसोः' इत्यमरः ।
हिन्दी— अर्जुन ने एक साँड़ से लड़कर एवं उसे पराजित कर, दूसरे साँड़ को विजयदर्प से नदीतट को गिराते हुए देखा। हृष्ट-पुष्ट होने के कारण वह साँड़ घमण्ड को साक्षात् मूर्ति सा दिखलाई पड़ता था ॥ ११ ॥

---

विमुच्यमानैरपि तस्य मन्थरं गवां हिमानीविशदैः कदम्बकैः ।
शरन्नदीनां पुलिनैः कुतूहलं गलद्दुकूलैर्जघनैरिवादधे ॥ १२ ॥

अन्वयः— हिमानीविशदैः गवां कदम्बकैः मन्थरं विमुच्यमानैः अपि शरन्नदीनां पुलिनैः गलद्दुकूलैः जघनैः इव तस्य कुतूहलम् आदधे ।

विग्रहः— शरद नद्यः शरन्नद्यस्तासां = शरन्नदीनाम् । गलन्ति दुकूलानि = गलद्दुकूलानि तैः = गलद्दुकूलैः । हिमानीवद्विशदानि, तैः = हिमानीविशदैः ।

अर्थः— हिमानीविशदैः = हिमसंघातशुभ्रैः । गवाम् = धेनूनाम् । कदम्बकैः = समूहैः । मन्थरं = मन्दम् । विमुच्यमानैः = मुच्यमानैः । अपि । शरन्नदीनाम् = शरत्सरिताम् । पुलिनैः = तटैः । गलद्दुकूलैः = वस्त्ररहितैः । जघनैः = जघनस्थलैः । इव । तस्य = अर्जुनस्य । कुतूहलम् = आश्चर्यम् । आदधे = आदितम् ।

कोषः— 'हिमानी हिमसंहतिः' इत्यमरः । 'कदम्बकं समूहे श्रीफले पुष्पविशेषके' इत्यमरः ।

हिन्दी— बर्फ की चट्टानों के समान श्वेत गायों के झुण्ड धीरे-धीरे शरत्कालीन नदियों के रेतीले तटों को छोड़ते हुए चले जा रहे थे जिन्हें देखकर अर्जुन उसी भाँति आश्चर्यचकित हुए जैसे कि कोई कामुक पुरुष रमणी के जघनस्थल से सरकती हुई सारी को देखकर होता है ॥ १२ ॥

---

गतान्पशूनां सहजन्मबन्धुतां गृहाश्रयं प्रेम वनेषु बिभ्रतः ।
ददर्श गोपानुपधेनु पाण्डवः कृतानुकारानिव गोभिरार्जवे ॥ १३ ॥

अन्वयः— पाण्डवः पशूनां सहजन्मबन्धुतां गतान् गृहाश्रयं प्रेम वनेषु बिभ्रतः आर्जवे गोभिः कृतानुकारान् इव गोपान् उपधेनु ददर्श ।

विग्रहः— सह जन्म येषां ते सहजन्मानः । सहजन्मान एव बान्धवास्तेषां भावः ताम् = सहजन्मबन्धुताम् । गृहमाश्रयो यस्य तत् = गृहाश्रयम् । अनुकुर्वन्तीत्यनुकाराः । कृता अनुकाराः यैस्तान् = कृतानुकारान् । गाः पान्तीति गोपास्तान् = गोपान् । धेनोः समीप उपधेनु ।

चतुर्थः सर्गः ९

अर्थः—पाण्डवः = अर्जुनः । पशूनां = गवाम् । सहजन्मबन्धुताम् = सोदर-बन्धुत्वम्, गतान् = प्राप्तान् । गृहाश्रयम् = गृहविषयम् । प्रेम = प्रीतिम् । वनेषु = काननेषु । बिभ्रतः = धारयतः । आर्जवे = विधेयत्वे । गोभिः = पशुभिः । कृतानुकारान् = अनुकृतान् । इव । गोगान् = गोपालान् । उपधेनु = धेनोः समीपे । ददर्श = सवलोकयामास । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः—'गहनं काननं वनमि'त्यमरः ।

हिन्दी—अर्जुन ने पशुओं के साथ रहने के कारण पशुओं के कुटुम्बो से बधे हुए गोपों.को देखा । उन ग्वालों को घर को अपेक्षा वन अधिक प्रिय था और सरलता तो मानो वे पशुओं से सीख रहे थे ॥ १३ ॥

परिभ्रमन्मूर्धजषट्पदाकुले स्मितोदयादर्शितदन्तकेसरैः ।
मुखैश्चलत्कुण्डलरश्मिरञ्जितैर्नवातपामृष्टसरोजचारुभिः ॥ १४ ॥

अन्वयः—परिभ्रमन्मूर्धजषट्पदाकुलैः स्मितोदयादर्शितदन्तकेसरैः चलत्कुण्डलरश्मिरञ्जितैः नवातपामृष्टसरोजचारुभिः मुखैः ।

विग्रहः—मूर्धजाः षट्पदा इव तैः = मूर्धजषट्पदैः । परिभ्रमद्भिः मूर्धजषट्पदैः आकुलानि तैः = परिभ्रमन्मूर्धजषट्पदाकुलैः । दन्ताः केसरा इव दन्तकेसराः । स्मितोदयेनादर्शिताः दन्तकेसरा येषां तैः = स्मितोदयादर्शितदन्तकेसरैः । चलन्ति कुण्डलानि = चलत्कुण्डलानि । तेषां रश्मिभिः रञ्जितानि, तैः = चलत्कुण्डलरश्मिरञ्जितैः । नवेनातपेनामृष्टम् = नवातपामृष्टम् । नवातपामृष्टं सरोजं तद्वच्चारूणि तैः = नवातपामृष्टसरोजचारुभिः ।

अर्थः—परिभ्रमन्मूर्धजषट्पदाकुलैः = चलच्छिरोरुहभ्रमराकुलैः । स्मितोदयादर्शितदन्तकेसरैः = ईषद्धसितदन्तकेसरैः । चलत्कुण्डलरश्मिरञ्जितैः = चलत्कर्णाभूषणप्रभाभासितैः । नवातपामृष्टसरोजचारुभिः = बालातपस्पृष्टकमलवत्सुन्दरैः । मुखैः = आननैः । उपलक्षिताः ।

कोषः—'द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमरालयः' इत्यमरः ।

हिन्दी—अर्जुन ने नाचती हुई गोपबालाओं को देखा, जिनके मुख पर लटकते हुए बाल भौरों के समान प्रतीत होते थे । मंदहास से प्रकटित दांत पुष्पपराग के समान लग रहे थे । गालों पर लटकते हुए कुण्डलों की दीप्ति से रंजित मुख प्रातःकालीन सूर्य की किरणों से विकसित कमल की भाँति शोभित थे ॥ १४ ॥

१०	किरातार्जुनीयम्

निबद्धनिःश्वासविकम्पिताधरा लता इव प्रस्फुरितैकपल्लवाः।
व्यपोढपार्श्वैरपवर्तितत्रिका विकर्षणैः पाणिविहारहारिभिः॥ १५॥

अन्वयः—निबद्धनिश्वासविकम्पिताधराः प्रस्फुरितैकपल्लवाः लता इव व्यपोढपार्श्वैः पाणिविहारहारिभिः विकर्षणैः अपवर्तितत्रिकाः।

विग्रहः—निबद्धाः निश्वासाः = निबद्धनिःश्वासाः, तैः विकम्पिताः अधराः यासां ताः = निबद्धनिःश्वासविकम्पिताधराः। प्रस्फुरितमेकं पल्लवं यासां ताः = प्रस्फुरितैकपल्लवाः। व्यपोढानि पार्श्वानि येषु तैः व्यपोढपार्श्वैः। विहारं हरन्तीति तैः = विहारहारिभिः, पाणीनां विहारहारिभिरिति पाणिविहारहारिभिः। अपवर्त्तितानि त्रिकाणि यासां ताः = अपवर्त्तितत्रिकाः।

अर्थः—निबद्धनिःश्वासविकम्पिताधराः = अनुरुद्धप्रश्वासकम्पितोष्ठाः। प्रस्फुरितैकपल्लवाः = प्रचालितैकदलाः। लता इव = वल्ल्य इव स्थिताः। व्यपोढपार्श्वैः = विपरीतपार्श्वैः। पाणिविहारहारिभिः = हस्तविशेषमनोहरैः। विकर्षणैः = मन्थगुणकर्षणैः। अपवर्तितत्रिकाः = सञ्चालितनितम्बाः।

कोषः—'अङ्गहारोऽङ्गविक्षेपः' इत्यमरः। 'पृष्ठवंशाधरे त्रिकम्' इत्यमरः।

हिन्दी—दही मथती हुई गोपस्त्रियों के ओष्ठ श्वास रुक जाने के कारण काँप रहे थे, इससे वे ऐसी लता के समान दिखलाई पड़तीं जिनका एकमात्र पत्ता ही हिल रहा हो। दधि मन्थन में हाथों के सुन्दर चालन से उनका पार्श्व भाग खुल जाता था। उनके नितम्ब भाग भी हिल रहे थे॥ १५॥

व्रजाजिरेष्वम्बुदनादशङ्किनीः शिखण्डिनामुन्मदयत्सु योषितः।
मुहुः प्रणुन्नेषु मथां विवर्त्तनैर्नदत्सु कुम्भेषु मृदङ्गमन्थरम्॥ १६॥

अन्वयः—व्रजाजिरेषु अम्बुदनादशङ्किनीः शिखण्डिनां योषितः उन्मदयत्सु मथां विवर्त्तनैः मुहुः प्रणुन्नेषु कुम्भेषु मृदङ्गमन्थरं नदत्सु।

विग्रहः—व्रानामजिराणि तेषु = व्रजाजिरेषु। अम्बुदानां नादोऽम्बुदनादः अम्बुदनादस्य शङ्का यासु ताः = अम्बुदनादशङ्किनीः, मृदङ्गवद् मन्थरं मृदङ्गमन्थरम्।

अर्थः—व्रजाजिरेषु = गोष्ठप्राङ्गणेषु। अम्बुदनादशङ्किनीः = घनगर्जितभ्रमवतीः। शिखण्डिनाम् = मयूराणाम्। योषितः = मयूरीः। उन्मदयत्सु = उन्मदाः कुर्वत्सु। मथां = मन्थनदण्डानाम्। विवर्त्तनैः = परिभ्रमणैः। मुहुः = बारं बारम्। प्रणु-

चतुर्थः सर्गः १५

क्षेपेषु = प्रकम्पितेषु । कुम्भेषु = कलशेषु । मृदङ्गमन्थरम् = मृदङ्गवन्मन्दम् । नदत्सु सत्सु, इति । अत्र भ्रान्तिमदलङ्कारः ।

कोषः—'व्रजो गोष्ठाध्ववृन्देषु' इति विश्वः । 'वैशाखमन्यमन्थानमन्थ्यानी मन्थदण्डके' इत्यमरः ।

हिन्दी—ग्वालों के आंगनों में दधिमन्थन करते हुए दधिभाण्डों से मृदङ्ग के समान मन्द शब्द होने पर मयूरियों को बादल गर्जने का भ्रम हो रहा था । यह मेघगर्जन की भ्रान्ति उन मयूरियों को मतवाली बना रही थी ॥ १६ ॥

स मन्थरावल्गितपीवरस्तनीः परिश्रमक्लान्तविलोचनोत्पलाः ।
निरीक्षितुं नोपरराम बल्लवीरभिप्रनृत्ता इव वारयोषितः ॥ १७ ॥

अन्वयः—मन्थरावल्गितपीवरस्तनीः परिश्रमक्लान्तविलोचनोत्पलाः अभिप्रनृत्ता वारयोषित इव सः निरीक्षितुं न उपरराम ।

विग्रहः—मन्थरम् आवल्गिताः पीवराः स्तनाः यासां ताः = मन्थरावल्गितपीवरस्तनीः । परिश्रमेण क्लान्तानि विलोचनोत्पलानि यासां ताः = परिश्रमक्लान्तविलोचनोत्पलाः ।

अर्थः—मन्थरावल्गितपीवरस्तनीः = मन्दचञ्चलघनस्तनीः । परिश्रमक्लान्तविलोचनोत्पलाः = श्रमक्लान्तोन्मीलितकमललोचनाः । बल्लवीः = गोपीः । अभिप्रनृत्ताः = नृत्यन्तीः । वारयोषितः = वेश्याः इव । सः = अर्जुनः । निरीक्षितुम् = द्रष्टुम् । न उपरराम = न विरमति स्म । अत्र संसृष्ट्यलङ्कारः ।

कोषः—'गोपे गोपालगोसंख्यगोधुगाभीरबल्लवाः' । 'वारस्त्री गणिका वेश्या' इत्यमरः ।

हिन्दी—दधिमन्थन करती हुई गोपस्त्रियों के पीन स्तन मन्द, मन्द हिल रहे थे, परिश्रम से थकी होने के कारण उनके कमल जैसे नेत्र अलसा रहे थे । इस प्रकार नृत्तक्रिया में लीन वेश्याओं के समान उन गोपस्त्रियों को देखने से अर्जुन का मन नहीं हटा ॥ १७ ॥

पपात पूर्वा जहतो विजिह्मातां वृषोपभुक्तान्तिकसस्यसम्पदः ।
रथाङ्गसीमन्तितसान्द्रकर्दमन्प्रसक्तसम्पातपृथक्कृतान्पथः ॥ १८ ॥

अन्वयः—सः पूर्वा विजिह्मातां जहतः वृषोपभुक्तान्तिकसस्यसम्पदः रथाङ्गसीमन्तितसान्द्रकर्दमान् प्रसक्तसम्पातपृथक्कृतान् पथः पपात ।

९२ किरातार्जुनीयम्

विग्रहः—सस्यानां सम्पदः सस्यसम्पदः, वृषैः उपभुक्ताः अन्ते भवाः सम्पदः=वृषभोपभुक्तान्तिकसस्यसम्पदः, तास्तथोक्ताः । सीमन्तवन्तः कृताः रथाङ्गैः सीमन्तिताः सान्द्राः कर्दमाः येषु तान् = रथाङ्गसीमन्तितसान्द्रकर्दमान् । प्रसक्त-सन्तापेन पृथक् कृतान् = प्रसक्तसन्तापपृथक्कृतान् ।

अर्थः—सः=अर्जुनः पूर्वाम् = प्रावृषेण्याम् । विजिह्यताम् = वक्रताम् । जहतः = त्यजतः । वृषोपभुक्तान्तिकसस्यसम्पदः = वृषभचर्वितप्रान्तसस्यसमृद्धीन् । रथाङ्गसीमन्तितसान्द्रकदमान् = चक्रसीमन्तितघनपङ्कान् । प्रसक्तसम्पातपृथक्कृतान्=सन्ततसञ्चारपृथक्कृतान् पथः = मार्गान् । पपात = जगाम । अत्र स्वभावोक्त्य-लङ्कारः ।

कोषः—‘सुकृते वृषभे वृषः' इत्यमरः ।

हिन्दी—अर्जुन जिन मार्गों से होकर जा रहे थे, वर्षा से टेढ़े-मेढ़े बने हुए वे मार्ग अब सीधे एवं सरल बन चुके थे । उन मार्गों के दोनों ओर खड़ी हुई फसलों को बैलों (साँड़ों) ने चर लिया था । रथों के पहियों द्वारा उन मार्गों में घनी कीचड़ बन गई थी और लोगों के निरन्तर आवागमन से सब मार्ग स्पष्ट दिखलाई पड़ते थे ॥ १८ ॥

जनैरुपग्राममनिन्द्यकर्मभिर्विविक्तभावेङ्गितभूषणंवृताः।
भृशं ददर्शश्रममण्डपोपमाः सपुष्पहासाः स निवेशवीरुधः ॥ १९ ॥

अन्वयः—सः उपग्रामम् अनिन्द्यकर्मभिः विविक्तभावेङ्गितभूषणैः जनैः वृताः आश्रममण्डपोपमाः सपुष्पहासाः निवेशवीरुधः भृशं ददर्श ।

विग्रहः—अनिन्द्यानि कर्माणि, तैरनिन्द्यकर्मभिः । विविक्तानि च भावाश्च इङ्गिताश्च भूषणं येषां तैः=विविक्तभावेङ्गितभूषणैः । आश्रमेषु ये मंडपाः=आश्रममण्डपास्ते उपमा यासां ताः = आश्रममण्डपोपमाः । पुष्पाण्येव हासः=पुष्पहासः, पुष्पहासेन सहिताः सपुष्पहासाः । निवेशानां वीरुधः=निवेशवीरुधः, ताः=निवेशवीरुधः ।

अर्थः—सः=अर्जुनः । उपग्रामम् = ग्रामसमीपे । अनिन्द्यकर्मभिः = अनि-न्दितवृत्तिभिः । विविक्तभावेङ्गितभूषणैः=एकाग्रत्वभावेङ्गितालङ्कारैः । जनैः=लोकैः । वृताः=अधिष्ठिताः । आश्रममण्डपोपमाः = मुनिस्थानमण्डपतुल्याः । सपुष्पहासाः =

चतुर्थः सर्गः १३

पुष्पविकाससहिताः । निवेशवीरुधः = गृहगुल्मिनोः । भृशम् = अत्यन्तम् । ददर्श = दवलोकयामास । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः—'मण्डपोऽस्त्री जनाश्नयः' इत्यमरः । 'वीरूधौ वल्लिगुल्मिन्यौ' इति वैजयन्ती ।

**हिन्दी—**अर्जुन ने मार्ग में पड़नेवाले, विकसित फूलों से युक्त लता-गुल्मों को सादर देखा । उन ग्रामों में रहनेवाले लोग कृष्यादि कर्मों में लगे हुए एवं एकाग्रता, भाव इंगित (चेष्टादि) से युक्त थे । इस प्रकार के ग्रामवासियों से अधिष्ठित उन ग्रामों की शोभा आश्रम-मण्डपों सी प्रतीत होती थी ॥ १९ ॥

ततः स संप्रेक्ष्य शरद्गुणश्रियं शरद्गुणालोकनलोलचक्षुषम् ।
उवाच यक्षस्तमचोदितोऽपि गां न हीङ्गितज्ञोऽवसरेऽवसीदति ॥२०॥

**अन्वयः—**ततः सः यक्षः शरद्गुणश्रियं संप्रेक्ष्य शरद्गुणालोकनलोलचक्षुषम् तम् अचोदितः अपि गाम् उवाच । हि इंगितज्ञः अवसरे न अवसीदति ।

**विग्रहः—**शरदः गुणः शरद्गुणस्तस्य श्रीस्ताम् = शरद्गुणश्रियम् । शरद्गुणस्य आलोकनं = शरद्गुणालोकनं तस्मिन्, शरद्गुणालोकने लोले चक्षुषी यस्य तम् = शरद्गुणालोकनलोलचक्षुषम् । न चोदितः = अचोदितः । इंगितं जानातीति = इंगितज्ञः ।

**अर्थः—**ततः = तदनन्तरम् । सः = पूर्वोक्तः । यक्षः । शरद्गुणश्रियं = शरच्छोभां संप्रेक्ष्य = दृष्ट्वा ! शरद्गुणालोकनलोलचक्षुषम् = शरच्छोभावलोकने सतृष्णनेत्रम् । तम् = अर्जुनम् । अचोदितः = अपृष्टः । अपि । गाम् = वाचम् । उवाच = प्राह । हि = यतः । 'इंगितज्ञः = भावज्ञः' अवसरे काले । न अवसीदति = नैव वाचं यच्छति । अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः ।

कोषः—'लोलश्चलसतृष्णयोः' इत्यमरः । 'इङ्गितं हृद्गतो भावः' इति विश्वः ।

**हिन्दी—**तदनन्तर उस यक्ष ने शरत्कालीन शोभा को देखकर, शारदो-शोभा देखने में उत्सुक बने हुए अर्जुन से बिना पूछे ही कहना आरम्भ किया; क्योंकि अभिप्रायों को जाननेवाला व्यक्ति समय (अवसर) को नहीं चूकता है ॥ २० ॥

इयं शिवाया नियतेरिवायतिः कृतार्थयन्ती जगतः फलैः क्रियाः ।
जयश्रियं पार्थ ! पृथूकरोतु ते शरत्प्रसन्नाम्बुरनम्बुवारिदा ॥२१॥

२४ | किरातार्जुनीयम्

अन्वयः—हे पार्थ, शिवायाः नियतेः आयतिः इव जगतः क्रियाः फलैः कृतार्थयन्ती प्रसन्नाम्बुः अनम्बुवारिदा इयं शरत् ते जयश्रियं पृथूकरोतु ।

विग्रहः—प्रसन्नानि अम्बूनि यस्यां सा = प्रसन्नाम्बुः । न सन्ति अम्बूनि येषु अनम्बवः, अनम्बवो वारिदा यस्यां सा = अनम्बुवारिदा । जयस्य श्रीः = जयश्रीस्तां = जयश्रियम् ।

अर्थः—पार्थ ! हे कुन्तीपुत्र ! शिवायाः = कल्याणकारिण्याः । नियतेः = प्रकृतेः । आयतिः = फलदानकालः । इव । जगतः = विश्वस्य । क्रियाः = कृष्यादि-कर्माणि । फलैः = लाभैः । कृतार्थयन्तो = सफलयन्तो प्रसन्नाम्बुः = निर्मलोदका । अनम्बुवारिदा = शुष्कमेघा इयं दृश्यमाना । शरत् = शरद्दृतुः । ते = तव । जयश्रियम् = विजयलक्ष्मीम् । पृथूकरोतु = पृथुभावयुक्तां विदधातु । विस्तारयतु ।

कोषः—'दैवं दिष्टं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः' इत्यमरः । 'लाभो निष्पत्तियोगेषु बीजभावे घने फलम्' इति वैजयन्ती ।

हिन्दी—हे पार्थ ! यह शरदृतु कल्याणकारिणी प्रकृति के फलदान का समय है । यह संसार की सम्पूर्ण क्रियाओं को फल प्रदान करके सफल बनाते हैं । इसमें जल निर्मल एवं बादल जलहीन ( शुष्क ) होते हैं । यह शरदृतु आपको विजयश्री से शोभित करे ॥ २१ ॥

उपैति सस्यं परिणामरम्यतां नदोरनोद्धत्यमपङ्कतां मही ।
नवैर्गुणैः सम्प्रति संस्तवस्थिरं तिरोहितं प्रेम घनागमश्रियः ॥ २२ ॥

अन्वयः—सस्यं परिणामरम्यताम्, अनोद्धत्यम् नदीः, मही अपङ्कताम् उपैति । सम्प्रति नवैः गुणैः संस्तवस्थिरं घनागमश्रियः प्रेम तिरोहितम् ।

विग्रहः—परिणामेन या रम्यता, ताम् = परिणामरम्यताम् । उद्धतस्य भाव औद्धत्यम् । न औद्धत्यम् = अनोद्धत्यम् । पङ्कस्य भावः पङ्कता, नास्ति पङ्कता = अपङ्कता ताम् = अपङ्कताम् । संस्तवेन स्थिरं = संस्तवस्थिरम् । घनागमस्य श्रीस्तस्याः = घनागमश्रियः ।

अर्थः—सस्यम् = व्रीह्यादिकम् । परिणामरम्यताम् = परिपाकरमणीयताम् ( उपैति ) अनोद्धत्यम् = रम्यरूपत्वम् नदीः = सरितः । ( उपैति ) । मही = पृथ्वी । अपङ्कताम् = निष्पङ्कत्वम् । उपैति । सम्प्रति = इदानीम् । नवैः गुणैः =

चतुर्थः सर्गः १५

पूर्वोक्तैः शरद्गुणैः। संस्तवस्थिरम्=परिचयेन दृढम्। घनागमश्रियः=प्रावृल्लक्ष्म्याः। प्रेम। तिरोहितम्=निरर्थकं कृतम्। अत्र वास्तवालंकारः। कोषः—'जम्बालः पंकोऽस्त्री शादकर्दमौ' इत्यमरः। **हिन्दी—**शरदृतु में पकी हुई फसलें सुन्दर लगने लगती हैं, नदियाँ अपनी उच्छृंखलता (विनाश कार्य को) छोड़ देती हैं तथा भूमि कीचड़ रहित हो जाती है। इस समय शरत्कालीन गुणों से परिचित लोगों के परिचय से दृढ़ बना हुआ वर्षाकालीन शोभा-सम्बन्धी प्रेम तिरोहित हो जाता है॥ २२॥

पतन्ति नास्मिन्विशदाः पतत्रिणो धृतेन्द्रचापा न पयोदपङ्क्तयः। तथापि पुष्णाति नभः श्रियं परां न रम्यमाहार्यमपेक्षते गुणम्॥ २३॥ **अन्वयः—**अस्मिन् विशदाः पतत्रिणः न पतन्ति, धृतेन्द्रचापाः पयोदपङ्क्तयः न (पतन्ति)। तथापि नभः परां श्रियं पुष्णाति। रम्यम् आहार्यम् गुणम् न अपेक्षते। **विग्रहः—**धृतम् इन्द्रचापं याभिस्ताः धृतेन्द्रचापाः। पयोदानां पंक्तयः = पयोदपंक्तयः। **अर्थः—**अस्मिन् = नभसि। विशदः = शुभ्राः। पतत्रिणः=पक्षिणः (बलाकाः) न पतन्ति = न प्रसरन्ति। धृतेन्द्रचापाः = इन्द्रचापयुताः। पयोदपंक्तयः = घनपंक्तयः। न (पतन्ति = प्रसरन्ति)। तथापि = शोभकारणाभावेऽपि। नभः = गगनम्। परां = महतीम्। श्रियम् = शोभाम् पुष्णाति। रम्यम् = रमणीयं वस्तु। आहार्यम् = आरोप्यमाणम्। गुणम्। नापेक्षते = नैवापेक्षां करोति। अत्रार्थान्तर-न्यासालङ्कारः। कोषः—'नभोऽन्तरिक्षं गगनमनन्तं सुरवर्त्म खम्' इत्यमरः। **हिन्दी—**शरदृतु में आकाश में न तो विशदपक्षी (बगुला) उड़ते दिखलाई पड़ते हैं और न मेघमालाएं ही इन्द्रधनुष से शोभित होती हैं। तथापि शरत्काल में आकाश बड़ा सुन्दर लगता है। स्वभावतः सुन्दर वस्तु आलंकारिक सामग्रियों की अपेक्षा नहीं करती है॥ २३॥

विपाण्डुभिर्म्लानतया पयोधरैश्च्युताचिराभागुणहेमदामभिः। इयं कदम्बानिलभर्तुरत्यये न दिग्वधूनां कृशता न राजते॥ २४॥ **अन्वयः—**कदम्बानिलभर्तुः अत्यये म्लानतया विपाण्डुभिः च्युताचिराभागुण-

१६	किरातार्जुनीयम्

हेमदामभिः पयोधरैः दिग्वधूनाम् इयं कृशता न राजते ( इति ) न ।
विग्रहः—कदम्बानिल एव भर्त्ता, तस्य = कदम्बानिलभर्तुः । अचिरभागुणाः एव दामानि = अचिरभागुणदामानि । च्युतान्यचिरभागुणदामानि येभ्यस्तैः = च्युताचिरभागुणहेमदामभिः । दिश एव वध्वस्तासां = दिग्वधूनाम् ।

अर्थ— कदम्बानिलभर्तुः = वर्षत्तोः । अत्यये = विरहे । म्लानतया = निर्जलतया दुर्बलतया च । विपाण्डुभिः = विशदैः । च्युताचिरभागुणहेमदामभिः = च्युतविद्युल्लतागुणसुवर्णसूत्रालंकारैः । पयोधरैः = मेघैः स्तनैर्वा । दिग्वधूनाम् = दिशासुन्दरीणाम् । इयम् = एतादृशी । कृशता = क्षीणता । न राजते = न शोभते इति न । अर्थात् राजत एव । अत्र रूपकालंकारः ।

कोषः— 'स्तनाम्भोदो पयोधरौ' इति वैजयन्ती ।
हिन्दी— वर्षा ऋतु रूपी पति के चले जाने पर दिग्वधुओं की कृशता, निर्जलता रूपी खिन्नता से विद्युल्लता रूप सुवर्णसूत्राभरण से रहित होकर भी मेघरूपी स्तनमण्डल से क्यों शोभित नहीं होती है ? अर्थात् अवश्यमेव सुशोभित होती है ॥ २४ ॥

विहाय वाञ्छामुदिते मदात्ययादरक्तकण्ठस्य रुते शिखण्डिनः ।
श्रुतिः श्रयत्युन्मदहंसनिःस्वनं गुणाः प्रियत्वेऽधिकृता न संस्तवः ॥२५॥

अन्वयः— मदात्ययात् अरक्तकण्ठस्य शिखण्डिनः उदिते रुते वाञ्छां विहाय श्रुतिः उन्मदहंसनिःस्वनं श्रयति । प्रियत्वे गुणाः अधिकृताः, न संस्तवः ।
विग्रहः— मदस्य अत्ययः = मदात्ययः, तस्मात् = मदात्ययात् । अरक्तः कण्ठो यस्य सः अरक्तकण्ठस्तस्य अरक्तकण्ठस्य । उन्मदाश्च ते हंसाः = उन्मदहंसास्तेषां निःस्वनम् = उन्मदहंसनिःस्वनम् ।
अर्थः— मदात्ययात् = मदक्षयात् । अरक्तकण्ठस्य = अश्राव्यस्वरस्य । शिखण्डिनः = मयूरस्य । उदिते = उच्चकैः । रुते = कूजिते । वाञ्छाम् = अभिलाषम् । विहाय = त्यक्त्वा । श्रुतिः = श्रोत्रम् । उन्मदहंसनिःस्वनम् = मत्तमरालकूजितम् । श्रयति = भजते । प्रियत्वे = प्रीतिकरत्वे । गुणाः अधिकृताः = नियुक्ताः । संस्तवः = परिचयः । नाधिकृतः । अत्रार्थान्तरन्यासालंकारः ।
कोषः— 'कर्णशब्दग्रहो श्रोत्रं श्रुतिः स्त्री श्रवणं श्रवः' इत्यमरः ।
हिन्दी— शरद्ऋतु में मद नष्ट हो जाने से कर्णकटुध्वनिवाले मयूर के उच्च

चतुर्थः सर्गः १७

स्वर से कूजन को सुनने की इच्छा छोड़कर कान मदोन्मत्त हंसों की ध्वनि श्रवण करते हैं। प्रियता में गुण ही कारण होते हैं, चिरकालीन परिचय नहीं ॥ २५ ॥

अमी पृथुस्तम्बभृतः पिशङ्गतां गताः विपाकेन फलस्य शालयः ।
विकासि वप्राम्भसि गन्धसूचितं नमन्ति निघ्रातुमिवासितोत्पलम् । २६।

अन्वयः—अमी पृथुस्तम्बभृतः फलस्य विपाकेन पिशङ्गतां गताः शालयः वप्राम्भसि विकासि गन्धसूचितम् असितोत्पलं निघ्रातुम् इव नमन्ति ।

विग्रहः—पृथून् स्तम्बान् बिभर्तीति पृथुस्तम्बभृत्, तस्य = पृथुस्तम्बभृतः । वप्रस्याम्भः वप्राम्भस्तस्मिन् वप्राम्भसि । गन्धेन सूचितम् गन्धसूचितम् । असितम् च तत् उत्पलम् = असितोत्पलम् ।

अर्थः—अमी = इमे । पृथुस्तम्बभृतः = पृथुगुच्छभृतः । फलस्य = प्रसवस्य विपाकेन = परिणामेन । पिशङ्गतां गताः = पिशङ्गत्वं प्रापिताः । शालयः = व्रीहि-विशेषाः । वप्राम्भसि = केदारजले । विकासि = विकसितम् । गन्धसूचितम् = गन्धज्ञापितम् । असितोत्पलम् = नीलोत्पलम् । निघ्रातुम् = आघ्रातुम् । इव । नमन्ति = नम्रतां यान्ति । अत्रोत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः—‘स्तम्बो गुच्छस्तृणादिनः’ इत्यमरः । ‘पुंनपुंसकयोर्वप्रः केदारः क्षेत्रम्’ इत्यमरः । ‘निर्वर्णनं तु निध्यानं दर्शनालोकनेंक्षणम्’ इत्यमरः ।

हिन्दी—फसल के पकने के कारण पीले बने हुए ये लच्छेदार धान के पौधे पानी से भरे हुए खेतों में खिले हुए एवं सुगन्धित नील कमलों को सूँघने के लिए मानो झुक रहे हैं ॥ २६ ॥

मृणालिनीनामनुरञ्जितं त्विषा विभिन्नमम्भोजपलाशशोभया ।
पयः स्फुरच्छालिशिखापिशङ्गितं दृतं धनुष्खण्डमिवाहिद्विषिः ॥ २७॥

अन्वयः—मृणालिनीनां त्विषा अनुरञ्जितम् अम्भोजपलाशशोभया विभिन्नम् स्फुरच्छालिशिखापिशङ्गितम् दृतम् अहिद्विषः धनुष्खण्डम् इव पयः ।

विग्रहः—अम्भोजानां पलाशनाञ्च या शोभा, तया = अम्भोजपलाशशोभया । स्फुरद्भिः शालिशिखाभिः पिशङ्गितम् = स्फुरच्छालिशिखापिशङ्गितम् । अहिं विद्देष्टीति अहिद्विट्, तस्य = अहिद्विषः । धनुषः खण्डं = धनुष्खण्डम् ।
२ कि०

१८ किरातार्जुनीयम्

अर्थः — मृणालिनीनां = कमलिनीनाम् । त्विषा = कान्त्या । अनुरञ्जितम् = तद्वर्णतामापादितम् । अम्भोजपलाशशोभया = पद्मपलाशकान्त्या । विभिन्नम् = मिश्रितम् । स्फुरच्छालिशिखापिशङ्गितम् = स्फुरत्कलमाग्रपिङ्गलीकृतम् । द्रुतं = पलायितम् । अहिद्विषः = इन्द्रस्य । धनुष्खण्डम् इव = चापखण्डम् इव । पयः = वप्राम्भः । अत्र उत्प्रेक्षालङ्कारः ।

कोषः — 'सर्पे वृत्रासुरेऽप्यहिः' इति वैजयन्ती ।

हिन्दी — धान के खेतों में भरा हुआ जल कमल-लताओं की कान्ति से शोभित, कमल दल की शोभा से मिश्रित तथा झूमते हुए धानों की बालियों से पीला मालूम पड़ता था । हरे, लाल एवं पीले आदि अनेक वर्णों से युक्त वह जल इस प्रकार इन्द्र धनुष की शोभा धारण करता था ॥ २७ ॥

विपाण्डु संव्यानमिवानिलोद्धतं निरुन्धतीः सप्तपलाशजं रजः ।
अनाविलोन्मीलितबाणचक्षुषः सपुष्पहासाः वनराजियोषितः ॥ २८॥

अन्वयः — विपाण्डु अनिलोद्धतम् सप्तपलाशजं रजः संव्यानम् इव निरुन्धतीः अनाविलोन्मीलितबाणचक्षुषः सपुष्पहासाः वनराजियोषितः ।

विग्रहः — अनिलेन उद्धतम् = अनिलोद्धतम् । सप्त पलाशानि येषां ते = सप्तपलाशाः । तेषां पुष्पाणि = सप्तपलाशानि, तेषु जातं = सप्तपलाशजम् । अनाविलानि उन्मीलितानि च बाणानि चक्षूंषि इव यासां ताः = अनाविलोन्मीलितबाणचक्षुषः । पुष्पाणि हासा इव तैः सह वर्त्तन्त इति सपुष्पहासाः वनराजयः योषित इव = वनराजियोषितः ।

अर्थः — विपाण्डु = शुभ्रम् । अनिलोद्धतम् = पवनोत्क्षिप्तम् । सप्तपलाशजम् = सप्तपलाशजातं । रजः = परागम् । संव्यानम् = उत्तरीयम् इव । निरुन्धतीः = निवारयन्त्यः । अनाविलोन्मीलितबाणचक्षुषः = अकलुषोन्मीलितनीलसैरेयकचक्षुषः । सपुष्पहासाः = विकसितकुसुमाः । वनराजियोषितः = वनराजिस्त्रियः ।

कोषः — 'संव्यानमुत्तरीयञ्च' इत्यमरः । 'नीलस्त्वथर्गलो दासी बाण ओटंर' इति धन्वन्तरिः ।

हिन्दी — वनराजियां कामिनियों के समान हैं, उनके पुष्प हास के समान तथा बाणवृक्ष (कटैया) निर्मल, खुली हुई आँखों के सदृश हैं । वायु के द्वारा