किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् १०१

---

भावार्थः—जो कोई किसी काम के बुनियाद की रक्षा करता हुआ, उसे विचाररूप जल से सींचता है, वह हर वक्त अपने कामों में सिद्धि पाता है। जैसे किसान ग्रीष्मान्त में धान्यादिकों के बीज बोकर बचाता हुआ पानी सींचता है, और आश्विन-कार्तिक में अपने हरे-भरे खेत को देखता है।

नियता विवेकिना फलसिद्धिरित्युक्तम्। सम्प्रति तामेव दृढयितुं स्तौति—

शुचिः भूषयति श्रुतं वपुः प्रशमस्तस्य भवत्यलंकिया।
प्रशमाभरणं पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभूषणः ॥ ३२ ॥

शुचीति—शुचि सम्प्रदायशुद्धं श्रुतं शास्त्राध्ययनं कर्तृ वपुर्भूषयति। अन्यथा विद्वान्पुरुषः शोच्य इति भावः। तस्य श्रुतस्य प्रशमः क्रोधाद्युपशान्तिस्तद्विषया भूषणं भवति। अन्यथा श्रुतवैफल्यादिति भावः। पराक्रमः सत्त्वप्रसरे शौर्यं प्रशमस्याभरणं भवति। अन्यथा सर्वः परिभूयत इति भावः स पराक्रमः नयापादिता नीतिसम्पादिता। विवेकपूर्विकेति यावत्। सा चासौ सिद्धिश्च सैव भूषणं यस्य तथोक्तः। अन्यथा साहसिकस्य सिद्धिः काकतालीयन्यायेन पचे पराक्रमवैयर्थ्यं स्यादिति भावः। 'वपुषो भूष्यतैवात्र सिद्धेर्भूषणतैव तु। उभयं मध्यमानां तु तेषां पूर्वोत्तरेच्छया॥' इति विवेकः। एवं विशिष्टसिद्धेरन्यभूषिततया एव भूषणत्वेनोक्त्या सर्वोत्तरतया स्तुतिर्गम्यते। अत्रोत्तरस्य पूर्वपूर्वविशेषणत्वान्नैकावल्यालङ्कारः। तदुक्तम्—'यत्र विशेषणभावं पूर्वं पूर्वं प्रति क्रमेणैव। भवति परं परमेषाऽलङ्कृतिरेकावली कथिता' इति ॥३२॥

अन्वयः—शुचि, श्रुतं वपुः, भूषयति। प्रशमः तस्य, अलंकिया, भवति। पराक्रमः, प्रशमाभरणं (भवति)। सः, नयापादितसिद्धिभूषणः (भवति) ॥३२॥

सुधा—शुचि = सम्प्रदायशुद्धम्, गुरुशासनानुसारमित्यर्थः। श्रुतम् = शास्त्रम् (कर्तृ), वपुः = गात्रम्, भूषयति = अलङ्करोति। गुरुशिक्षानुसारं सुपरिणम्यमाणं शास्त्राध्ययनम्, अध्येतुः शरीरस्य भूषणं भवतीति भावः। तथा हि 'विद्या रूपं कुरूपाणाम्' इत्युक्तं नीतौ। अथ, प्रशमः = परिशान्तिः, तस्य = श्रुतस्य, शास्त्रस्येत्यर्थः। अलङ्क्रिया = अलङ्कारः भूषणमिति यावत्, भवति = जायते। यद्यपि पठित्वाऽपि चेत्क्रोधोपशान्तिर्न कृता, तर्हि व्यर्थमेव पठनं तस्य, यदि तत्स्यात्तर्हि सहसा जना गणयन्ति इति भावः। अथ, पराक्रमः = विक्रमः, उद्योग इत्यर्थः। प्रशमाभरणम् = क्षान्तेर्भूषणम् भवति, यदा शान्तो जन उद्योगहीनो भवति, तदा दोषायामेव कल्पते इत्यर्थः। सः = पराक्रमः, नयापादितसिद्धिभूषणः = नीतिसम्पादितफलकाङ्कारः भवति। यदि पराक्रमी जनो नीत्या स्वकार्यं सम्पादयति तदैव स प्रशस्यः। यदि च स एकाधिकतया केवलमुद्धतं वपुः विधाय कार्यं न साधयति, प्रत्युत परकृतमपि नाशयति, तदा स निन्द्य एवेति भीमं प्रत्याक्षेपोऽयं निस्तारार्थिकोऽयं भवतो मन्त्रणाबोधः इत्यर्थः ॥३२॥

१०२ किरातार्जुननीयम् । [द्वितीय

समासः—प्रशमस्याभरणं प्रशमाभरणम् । नयेनापादिता सिद्धिनयापादित- सिद्धिः, सैव भूषणं यस्य स नयापादितसिद्धिभूषणः ॥ ३२ ॥ व्याकरणम्—भूषयति = भूष + स्वार्थे णिच् + लट् । भवति = भू + लट् ॥ ३२ ॥ वाच्यान्तरम्—शुचिना श्रुतेन वपुर्भूष्यते । प्रशमेन तस्य अलंकिया भूयते । प्रशमाभरणेन पराक्रमेण भूयते । नयापादितसिद्धिभूषणेन भूयते ॥ ३२ ॥ कोशः—'उज्ज्वलं निर्मलं पूतं पवित्रं शुद्धमेव च' इति कोशः । 'श्रुतं शास्त्राव- धृतयोः' इत्यमरः । 'शमयस्तु शमः शान्तिः' इत्यमरः । 'भूषणं स्यादलङ्क्रिया । अलङ्कारस्त्वाभरणं परिष्कारो विभूषणम्' इत्यमरः । शक्तिः पराक्रमः प्राणो विक्रम- स्त्वतिशक्तिता' इत्यमरः ॥ ३२ ॥ सारार्थः—शरीरस्य विद्यैव भूषणम् । विद्याया भूषणं शान्तिः । शान्तेश्च यथार्ह- समये पराक्रमप्रकरणम् । पराक्रमस्य भूषणं नीतिपूर्विका कार्यसिद्धिरिति ॥ ३२ ॥ भावार्थः—शरीर का अलङ्कार नियमानुसार विद्याध्ययन है और विद्या का अलङ्कार शान्ति है, शान्ति का भूषण पराक्रम है और पराक्रम का भूषण न्याय से कार्य को सिद्ध करना है ॥ ३२ ॥

विमृश्य कुर्यादिति स्थितम् । तत्र विमर्शोपायः क इत्युक्ते शास्त्रमेवेत्याह— मतिभेदतमस्तिरोहिते गहने कृत्यविधौ विवेकिनाम् । सुकृतः परिशुद्ध भागमः कुरुते दीप इवार्थदर्शनम् ॥ ३३ ॥

मतीति । मतिभेदः कार्यविप्रतिपत्तिः मतिभेदस्तम इवेत्युपमितसमासः, दीप इवेत्युपमाऽनुसारात् तेन तिरोहित आच्छन्नेऽत एव गहनं दुरवगाहे कृत्यविधौ कार्यानुष्ठाने विवेकिनां सुकृतः सदभ्यस्तोऽत एव परिशुद्धः निर्वितर्कोऽव्यभि- चारिचेष्टितः प्रभातादिदोषरहितश्च, आगमः शास्त्रम् । 'आगमः शास्त्र आम्नाये' इति विश्वः । दीप इवार्थदर्शनं कार्याज्ञानं वस्तुप्रतिभासनं च कुरुते ॥ ३३ ॥

अन्वयः—मतिभेदतमस्तिरोहिते, गहने विवेकिनां, कृत्यविधौ, सुकृतः, परि- शुद्धः, आगमः, इव अर्थदर्शनं कुरुते ॥ ३३ ॥

सुधा—प्रतिमभेदतमस्तिरोहिते = अनिश्चयान्धकाराच्छादने, गहने = दुर्ज्ञेये, विवे- किनाम् = विचारवतां, कृत्यविधौ = कार्यविधाने, कर्मक्रमे इत्यर्थः । सुकृतः = सम्य- गभ्यस्तः, परिशुद्धः ॥ भ्रान्तिवर्जितः आगमः = शास्त्रम् । मतिभेदतमस्तिरोहिते = बुद्धिभ्रमकारकान्धकारपिहिते, अत एव, गहने = दुष्प्रवेशे, दुर्गमे इत्यर्थः । विवेकिनां = विवेकिनाम्, धीमत्सुजानामित्यर्थः 'चेतो रजो जवो वेगो' इत्युक्तेः । कृत्यविधौ = गृहकृत्यानुष्ठाने, सुकृतः = सुविहितः, सम्यग्गृहे तत्तत्स्थाने निवेशितः । परिशुद्धः = निर्मलवर्तितैलादियुक्तः । दीपः = प्रदीपः, इव अर्थदर्शनम् = अभिप्राय- प्रकटनम्, दीपपक्षे अर्थदर्शनं = घटपटादिपदार्थावलोकनं, कुरुते = करोति ॥ ३३ ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम्। १०३

---

**समासः—**मतेर्भेदो मतिभेदः मतिभेदस्तम इवेति मतिभेदतमः, तेन मतिभेद- तमसा तिरोहितम्, इति मतिभेदतमस्तिरोहितम्, तस्मिन् मतिभेदतमस्तिरोहिते । कृत्यस्य विधिः कृत्यविधिस्तस्मिन् कृत्यविधौ । विवेकोऽस्त्येषामिति विवेकिनस्तेषां विवेकिनाम् ॥ ३३ ॥

**व्याकरणम्—**कुरुते = कृ + लट् + त ॥ ३३ ॥

**भाषान्तरम्—**मतिभेदतमस्तिरोहिते विवेकिनां कृत्यविधौ सुकृतेन परिशुद्धेन वाग्मयेन दीपेनेवार्थदर्शनं क्रियते ॥ ३३ ॥

कोषः—'मतिभेदो भ्रमो भ्रान्तिर्निश्चय इतीष्यते' इति कोषान्तरम् । 'ध्वान्तं तमिस्रं तिमिरं तमः' इत्यमरः । 'कलिलं गहनं समे' इत्यमरः । 'दीपकः प्रदीप्त आख्यातः' इति कोषः ॥ ३३ ॥

**सारार्थः—**मन्दबुद्धीनां सन्देहरूपान्धकारयुक्ते दुर्ज्ञेये नीतिशास्त्रविषयेऽपि सुप्रसिद्धो- ऽभियुक्तं नीतिशास्त्रं तदाचरणस्याशयं प्रकटयति । तथैव अन्धकारवति दुर्ज्ञेये गृहे प्रकाशकरस्य दीपस्य साहाय्येनावलोकनशीलस्यापि पदार्थदर्शनं सञ्जा- तञ्चैव ॥ ३३ ॥

**भाषार्थः—**जैसे अन्धकारवाले घर में अच्छी तरह से तैल-बत्तीवाला दीप पदार्थ को दिखाता है, वैसे ही सन्देहरूप अन्धकारयुक्त एवं दुर्ज्ञेय कठिन समझने के योग्य नीतियों के कार्य-पक्ष में अच्छी तरह से अभ्यास किया हुआ नीतिशास्त्र दीपक के समान अभिप्राय समझाता है ॥ ३३ ॥

एवं विदुरथ कुर्वतो दैवादयथाप्तिमोऽपि न कश्चिदपराध इत्याह—

स्पृहणीयगुणैर्महात्मभिश्चरिते वर्त्मनि यच्छतां मनः ।
विधिहेतुरहेतुरागसां विनिपातोऽपि समः समुन्नतेः ॥ ३४ ॥

स्पृहणीयेति । स्पृहणीयगुणैर्निरवद्याभ्युदयैर्महात्मभिः । सभ्यैश्चरितेऽभ्युदितैः वर्त्मन्याचारे मनो यच्छतां नियमयतां सम्यगेव व्यवहरतामित्यर्थः । विधिहेतु- र्दैवनििमत्तः । 'विधिर्विधाने दैवे च' इत्यमरः । अत एवागसामपराधानामहेतुरवि- निपातो दैविकावद्योऽपि । 'विनिपातोऽवपाते स्याद् दैवोत्थितव्यसनेऽपि च' इति विश्वः । समुन्नतेरतिवृद्धेः समस्तुल्यः । दैविकेषु पुरुषस्यापुंस्त्वादप्रमादादिति भावः । तथाह कामन्दकः—'यस्तु सम्यगुपक्रान्तं कार्यमेति विपर्ययम् । पुरुषस्तत्र नाभ्यर्च्यो दैवान्तरितपौरुषः ॥' इति ॥ ३४ ॥

**अन्वयः—**स्पृहणीयगुणैः, महात्मभिः, चरिते, वर्त्मनि, मनः, यच्छताम्, विधि- हेतुः, आगसाम् अहेतुः, विनिपातः, समुन्नतेः, समः (भवति) ॥ ३४ ॥

**सुधा—**स्पृहणीयगुणैः = अनुकरणीयगुणैः सर्वैषां प्रशंसनीयकल्याणैरिति यावत् । महात्मभिः = महानुभावैः, महद्भिरित्यर्थः । चरिते = अनुष्ठिते, प्रचारिते इति यावत् । वर्त्मनि = मार्गे, मनः = चेतः, यच्छताम् = नियमयताम्, यथावद्विदधताम् ।

१०४ | किरातार्जुनीयम् । | [ द्वितीयः

विधिहेतुः ॥ दैवनेमित्तको दैविक इत्यर्थः । अत एव, आगसाम् = अपराधानाम्, निजकृतप्रमादानामित्यर्थः । अहेतुः=अनिमित्तकः, आकस्मिक इत्यर्थः । विनिपातः= भ्रंशःस्खलनम्, अर्थाद्विहितकर्मण्यसाफल्यलाभ इत्यर्थः । अपि समुन्नतेः = अभ्युदयस्य, समः = समानः, भवति । 'महाजनो येन गतः स पन्था' इति नीत्या महद्भाचरिताचरणेन प्रचलता । जनानामवनतिरप्युन्नतेः सदृश्येवेति भावः ॥ ३४ ॥

समासः— स्पृहणीया गुणा येषां ते स्पृहणीयगुणास्तैः स्पृहणीयगुणैः । महानात्मा येषां ते महात्मानस्तैर्महात्मभिः । विधिरेव हेतुर्यस्य स विधिहेतुः ॥ ३४ ॥

व्याकरणम्— चरिते=चर + क्तः । यच्छताम् = दाण् (यच्छ) + शतृप्रत्ययः ॥३४॥

वाक्यान्तरम्— स्पृहणीयगुणैर्महात्मभिश्चरिते वर्त्मनि मनो यच्छतां जनानाम् विधिहेतुना, आगसामहेतुना, विनिपातेनापि, समुन्नतेः समेन भूयते ॥ ३४ ॥

कोषः— 'अयनं वर्त्म मार्गाऽध्वपन्थानः पदवी सृतिः' इत्यमरः । 'चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्यमरः । विधिविधाने दैवे च' इत्यमरः । 'विनिपातोऽवपाते स्याद् दैवादिव्यसनेऽपि च' इति विश्वः ॥ ३४ ॥

भावार्थः— यत्कर्म, प्रशस्त्याचरणैर्महानुभावैरनुष्ठीयते, तथाविधं कर्मकुर्वतां यदि दैवकोपात्सत्कर्मफलं नहि भवति, तथाऽपि मनोहानिर्न विधेया । अतो राजनीतिविहितानुसारं कर्म करिष्यतामस्माकं पराजयोऽपि स्याच्चेत्तदा स चापि विजयलाभेनैव समो ज्ञातव्य इत्यर्थः ॥ ३४ ॥

भाषार्थः— प्रशंसनीय (सराहने लायक) गुणों से युक्त महानुभावों से प्रचार किये हुए रास्ते में मन को लगाये हुए लोगों की दैविक दुर्घटना या बिना अपराध की अवनति भी उन्नति ही के बराबर समझी जाती है ॥ ३४ ॥

सम्प्रति यद्विमृश्यं तदाह—

शिवमौपयिकं गरीयसीं फलनिष्पत्तिमदूषितायतिम् ।
विगणय्य नयन्ति पौरुषं विजितक्रोधरया जिगीषवः ॥ ३५ ॥

शिवमिति । जिगीषवो विजेतुमिच्छवो नृपा विजितक्रोधरया जितक्रोधवेगाः सन्तो गरीयसीं प्रभूतामदूषितायतिमक्षतोत्तरकालम् । स्वन्तामित्यर्थः । फलनिष्पत्तिं फलसिद्धिं विगणय्य । फलवत्त्वं निश्चित्येत्यर्थः । पौरुषं पुरुषकारं शिवमनुकूलमौपयिकमुपायम् । विनयादित्वात्स्वार्थे ठक् । उपायाद्‌ध्रस्वत्वाच्च । नयन्ति प्रापयन्ति पौरुषमुपायेन योजयन्तीत्यर्थः । नानिश्चितफलं कर्म कुर्वन्त इति भावः । यथाह कामन्दकः—'निष्फलक्लेशबहुलं सन्दिग्धफलमेव वा । न कर्म कुर्यान्मतिमान् सदा वैरानबन्धि च ॥' इति । नयतिः प्राप्त्यर्थे द्विकर्मः अत्र पौरुषस्य कर्तृस्थकर्मत्वऽस्त्युपायस्यासत्वाच्चाक्रोधं विनयत इत्यादिवत् 'कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि' इत्यात्मनेपदं न भवति ॥ ३५ ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् १०५

**अन्वयः—**विजितक्रोधरयाः, जिगीषवः, गरीयसीम्, अदूषितायतिम्, फलनिष्पत्तिम्, विगणय्य, पौरुषम्, शिवम्, औपयिकम्, नयन्ति ॥ ३५ ॥

**सुधा—**विजितक्रोधरयाः=हतकोपवेगाः, शान्ता इत्यर्थः । जीगीषवः=जयाभिलाषिणः माहशाः । न तु भवादृशाः क्रोधोद्धता इति भावः । गरीयसीम् = महीयसीम्; महत्तरामिति यावत् । अदूषितायतिम् = परिपूर्णपरिणाम्, सुखोदर्कमिति यावत् । फलनिष्पत्तिम् = फलसिद्धिम्, विगणय्य = विचार्य, शिवम्=कल्याणकरम्, औपयिकम् = उपायसाध्यम् पौरुषम्=पुरुषकारम्, उद्योगमिति यावत्, नयन्ति प्रापयन्ति । न हि सन्दिग्धफले कार्ये विचारशीला लगन्तीति ॥ ३५ ॥

**समासः—**फलस्य निष्पत्तिस्ताम् फलनिष्पत्तिम् । न दूषिता, अदूषिता, अदूषिता आयतिर्यस्याः सा, अदूषितायतिस्तामदूषितायतिम् । क्रोधस्य रयः क्रोधरयः, विजितः क्रोधरयो यैस्ते विजितक्रोधरयोः । जेतुमिच्छवो जिगीषवः ॥ ३५ ॥

**व्याकरणम्—**विगणय्य = वि + गण् + णिच् + क्त्वा + ल्यप् । नयन्ति = नी + लट् ॥ ३५ ॥

**वाच्यान्तरम्—**विजितक्रोधरयैर्जिगीषुभिः गरीयसीमदूषितायतिम्, फलनिष्पत्तिम् विगणय्य शिवम् औपयिकम्, नीयते ॥ ३५ ॥

कोषः—'भ्रःश्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम्' इत्यमरः । 'उत्तरः काल आयतिः' इत्यमरः ॥ ३५ ॥

**सारार्थः—**ये विजयाभिलाषिणो मनीषिणः सन्ति, ते स्वभ्युदयस्य बाधकं क्रोधं पूर्वमेव विजित्य यस्य परिणामे मधुरं सुखं, लाभोऽपि महान्, तादृशमेवोद्योगं कुर्वन्ति । नहि ईश्वरसाहाय्याशया किमप्यनिश्चितं फलं कर्मेति ॥ ३५ ॥

**भाषार्थः—**जीतने की इच्छा रखनेवाले लोग पहले क्रोध के वेग को जीतकर पीछे जिस काम में अधिक लाभ और परिणाम में विशेष सुख समझते हैं, ऐसे कल्याणकारक तथा उपायसाध्य उद्योग को करते हैं। अन्धाधुन्ध किसी असाध्य, अनिश्चितफल और परिणाम में क्लेशप्रद काम नहीं करते ॥ ३५ ॥

यदुक्तं विजितक्रोधरया इति तदावश्यकमित्याह—

अपनेयमुदेतुमिच्छता तिमिरं रोषमयं धिया पुरः ।
अविभिद्य निशाकृतं तमः प्रभया नांशुमताऽप्युदीयते ॥ ३६ ॥

अपनेयमिति । उदेतुमभ्युदेतुमिच्छता राज्ञा पुरः प्रथमं रोषमयं रोषादागतम् । ‘मयट् च’ इति मयट् । तिमिरमज्ञानं धिया विवेकबुद्ध्या करणेनापनेयमपनोद्यम् । तथाहि । अंशुमताऽपि कर्त्रा प्रभया तेजसा करणेन निशाकृतं तमो ध्वान्तमविभिद्य नोदीयते । किन्तु विभिद्यैवेत्यर्थः । सूर्यस्याप्येवं किमुतान्वेषामित्यपिशब्दार्थः । इणो भावे लट् ॥ ३६ ॥

१०६	किरातार्जुनीयम् ।	[ द्वितीय.

अन्वयः—उदेतुम्, इच्छता, (जनेन) पुरः, धिया, रोषमयं तिमिरम्, अपनेयम् । अंशुमता, अपि प्रभया, निशाकृतं, तमः, अविभिद्य, न उदीयते ॥ ३६ ॥

सुधा—उदेतुम्=उदयं प्राप्तुम्, अभ्युदयलाभार्थमित्यर्थः। इच्छता=वाञ्छता। जनेनेति शेषः । पुरः=प्रथमम्, धिया=बुद्ध्या, विवेकवत्येति शेषः। रोषमयम्=क्रोधरूपम्। तिमिरम् = तमः मोहमित्यर्थः । अपनेयम्=अपहर्त्तव्यम्, दूरीकार्यमिति यावत् । यथा अंशुमता=सूर्येण, अपि, प्रभया=कान्त्या, तेजसा इत्यर्थः । निशाकृतम्=रात्रिजनितम्; तमः = अन्धकारम्, अविभिद्य=अदूरीकृत्य, अविनाशयेति यावत् । न = नहि, उदीयते = उदयः प्राप्यते । तर्हि, का कथाऽन्येषां तेजस्विनामपीति ॥ ३६ ॥

समासः—निशया कृतं निशाकृतम् ॥ ३६ ॥

व्याकरणम्—अपनेयम् = अप + नी + यत् । अविभिद्य = नञ् + वि + भिद् + क्त्वा + ल्यप् । उदीयते = उत् + इण् + लट् ॥ ३६ ॥

वाच्यान्तरम्—उदेतुमिच्छन् (राजा) पुरः, धिया रोषमयं तिमिरम्, अपनयेत् । अंशुमानपि प्रभया निशाकृतं तमोऽविभिद्य नोदेति ॥ ३६ ॥

कोषः—'अन्धकारोऽस्त्रियां ध्वान्तं तिमिस्रं तिमिरं तमः' इत्यमरः । 'कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट्क्रुधौ स्त्रियौ' इत्यमरः, 'स्यात्पुरः पुरतोऽग्रतः' इत्यमरः । 'निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा' इत्यमरः । 'अंशुमान् सविता सूर्यो मार्त्तण्डो मिहिरो रविः' इत्यन्यकोषः ॥ ३६ ॥

सारार्थः—इह जगति यः किल स्वाभ्युदयमिच्छेत्, स तु पूर्वं समुन्नतिबाधकं क्रोधं परित्यज्य यत्नान्तरं कुर्यात्। यथा तेजस्विनां धुरीणोऽपि सूर्यो यावद्रात्रिजमन्धकारं न नाशयति तावन्नोदेतीति । अतो भवान् क्रोधं त्यजतु, ततः कार्यसिद्धिर्भविष्यतीति भीमं प्रति युधिष्ठिरोक्तिः ॥ ३६ ॥

भाषार्थः—उन्नति (तरक्की) चाहनेवालों को चाहिए कि पहले (शुरू में) अपने गुस्से को रोकें। क्योंकि सूर्य भी जब तक रात में जमे हुए अन्धकार को अपनी किरणों से नाश नहीं कर लेते; तब तक उदय नहीं होते। अन्धकार को नाश करने के बाद में उदित होते हैं ॥ ३६ ॥

ननु दुर्बलस्यैवमस्तुक्रोधादेव कार्यसिद्धिरित्यत आह—

बलवानपि कोपजन्मनस्तमसो नाभिभवं रुणद्धि यः।
क्षयपक्ष इवैन्दवीः कलाः सकला हन्ति स शक्तिसम्पदः ॥३७॥

बलवानिति । बलवान्शूरोऽपि यः कोपाज्जन्म यस्य तस्य कोपजन्मनः । 'अवश्यो बहुव्रीहिर्व्यधिकरणो जन्माद्युत्तरपदः' इति वामनः' । तमस्रो मोहस्य । कृद्योगलक्ष्कर्तरि षष्ठी । अभिभवमाक्रामति न रुणद्धि न निवारयति । स नृपः क्षयस्य पक्ष क्षयपक्षः

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १०७

कृष्णपक्षः ऐन्द्वीरिन्दुसम्बन्धिनीः कला इव। 'कला तु षोडशो भागः' इत्यमरः। सकलाः समग्राः, शक्तिसम्पदः प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तिस्त्रितयोऽपि हन्ति नाशयति। अन्धस्य जङ्घाबलमिव क्रोधान्धस्य लोकोत्तरमपि सामर्थ्यं व्यर्थमेवेत्यर्थः। अत्र कालस्य सर्वकारणत्वाद्व्ययपक्षस्य कलाक्षयकारित्वमस्त्येव। तमसस्तु तत्कालविजृम्भणात्तथा व्यपदेशः ॥३७॥

अन्वयः—बलवान्, अपि यः कोपजन्मनः, तमसः, अभिभवं, न, रुणद्धि । सः, क्षयपक्षे, ऐन्द्वीः, कलाः, इव, सकलाः, शक्तिसम्पदः हन्ति ॥ ३७ ॥

सुधा—बलवान् = सामर्थ्यवान्, अपि, यः = कश्चित् ( न तु दुर्बलः ) कोप-जन्मनः = रोषजनितस्य, तमसः = मोहस्य, अभिभवम् = आक्रमणम् न रुणद्धि = न निवारयति । सः = कोपाभिभवपीडितः, क्षयपक्षे = कृष्णपक्षे; ऐन्द्वीः = चान्द्रीः,- कला इव सकलाः = निखिलाः, निःशेषा इत्यर्थः । शक्तिसम्पदः = प्रभुमन्त्रोत्साह-शक्तिसम्पत्तीः, हन्ति = नाशयति । अतः प्रथमं भवान् कोपं परिहरतु, इति भीमं प्रत्याक्षेपः ॥ ३७ ॥

समासः—कोपाद् जन्म यस्य तस्य कोपजन्मनः । क्षयस्य पक्षः क्षयपक्षः, तस्मिन् क्षयपक्षे । यद्वा क्षयश्चासौ पक्षः क्षयपक्षः । शक्तयः एव सम्पदः, शक्तिसम्पदः ॥३७॥

वाच्यान्तरम्—बलवता येन कोपजन्मनस्तमसोऽभिभवो न रुद्ध्यते, तेन क्षय-पक्षे ऐन्द्यः कला इव सकलाः शक्तिसम्पदो हन्यन्ते ॥ ३७ ॥

कोषः—'जनुर्जन्मजननजन्मानि जनिरुत्पत्तिरुद्भवः' इत्यमरः । 'कला तु षोडशो भागः' इत्यमरः ॥ ३७ ॥

सारार्थः—यः सामर्थ्यवान् जनः स्वशरीरजमपि रिपुं क्रोधं न नाशयितुं समर्थः स कथं शरीरनिर्गतं शत्रुं नाशयिष्यति । प्रत्युत क्रोधमोहावृतस्य कृष्णपक्षे चन्द्र-सम्बन्धिन्यः क्षीयमाणाः कला इव सर्वाः प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तयः क्षीयन्ते ॥ ३७ ॥

भावार्थः - जो कोई कोप से उमडे हुए मोह के आक्रमण को नहीं रोक सकता वह कृष्णपक्ष की चन्द्रमाकी कला की तरह अपनी सब शक्ति सम्पत्ति खो देता है ।

विमृश्य कुर्वतः क्रियाप्रकारमाह—

समवृत्तिरुपैति मार्दवं समये यश्च तनोति तिग्मताम् ।
अधितिष्ठति लोकमोजसा स विवस्वानिव मेदिनीपतिः ॥३८॥

समेति । यः समा नातिमृदुर्नाति तिग्मा वृत्तिर्यस्य स समवृत्तिः सन् समये सत्यवसरे मार्दवं मृदुवृत्तित्वमुपैति, तिग्मतां तीक्ष्णवृत्तित्वं च तनोति । स मेदिनी-पतिर्विवस्वानिव ओजसा तेजसा लोकमधितिष्ठत्याक्रमति । सूर्योऽपि ऋतुभेदेन समवृत्तिरित्यादि योज्यम् ॥ ३८ ॥

१०८ किरातार्जुनीयम् । [ द्वितीय

अन्वयः—यः समवृत्तिः (सन्), समये; मार्दवम् उपैति, तिग्मतां, च तनोति, सः, मेदिनीपतिः, विवस्वान्, इव, ओजसा, लोकम् अधितिष्ठति ॥३८॥

सुधा—यः = कश्चित्, समवृत्तिः = मध्यमव्यापारवान्, नात्युग्रा नातिशान्ता वृत्तिर्यस्य तादृशः सन् इत्यर्थः । समये = शान्त्यवसरे, मार्दवम् = सहिष्णुताम्, उपैति = प्राप्नोति, तथा च क्रोधकरणोचितसमये, तिग्मताम् = उग्रताम् ; कठोरवृत्तित्वमित्यर्थः । तनोति = विस्तारयति, सः = उभयवृत्तिः, मेदिनीपतिः = भूपतिः राजेत्यर्थः । विवस्वान् = सूर्यः, इव, ओजसा = तेजः प्रभावेण, लोकं = जनं भुवनं च, अधितिष्ठति = आक्रामति । यथा ग्रीष्मसमये यः सूर्यः प्रचण्डकिरणः, स एव हेमन्तेऽतीव सुसहो भवति तथैव, राज्ञाऽपि अपराधिनी जने तीव्रेण, सज्जने उपकारकरे च मृदुवृत्तिना भवितव्यमित्यर्थः ॥ ३८ ॥

समासः—समा वृत्तिर्यस्य स समवृत्तिः । मेदिन्याः पतिर्मेदिनीपतिः ॥ ३८ ॥

व्याकरणम्—उपैति = उप + इण् + लट् । तनोति = तनु + लट् । अधितिष्ठति = अधि + स्था + लट् ॥ ३८ ॥

वाच्यान्तरम्—येन समवृत्तिना समये मार्दवमुपेयते, तथा च तिग्मता तन्यते । तेन महीपतिना, विवस्वतेव, ओजसा लोकोऽधितिष्ठ्यते ॥ ३८ ॥

कोषः—'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । 'गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी क्ष्माऽवनिर्मेदिनी मही' इत्यमरः । 'भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः' इत्यमरः ॥३८॥

सरलार्थः—यो राजा सदैव सहनशीलो भवति, अथवा सदैव क्रोधोद्धतो भवति स नहि प्रजाः वशीकर्तुं रक्षितुं च शक्नोति । अतो यः सज्जने गुणिनी जने नम्रतां मृदुतां च, दुर्जने दण्ड्ये चोग्रतां तीक्ष्णतां भजते स एव राजा प्रजाः पालयितुं समर्थो भवति । यथा सूर्यः हेमन्तसौ परमप्रियोऽपि ग्रीष्मेऽतीव दुःसहो भवति, तथैव ॥ ३८ ॥

भाषार्थः—जैसे सूर्य समय समय पर सह्य और असह्य होते हैं, वैसे ही राजा को भी कभी सहिष्णु और कभी कड़ा होना चाहिये । जो ऐसा होता है, वह अपनी प्रजा को वश में रख सकता है ॥ ३८ ॥

क्व चिराय परिग्रहः श्रियां क्व च दुष्टेन्द्रियवाजिहृद्यता ।
शरदभ्रचलाश्चलेन्द्रियैरसुरक्षा हि बहुच्छलाः श्रियः ॥ ३९ ॥

क्वेति । श्रियां सम्पदां चिराय बहुकालं परिग्रहः स्वायत्तीकरणं क्व । इन्द्रियाणि वाजिन इवेति समासः । दुष्टानामसन्मार्गधाविनामिन्द्रियवाजिनां वश्यो वशङ्गतस्तस्य भावस्तत्ता क्व । नोभयमेकत्र तिष्ठतीत्यर्थः । कुतः हि यस्माच्छरदभ्रवच्चलाः किञ्च बहुच्छला बहुव्याजाः बहुरन्ध्रा इति यावत् । 'छलं तु स्खलिते व्याजे' इति विश्वः । श्रियः सम्पदः । चलेन्द्रियैरजितेन्द्रियैरसुरक्षा रक्षितुमशक्याः । कथञ्चित्प्राप्ता अपि श्रियो नाविनितेषु तिष्ठन्तीत्यर्थः । वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ ३९ ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १०९

अन्वयः—श्रिया परिग्रहः चिराय क्व ?, दुष्टेन्द्रियवाजिवश्यता च क्व ? हि शरदभ्रचलाः, बहुच्छलाः, श्रियः चलेन्द्रियैः, असुरक्षाः ( भवन्ति ) ॥ ३९ ॥

सुधा—श्रिया = सम्पदाँम्, परिग्रहः = स्वायत्तीकरणम्, चिराय = बहुकालम्, क्व = कुत्र, मे कुत्रापि सदैव केनापि श्रियो वशीकर्तुं शक्यन्ते इति भावः । तथा च दुष्टेन्द्रियवाजिवश्यता = चपलेन्द्रियघोटकाधीनता, च = अपि, क्व = कुत्र, अर्थादृशी-कृतेन्द्रियैरपि जनैश्चिरं श्रोर्न रक्षितुं पार्यते, किमुत त्वद्विधैरवशेन्द्रियैः क्रोधपरवशैरित्यर्थः । हि = यतः, यस्मादित्यर्थः । शरदभ्रचलाः = शरदऋतुमेघवच्चलाः शरह्तु-राश्विनकार्तिकाभ्यां मासाभ्यां, भवति, तत्र मेघा निर्जलत्वाल्लघवो भवन्ति अतो हि ते वायुना झटिति झटित्याकृष्यन्त इति भावः । बहुच्छलाः = विशेषव्याजवृत्तिमत्यः,, श्रियः = सम्पदः, चलेन्द्रियैः = अन्यवस्थितैः । असुरक्षाः = दुरक्षाः, न सुखेन रक्षितुं शक्याः भवन्ति । वा असुभिः प्राणैः रक्षा भवति यासां ता असुरक्षाः भवन्ति ॥ ३९॥

समासः—वशङ्गतो वश्यस्तस्य भावस्तत्त। वश्यता, इन्द्रियाण्येव वाजिनः, इन्द्रियवाजिनः, दुष्टा ये इन्द्रियवाजिनः, तेषां वश्यतेति दुष्टेन्द्रियवाजिवश्यता । शरदोऽभ्रं शरदभ्रं, शरदभ्रवत् चला इति शरदभ्रचलाः । चलानि इन्द्रियाणि येषां ते चलेन्द्रियास्तैश्चलेन्द्रियः । बहूनि छलानि यासु ता बहुच्छलाः । न सुखेन रक्षा यासां ता असुरक्षाः ॥ ३९ ॥

व्याकरणम्—असुरक्षाः = नञ् + सु + रक्ष् + खल् + टाप् ॥ ३९ ॥

वाच्यान्तरम्—श्रिया परिग्रहेण चिराय क्व भूयते । दुष्टेन्द्रियवाजिवश्यतया च क्व भूयते । शरदभ्रचलाभिर्बहुच्छलाभिः श्रीभिश्चलेन्द्रियैरसुरक्षाभिर्भूयते ॥ ३९ ॥

कोषः—‘चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिराथंका’ इत्यमरः ! ‘घोटके वीति-तुरगतुरङ्गाश्वतुरङ्गमाः । वाजिवाहावंगन्धर्वहयसैन्धवसप्तयः’ इत्यमरः । ‘अभ्रं मेघो वारिवाहः स्तनयित्नुर्बलाहकः’ इत्यमरः ॥ ३९ ॥

सारार्थः—प्रथमन्तु जितेन्द्रियैः स्थिरबुद्धिभिरपि चिरं न च लक्ष्मी रक्षितुं पार्यते तदजितेन्द्रियाणां चपलानां का तस्याश्चिररक्षणे शक्तिः ? अतो लक्ष्मीरक्षणेच्छुभि-र्जनैः सदासावधानैजितेन्द्रियैश्च भवितव्यमिति ॥ ३९ ॥

भाषार्थः—एक तो चिरकाल तक लक्ष्मी को अपने वश में रखना ही कठिन होता है। दूसरी बात यह है कि दुष्ट (कुमार्ग में ही दौड़ने वाले) इन्द्रियरूप घोड़ों को अपने वश में रखना भी दुःसाध्य है। इसलिये जिन्होंने इन्द्रियों को वश में नहीं किया है, उनसे आश्विन-कार्तिक के बादल की ऐसी क्षणिक और विशेष दंगा-फसाद वाली सम्पत्ति (लक्ष्मी) की रक्षा नहीं होती ॥ ३९ ॥

क्रोधस्य दुष्टतामुक्त्वा तस्य त्यागमपदिशति—

किमसामयिकं वितन्वता मनसः क्षोभमुपात्तरंहसः ।
क्रियते पतिरुच्चकैरपां भवता धीरतयाऽधरीकृतः ॥ ४० ॥

११० किरातार्जुनीयम् [ द्वितीयः

किमिति। उपात्तरंहसः प्राप्तत्वरस्य मनसः। समयोऽस्य प्राप्तः सामयिकः। 'समयस्तदस्य प्राप्तम्' इति ठञ्। स न भवतीत्यसामयिकस्तमप्राप्तकालं क्षोभं वितन्वता भवता धीरतया धैर्यगुणेन। 'मनसो निर्विकारत्वं धैर्यं सत्स्वपि हेतुषु' इति रसिकाः। अधरीकृतस्तिरस्कृतः। प्रागिति शेषः। अपां पतिः समुद्रः किं किम- र्थमुच्चैरधिकः क्रियते। न पराजितं पुनरुच्चकैः कुर्यादिति भावः। अत्र वितन्वतेति भीमविशेषणत्वेन अपांपतिपदार्थस्योच्चैःकरणे हेतुत्वोक्त्या काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥४०

अन्वयः—उपात्तरंहसः मनसः असामयिकं क्षोभं, वितन्वता, भवता, धीरतया, अधरीकृतः, अपां, पतिः, किम्, उच्चकैः क्रियते ॥ ४० ॥

सुधा—उपात्तरंहसः = प्राप्तवेगस्य, सदैव चञ्चलस्येत्यर्थः। मनसः = चित्तस्य, असामयिकम् = अकालिकम्, अनवसरजमिति यावत्। क्षोभम् = विकारम्, चाञ्च- ल्यादिकम्, वितन्वता = प्रकटयता, भवता = त्वया, भीमेनेत्यर्थः। धीरतया = धैर्येण, अधरीकृतः = तिरस्कृतः, लघूकृत इत्यर्थः। अपाम् = जलानां, पतिः = स्वामी समुद्र इत्यर्थः। किम् = कथम्, कस्मात्कारणादित्यर्थः। उच्चकैः = उन्नतैः, अधिक क्रियते = विधीयते ॥ ४० ॥

समासः—समये भवः सामयिकः न सामयिकोऽसामयिकस्तम सामयिकम्। उपात्तं रंहो येन तस्य उपात्तरंहसः। धीरस्य भावः धीरता, तया धीरतया ॥४०॥ व्याकरणम्—वितन्वता = वि + तनु + शतृ। क्रियते + कृ + लट् ॥ ४० ॥ वाच्यान्तरम्—उपात्तरंहसो मनसोऽसामयिकं क्षोभं वितन्वन् भवान्, धीरतया अधरीकृतम्, अपां पतिम्, किमुच्चकैः करोति ॥ ४० ॥ कोषः—'रंहस्तरसी तु रयः स्यदः' इत्यमरः ॥ ४० ॥

सारार्थः—प्रथमस्तु धैर्यवतां धुरीणः पाथोधिरेव विजयते जगति, यः किल जगत्प्लाषकानामपि सर्वं जलप्रवाहं स्वान्तः संरुद्ध्यापि स्वतटमर्यादोल्लङ्घनं न करोति। परन्तु नानाविधेषूपस्थितेषु धैर्यध्वंसकेषु दुःखेष्वपि यस्त्वं धैर्यं न त्यक्तवान्, तेन 'समुद्रादप्यधिकधैर्यवान् भीमः' इति ख्यातिर्जनतायामजनि, साऽधुना कथमकालिकं मनोवेगमवाप्य त्वया विपरीता क्रियते इति ॥ ४० ॥

भाषार्थः अत्यन्त वेगवान् मन के विकार को दिखाता हुआ तुम अपने संतोष तथा धैर्य से नीच बनाये समुद्र को अब क्यों बड़ा बनाते हो ॥ ४० ॥

श्रुतमप्यधिगम्य ये रिपून् विनियन्ते न शरीरजन्मनः । जनयन्त्यचिराय सम्पदामयशस्ते खलु चापलाश्रयम् ॥ ४१ ॥

श्रुतमिति। किञ्च ये श्रुतं शास्त्रमधिगम्यापि शरीरजन्मनः शरीरप्रभवान् रिपून् कामक्रोधादींश्च विनियन्ते न नियमयन्ति। 'कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि' इत्यात्मने-

सर्गः १] घण्टापथ-सुधान्याख्याद्वयोपेतम् १११

पदम् । ते खल्वचिराय सम्पदां चापलाश्रयमधैर्यनिबन्धनमयशो दुष्कीर्तिं जनयन्ति। आश्रयदोषादस्यैवं सम्पदां न स्वदोषादित्यर्थः। अजितारिषड्वर्गस्य कुतः सम्पद इति भावः ॥ ४१ ॥

अन्वयः—ये, श्रुतम्, अधिगम्य, अपि शरीरजन्मनः, रिपून्, न, विनयन्ते, ते, खलु, अचिराय, सम्पदां, चापलाश्रयम्, अयशः, जनयन्ति ॥ ४१ ॥

सुधा—ये = केचन श्रीमन्तः, श्रुतम् = राजनीतिप्रभृतिशास्त्रम्, अधिगम्य = अधीत्य, सम्यगवगत्येति भावः। अपि, शरीरजन्मनः = स्वदेहजातान्, रिपून् = शत्रून्, कामक्रोधादीनित्यर्थः। न विनयन्ते = न दूरीकुर्वन्ति, ते = कामक्रोधादि-वशीकृताः, खलु = निश्चयेन, अचिराय = सत्वरमेव, सम्पदां = श्रियाम्, चापला-श्रयम् = चाञ्चल्यमूलकम्, अयशः = अपकीर्ति, जनयन्ति = उत्पादयन्ति ! शान्त-चित्ता एव धनवन्तो भूत्वा यशस्विनी भवन्ति। अशान्तास्तु धनवन्तसन्तो जन्तूनकारणंमेव निघ्नन्तो झटिल्येवापयशो लभन्ते इति भावः ॥ ४१ ॥

समासः—शरीराजन्म येषां तान् शरीरजन्मनः। चपलस्य भावश्चापलम्, चापलमाश्रयो यस्य तत् चापलाश्रयम्, तत् ॥ ४१ ॥

व्याकरणम्—अधिगम्य = अधि + गम् + क्त्वा + ल्यप् । विनयन्ते=वि + नी + लट् । जनयन्ति = जन् + णिच् + लट् ॥ ४१ ॥

वाच्यान्तरम्—यैः श्रुतमधिगम्यापि शरीरजन्मनो रिपवो न विनीयन्ते, तैः सम्पदां चापलाश्रयमयशश्चिराय जन्यते ॥ ४१ ॥

कोषः—'श्रुतं शास्त्रावघृतयोः' इत्यमरः । रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्वेषणदुहृदः' इत्यमरः। 'गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्म विग्रह' इत्यमरः । 'यशः कीर्तिः समज्ञा च' इत्यमरः ॥ ४१ ॥

सारार्थः—ये राजानः शास्त्रमपि सम्यक् पठित्वा असमये कामक्रोधादीन् देह-जायमानानपि शत्रून् न निवारयितुं शक्नुवन्ति, ते कथं बहिर्गतशत्रून् हनिष्यन्ति । तथाविधाश्च भूपा ऐश्वर्यमदमत्ताः सन्तोऽन्यायमाचरन्तो झटिल्येव दुष्कीर्तिं प्रसा-रयन्ति यत्किल लक्ष्म्याः चापल्यमित्येवम्, परन्तु वस्तुतो लक्ष्म्याश्रयीभूतस्य जनस्यैव स दोषोऽस्ति, नहि लक्ष्म्या इति ॥ ४१ ॥

भाषार्थः—जो कोई शास्त्र आदि पढ़ करके भी स्वयं देह से पैदा हुए शत्रु (काम, क्रोध आदि) को नहीं हटाता वह झट लक्ष्मी की चञ्चलता से होने वाले अपयश को पैदा करते हैं। अर्थात् 'सम्पत्ति चञ्चला है' ऐसी सम्पत्ति को दोष देते हैं॥

तथा क्रोधात्कार्यहानिरित्याशयेनाह—

अतिपातितकालसाधना स्वशरीरेन्द्रियवर्गतापनी ।
जनवन्न भवन्तमक्षमा नयसिद्धेरपनेतुमर्हति ॥ ४२ ॥

११२ किरातार्जुनीयम्। [ द्वितीयः

अतिपातिनेति। अतिपातितान्यतिक्रान्तानि कालः समयोऽनुरूपः साधनानि सहायादीनि यया सा तथोक्ता। तापयतीति तापनी। कर्तरि ल्युट्। टित्वान्ङीप्। स्वस्य यच्छरीरमिन्द्रियवर्गश्च तयोस्तापन्त्यक्षमा क्रोधो भवन्तं जनवत्पृथग्जनमिव। 'तेन तुल्यम्—' इति वतिप्रत्ययः। तेनेवार्थो लभ्यते। 'तद्धितश्चासर्वविभक्तिः' इत्यव्ययम्। नयसिद्धेर्नयसाध्यफलादपनेतुं पृथक्कर्तुं नार्हति। असमयप्रारब्धकार्या- त्सन्तापादतिरिक्तं फलं नास्तीत्यर्थः॥ ४२ ॥

अन्वयः—अतिपातितकालसाधना, स्वशरीरेन्द्रियवर्गतापनी, अक्षमा, जनवद्, भवन्तं, नयसिद्धेः, अपनेतुम्, न, अर्हति ॥ ४२ ॥

सुधा—अतिपातितकालसाधना = अतिक्रान्तसमयसहाया, सामयिकसाहाय्य- विघटनकरीति भावः। स्वशरीरेन्द्रियवर्गतापनी = आत्मदेहेन्द्रियगणदाहिका अक्षमा = अक्षान्तिः, क्रोध इत्यर्थः। जनवत् = अनधीतनीतिनरवत्, प्राप्यमूर्खजनवद् इवेत्यर्थः। नानाऽगमज्ञाननिपुणं त्वामिति भावः। नयसिद्धेः = नीतिसाध्यफलात्, न अपनेतुम् = दूरीकर्तुम्, अर्हति = योग्या भवतीत्यर्थः ॥ ४२ ॥

समासः—कालश्च साधनानि च (इति द्वन्द्वसमासः) कालसाधनानि, अतिपातितानि कालसाधनानि यया, वा अतिपातिते कालसाधने यया सा, अतिपातितकालसाधना। इन्द्रियाणां वर्गः इन्द्रियवर्गः, शरीरञ्चेन्द्रियवर्गश्च तयोस्तापनी शरीररेन्द्रियवर्गतापनी। नयस्य सिद्धिर्नयसिद्धिस्तस्याः (पञ्चमी) नयसिद्धेः ॥ ४२ ॥

व्याकरणम्—अर्हति = अर्ह् + लट् ॥ ४२ ॥

वाच्यान्तरम्—अतिपातितकालसाधनया स्वशरीरेन्द्रियवर्गतापन्त्या अक्षमया जनवद् भवन्तं नयसिद्धेरपनेतुं न अर्ह्यते ॥ ४२ ॥

कोषः—'निर्वर्त्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम्' इत्यमरः। 'हृषीकं विषयीन्द्रियम्' इत्यमरः ॥ ४२ ॥

सारार्थः—सामयिककार्यविध्वंसकरो निजस्यापि शरीरप्रज्वालकः क्रोधाग्निश्चेन्मूखमिव त्वामपि स्ववशं करोति, तदा शास्त्राध्ययनस्य कुलीनतायाश्च फलं न किमपीति ॥ ४२ ॥

भाषार्थः—मौके का काम और सहायक को बिगाड़ने वाला, अपने भी देह और इन्द्रियों को जलानेवाला क्रोध मामूली आदमी के समान आपको भी न्यायतः सिद्धि के मार्ग से हटाने के लिये योग्य नहीं ॥ ४२ ॥

'दुष्टः' क्रोध इत्युक्तम्। क्षमाया गुणानाह—

उपकारकमायतेर्भृशं प्रसवः कर्मफलस्य भूरिणः।
अनपायि निबर्हणं द्विषां न तितिक्षासममस्ति साधनम् ॥ ४३ ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ११३

उपकारकमिति। आयतेरुत्तरकालस्य भृशमत्यन्तमुपकारकम्। स्थिरफलहेतु- रित्यर्थः। भूरिणः प्रभूतस्य कर्मफलस्य। प्रसूयतेऽनेनेति प्रसवः कारणम्। अपायि न भवतीत्यनपायि स्वयमविनश्यदेव द्विषां निवहंणं विनाशकमेवंगुणकं साधनं तितिक्षासमं क्षमातुल्यं नास्ति। 'शान्तिः क्षमा तितिक्षा च' इत्यमरः। 'तिज निशाने' इति धातोः। 'गुप्तिज्किद्भ्यः सन्' इति क्षमार्थे सन्प्रत्ययः। तितिक्षासम- मित्यनुक्तोपमेया समास आर्थी लुप्तोपमा, भृशायत्यनपायिशब्दैः साधनान्तर- वैलक्षण्याद्व्यतिरेकश्च व्यज्यते। भेदप्राधान्ये उपमानादुपमेयस्याधिक्ये विपर्यये च व्यतिरेकः ॥ ४३ ॥

अन्वयः—आयतेः, भृशम्; उपकारकम्, भूरिणः, कर्मफलस्य, प्रसवः, अनपायि, द्विषां; निवर्हणं, तितिक्षासमं, न साधनं; अस्ति ॥ ४३ ॥

सुधा—आयतेः = उत्तरकालस्य, आगामिसमयस्येत्यर्थः। भृशम् = अत्यर्थम्, परमित्यर्थः। उपकारकम् = इष्टसाधकम्, भूरिणः = बहुलस्य, कर्मफलस्य = कर्म- सिद्धेः, प्रसवः = जनकम्, अनपायि = निर्दोषं, निरुपद्रवमिति भावः। द्विषां = शत्रूणां; निवर्हणं = विनाशकम्ः प्रकृत्या क्षमाशीलस्य शत्रुः स्वयं विनश्यतीति भावः। तितिक्षासमं = शान्तितुल्यं, साधनम् = उपकरणं, नास्ति। उक्तं च नीतौ 'क्षमा शस्त्रं करे यस्य दुर्जनः किं करिष्यति। अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोप- शाम्यति' इति॥ परन्तु क्षात्रधर्मे सदैव क्षमाऽवलम्बनमपि दोष एव मन्यते। तदुक्तं नीतौ—'एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो न हि विद्यते। यदेनं क्षमया युक्तं तृणवन्मन्यते जनः' ॥ इति ॥ ४३ ॥

समासः—कर्मणां फलं कर्मफलम् तस्य कर्मफलस्य। न अपायाः सन्ति यस्मिन् तदनपायि। तितिक्षया समं तितिक्षासमम् ॥ ४३ ॥

व्याकरणम्—अस्ति = अस् +लट् ॥ ४३ ॥

वाच्यान्तरम्—आयतेर्भृशमुपकारकेण, भूरिणः कर्मफलस्य प्रसवेन अनपायिना द्विषां निवर्हणेन, तितिक्षासमेन साधनेन नहि भूयते ॥ ४३ ॥

कोषः—'उत्तरः काल आयतिः' इत्यमरः। 'अतिवेलमृशार्यथातिमात्रोद्गाढ- निर्भरम्' इत्यमरः। 'बहुलं भूरि पर्याप्तं प्रभूतं प्रचुरं परम्' इति कोषः। 'रिपौ वैरि- सपत्नारिद्विषद्वेषणसुहृदः' इत्यमरः। 'शान्तिः क्षमा तितिक्षा च' इत्यमरः ॥ ४३ ॥

सारार्थः—वर्त्तमानसमये तूपकारकमेव, भविष्यत्कालेऽपि परमोपकारकम्, बहुकार्यसिद्धिरूपादकं दोषलेशहीनं, विनाऽक्लेशेन शत्रुसंहारकमपकरणं यद्यस्ति भूमौ, तर्हि केवलं शान्तिरेवैक। अतः शान्तिमन्तः शत्रुः स्वयं नश्यति ॥ ४३ ॥

भावार्थः—भविष्य में भला करने वाला, अनगिनत कामों के फल को देने वाला, सब तरह के दोषों से बचा हुआ और सहज ही वैरियो का संहार करने

< कि० घं० द्वि०

११४	किरातार्जुनीयम् ।	[ द्वितीयः

वाला यदि कोई ऐसा उपकरण है तो केवल शान्ति ही है, शान्ति के बराबर दूसरा और कोई भी नहीं है ॥ ४३ ॥

ननु तितिक्षया कालक्षेपे दुर्योधनः सर्वान् राज्ञो वशीकुर्यादित्यत्राह—

प्रणतिप्रवणान्विहाय नः सहजस्नेहनिबद्धचेतसः । प्रणमन्ति यदा सुयोधनं प्रथमे मानभृतां न वृष्णयः ॥ ४४ ॥

प्रणतीति । सहजस्नेहेनाकृत्रिमप्रेम्णा निबद्धचेतसोऽस्मासु गाढं लग्नचित्ताः। दुर्योधने तु न तथेति भावः। कि च मानभृतामहङ्कारिणां प्रथमेऽग्रेशराः। सुयोधनस्तु ततोऽपीति भावः। वृष्णयो यादवाः प्रणतिप्रवणान्प्रणामपरान्। सुयोधनस्तु न तथेति भावः। नोऽस्मान्विहाय सुयोधनं सदा न प्रणमन्ति न नमन्ति नानुसरन्ति। किन्तु कार्यकाले त्यक्ष्यन्तेवेत्यर्थः। सति यादवविग्रहे न किञ्चिदस्माकं साध्यं भवेदिति भावः। अनेकपदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः ॥ ४४ ॥

अन्वयः—मानभृतां, प्रथमे, वृष्णयः, प्रणतिप्रवणान्, सहजस्नेहनिबद्धचेतसः, नः, विहाय, सदा, सुयोधनं, प्रणमन्ति ॥ ४४ ॥

सुधा—मानभृताम् = अहङ्कारिणाम्, प्रथमे = अग्रगण्याः, नहि यादवसमाः शौर्योदार्यवीर्यगाम्भीर्यरूपवित्तादिभिः केऽपि सन्तीति भावः। एवम्भूताः वृष्णयः = यादवाः, प्रणतिप्रवणान् = प्रणामनम्रान्, सदा विनयवत इत्यर्थः। सहजस्नेहनिबद्धचेतसः = स्वाभाविकप्रेमबद्धमनसः, नः = अस्मान्, विहाय = त्यक्त्वा, सदा = सर्वदा, सुयोधनं = धृतराष्ट्रज्येष्ठपुत्रं, दुर्योधनमिस्यर्थः। न प्रणमन्ति = न नमन्ति। नहि तं सदाऽनुसरन्ति, केवलमधुनाऽस्मदाश्रयाभावेन स्वेष्टसाधनाय तस्याश्रयोऽङ्गीकृतो यादवैः, अस्माकं कौरवैर्जाते विग्रहे नियतं तं विहायास्मत्पक्षे आगमिष्यन्तीति फलितार्थः ॥ ४४ ॥

समासः—प्रगत्यां प्रवणाः प्रणतिप्रवणास्तान् प्रणतिप्रवणान्। सहजः स्वाभाविको यः स्नेहः स सहजस्नेहस्तेन सहजस्नेहेन निबद्धं चेतो येषां तान् सहजस्नेहनिबद्धचेतसः। मानं बिभ्रतीति मानभृतस्तेषां मानभृताम् ॥ ४४ ॥

व्याकरणम्—प्रणमन्ति—प्र + नम् + लट् ॥ ४४ ॥

वाच्यान्तरम्—मानभृतां प्रथमैर्वृष्णिभिः प्रणतिप्रणवान् सहजस्नेहनिबद्धचेतसो नः विहाय सदा सुयोधनो न प्रणम्यते ॥ ४४ ॥

कोषः—'प्रणामप्रणती समे' इति कोषः। 'प्रवणं क्रमनिम्नोर्व्यां प्रह्वे ना तु चतुष्पथे' इत्यमरः। 'प्रेमा ना प्रियता हार्द प्रेम स्नेहः' इत्यमरः। चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्यमरः ॥ ४४ ॥

सारार्थः—यदा मम दुर्योधनादिभिर्विग्रह उपस्थितः स्यात्तदानीं येऽधुना दुर्योधनाश्रयः सन्ति, तेऽपि तं मुक्त्वाऽस्मत्पक्षमनुगमिष्यन्ति, तत्र सर्वप्रथमं

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ११५

महाऽहङ्कारिणो यादवा अपमानकरमप्युद्धतं दुर्योधनं त्यक्त्वा सदा विनयनम्रानस्मा- ननुयास्यन्ति, नात्र कश्चित्सन्देहलेशः। अधुना स्वकार्यनिर्वाहार्थमस्मान् वनवास- तयाऽकिञ्चित्करान् विचार्य, तस्याश्रयेण समयं यापयन्ति ॥ ४४ ॥

**भाषाऽर्थः—**स्वाभिमानियों में सबसे पहिले गिनने लायक यादव, प्रणत और स्वाभाविक प्रेम से बँधे हुये दिलवाले हमें छोड़कर दुर्योधन के आगे कभी नहीं शिर नवावेंगे, जरूर हमारे ही पक्ष में रहेंगे ॥ ४४ ॥

सुहृदः सहजास्तथेतरै मतमेषां न विलंघयन्ति ये ।
विनयादिव यापयन्ति ते धृतराष्ट्रात्मजमात्मसिद्धये ॥ ४५ ॥

सुहृद इति। किं चैषां वृष्णीनां ये सहजाः सहजाताः। मातृपितृपक्षीया इत्यर्थः। 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति डप्रत्ययः। सुहृदो मित्राणि तथेतरे कृत्रिमसुहृदश्च मतं वृष्णिक्षं न विलंघयन्ति नातिक्रामन्ति। ते द्वयेऽपि नृपाः। दुर्योधनोपजीविनो- ऽपीति भावः। आत्मसिद्धये आत्मजीवनार्थं धृतराष्ट्रात्मजं दुर्योधनं विनयादानु- कूल्यादिव यापयन्ति कालं गमयन्ति। कार्यकाले ते वृष्णिपक्षप्रवेशिन एवेत्यर्थः। यातेर्ण्यन्ताल्लट्। 'अर्तिह्री'-इत्यादिना पुगागमः ॥ ४५ ॥

**अन्वयः—**एषां, सुहृदः, तथा सहजाः, इतरे, च ये मतं, न, विलंघयन्ति, ते आत्मसिद्धये, धृतराष्ट्रात्मजं, विनयात्, इव यापयन्ति ॥ ४५ ॥

**सुधा—**एषां = यादवानां, सुहृदः = मित्राणि तथा सहजाः = बान्धवाः, मातृ- पितृपक्षीया इत्यर्थः। इतरे = अन्ये, च, ये = तटस्था इत्यर्थः। भूपा इति शेषः। मतम् = अनुशासनं, न विलंघयन्ति = नोल्लङ्घयन्ति (तेऽधुना) आत्मसिद्धये = स्वार्थसिद्धये, धृतराष्ट्रात्मजं = दुर्योधनं, विनयात् = अनुनयात्, इव, यापयन्ति = समयमतिवाहयन्ति ॥ ४५ ॥

**समासः—**धृतराष्ट्रस्यात्मजो धृतराष्ट्रात्मजस्तम्। आत्मनः सिद्धिरात्मसिद्धिस्तस्यै।
**व्याकरणम्—**विलंघयन्ति = वि + लघ् + णिच् + लट्। यापयन्ति = या + णिच्

• लट् ॥ ४५ ॥

**वाच्यान्तरम्—**एषां सुहृद्भिः सहजैस्तथैतरैर्यन्मतं न विलंघ्यते, तैरात्मसिद्धये धृतराष्ट्रात्मजो याप्यते ॥ ४५ ॥

कोषः—'वयस्यः स्निग्धः सवया अथ मित्रं सखा सुहृद्' इत्यमरः। 'समानो- दर्य सोदर्यसगर्भ्यसहजाः समाः' इत्यमरः। 'विनयानुमयौ समौ' इति कोषः ॥ ४५ ॥

**सारार्थः—**यादवास्तु भविष्यन्त्येवास्मत्पक्षे, अवशिष्टेष्वपि भूपेषु, ये केचन यादवानां मित्रभूतास्तथा च ये बान्धवाः एवं तद्भिन्ना अपि ये यादवविचारानुकूलाः सन्ति, ते सर्वे साम्प्रतं स्वार्थसिद्धिसिद्धये कपटस्नेहं दर्शयन्तो दुर्योधनाश्रये वर्त्तमानाः समयं क्षपयन्ति। कार्यकालेऽस्मत्पक्ष एवागमिष्यन्ति ॥ ४५ ॥

**भाषाऽर्थः—**यादवों के जो मित्र हैं, जो बन्धु बान्धव या गोतिया हैं, और जो

११६ किरातार्जुनीयम्। [द्वितीयः

कोई भी इनके मत (विचार राय) में रहते हैं, वे सब अभी अपने स्वार्थसाधन के लिये दुर्योधन के प्रति बाहरी प्रेम दर्शाते हुए समय काट रहे हैं ॥ ४५ ॥

किञ्च नायमभियोगकाल इत्याशंक्याह—

अभियोग इमान् महीभुजो भवता तस्य कृतः कृतावधेः । प्रविघाटयिता समुत्पतन् हरिदश्वः कमलाकरानिव ॥ ४६ ॥

अभियोग इति । कृतावधेः परिभाषितकालस्य । 'अवधिस्त्ववसाने स्यात्सीम्नि काले बिलेऽपि च' इति विश्वः । तस्य सुयोधनस्य । कर्मणि षष्ठी । भवता कृतः। अवधित इति शेषः । अभियोगः । आज्ञाभिभव इति यावत् । 'अभियोगस्तु शपथै स्याद्वात्रे च पराभवे' इति विश्वः । इमान्-पूर्वोक्तान्महीभुजो राज्ञो हरिदश्व उष्णरश्मिः कमलाकरानिव समुत्पतन्नुद्यन्नेव प्रविघाटयिता भेत्स्यति । घाटयतेर्भोवादिकाल्लुट् । चौरादिकस्य तु 'मितां ह्रस्वः' इति ह्रस्वत्वं स्यात् ॥ ४६ ॥

अन्वयः—कृतावधेः, तस्य, भवता, कृतः, अभियोगः, इमान्, महीभुजः, समुत्पतन्, हरिदश्वः, कमलाकरान्, इव, प्रविघाटयिता ॥ ४६ ॥

सुधा—कृतावधेः = नियमितसमयस्य, द्वादशवर्षाणि वनवासम्, एकवर्षं कुत्रापि रहसि वासं विधाय यदा पुनरागामिष्यन्ति भवन्तस्तदा राज्यमर्पयिष्यामीत्येवं विहितसमयसीम्न इत्यर्थः । तस्य = दुर्योधनस्य, भवता = त्वया, भीमेनेत्यर्थः । कृतः = विहितः, उत्पादितः, अभियोगः = नवपराभवः (कर्त्ता), इमान् = यादव-तन्मित्र-बान्धवादीनित्यर्थः । महीभुजः = भूपतीन्, तु, समुत्पतन् = समुद्गच्छन्, हरिदश्वः = सूर्यः, कमलाकरान् = कमलकुसुमसमूहान्, इव, प्रविघाटयिता = भेत्स्यति, अर्थात्‌यथादित्यः सम्पुटितवदनस्यापि कमलवनस्य मुखोद्घाटनं करोति तथैव त्वयोत्पादितस्याद्वापराभव इमान् भूपान् वाचालान् करिष्यतीति भावः ॥ ४६ ॥

समासः—महीं भुनक्तीति तान् महीभुजः । कृतोऽवधिर्येन सः कृतावधिस्तस्य कृतावधेः । हरितोऽश्वा यस्य स हरिदश्वः । कमलानामाकराः कमलाकरास्तान् कमलाकरान् ॥ ४६ ॥

व्याकरणम्—प्रविघाटयिता = प्र + वि + घट् + णिच् + लुट् । समुत्पतन् = सम् + उद् + पत् + शतृ ॥ ४६ ॥

वाच्यान्तरम्—कृतावधेस्तस्य भवता कृतेनाभियोगेनेमे महीभुजः समुत्पतता हरिदश्वेन कमलाकरा इव प्रविघाटयितारः भविष्यन्तीति ॥ ४६ ॥

कोषः—'अवधिस्त्ववसाने स्यात्सीम्नि काले बिलेऽपि च' इत्यमरः । 'अभियोगस्तु शपथै स्याद्वात्रे च पराभवे' इति विश्वः । 'भास्वद्विवस्वत्सप्ताश्वहरिदश्वोष्णरश्मयः' इत्यमरः । सहस्रपत्रं कमलं शतपत्रं कुशेशयम्' इत्यमरः ॥ ४६ ॥

सर्ग ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ११७

भावार्थः—दुर्योधनेन या त्रयोदशवार्षिकी समयमर्यादा कृता; तन्मध्य एव चेद्वयं तेन साकं विग्रहं कुर्मस्तदा ये तदवध्यनन्तरमात्मनाऽस्मत्पक्षमङ्गीकरिष्यन्ति, त एव भूपा अस्मान् नीतिप्रतिकूलान् ज्ञात्वा स्वयमस्मद्भिन्ना भविष्यन्ति । यथा सूर्योदये कमलवनानि स्वयं स्फुटितानि भवन्ति तद्वद् द्विषताऽधुना विग्रहे कृते सर्वथा स्वीयैव हानिरस्ति, तेन मौनावलम्बनमेव वरम् ॥ ४६ ॥

भाषार्थः—समय का करार करनेवाले दुर्योधन के साथ अभी अगर आप विग्रह ठानेंगे तो यही विग्रह सब राजाओं के मेरे पक्ष से फुटा देगा, जैसे कि उदय होते ही सूर्य कमल वन मुख ( कलियों के अग्रभाग ) को स्फुटित करता है ॥ ४६॥

अथ ये वृष्णिपक्षास्तान्प्रत्याह—

उपजापसहान्विलङ्घयन् स विधाता नृपतीन्मदोद्धतः । सहते न जनोऽप्यधःक्रियां किमु लोकाधिकधाम राजकम् ॥४७॥

उपजापेति । मदोद्धतः स दुर्योधनो नृपतीनन्यान्नृपान्विलङ्घयन्मदादवमानयन् । सहन्त इति सहाः । पचाद्यच् । उपजापस्य सहान् भेदयोग्यान् । 'समौ भेदोपजापौ' इत्यमरः । विधाता विधास्यति । दधातेर्लुट् । अवमानितो जनः सुभेद इति भावः । न च ते सहिष्णव इत्याह-जनः प्राकृतोऽप्यधः क्रियामपमानं न सहते । लोकाधिकधाम लोकोत्तरप्रतापं राजकं राजसमूहः 'गोत्रोक्षोष्ट्र-' इत्यादिना वुञ्प्रत्ययः । किमु न सहत इति किं वक्तव्यमित्यर्थः । तथा सति कृत्स्नमेव राजमण्डलमस्मानेवावलम्बिष्यत इति भावः ॥ ४७ ॥

अन्वयः—मदोद्धतः, सः, नृपतीन्, विलङ्घयन् ( सन् ), उपजापसहान्, विधाता जनः अपि, अधःक्रियां; न, सहते, लोकाधिकधाम, राजकं, किमु ॥ ४७ ॥

सुधा—मदोद्धतः = अविनयी, उद्दण्ड इति यावत् । सः = दुर्योधन इत्यर्थः । नृपतीन् = भूपान्, स्वाश्रितानिति शेषः । विलङ्घयन् = तिरस्कुर्वन् सन्, स्वयमेव, उपजापसहान् = भेदयोग्यान् विधाता = विधास्यति; करिष्यतीति यावत् । नहि तेषामात्मपक्षिणो विधातुं गूढचरप्रेषणावश्यकतेति भावः । कुतः इति तद्धेतुमाह— जनः = साधारणलोकः, अपि, विभवादिहीनोऽपि लोक इत्याशयः । अधःक्रियां = तिरस्क्रियाम्, अपमानमिति यावत् । न सहते = न क्षमते, तर्हि लोकाधिकधाम = लोकोत्तरतेजस्कम्, राजकं = राजसमूहः, किमु = किमिव, सहते नहि कथमपि दुर्योधनकृतावमानं ते सहिष्यन्ते, तदा नियतं नः पक्षमङ्गीकरिष्यन्तीति ॥ ४७ ॥

समासः—सहन्त इति सहा, उपजापस्य सहा उपजापसहाः । मदेनोद्धतः मदोद्धतः । लोकेभ्योऽधिकमिति लोकाधिकं लोकाधिकं धाम यस्य तद् लोकाधिकधाम । राज्ञां समूहो राजकम् ॥ ४७ ॥

व्याकरणम्—विलङ्घयन् = वि + लङ्घ् = णिच् + शतृ । सहते + सह् + लट् ॥४७॥

११८	किरातार्जुनीयम् ।	[ द्वितीयः

**वाच्यान्तरम्—**मदोद्धतेन तेन नृपतीन् विलङ्घयता नृपतय उपजापसहा विधातारः । जनेनाप्यधः क्रिया न सह्यते, लोकाधिकधाम्ना राजकेन किम् ॥ ४७ ॥

कोषः—‘अथ मर्मो भेदोपजापौ’ इत्यमरः । ‘नृपतिर्भूपती राजा लोकेशो जन- शासकः’ इति कोषः । ‘अधःक्रिया तिरस्क्रियाऽवमानमित्युदीर्यते’ इति कोषः । ‘... अथ राजकम् । राजन्यकं च नृपतिक्षत्रियाणां गणे क्रमात्’ इत्यमरः ॥ ४७ ॥

**सारार्थः—**स च दुर्योधनो महानुद्धतोऽस्ति, अतोऽवश्यं समये समये निजाश्रि- तान् भूपानवहेलया द्रक्ष्यति, अपमानितास्तु ते स्वयं तस्माद्भिन्ना भूत्वाऽस्माक- मागमिष्यन्ति । अस्माकं तेषां स्वपक्षमेलनार्थं गूढचरप्रेषणावश्यकतापि न भविष्यति, अतोऽधुना समयप्रतीक्षणकरणमेवोचितमिति ॥ ४७ ॥

**भाषार्थः—**मद से उद्धत दुर्योधन राजाओं का अपमान करता हुआ खुद अपने से उन राजाओं को फोड़ेगा । क्योंकि मामूली लोग भी किसी दूसरे का अपमान नहीं सह सकते, फिर लोगों से बढ़े हुये प्रतापवाले राजाओं के समूह की बात ही क्या ? ॥ ४७ ॥

ननु 'सखीनिव' इत्यादिवनेचरोक्त्या तस्य मदसम्भावनाऽपि कथमित्यत आह—

असमापितकृत्यसम्पदां हतवेगं विनयेन तावता ।
प्रभवन्त्यभिमानशालिनां मदमुत्तम्भयितुं विभूतयः ॥ ४८ ॥

असमापितेति । असमापितकृत्यसम्पदामकृतकृत्यानामतोऽभिमानशालिनामह- ङ्कारिणां विभूतयः संपद एव तावता स्वल्पेन विनयेन । कार्यवशादारोपितेनेति शेषः । हतवेगं प्रतिरुद्धवेगं न तु स्वरूपतो हतं मदमुत्तम्भयितुं वर्धयितुं प्रभवन्ति । सर्वथा दुर्जनसंपदो विकारयन्तीति भावः ॥ ४८ ॥

**अन्वयः—**असमापितकृत्यसम्पदाम्, अभिमानशालिनां, विभूतयः, तावता विनयेन, हतवेगं मदम् उत्तम्भयितुं, प्रभवन्ति ॥ ४८ ॥

**सुधा—**असमापितकृत्यसम्पदाम् = अपूर्णकार्याणाम्, अकृतकृत्यानामिति यावत् । अभिमानशालिनाम् = अहङ्कारिणां, विभूतयः = ऐश्वर्याणि (कर्तृ), तावता = स्तोकेन परिमितेनेति वा, विनयेन = नम्रतया, हतवेगं = किञ्चिदवरुद्धजवम्, मदं = दर्पम्, उत्तम्भयितुं = वर्धयितुं, प्रभवन्ति = पारयन्ति ॥ ४८ ॥

**समासः—**कृत्यानां सम्पत् कृत्यसम्पत्, न समापिता कृत्यसम्पद्यैस्तेऽसमापित- कृत्यसम्पदस्तैषामसमापितकृत्यसम्पदाम् । हतो वेगो यस्य स हतवेगस्तं हतवेगम् । अभिमानेन शालन्ते ये तेऽभिमानशालिनस्तेषामभिमानशालिनाम् ॥ ४८ ॥

**व्याकरणम्—**प्रभवन्ति = प्र + भू + लट् । उत्तम्भयितुं = उत् + स्तम्भ + णिच् + तुमुन् ॥ ४८ ॥

**वाच्यान्तरम्—**असमापितकृत्यसंपदामभिमानशालिनां विभूतिभिः, तावता विनयेन हतवेगो मद उत्तम्भयितुं प्रभूयते ॥ ४८ ॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ११९

कोषः—'वेगः प्रवाहजवयोरपि' इत्यमरः । 'यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे' इत्यमरः । 'विभूतिर्भूतिरैश्वर्यमणिमादिकमष्टधा' इत्यमरः । 'भावो मद उद्वेग उद्भ्रमे' इत्यमरः ॥ ४८ ॥

**सारार्थः—**ये किल व्यवस्थितबुद्धयो न भवन्ति, ते किमपि कार्यं प्रारम्भादवसानपर्यन्तं न सम्पादयन्ति एवम्भूताः सन्तोऽपि यदि ते गौरवान्विता अपि भवन्ति, तदा कृत्रिमोपायेन यदि स्वाज्ञानगर्वं गोपयन्ति तथाऽपि तस्य गर्वस्य मूलवर्त्तमानतया तेषां सम्पदः पुनः संवर्धयन्ति । यदि अहङ्कारिणां मदो व्याजविनयेन नश्यति; नश्यत्यपि क्षणमात्रमेवेति ॥ ४८ ॥

**भाषार्थः—**अधूरा काम करनेवाले घमण्डियों की दौलत थोड़ी बहुत बनाई नम्रता से दबी हुई भी मद ( दर्प ) को बढ़ाती ही है ॥ ४८ ॥

अथ मदस्यानर्थहेतुतां युग्मेनाह—

मदमानसमुद्धतं नृपं न वियुङ्क्ते नियमेन मूढताम् ।
अतिमूढ उदस्यते नयान्नयहीनादपरज्यते जनः ॥ ४९ ॥

मदेति । मदमानाभ्यां दर्पाहङ्काराभ्यां समुद्धतं नृपं मूढता कार्यापरिज्ञानं नियमेनावश्यं न वियुङ्क्ते न विमुञ्चति । अतिमूढो नयान्नीतिमार्गादुदस्यत उच्छिप्यते । कर्मकर्तरि लट् । नयहीनाज्जनोऽपरज्यतेऽपरक्तो भवति । 'स्वरितञितः—' इत्यादिनाऽऽत्मनेपदम् ॥ ४९ ॥

**अन्वयः—**मूढता, मदमानसद् उद्धतं ( वा मदमानसमुद्धतं ) नृपं नियमेन, न, वियुङ्क्ते । अतिमूढः, नयात्, उदस्यते, जनः, नयहीनाद्, अपरज्यते ॥ ४९ ॥

**सुधा—**मूढता = विवेकशून्यता, कर्त्तव्याकर्त्तव्यज्ञानहीनतेति यावत् । मदमानसं=दर्पान्वितचित्तम्, उद्धतम्=अविनयं वा मदमानसमुद्धतं = दर्पाहङ्कारोद्दण्डं, नृपं = राजानम्, ऐश्वर्यवन्तमित्यर्थः । नियमेन = निश्चयेन, न वियुङ्क्ते=न त्यजति अथ, अतिमूढः = परमविवेकहीनः, नयात् = नीतेः, उदस्यते = उत्क्षिप्यते, नीतिमार्गान्म्मूढो जनो भ्रष्टो भवतीति भावः, जनः = प्रजागणः, नयहीनाद् = अन्यायरताद्, भूपादिति शेषः । अपरज्यते = नानुज्यते, विरक्तो भवतीत्यर्थः । अथ यत्र प्रजाभूपयोर्मिथो मैत्री न, तत्र चिरकल्याणमपि न भवति । तथाहि='सदाऽनुकूलेषु हि कुर्वते रतिं नृपेष्वमात्येषु च सर्वसम्पदः' इत्यनेनैव कविवरेणादिसर्गे चोक्तम् ॥

**समासः—**मदश्च मानश्च मदमानौ, ताभ्यां समुद्धतो मदमानसमुद्धतस्तं मदमानसमुद्धतम् । नयेन हीनो नयहीनस्तस्मान्नयहीनात् ॥ ४९ ॥

**व्याकरणम्—**वियुङ्क्ते = वि + युज् + लट् । उदस्यते = उत् + अस् + लट् । अपरज्यते = अप + रञ् + लट् ॥ ४९ ॥

**वाच्यान्तरम्—**मूढतया मदमानसमुद्धतो नृपः, नियमेन न वियुज्यते । अतिमूढेन नयादुदस्यते । जनेन नयहीनादपरज्यते ॥ ४९ ॥

१२० | किरातार्जुनीयम् । | [ द्वितीयः

कोपः—'नयो नये' इत्यमरः ॥ ४९ ॥

सारार्थः—दर्पाहङ्कारवान् जनोऽवश्यं विवेकहीनो भवति । यः किल विवेकभ्रष्टः स तु नियतं नीतिमार्गाच्च्युतो भवति । अन्यायी (नीतिवर्जितः) जनः, प्रजानां क्लेशप्रद एव भवतीति ॥ ४९ ॥

भाषार्थः—जो कोई राजा मद से अहङ्कारवान् होता है, उसको जरूर मूढ़ता घेरती है। जो मूढ़ हुआ, वह न्याय नहीं करता याने अन्यायी कहलाता है और अन्यायी राजा से प्रजा बिगड़ जाती है।

---

अपरागसमीरणेरितः क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः ।
सुकरस्तरुवत्सहिष्णुना रिपुरुन्मूलयितुं महानपि ॥ ५० ॥

अपरागेति—अपरागोऽप्रीतिः । द्वेष इति यावत्, समीरण इव । तेनेरितश्चोदितः अत एव क्रमेण शीर्णा शीर्णीभूताऽऽकुला चला च मूलसन्ततिः । प्रकृत्यादिस्वजनवर्गः शिफासङ्घातश्च यस्य स तथोक्तः । 'मूलं वशीकृते स्वीये शिफाताराऽन्तिकेऽदिषु' इति वैजयन्ती । रिपुर्महानपि तरुवद् वृक्ष इव सहिष्णुना उपाचतनोन्मूलयितुं सुखर्तुं सुकरः सुसाध्यः । सुकरोन्मूलन इत्यर्थः । अत्र मदादेः पूर्वपूर्वस्योत्तरं प्रति कारणत्वात्कारणमाला, तरुवदित्यूपमा चेति द्वयोः संसृष्टिः ॥ ५० ॥

अन्वयः—अपरागसमीरणेरितः, क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः, महान्, अपि रिपुः, तरुवत्, सहिष्णुना, उन्मूलयितुं; सुकरः, भवति ॥ ५० ॥

सुधा—अपरागसमीरणेरितः=विरागवायुप्रेरितः, वैररूपेण मारुतेनाघातमुपगत इत्यर्थः । क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः = परिशिथिलव्याकुलामात्यादिजनः, महान् = विशालः, अपि, रिपुः=शत्रुः, तरुवत् = वृक्षवत्, अर्थात्तरुपक्षे—अपरागसमीरणेरितः = सम्झावातप्रेरितः, (न परागो धूलिर्यस्मिन्, सः अपरागस्तादृशः समीरणो महावातः, तेनेरित इति अपरागतसमीरणेरितः, अर्थाद्वायौ तदैव धूलिराहित्यं यदा सवृष्टिको वायुर्वहति तदैव वृक्षादयः पतन्ति), क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः = शनैः शिथिलिपरिलिप्तशिफासमूहः (सवृष्टिकवेगवद्वायौ वहति शनैः शनैः परितो भ्रामितस्य तरोर्मूले जलमन्तः प्रविशति, ततः सकलशिफासमूहाः शिथिलास्तथा भिन्नाश्च भवन्ति, तदुत्तरक्षणे स च वृक्षो हाहाकारं कृत्वा पतति), महान् = उद्दण्डशाखः, एवम्भूतवृक्षस्य पतनवत्, सहिष्णुना = शान्तिमत्ता, क्षमावता वा जनेन, उन्मूलयितुम् = उत्पाटयितुम्, उत्पाट्य पातयितुमिति, वृक्षपक्षे—उन्मूलयितुं = समूलं नाशयितुं, सुकरः = सुसाध्यः; भवतीति शेषः ॥ ५० ॥

समासः—अपरागः समीरण इवेति अपरागसमीरणः, तेन ईरित इत्यपरागसमीरणेरितः । मूलानां सन्ततिर्मूलसन्ततिः क्रमेण शीर्णा चाकुला च शीर्णाकुला मूलसन्ततिर्यस्य सः, क्रमशीर्णाकुलमूलसन्ततिः ॥ ५० ॥