पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १. सू - २. ] दीपिकासहितम्. ९१९. तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद्भूतिकामः (मु. ३-१-१०.)॥ इति शब्दात् ॥ १ ॥ ( ३ ) सू—ॐ ॥ शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथाऽन्येष्विति जैमि- निः॥ ॐ ॥ २ ॥ अस्त्येव मोक्षसाधनत्वं ज्ञानस्य स्वर्गादिषु तत्साधन- कर्मशेषत्वेन । ( ४ ) स्वर्गे धनादेर्हतो वै गृहाच्च कामांश्च 'जयते' प्राप्नोति । तस्मादेवं परमात्मज्ञानस्य सर्वपुरुषार्थ- साधनत्वात् तत्सिद्ध्यर्थं 'आत्मज्ञं' ब्रह्मज्ञानिनं 'भूतिकामः' 'स वेदं तत्' इत्युत्तरवाक्योक्तसर्वपुरुषार्थकामो जनः 'अर्चयेत्' पूजयेदित्य- र्थः । तत्त्वप्रदीपे तु धातूनामनेकार्थत्वाभिप्रायेण 'संविभाति' मनुते, भा ज्ञान इति धातोरिति व्याख्यातम् । इतिशब्दादिति । इत्याथर्वण- [L14

९२० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] प्राप्स्यन्ति धीरा न त्वधीराः कुतश्चित् । इति वदति जैमिनिः ॥ २ ॥ (५) सू--ॐ ॥ आचारदर्शनात् ॥ ॐ ॥ ३ ॥ ज्ञानिनामेव देवादीनामाचारदर्शनात् ॥ ३ ॥ (६) सू--ॐ ॥ तच्छ्रुतेः ॥ ॐ ॥ ४ ॥ 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यव- स्तदुत्तरत्वेन प्रवृत्तं शेषत्वात्पुरुषार्थवाद इत्यंशमावर्त्य यथाऽन्येष्वि- त्यत्राप्यन्वयमभिप्रेत्य व्याचष्टे-स्वर्गे धनादिति । अन्येष्विति सम्बध्य- ते । तथा च ' स्वर्गे धनात् ' ( ) इति श्रुतौ ज्ञानकर्मभ्यां ' अन्येषु ' धनादिषु स्वर्गसाधनकर्मशेषत्वेन प्राधान्यप्रयोगवदित्यर्थः । ' धनात् ' बहुवित्तव्ययात् ' देहतः ' शरीरात् तदायासादेः ' गृहात् ' गृहस्थाद्गृहस्थाश्रमात् एतत्साध्याद्यागादेरित्यर्थः । इति जैमिनिर्मन्य- त इत्यनुषज्यते ॥ ( ५ ) ननु श्रुतिबलात् ज्ञानस्यैव सर्वपुरुषार्थसाधनत्वं किं न स्या- त्, कुतः श्रुतेरर्थान्तरपरिकल्पनेत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठति-आचा- रदिति ॥ अत्राध्याहार्यांशं दर्शयन् सूत्रं व्याचष्टे-ज्ञानिनामेवेति । विशे- षणसङ्गतैवकारोऽयोगव्यवच्छेदकः । तथा च ' नैव देवपदं प्राप्ताः ब्रह्मदर्शनवर्जिताः ' इति वचनात् पदप्राप्तेः पूर्वं ज्ञानिनामेव अथ देवादित्वं प्राप्तानां न ज्ञानरहितानामित्यर्थः । आदिपदेन प्रजापत्यादीनां ग्रहणम् । आचारः कर्मानुष्ठानं दर्शनात् श्रवणात् ' यज्ञेन यज्ञमयज- न्त' (तै.आ.३-१२-७.) इत्यादाविति शेषः । पूर्वपक्षिणा जैमिनिमतस्य सर्वविषयकत्वाश्रयणाद्देवादीत्युक्तम् । सूत्रे क्वचिच्चशब्दः पठ्यते । तदभिप्रायेण भाष्येऽपि चशब्दप्रयोग इति केचित् । तच्चिन्त्यम् । अ- स्य सूत्रस्य शङ्कापरिहारत्वेन हेत्वन्तरपरत्वाभावात् । आचारदर्श- नादित्यस्य शेषत्वादेव पुरुषार्थवादः, न तु प्राधान्यादिति प्रकृतसाध्ये- नान््वयः ॥ (६) नन्वेवमस्तु ज्ञानकर्मणोरुभयोरपि स्वर्गादिसाधनत्वं, ज्ञान- स्य कर्मशेषत्वं कुत इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्यति - तदिति ॥ अत्र तदिति व्यस्तं समस्तं च । ' तत् ' कर्म प्रति ' तस्य ' ज्ञानस्य शे- षत्वस्य श्रुतेस्तच्छेषत्वमेव सिद्धमिति सूत्रयोजनामभिप्रेत्य सूत्राभि-

[ अधि - १०. सू - ५०. ] दीपिकासहितम्. ९२१ त्तरं भवति' (छा. १-१-१०.) इति शेषत्वश्रुतेः ॥ ४ ॥ (७) सू—ॐ॥ समन्वारम्भणात् ॥ ॐ ॥ ५ ॥ कर्मैव देहं दैविकं मानुषं वाऽ प्यन्वारभेन्नापरस्तत्र हेतुः । भोगांस्तदीयांश्च यथाविभागं ददाति कर्मैव शुभाशुभं यत् ॥ मतश्रुत्युदाहरणपूर्वकं सूत्रं व्याचष्टे—यदेवेति । ज्ञानस्येत्यनुवर्तते । त था च छान्दोग्यवाक्ये ज्ञानस्य कर्मशेषत्वश्रुतेरित्यर्थः । ‘श्रद्धया’ आ स्तिक्यबुद्ध्या युक्तया ‘उपनिषदा’ तस्य ब्रह्मण उप समीपं निषाद यति गमयति एनमित्युपनिषत् स्वयोग्यविद्या तया ‘स्वयोग्यं तु परि ज्ञानं यत्तस्योपनिषत्स्मृतम्’ इति छान्दोग्यभाष्योक्तेः । ‘विद्यया’ ज्ञा नेन ज्ञानी यत्कर्म करोति तदेव ‘वीर्यवत्तरं’ अधिकफलसाधने भव तीत्यर्थः । इयं श्रुतिः बादरायणमते मानुषविषया तत्कर्तृकज्ञानस्य शे षत्ववादिनी प्रतिबन्धकयुक्तदेवताविषया चेति ज्ञातव्यम् ॥ (७) ननु यथा ज्ञानस्य ‘यं यम्’ (मु. ३-१-१०.) इति श्रुतमपि प्राधा न्यं न स्वीक्रियते, किन्तु शेषत्वमेव, एवं ‘यदेव विद्यया’ (छा. १-१-१०.) इति श्रुतमपि कर्मणः प्राधान्यं नाङ्गीकार्यं, किं नाम? ज्ञानशेषत्वं कर्मणः साम्यं वा भवेत्, विशेषप्रमाणाभावादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठति— समिति ॥ अत्र समन्वारम्भणमिति विपरिणामेनावृत्तिर्वा तदित्यनुवृत्ति र्वा । तथा च ‘समन्वारम्भणात्’ ‘कर्मैव’ इति कर्मण एव प्राधान्येन स्व र्गाद्यारम्भकत्वश्रुतेः ‘तत्’ समन्वारम्भणं कर्मण एव स्वर्गाद्यारम्भकत्व मिति सूत्रयोजनामभिप्रेत्य समन्वारम्भणशब्दोपलक्षितश्रुत्युदाहरणपू र्वं सूत्रं व्याचष्टे—कर्मैवेति ॥ इतीति । एवंरूपसमन्वारम्भणवाचिमाठर श्रुतेरित्यर्थः । चशब्दोऽवधारणे साध्यसमुच्चये वा । तेन श्रुतेरित्यस्य समन्वारम्भणमिति साध्येनान्वयः सूचितो भवति । ननु कर्मणः स्व र्गाद्यारम्भकत्वमेव सूचितं, न प्राधान्यं, तच्च परस्यापि सिद्धमित्या शङ्कोत्तरत्वेन संशब्दस्यार्थमाह—समिति । ‘दर्शयति’ प्रतिपादयति कर्मण इति शेषः । सिद्धान्ते मनुष्यविषयेयं श्रुतिः, प्रतिबन्धकयुक्तदे वताविषया च । तथा च ज्ञानोत्तरकालीनं शुभाशुभं कर्मैव ‘दैविकं’ मनुष्याणामेव देवलोके ज्योतिर्मयदेहं मानुषं वा देहं प्रतिबन्धकयुक्त देवानां चोभयं देहमन्वारभेत् । ‘अपरः’ कर्मातिरिक्तज्ञानादिः ‘तत्र’ ११६

९२२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] इति माठरश्रुतेश्च । संशब्दः प्राधान्यं दर्शयति ॥ ५ ॥ (८) सू—ॐ ॥ तद्वतो विधानात् ॥ ॐ ॥ ६ ॥ ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत् । इति कमठश्रुतौ ज्ञानवतोऽपि विधानात् ॥ ६ ॥ (९) सू—ॐ ॥ नियमाच्च ॥ ॐ ॥ ७ ॥ कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः । शरीराद्युत्पादने 'हेतुः' प्राधान्येन कारणं न भवति । किन्तु कर्मशेष तयैव कारणं भवतीत्यर्थः । 'तदीयान्' देवमानुषीयान् भोगांश्च कर्मे व ददाति 'यथाविभागं' योग्यायोग्यविभागमनतिक्रम्य पुण्यं शुभफ लं पापमशुभफलमिति विभागमनतिक्रम्येति वा । कर्मस्वरूपमाह— शुभाशुभं यदिति । पुण्यपापात्मकमित्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु नापरस्तत्र हेतुरित्यर्थः, विष्णोरितरापेक्षया ना परः पुरुषस्स्वतन्त्रहेतुरिति वा र्थसम्भवादित्युक्तम् ॥ (८) ननु तथाऽपि न ज्ञानस्य कर्मशेषत्वं युक्तं, किन्तु स्वयमेव पुरुषार्थहेतुः । कस्मात् ? ज्ञानिकर्मणां फलाभावात् । फलाभावेऽप्याचा रस्तु मुक्तवल्लीलयैवेत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्यति—तद्वत इति ॥ अत्राप्यर्थकचशब्दोऽध्याहार्य इत्याशयेन तद्वत इत्यस्यार्थमाह—ज्ञा नवत इति । न केवलं ज्ञानरहितस्येत्यपेरर्थः । विधानादिति । कर्मण इति शेषः । श्रुतौ विधानादिति हेतोर्न ज्ञानिनः कर्म लीलामात्रमित्यध्या हृतसाध्येनान्वयः । श्रुतिषु 'उदितानि' उक्तानि कर्माणि 'ज्ञानी च' ज्ञान्यपि सदा कुर्यात् । न केवलमेतावत, किन्तु ज्ञानी सततमकामश्च भवेतेति श्रुत्यर्थः ॥ (९) इतश्च न ज्ञानिकर्म लीलामात्रमित्यभिदधत्सूत्रं पठति— नियमाच्चेति ॥ अत्र चस्समुच्चये । नियमोऽकरणे प्रत्यवायः । तेन त च्छ्रुतिर्गृह्यते । तथा च न केवलं विहितत्वान्न ज्ञानिकर्म लीलामात्रं, किन्त्वकरणे प्रत्यवायश्रुतेश्चेति सूत्रार्थ इत्याशयेन तां श्रुतिमुदाहर ति—कुर्वन्निति । इतीत्यस्य सूत्रेणान्वयः । 'कुर्वन्' इति मन्त्रार्थस्तु- 'शतं समाः' शतवर्षाणि 'इह' मानुषादिजन्मनि यावत् 'जिजीविषे त' जीवितुमिच्छेत् तावत् 'कर्माणि' स्वोचितानि 'कुर्वन्नेव' आम रणं भगवत्पूजात्मकानि असङ्कल्पितफलानि स्वोचितानि कर्माणि स

एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे (ई. २.) ॥ इति ॥ ७ ॥ (१०) सू—ॐ ॥ अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्श नात् ॥ ॐ ॥ ८ ॥ 'ज्ञानादेव स्वर्गो ज्ञानादेवापवर्गो ज्ञानादेव सर्वे का र्वथा कुर्यादिति यावत् । 'एवं' कर्माणि कुर्वति 'नरे' मनुष्यमात्रेऽ पि 'कर्म' पापं 'न लिप्यते' स्वोचितेनासङ्गकर्मणा भगवत्पूजां कुर्व न्तमल्पाधिकारिणमपि प्रागुत्तराणि पापानि न बाधन्ते । ततश्च ज्ञाना धिकारी भवतीति यावत् । 'इतः' कर्मकरणात् 'अन्यथा' कर्माकर णे 'न लिप्यते इति नास्ति' भगवत्पूजामकुर्वन्तं पापानि बा धन्त एव, ततश्च नासौ ज्ञानेऽधिक्रियते, अतः कर्माणि कार्याणीति ई शावास्यटीकायामुक्तम् । तत्त्वप्रकाशिकायां तु—'एवं' कर्मकरणे त्व यि कर्म न लिप्यते । 'इतोऽन्यथा' अकरणे 'नरे' न क्षीयत इति नरं ज्ञानं तद्वानपि नरः तस्मिन् ज्ञानिन्यपि त्वयि पापं कर्म न लिप्यत इ ति नास्तीत्यर्थ उक्तः । तत्त्वप्रदीपे तु—'इह' परमेश्वरे अर्पितानि क र्माणि कुर्वन्नेव शतं समाः जिजीविषेत् । एवं त्वयि नरे न कर्म लिप्य ते, इतोऽन्यथा कर्म न लिप्यत इति नास्तीत्यर्थ उक्तः । सः ईशावा स्यटीकोक्तान्न भिद्यत इति ध्येयम् ॥ (१०) एवं जैमिनिमतावलम्बनेन चोदिते स्वमतं समर्थयत्सूत्रमुप न्यस्यति—अधिकेति ॥ अत्राधिकोपदेशादिति हेतुवाक्यं व्याचष्टे— ज्ञानादेवेति । तथाऽपीत्युक्तेर्यद्यपीति लभ्यते । अपवर्गो मोक्षः । 'का माः' काम्याः 'यथा यथा' यद्यत् कुरुते पुरुषः 'तथा तथा' तेन तेन कर्मणा 'अधिको' ज्ञानफले अतिशयितो भवतीत्यर्थः । अनेनाधिकोप देशादित्यस्य ज्ञानादेव सिद्ध्यत्सु स्वर्गादिष्वधिकभावोपदेशादित्यर्थ उक्तो भवति । तद्दर्शनादिति हेत्वन्तरं, तत् चार्थकतुशब्दान्वयेन त च्छब्दावृत्त्या च व्याचष्टे—युधिष्ठिरादीनामिति ॥ अन्येषां देवजातीनां स्वर्गजुषां मध्ये 'युधिष्ठिरादीनां' धर्मादीनां राजसूयादिना फलाधि क्यस्य लिङ्गस्य दर्शनात् दृष्टत्वादित्यर्थः । उक्तं हि— राजसूयजितान् लोकान् अश्वमेधाभिवर्धितान् । प्राप्नुहि त्वं महाभाग तपसश्च महाफलम् ॥

वाक्येन परम्परयाऽन्वयः । इतिशब्दाध्याहारे" -> "साध्यवाक्येन" Line 13: "ण बादरायणस्येत्येतद्व्याचष्टे—इतीति । अनेन—'अधिकापदेशात्'" Wait, look at "अधिकापदेशात्" vs "अधिकोपदेशात्": Let's look at the letter again very carefully. In line 13: 'अ' 'धि' 'का' 'प' 'दे' 'शा' 'त्' Wait, look at the third character: It's 'का' with a dot above it: 'कां'? Wait, could it be "अधिकापदेशात्"? Why would it be "अधिकापदेशात्"? Notice line 14: "कर्मणा अधिकस्य आधिक्यस्यातिशयस्य 'ज्ञानादेव' इत्यत्रोपदेशात्" "अधिकस्य" ... "उपदेशात्" -> "अधिकोपदेशात्"! In line 13, look at the mark above 'का': Is it an anusvara, or is it a slant stroke for 'ओ'? Wait, let's look at line 1: "[ अध्या - ३. पा - ४. ]" Look at line 3: "तथाऽधिको भवति" -> look at 'को': 'क' has a vertical stem to its right ('ा'), and a slant stroke attached to the top of that stem.

[ अधि - १. सू - ९-१०. ] दीपिकासहितम्. ९२५ राजसूयादिकृन्नापकृतौ च सममेव तेषां विज्ञानम् । ( १२ ) विज्ञातमेतत्सर्वेषां मुनीनां ब्रह्मदर्शनात् । स्यादेव मोक्षो नान्यस्मादिति तत्रापि चित्रता ॥ ( १३ ) स्वर्गादयः कर्मणैव नान्येनेत्यपरे विदुः । ज्ञानेनाधिक्यमित्याहुजैमिन्याद्यास्तु केचन ॥ अदृष्टमेव ज्ञानेन दृष्टं नैवोपलभ्यते । नशब्दस्य व्याख्यानमिति द्रष्टव्यम् । न तु विषममित्येवशब्दार्थः । अ न्यथा कर्मकरणे ज्ञानं पुरुषार्थसाधने समर्थं अकरणे असमर्थमिति ज्ञाने विशेषस्स्यादिति भावः । ज्ञानमित्यनन्तरं यत इति शेषः । अतो ज्ञानिकर्म न ज्ञाने अतिशयाधायकं, किन्तु ज्ञानफल इति साध्यसमर्प कैवंशब्देन अस्यान्वयः ॥ ( १२ ) नन्वेवं र्ताह भगवन्मतविरोधेन जैमिनिमतस्याप्रामाण्यं प्रस ज्यते । न च मुनिमतस्य तद्युक्तम् । जैमिनिमतस्य प्रामाण्ये तु भगव न्मतस्य अप्रामाण्यमित्याशङ्कां स्मृत्या परिहरति — विज्ञातमिति॥ जै मिन्यादीनां व्यासशिष्याणां सर्वेषां मुनीनां ब्रह्मदर्शनादेव मोक्षः स्या त्, नान्यस्मात्कर्मण इत्येव 'विज्ञातं' सम्मतमिति यावत् । ' तत्रापि ' तेषां मतेष्वपि मोक्षान्यफलविषयेऽपि 'चित्रता' आधिक्यं नानाप्रका रमस्ति ॥ ( १३ ) वैचित्र्यमेव दर्शयति—स्वर्गादय इति ॥ ' अपरे ' केचिदृ षयः स्वर्गादयः कर्मणैव भवन्ति, न तु कर्मणोऽन्येन तच्छेषभूतेन ज्ञा नेनेति 'विदुः' अभ्युपजग्मुः । इदं मतमपरोक्षज्ञानिष्वेव मनुष्येषु येऽ धमाः तत्कर्तृकज्ञानविषयम् । केचन जैमिन्याद्यास्तु अपरोक्षज्ञानेन क र्मशेषभूतेन कर्मफले सर्वत्र दृष्टादृष्टरूपे आधिक्यमित्याहुः । इदं मतमु त्तममनुष्यविषयमिति प्राञ्चः भावबोधकाराश्च । अर्वाचीनास्तु इदं मतं योग्यमध्यममनुष्यविषयमित्याहुः । केचित्तु कर्मशेषभूतेन ज्ञानेन 'अदृ ष्टं' स्वर्गादिकं सर्वमेव 'उपलभ्यते' प्राप्यते, न तु दृष्टं पुत्रवृष्टिधना दिकमपीत्याहुः । इदं मतं मध्यममनुष्यविषयमिति प्राञ्चो भावबोधका राश्च । अर्वाचीनास्त्विदं मतं योग्येषूत्तममनुष्यविषयमित्याहुः । अत्र यद्यपि प्राचीनपक्षे भावबोधपक्षे च स्वर्गादय इति स्मृतिक्रमभङ्गोऽ स्ति । तथाऽपि मानुषा अपि उत्तममध्यमाधमभेदभिन्ना यथायोग्यं विचित्रमतविषया भवन्तीति सुधोक्तेर्यथायोग्यमेव स्मृत्युक्तपक्षे यो

९२६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] इति केचिद्विदः प्राहुः व्यासशिष्या इमेऽखिलाः ॥ यस्माद्व्यासमतं सर्वं सत्यमेव ततोऽखिलम् ॥ ( १४ ) यथाऽऽकाशस्त्वनन्तोऽपि व्यामो हस्तावधिस्तथा । प्रादेशोऽपि हि सत्येन तथैतेषां मतानि तु ॥ ( १५ ) स्वयन्तु भगवान् व्यासो व्याप्तज्ञानमहांशुमान् । अनन्ताकाशवत्पश्यन्निखिलं पुरुषोत्तमः ॥ जनीयः। न चाश्रमक्रमेण योजने स्मृत्यानुगुण्यं सुधाविरोधश्च नास्ती ति वाच्यम् । प्रमेयबाधात् । कर्मसाध्ये दृष्टादृष्टादौ सर्वत्र ज्ञानस्यानुप्र वेशो ह्युत्तमपक्षे। दृष्टमात्रप्रवेशो मध्यमे। अधमे तु न कुत्रापि ज्ञानस्य प्रवेश इति तत्त्वम् । व्युत्क्रमस्यापि क्रमत्वे सुधोक्तानुक्रमविरोधो य थायोग्यमित्युक्तिविरोधश्चेति ध्येयम् । कर्मफले विचित्रतायामपि न मुनिमतानामसत्यत्वं शङ्क्यमित्याह—इम इति। यस्मादिमे एवं वद न्तोऽखिलाः सर्वेऽपि व्यासशिष्याः, तस्मादुक्तं ‘सर्वं व्यासमतं’ वेद व्यासमतान्तर्भूतं ‘ततोऽखिलं’ निश्शेषं सर्वं सत्यमेवाधिकारिभेदा दित्यर्थः॥ ( १४ ) अत्र दृष्टान्तमाह—यथेति॥ यथा आकाशोऽनन्तोऽपि ‘स त्येन’ सत्यत्वेन वर्तते, तथा तत्प्रभेदाश्च ‘व्यामः’ पुरुषप्रमाणः बाहु द्वयपरिमितो वा ‘हस्तावधिः’ हस्तपरिमितः प्रादेशपरिमितश्चेत्येते सत्यत्वेन वर्तन्ते, तथा भगवन्मतं तदन्तर्गतान्येतेषां मुनीनां मतानि च साकल्येन सत्यानीत्यर्थः । तुशब्दार्थः चस्समुच्चये । तत्त्वप्रदीपे तु—य था आकाशः कात्स्न्र्येन गृह्यमाणोऽनन्तोऽपि परिमाणभेदापेक्षया व्या मो हस्तप्रमाण इत्याद्युच्यते ‘सत्येन’ सत्यवचनेनैव, तथैतेषां मता न्यधिकारिभेदापेक्षया सत्यानीत्यर्थ उक्तः ॥ ( १५ ) ननु ज्ञानादेव सर्वे पुरुषार्थाः कर्मणा तु तदाधिक्यमिति भ गवन्मतं, अन्येषां तु नैवं मतं, अतः कथमनन्ताकाशवदन्तर्भावितान्य मतत्वं बादरायणमतस्येत्यत आह—स्वयं त्विति॥ तुरप्यर्थः। अन न्ताकाशवदित्यस्य पूर्वेणान्वयः। भूतव्यावृत्त्यर्थं—अनन्तेति । व्याप्ते त्यर्थः। दृष्टान्ते विधेयधर्मवैकल्यपरिहारायेदम् । तथा च पुरुषोत्तमो भगवान् अनन्ताकाशवत् व्याप्तज्ञानमहांशुमान् ‘महायोगी’ महामु निर्व्यासो नानाधिकारिकं निखिलं मतं पश्यन्नपि स्वमतत्वेनेति शेषः। अपरोक्षज्ञानेनैव सर्वे स्वर्गादिकमाप्यते, ज्ञानोत्तरकृतकर्मणा तु तद्

[ अधि - १०. - सू - १०. ] दीपिकासहितम्. ९२७ ज्ञानेनैवाप्यते सर्वं कर्मणा त्वधिकं भवेत् । इतिप्राह महायोगी पुमर्थानांविनिर्णयम् ॥ इति भविष्यत्पर्वणि । ( १६ ) ज्ञानिनामपि देवानां विशेषः कर्मभिर्भवेत् । धिकं भवेदित्येवं देवतालक्षणाधिकारिविशेषविवक्षया ‘पुमर्थानांवि निर्णयं’ षष्ठ्या अलुक्, व्यधिकरणबहुव्रीहिर्वायं, स्वर्गादिपुमर्थसाध नविषयकनिर्णयजनकं स्वमतं पृथक्प्राहेत्यर्थः। आकाशवद्व्याप्तज्ञान महांशुमान् व्यास इति यथाश्रुतान्वयो न सम्भवति, व्याप्तज्ञानवत्त्वरू पविधेयधर्मस्य पक्षदृष्टान्तोभयान्वयाभावात्, किन्त्वाकाशवद्व्याप्तं च तत् ज्ञानं चेति विधेयैकदेशेनान्वयो वाच्यः। तथा चायमनन्वय दृष्टान्तः। अत एव टीकाकृदनन्ताकाशवदित्यनन्वयदृष्टान्त इत्युक्त्वा तदुपपादयितुं यथाऽऽकाशो व्याप्तस्तथा ज्ञानमित्येकदेशान्वयं प्रदर्शित तवान् । न च दृष्टान्तस्य अनेकविधत्वाभावः । व्यत्यासोऽनन्वयश्चैव प्रसिद्धोऽभूत एव च । सर्वसांहारिकश्चेति दृष्टान्तः पञ्चधा स्मृतः ॥ इत्युक्तेः । ‘रमादिवन्नास्वतन्त्रो हरिः’ इति व्यत्यासदृष्टान्तः । अनन्व यस्य तु प्रकृतमेवोदाहरणम् । प्रसिद्धो महानसादिः, ‘यथोर्णनाभिः’ (मु. १-१-७,) इति च । अभूतस्य ‘दिवि सूर्यसहस्रस्य’ इत्याद्युदा हरणम् । सर्वसांहारिकस्य ‘कृष्णो नारायणवत्, रामः कृष्णवत्’ इ त्यादि । सर्वेषां नारायणकृष्णधर्माणां कृष्णे रामे चोपसंहारात् । ‘गग नं गगनाकारम्’ इत्यादि सर्वसांहारिकस्योदाहरणमिति केचिदाहुः । भविष्यत्पर्वणीति । मतानां प्रामाण्यमुक्तमिति शेषः ॥ ( १६ ) नन्वेवं स्मृत्या मतानां प्रामाण्योक्तावपि परस्परविरुद्धत्वा त्कथं तत्स्यादित्यतो भगवन्मतं देवताविषयं, जैमिन्यादिमतं मनुष्य विषयमतो न विरोध इति भावेनात्र स्मृतिमाह—ज्ञानिनामिति ॥ त त्त्वप्रदीपे तु राजसूयादिना फलाधिक्यमित्युक्तं सममिति चोक्तम् । त त्र प्रमाणमाह—ज्ञानिनामपीत्यवतारितम् । यद्यपि देवाः ज्ञानिनः, त थापीत्यर्थेऽपिशब्दः । ज्ञानिनां देवानां ज्ञानेन सर्वफलसिद्धावपीति वा । ‘विशेषः’ आधिक्यं ज्ञानफल एव, न तु ज्ञाने इति शेषः । कुत इत्यत आह—चीर्ण इति । कर्मणि ‘चीर्णे’ अनुष्ठिते ‘अकृते’ अननु ष्ठिते वा ‘ज्ञानस्य’ ज्ञाने ‘विशेषः’ अतिशयः पुरुषार्थसाधनसामर्थ्या

९२८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] चीणेऽकृते वा ज्ञानस्य न विशेषोऽस्ति कर्मणि ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ९ ॥ ⸎ २. अधिकरणम् ॥ ( १ ) सर्वेषां पुरुषार्थापेक्षित्वात् ज्ञानाधिकारितेति । ( २ ) अत आह— सू—ॐ ॥ असार्वत्रिकी ॥ ॐ ॥ १० ॥ न सर्वेषामधिकारः ॥ १० ॥ ( ३ ) सू—ॐ ॥ विभागश्शतवत् ॥ ॐ ॥ ११ ॥ सामर्थ्यरूपो नास्तीत्यर्थः । 'हि' यस्माद्ब्रह्मतर्के इति व्यासमतस्य दे वताविषयत्वोक्तेर्न विरोध इति वाक्यशेषः । यद्वा—तत्त्वप्रदीपानुसा रात्फलाधिक्यं ज्ञानानां विशेषश्चोक्त इति शेषः ॥ ९ ॥ ॥ इति पुरुषार्थाधिकरणम् ॥ :*:- २. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ज्ञाने सर्वेषामधिकाराभावो वर्ण्यते । पूर्वपक्ष यति—सर्वेषामिति ॥ 'सर्वेषां' जनाना पुरुषैरर्थ्यमानो यो ज्ञानसा ध्यो मोक्षः तदपेक्षित्वात् निर्दुःखसुखमाप्नुवानीति तदर्थित्वादित्यर्थः । उपलक्षणमेतत्—सर्वेषां ज्ञानसाधने श्रवणादौ सामर्थ्यात्तदुपयोगि विद्वत्तासद्भावाच्चेत्यपि ज्ञातव्यम् । ज्ञानाधिकारिता स्यादिति शेषः । सर्वेषामधिकार इत्यनुक्त्वा अधिकारितेति स्त्रीलिङ्गप्रयोगेन वक्ष्यमाण सूत्रं विशेष्यपदोक्त्याऽनुकरोति ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति—अत इति ॥ सूत्रं पठति—अ सार्वत्रिकीति । ज्ञानाधिकारिता 'असार्वत्रिकी' सर्वेषां नेति व्याकृत मपि सूत्रं पुनः स्वोक्तिविवरणेन व्याचष्टे—नेति । जनानामिति शेषः॥ ( ३ ) नन्वर्थित्वादेः सर्वेषामपि सद्भावात् कथं नाधिकारितेत्या शङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्यति—विभाग इति ॥ अत्र तुल्यमित्यतः तु शब्दोऽनुवर्तते । शतवदिति चावर्तते । तत्रैकस्य शतशब्दवतो वचना दित्यर्थ इत्याशयेन सूत्रं व्याचष्टे—नवकोट्य इति । 'नवकोट्यो' न वकोटयः तावत्सङ्ख्याकाः 'हि' प्रसिद्धाः देवानां गणाः सन्तीति शे षः । कोटीशब्दो वा, तथात्वे सङ्ख्या इति शेषः । 'तेषां' नवकोटी

[ अधि - २. सू - ११. ] दीपिकासहितम्. ९२९ नवकोट्यो हि देवानां तेषां मध्ये शतस्य तु । सोमाधिकारो वेदोक्तो ब्रह्मणी द्वे शताधिके ॥ यथा तथैवासङ्ख्येयाः प्रजास्तासु कियान् जनः । ज्ञानाधिकारी संप्रोक्तो विष्णुपार्देकसंश्रयः ॥ इति वचनात्सुखापेक्षासाम्येऽपि विभाग इष्यतेऽधि कारार्थम् ॥ ११ ॥ ( ४ ) कस्याधिकारः ? षां मध्ये 'शतस्य तु' शतसङ्ख्याकदेवगणस्यैव 'सोमाधिकारः' सो मरसद्रव्यकयागाधिकार इत्यर्थः । सोमपानाधिकार इति वा । न के वलं शतस्यैव, किन्तु शताधिकयोरपि अधिकारोऽस्तीत्याह—ब्रह्मणी इति । विष्णुचतुर्मुखाख्यपरापरे ब्रह्मणी इत्यर्थः । यथाशब्दः शतस्येत्य तः प्राग्योजनीयः । अत्यन्तसाम्ये एवशब्दः । प्रजाः सन्तीति शेषः । कियान् जन इति जात्यैकवचनम् । अयोग्यजनव्यावृत्त्यर्थमाह—वि ष्ण्विति । वचनादित्यनेन शतवदित्यंशः, सुखापेक्षासाम्येऽपीत्यनेना नुवृत्ततुशब्दश्च सर्वेषां निर्दुःखानन्दरूपपुरुषार्थापेक्षासाम्येऽपीत्यर्थत या व्याख्यातः । इति वचनान्न सर्वेषां ज्ञानाधिकारः, किन्तु ज्ञानाधि कारार्थं शतवद्विभागः 'इष्यते' अङ्गीक्रियते इति योजना । अनेन— 'शतवत्' शतस्येव यथा खलु नवकोटीनां देवत्वसाम्येऽपि न तेषां साधारण्येन सोमाधिकारः किन्तु परापरब्रह्मद्वयाधिकशतस्येति वि भाग एव, तथा 'शतवद्वचनात्' शतशब्दयुक्तनवकोट्य इति व चनात् 'तु' अपि सर्वेषां पुरुषार्थापेक्षासाम्येऽपि न ज्ञानाधिकारः, किन्तु तदर्थं ज्ञानाधिकारार्थं 'शतवद्विभागः' पुरुषविभागोऽङ्गीकार्य इति सूत्रार्थ उक्तो भवति । सोमाधिकारिशतदेवास्तु तत्त्वप्रदीपेऽभि हिताः । तेषामयं सङ्ग्रहश्लोकः— प्रधानवायुर्मरुतोऽश्विनौ च वस्वर्करुद्राः पितरो गुरुश्च । द्यावापृथिव्यावृभवोऽपि विश्वे देवाः शतं सोमसवाधि [ कारिणः ॥ इति । अत्र पितृपत्नीनां त्रित्वं, अश्विनोर्द्वित्वं, सहस्रऋभूणामेकत्वं च विवक्षितम् ॥ (४) ननु यद्यर्थित्वादिसाम्येऽपि न सर्वेषामधिकारः, तर्हि कस्याप्य सौ नस्यात् । यदिकेषां चिदधिकारोऽस्ति तर्ह्यर्थित्वाद्यतिरिक्तमधि ११७

[Header] ९३० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ]

सू—ॐ ॥ अध्ययनमात्रवतः ॥ ॐ ॥ १२ ॥ (५) अवैष्णवस्य वेदेऽपि ह्यधिकारो न विद्यते । गुरुभक्तिविहीनस्य शमादिरहितस्य च ॥ न च वर्णाधरस्यापि तस्मादध्ययनान्वितः । ब्रह्मज्ञाने तु वेदोक्ते ह्यधिकारी सतां मतः ॥ इति ब्रह्मतर्के । कारप्रयोजकविशेषणं वक्तव्यम्, न च तदस्तीति भावेनाक्षिपति-कस्ये ति । अर्थित्वाद्यतिरिक्तस्य केन विशेषणेन युक्तस्य अधिकारः ? न केनापि युक्तस्येत्यर्थः । कस्याधिकार इति प्रयोगेन वक्ष्यमाणसूत्रापे क्षितसम्बन्धिपदं प्रदर्शितं भवति । एतच्चोद्यपरिहाराय सूत्रं पठति— अध्ययनेति । मात्रशब्दः कार्त्स्न्यर्थः । तथा च यथाशक्त्यखिलवेदाध्य यनरूपविशेषणवत इत्यर्थः । यथोक्तं तत्त्वप्रदीपे—मात्रशब्दः कार्त्स्न्येऽ वधारणे च । तथा च साङ्गवेदाध्ययनवतः सफलाध्ययनवतः अश क्तौ च यथा सम्भवं वेदाध्ययनवत इति । भवतीति ज्ञानाधिकार इ ति सम्बन्धः ॥ (५) ननु यद्यध्ययनवतां ज्ञानाधिकारः तर्हि ‘विभागः’ इत्युक्ति भङ्गस्स्यात् । सर्वैरपि वेदस्याध्येतुं शक्यत्वादित्यत आह—अवैष्णव स्येति ॥ विष्णुभक्तिविहीनस्येत्यर्थः । अपिः वैदिकेऽपीति समुच्चये , वेदोक्तेऽपि तर्हि अवैष्णवस्यापीति वा । 'हि' यस्मात् । नञो द्विर्ग हणं सर्वत्र सम्बन्धं ज्ञापयति । अथ वा—शूद्रस्य तन्त्रेऽधिकारस त्त्वात् पृथङ्निषेधः । आद्यश्चस्समुच्चये । द्वितीयाऽवधारणे । वर्णाध रः शूद्रः । अपिस्समुच्चये । 'वेदोक्ते तु' वेदजन्य एव ब्रह्मज्ञाने । त न्त्रोक्ते त्वध्ययनानपेक्षेति तुशब्दाभिप्रायः । तृतीयोऽपिः भिन्नक्रमः विष्णुभक्तिरूपविशेषणसमुच्चयार्थः । हिशब्दपाठे पुनः हिशब्दः प्रसि द्धौ, सज्जनसम्मतहेतुत्वद्योतको वा । तस्मादित्यस्य यस्मादध्ययने भगवद्भक्तिमतामेवाधिकारो नान्येषां, तस्मादध्ययनान्वितो ब्रह्मज्ञानेऽ धिकारीति युक्तमित्यन्वयः । इतीति शेषः। न चाभक्तस्यानधिकारित्वे चतुर्मुखस्य विरोचनाध्यापने कथं प्रवृत्तिरिति वाच्यम् । अभक्ताना मनधिकारितया तदध्ययनस्य वैफल्यमेवेति ज्ञापनायाध्यापनोपपत्तेः। अत एव तत्त्वप्रदीपे अध्ययनवत इत्येतत् सफलाध्ययन इति व्याख्या तम् । इति ब्रह्मतर्क इति । सूत्रकृदुक्तमुक्तमिति वाक्यशेषः ॥

[ अधि - ३. सू - १३. ] दीपिकासहितम्. ९३१ ( ६ ) 'पठेद्वेदानथार्थानधीयीताथ विचार्य ब्रह्म विन्देत्' इति कौषारवश्रुतिः ॥ १२ ॥ * ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) मू--ॐ ॥ नाविशेषात् ॥ ॐ ॥ १३ ॥ न सामान्येनाधिकारो देवादिनाम् । ( २ ) अथ पुमर्थसाधनान्यर्थो धर्मो ज्ञानमित्युत्तरोत्तरम् । ( ६ ) अध्ययनवतो वैदिकब्रह्मज्ञानेऽधिकार इति यत्स्मृत्या सिद्धं तत्र श्रुतिं चाह—पठेदिति ॥ 'वेदान् पठेत' गुरूच्चारणमनूच्चारयेत् । 'अथ' अनन्तरं 'अर्थान्' वेदार्थान् 'अधीयीत' गुरुमुखाज्जानीया त् । अथैवं श्रवणोपासनानन्तरं 'ब्रह्म विचार्य' मत्वा ध्यात्वा च 'अथ विन्देत्' अपरोक्षतो जानीयात् । अथ प्राप्नुयादित्यर्थः । इति चेति चः पूर्वोक्तस्मृतिसमुच्चये । श्रुतिश्चेत्यन्वेति । अध्ययनवतामेव वैदिक ब्रह्मविद्याधिकार इत्यर्थमाहेति शेषः ॥ २ ॥ ॥ इति असार्वत्रिकाधिकरणम् ॥ —:*:- ३. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ज्ञानाधिकारे तारतम्यं समर्थ्यते । तारतम्य कल्पकाभावात् सर्वेषां अविशेषेण ज्ञानाधिकार इति पूर्वपक्षे सिद्धा न्तसूत्रं पठति—नेति ॥ अत्राधिकार इत्यनुवर्तते । अविशेषादित्यनु वर्तते । नाविशेषादित्येकपदं च । देवादिनामिति शेष इति भावेन सू त्रं व्याचष्टे—नेति । साम्येत्यावर्तते । तत्र द्वितीयस्य साम्यप्रसङ्गादि त्यर्थः । देवादिनामिति । 'देवानां' ऋषिगन्धर्वाणां मनुष्याणां च न साम्येनाधिकारः, तथा तेषां प्रत्येकमपि न साम्येनाधिकार इत्यर्थः । अनेन—देवादिनां ज्ञाने अधिकारः 'अविशेषात्' साम्येन न, कुतः ? तथासति 'अविशेषात्' ज्ञानेऽपि साम्यप्रसङ्गात् । किन्तु 'नाविशे षात्' तारतम्येनेति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ( २ ) ज्ञानाधिकारतारतम्ये न केवलं युक्तिः प्रमाणमित्याशयेन श्रु तिं चाह—अथेति ॥ आरम्भे अथशब्दः । पुरुषार्थो मोक्षः । तथा च 'अर्थो' वित्तं 'धर्मः' सुकृतं 'ज्ञानं' ब्रह्मदर्शनमित्येतानि त्रीणि पूर्व पूर्वं उत्तरोत्तरमपेक्ष्य पुमर्थसाधनानीत्यर्थः । तत्रार्थस्य धर्मज्ञानद्वारा

९३२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] तत्राधिकारिणो मनुष्या ऋषयो देवा इत्युत्तरोत्तरम्' इति कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ १३ ॥ ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) 'अथ मुनिर्मौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः स ब्रा- ह्मणः केन स्याद्येन स्यात्तेनेदृश एवेति' (बृ. ५-५-१०) मोक्षसाधनत्वं, धर्मस्य ज्ञानद्वारा, ज्ञानस्य तु साक्षादिति विवेकः । एतेषु योऽधिकारिणः तेषां च तारतम्यमाह — तत्रेति । त्रिष्वित्यर्थः । इत्येते उत्तरोत्तरमतिशयिताः प्रत्येकं प्रत्येकमधिकारिण इत्यर्थः । तत्त्व- प्रदीपे तु—अर्थो धर्मो ज्ञानमित्युत्तरोत्तरतः पुमर्थानां कामस्वर्गापव- र्गाणां साधनानि साध्यं चोत्तरमधिकमित्यर्थः । तेषु त्रिष्वपि अधिका- रिणो मनुष्यपर्य्यादिदेवास्तु 'उत्तरोत्तरं' प्रत्येकं प्रत्येकं वेत्यर्थ इत्युक्त- म् । अस्य नेति पूर्ववाक्येनान्वयः ॥ ३ ॥ ॥ इति अविशेषाधिकरणम् ॥ ४. अधिकरणम् ॥ ( १ ) अत्राधिकरणे ज्ञानिनां सदसत्प्रवृत्त्योर्विशेषः साध्यते । पूर्व- पक्षं सूचयति—अथेति ॥ अथेत्यतः प्राक् ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्त्योर्विशे- षो नास्तीति साध्यमध्याहृत्य तत्र हेतुतया यतश्शब्दाध्याहारेणाथे- त्यादि विधीयत इत्यन्तं वाक्यं योजनीयम् । ईदृश एवेति । इति श्रुता- विति शेषः । 'तस्माद्ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासे- त् बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिर्मौनं च मौनं च नि- र्विद्याथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्याद्येन स्यात्तेनेदृश एवेति' बृहदारण्यकवाक्यस्यायमर्थः—यस्मादपरोक्षज्ञानान्मोक्षः, तस्माद्यो 'ब्राह्मणो' ब्रह्म आणिंतुं प्राप्तुं योग्योऽसौ 'पाण्डित्यं' आगमजन्यं श्र- वणारूपज्ञानं सम्पादयेत् । पाण्डित्यं 'निर्विद्य' नितरां लब्ध्वा 'बा- ल्येन' युक्तिरूपबलसहितेन तज्जन्येन मननरूपज्ञानेन 'तिष्ठासेत्' स्थातुमिच्छेत बाल्यं सम्पादयेदिति यावत् । 'अथ' तदुभयलाभान- न्तरं 'मुनिः' ध्यानी भवति मौनममौनं च निर्विद्येत्यनुवादात् अथा मुनिरपरोक्षज्ञानी भवतीति लक्ष्यते । अत एव व्यासतीर्थीये 'अथ मु- निः' इत्यस्यानन्तरमध्याहृतस्यामुनिरित्यस्यार्थमाहेत्युक्तम् । तथा च

[ अधि - ४. सू - १४. ] दीपिकासहितम्. ९३३ ज्ञानिनो यथेष्टाचरणं विधीयत इति । ( २ ) अत आह— सू— ॐ ॥ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ॥ ॐ ॥ १४ ॥ एवं ‘मौनं’ उपासनारूपज्ञानं ‘अमौनं’ अपरोक्षज्ञानं च निर्विद्याथ ब्राह्मणो जीवन्मुक्तो भवति तथोच्यते ‘सः’ जीवन्मुक्तो येन केन सता वा स्यादसता वा प्रकारेण कर्माचरणेन ‘स्यात्’ वर्तेत, ‘तेन’ यथेष्टाचरणेन ‘ईदृश एव’ ज्ञानफलमोक्षं प्राप्त एव भवति । न ताव ता तस्य मोक्ष हानिरिति । यद्यपि बृहद्भाष्ये ‘ब्राह्मणो’ मुक्तो भवती त्यर्थः । ‘सः’ मुक्तो येन केनापि वर्तयन् ‘ईदृश एव’ परमात्मनः स काशादानन्दभिक्षुक एव, न कदाचित्स्वतन्त्रो भवतीति ब्राह्मणशब्दः परममुक्तपरतया येन केनेत्येतन्निमित्तपरतया च व्याख्यातः । तथा ऽपि तत्रैव प्रथमब्राह्मणो मुक्तो द्वितीयो योग्य उच्यते । अपरोक्षविन्मुक्तयोस्तु तार्तीयेनोभयोर्ग्रहः ॥ इति प्रमाणोदाहरणेन अथमुनिरित्यस्यानन्तरं अध्याहारं विनैव ब्राह्म णपदानुषङ्गेण श्रुतिव्याख्यानायापरोक्षज्ञानिपरत्वस्याप्युक्तत्वादविरो धः । न च प्रमेयदीपिकायां बलेन युतं बालं तस्य भावो बाल्यमित्या शयेन युक्तिबलोपेतत्वं बाल्यं, आगमज्ञत्वं पाण्डित्यं, ‘अथ मुनिः’ मननशीलो भवतीत्यर्थोक्तेर्विरोध इति वाच्यम् । गीताभाष्ये ‘मौनं मननशीलत्वम्’ इत्यस्यार्थे अस्याश्श्रुतेरुदाहृतत्वात् तदानुकूल्याय त था व्याख्यानेऽप्यस्य प्रकारान्तरत्वसम्भवात् ॥ ( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति—अत इति ॥ सूत्रं पठति—स्तु तय इति । अत्र ‘नाविशेषात्’ इत्यतः विपरिणामेन नाविशेष इत्य स्यावृत्तिं ‘परामर्शम्’ इत्यतः अचोदनेत्यस्याकर्षणं च अभिप्रेत्य सूत्रं व्याचष्टे—न विधिरिति । न यथेष्टाचारविधिरित्यर्थः । ‘केन स्याद्येन स्यात्’ इति वाक्यमित्यस्ति । यत इति शेषः । न विधिरि त्यस्यातो न विध्यनुपपत्तिदोष इत्युपस्कृतेनान्वयः । तस्य च अतो ज्ञानिनः सदसत्प्रवृत्त्योर्नाविशेषः, किन्त्वस्त्येव विशेष इति परमसा ध्येनान्वयः । तर्हि ‘येन स्यात्’ इति किमर्थमुच्यत इत्यतः तत्सार्थ क्यकथनपरतया स्तुतयेऽनुमतिर्वैत्येतद्योजयति—ज्ञानीति । ज्ञानीत्य तः प्राक् किञ्चिदितिशेषः । स्तुतिः सामर्थ्यप्रकटनम् । तथा च यथा

Here is the complete line-by-line transcription in pure Devanagari Unicode:

९३४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] न विधिः । ज्ञानिनः स्तुतयेऽनुमतिमात्रं वा । ( ३ ) युज्यते च ॥ १४ ॥ ( ४ ) सू--ॐ ॥ कामकारेण चैके ॥ ॐ ॥ १५ ॥ ‘कामचाराः कामभक्षाः कामवादाः कामेनैवेमं देहमु त्सृज्याथ परात्परमीयुरनारम्भणम्’ ( सामशाखा ) इति चैके पठन्ति ॥ १५ ॥ कंचिदङ्गत्यं प्रति स्तुतये कथ्यते यथेष्टं कुर्वति न तु विधिः तथैतदपि 'ज्ञानिनस्तुतये एव' यदि ज्ञानी सता वाऽसता वा कर्मणा वर्तेत, त दाऽपि 'ईदृश एव' मोक्षवानेवेति ज्ञानिनो गुणवर्णनायैवोच्यते, न तु विधिः । अथ वा—अनुमतिरनुज्ञामात्रमेतत् । यदि ज्ञानी अनुष्ठे यानां सत्कर्मणां मध्ये येन केनापि वा वर्तेत, स्वेच्छया केषां चित्स त्कर्मणां चरणं केषां चिदचरणमित्येवंभाववान् स्यात्, तदापीदृश एव महाफलवानेव, तस्यानियतत्वेनावश्यं कार्याभावादित्येवमनुष्ठेयसत्क र्मणां यथेष्टाचाराभ्यनुज्ञामात्रमेतत्, सर्वथा न विधिरिति भावः । अ धिकारिभेदेन पक्षद्वयप्रवृत्तेर्वाशब्दः ॥ ( ३ ) ननु न सदसत्प्रवृत्तिभ्यां ज्ञानिनो विशेषो युज्यते, तथासत्य सत्मवृत्त्या कुण्ठितशक्तेर्ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाभावप्रसङ्गात् । तथा चानियम इत्युक्तव्याघातः, सत्कर्मसमुच्चितस्य मोक्षसाधनत्वप्रसङ्गा च्चेत्यत आह—युज्यते चेति ॥ चांऽवधारणे । सदसत्प्रवृत्तिभ्यां विशे ष इति शेषः ॥ ( ४ ) नन्वसत्प्रवृत्त्या कुण्ठितशक्तेर्ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाभाव प्र सङ्गात्कथं युज्यत इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्यति—कामेति ॥ अ त्र चोऽप्यर्थः साध्यसूचकः । ज्ञानिनो मोक्षमिति पठन्तीति च शेषः इत्याशयेन सूत्रसूचितश्रुत्युदाहरणपूर्वकं सूत्रं व्याचष्टे—कामचारा इति । ज्ञानिन इति शेषः । अत्र विशेषणत्रयेण सौत्रकामकारपदं का मसञ्चरणभक्षणवचनेषु समं यत्कामकरणं तद्वाचीत्युक्तं भवति । उ क्तं हि तत्त्वप्रदीपे—कामकारः कामितकरणं, तत्कामचारभक्षवादेषु त्रिष्वपि सममिति । ‘कामेन’ इच्छया ‘इमं’ कर्मनिमित्तं देहं त्य क्त्वा ‘अनारम्भणं’ अनादिभूतं परात्परं ब्रह्म ‘ईयुः’ प्राप्नुयुरित्यर्थः। इति चेति । चो यत इत्यर्थे, साध्यसमुच्चये वा । ‘एके’ अन्ये साम शाखिनः । पठन्तीत्यस्यातो नासत्प्रवृत्त्या कुण्ठितशक्तित्वेन ज्ञानस्य

[ अधि - ४. सू - १७. ] दीपिकासाहितम्. ९३५ ( ५ ) सू- ॐ ॥ उपमर्दं च ॥ ॐ ॥ १६ ॥ ‘ओमित्युच्चार्यान्तर्गिममात्मानमभिपश्योपमृद्य पुण्यं च पापं च काममाचरन्तो ब्रह्मानुव्रजन्ति’ इति च तु- रश्रुतौ ॥ १६ ॥ ( ६ ) सू- ॐ ॥ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॥ ॐ ॥ १७ ॥ न तावता कामचाराणां ज्ञानेऽधिकारः । य इमं परमं गुह्यमूर्ध्वरेतस्सु भाषयेत् । मोक्षसाधनत्वाभावः प्रसज्यत इति चशब्दसूचितसाध्येनान्वयः ॥ ( ५ ) इदमेव साध्यं कैमुत्येन साधयत्सूत्रं पठित्वा चशब्दस्य वि- षमक्षान्मुक्तेरिवानिवार्यतया प्राप्तस्य प्रारब्धकर्मणोऽपीत्येवमप्यर्थत्वे- न कैमुत्यद्योतकत्वमभिप्रेत्य व्याचष्टे—उपमर्दं चेति ॥ उपमर्दः फल- ह्रासः । अन्तः हृदयस्थेति । प्रतिमादेरुपलक्षणम् । तथा च मुक्तियो- ग्या ओमित्युच्चार्य श्रवणादिकं च कृत्वा हृदयस्य प्रतिमादेरन्तरिमं परमात्मानं ‘अभिपश्य’ दृष्ट्वा प्रारब्धमनिष्टं पुण्यं पापं च किंचिद्दुः- खं ज्ञानेन ‘उपमृद्य’ फलह्रासेन विनाश्य ‘कामं’ यथेच्छं सदसत्क- र्माचरन्तोऽपि ब्रह्म ‘अनुव्रजन्ति’ प्राप्नुवन्त्येवेति श्रुत्यर्थः ॥ ( ६ ) ननु यदि कामचाराणामपि ज्ञानिनां मुक्तियोग्यता, तर्हि तज्जिज्ञासूनामपि कामचाराणां ज्ञानाधिकारः स्यादविशेषात्, तथा च ‘अध्ययनमात्रवतः’ इत्युक्तस्य विष्णुभक्तिशमादिवतामेवाधिका- र इत्यस्य बाधः स्यादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं पठति—ऊर्ध्वेति ॥ अ- त्र ऊर्ध्वरेतस्त्वित्युक्तिः प्रधानत्वादुपलक्षणमन्यगुणानाम् । च शब्द एवार्थः साध्यसमुच्चये चेत्याशयेन चशब्दसूचितं प्रतिज्ञावाक्यं दर्श- यति—न तावतेति ॥ कामचाराणामपि ज्ञानिनां मुक्तियोग्यताऽस्तीत्ये- तावतेत्यर्थः । तत्त्वजिज्ञासूनां ज्ञानाधिकारो मन्तव्य इति शेषः । सूत्रे हिशब्दो हेत्वर्थ इति ज्ञापनाय श्रुतेरिति पञ्चमीप्रयोगः । श्रुतेरित्यस्य न साक्षात् किन्तु ऊर्ध्वरेतस्त्वादिगुणवत्स्वेव ज्ञानोपदेशविधानादि- त्यध्याहृतहेतुद्वारा नेत्यनेनान्वयः । अनेन ‘हि’ यतः ‘शब्दे’ ‘य इ- मम्’ इति श्रुतौ ‘ऊर्ध्वरेतस्सु च’ गुरुकुलवासब्रह्मचर्यापरपर्यायो- र्ध्वरेतस्त्वादिगुणवत्स्वेव ज्ञानोपदेशो विहितो न कामचारिष्वतो न ते- षाम् ज्ञानाधिकार इति सूत्रार्थ उक्तो भवति । यः ‘इमं’ प्रकृतं ‘गुह्यं’ गोप्यं ‘परमं’ विष्णुमूर्ध्वरेतस्त्वादिगुणवत्स्वेव ‘भाषयेत्’ उपदिशे-

९३६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ४. ] न तथा विद्यते भूयान्यं प्राप्यान्येऽपि भूयसः ॥ इति माठरश्रुतेः ॥ १७ ॥ (७) सू--ॐ ॥ परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ ॐ ॥ १८ ॥ ‘प्रातरुत्थाय सन्ध्यामुपासीत यत्सन्ध्यामुपासते ब्रह्म व तदुपासतेऽथ देवाग्नयेऽजुहुयाद्वेदानावर्तयीत नान्य त ‘तथा’ तद्वत् ‘भूयान्’ श्रेष्ठो नास्ति ‘यं’ उपदेशकं प्राप्यस्थिता । शिष्यभावेनेति शेषः । कैमुत्यद्योतकोऽपिः ‘अन्ये’ शिष्या अपि ‘भूयसो’ भूयांसः श्रेष्ठा भवन्तीति श्रुत्यर्थः । यद्यप्यस्यां श्रुतावृर्ध्व रेतस्त्वादिगुणरहितानां कामचाराणामुपदेश्यत्वाभावोक्तिमुखेन परो क्षज्ञानाधिकाराभाव एव अवगम्यते न त्वपरोक्षज्ञानं तदभावः । त थाप्यपरोक्षज्ञानस्य परोक्षज्ञानपूर्वकत्वादपरोक्षज्ञानाधिकाराभावे सु तरामपरोक्षज्ञानाधिकाराभावः सिद्ध्यतीति भावः ॥ (७) एवं ‘केनस्यात्’ इत्यस्य यथेष्टाचारविधित्वमनङ्गीकृत्य स्तुत्यनुमतिरूपार्थोक्तौ । यथेष्टाचारविधित्वानङ्गीकारेणैव यज्जैमि निनाऽर्थान्तरमुक्तं तत्प्रतिपादयत्सूत्रमुपन्यस्यति—परामर्शमिति ॥ अत्र शब्देनेति कामकार इति विपरिणामेनानुवर्तते । तस्येत्युच्यमान इति च शेषः । अवधारणार्थकश्चशब्दस्तस्येत्यनेन कामशब्देन काम कारपदेन च सम्बध्यते इत्याशयेन सूत्रं व्याचष्टे—प्रातरिति ॥ प्रात रित्यतः प्राक् ‘केन स्यात्’ इति वाक्ये ‘कामचाराः’ इति वाक्ये चे त्युपस्कार्यम् । इत्युक्ताचारेति । इत्यादिवाक्योक्तसदाचारपरामर्शेने त्यर्थः । न च ‘कामचाराः’ इत्यस्य ‘प्रातः’ इत्युक्ताचारपरामर्शित्वेऽ पि ‘केन स्यात्’ इत्यस्य न तत्परामर्शित्वमिति वाच्यम् । उभयोः स मानार्थत्वेन तदुपपत्तेः । परामर्शो ग्रहणम् । परामर्शेनेत्यनन्तरं उच्य मान इति शेषः । ‘कामतः’ स्वेच्छया । एवशब्दस्य पूर्वेणोत्तराभ्यां च सम्बन्धः । विधिबन्धेति । एवकारव्यावर्त्यार्थकथनम् । ‘जायमानो वै ब्रा ह्मणस्त्रिभि ऋणैऋणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यः यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः’ (तै.सं.६-३-१०.) इत्यादिश्रुतेरजस्य तदकरणे प्रत्यवायलक्षणो यो विधिबन्धः तद्रहितत्वेनेत्यर्थः । तथा च ‘कामचाराः, येन स्यात्’ इत्यादिना ‘प्रातः’ इत्युक्ताचारपरामर्शेन तं परामृश्य ‘उच्यमानो’ विधीयमानः कामचारः ‘तस्य’ सदाचारस्यैव सत्कर्मण एव विधि बन्धवर्जितत्वेन कामत एव नियमेनाचरणरूपमेव न तु, निषिद्धस्य

[ अधि - ४. सू - १८. ] दीपिकासहितम्. ९३७

त्किञ्चिन्नाचरेन्न सुरां पिवेन्न पलाण्डुं भक्षयीत न भृ- शं वदेन्न विस्मरेदात्मानं सोमं पिवेद्धुतशेषेण वर्तये- त' ( ) इत्युक्ताचारपरामर्शेन विधिबन्धव- प्याचरणमिति योजना । नन्वस्य पक्षस्य मनुष्यविषयत्वात्कथं मनु- ष्याणां 'विधिनियता मनुष्याः' इत्युक्तिः, विधिबन्धवर्जितत्वविधि- नियतत्वयोरेकत्र विरोधादिति चेन्न, विहितानामकरणेऽधःपातहेतु- प्रत्यवायाभावाद्विधिबन्धवर्जितत्वं, अकरणे प्रत्यवायमात्रफलह्रासादे- र्भावाद्विधिनियतत्वमित्येवं तयोरेकत्राविरोधात् । न च सदाचारस्य स्वेच्छयाऽऽचरणे मनुष्याणां चतुर्मुखसाम्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । स र्वे विधय इच्छायां सत्यां विहितं कार्यमित्येव चतुर्मुखं प्रति प्रवर्तन्ते, न त्ववश्यं कार्यमित्येव । इतरान् प्रति तु सत्यामसत्यां चेच्छायां वि- हितं कार्यमेव, अकरणे फलह्रासप्रत्यवायादेः सत्त्वादित्येवं प्रवर्तन्त इति विशेषसत्त्वात् । अनेन जैमिनिपक्षे तत्त्वप्रदीपरीत्या 'येन केन' इत्यस्य येन केन सन्ध्योपास्त्यादिसदाचारेणेत्यर्थः । स्यादिति विधौ लिङ् । तस्य कामतो नियमेन वर्तेतेत्यर्थः । एवं 'कामचाराः कामभ- क्षाः कामवादाः' इत्यस्य सन्ध्योपास्तिदेवप्रणामाग्निहोत्रहोमादीन् कामत एव चरन्ति निषिद्धानि नाचरन्तीति कामचाराः । कामत ए- व सोमादिभक्षणात् सुराद्यभक्षणात्कामभक्षाः । कामत एव वेदानां शब्दतोऽर्थतश्चावर्तनादन्यभाषणवर्जनात् कामवादा इत्यर्थ उक्तो भव- ति । अनेन—'कामचाराः, येन स्यात्' इति शब्देनोच्यमानः काम- चारस्तस्यैव 'प्रातरुत्थाय' इत्युक्ताचारस्यैवानन्दाभिवृद्ध्यर्थे काम- चारः 'कामत एव' स्वेच्छयैव नियमेनाचरणमेव पर्यवस्यति, न तु निषिद्धप्रवृत्तेरपि, न वा विधिबन्धेन, न वा सत्कर्ममध्ये कस्य चिद् नाचरणम् । न चात्राचारानुक्तिदोषः । यतोऽयं शब्दस्तस्यैव 'प्रातरु- त्थाय' इत्यादिश्रुतिस्मृत्युक्ताचारस्यैव सत्कर्मण एव 'परामर्शे' येन केनेति सर्वनाम्ना आचारादिपदेन च ग्रहणं विदधाति, न निषिद्धस्या- पीति जैमिनिः मन्यत इति सूत्रखण्डार्थ उक्तो भवति । श्रुतावुत्थाये- त्यनन्तरं शौचदन्तधावनस्नानादिकं कृत्वेत्यपि ग्राह्यम् । सन्ध्याशब्दा- र्थमाह—ब्रह्मैवेति । सन्ध्यामुपासते जना इति यत् 'तद्ब्रह्मैव' एतद्वि- षयो ब्रह्मैवेत्यर्थः । अनेन सन्ध्याकाले सम्यग्ध्येयत्वात् सन्ध्याशब्दवा- च्यस्य परब्रह्मणो मन्त्रैरुपस्थानमेव सन्ध्योपास्तिरित्युक्तं भवति । 'दे- ११८

९३८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - ३. पा - ४.] र्जितत्वेन कामत एव तस्य चरणं कामचार इति जै- मिनिर्मन्यते । ( ८ ) न च निषिद्धं कर्म कर्तव्यमेवेति चोदना । 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' ( ) इत्याद्यपवादाच्च ॥ १८ ॥ ( ९ ) सू—ॐ ॥ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ ॐ ॥ १९ ॥ वान् ' प्राच्यादिदिगवस्थितान् ब्रह्मेन्द्रादीन् ' नमेत् ' प्रणमेत् । ' जुहु- यात् ' अग्निहोत्रहोमादीन् कुर्यात् । 'वेदानावर्तयीत' शब्दतोऽर्थतश्चा- भ्यसेदित्यर्थः । ' अन्यत् ' निषिद्धम् । तदेव विवृणोति—न सुरामि- त्यादिना । 'पलाण्डुं ' लशुनं 'न भृशं वदेत् ' न निष्ठुरं वदेत् 'आ- त्मानं ' परमात्मानं ' सोमं ' सोमरसम् । हुतशेषेण वर्तयेदिति । पुनः पुनः होमानुष्ठानेन तच्छेषं तदातदा भक्षयेदित्यर्थः । अत्र न भृशं व- देदित्यादिकं सर्ववर्णाश्रमसाधारणम् । सन्ध्योपासनादिकं तु त्रैवार्णि- कानामेव । अग्निहोत्रादिकं तु गृहस्थानामेवासाधारणमिति विवेकः प्र- मेयदीपोक्तोऽनुसन्धेयः ॥ ( ८ ) ननु किमर्थं सत्प्रवृत्तावेव कामचरणं नियमेनात्रोक्तमित्यु- च्यते, निषिद्धप्रवृत्तिरप्यत्रोक्ता किं न स्यादित्याशङ्क्य किं निषिद्धं ज्ञा- निनां कर्तव्यमिति स्फुटं विधिसद्भावादेतदुच्यते ? उत निषेधाभावा- द्वेति विकल्प्याद्योत्तरत्वेन नञः प्रसज्यप्रतिषेधार्थत्वमभिप्रेत्य—अचो- दनेत्यंशं व्याचष्टे—न चेति ॥ चस्त्वर्थः । चोदना विधिः । द्वितीयोत्- रत्वेन—अपवदति हीत्यंशं योजयति—ब्राह्मण इति । अपवादो निषे- धः । चस्समुच्चये । सूत्रस्थस्यैवायमनुवादः । न चायं निषेधोऽज्ञानि- मात्रविषय इति वाच्यम् । सामान्यरूपत्वेन ज्ञानिष्वपि प्रवृत्तेः । अप- वादश्चेत्यनन्तरमस्ति यत इति शेषः । अस्यातो न निषिद्धप्रवृत्तिविष- योऽप्ययं कामचार इति जैमिनिर्मन्यत इत्याध्याहृतसाध्येनान्वयः । अ- नेन—'हि' यतः 'हि' प्रसिद्धा निषिद्धं कर्तव्यमेवेति स्पष्टचोदना विधिर्नास्ति । प्रत्युत 'हि' प्रसिद्धा 'ब्राह्मणः' इति श्रुतिः ब्रह्महन- नादि निषिद्धं कर्म 'अपवदति' न कार्यमिति निषेधति च, अतः स- दाचारस्यैव 'कामचारः, येन स्यात्' इति कामचार उक्तः, न तु नि- षिद्धस्यापीति जैमिनिर्मन्यत इति सूत्रखण्डार्थ उक्तो भवति ॥ ( ९ ) एवं 'येन स्यात्' इति वाक्यस्य जैमिनिमतानुसारेण स्वे- च्छया सदाचारविधित्वमेवोक्त्वा यत् स्तुत्यर्थेऽनुमितिरित्येवमुक्तमभ्यनु-