भारतकोश
संग्रह पर लौटें

अध्यात्म रामायण

Adhyatma Ramayana

महर्षि वेदव्यास (टीकाकार: मुनीलाल) द्वारा

DevanagariHindipublished423 पृष्ठ

३७२ | अध्यात्मरामायण | [सर्ग ८]


अष्टम सर्ग

कालका आगमन, लक्ष्मणजीका परित्याग और उनका स्वर्गगमन।


श्रीमहादेव उवाचश्रीमहादेवजी बोले—
अथ काले गते कस्मिन् भरतो भीमविक्रमः ।<br>युधाजिता मातुलेन ह्याहूतोऽगात्ससैनिकः ॥ १ ॥<br><br>रामाज्ञया गतस्तत्र हत्वा गन्धर्वनायकान् ।<br>तिस्रः कोटीः पुरे द्वे तु निवेश्य रघुनन्दनः ॥ २ ॥<br><br>पुष्करं पुष्करावत्यां तक्षं तक्षशिलाह्वये ।<br>अभिषिच्य सुतौ तत्र धनधान्यसुहृद्वृतौ ॥ ३ ॥<br><br>पुनरागत्य भरतो रामसेवापरोऽभवत् ।<br>ततः प्रीतो रघुश्रेष्ठो लक्ष्मणं प्राह सादरम् ॥ ४ ॥<br><br>उभौ कुमारौ सौमित्रे गृहीत्वा पश्चिमां दिशम् ।<br>तत्र भिल्लान्विनिर्जित्य दुष्टान् सर्वापकारिणः ॥ ५ ॥<br><br>अङ्गदश्चित्रकेतुश्च महासत्त्वपराक्रमौ ।<br>द्वयोर्द्वे नगरे कृत्वा गजाश्वधनरत्नकैः ॥ ६ ॥<br><br>अभिषिच्य सुतौ तत्र शीघ्रमागच्छ मां पुनः ।<br>रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य गजाश्वबलवाहनः ॥ ७ ॥<br><br>गत्वा हत्वा रिपून् सर्वान् स्थापयित्वा कुमारकौ ।<br>सौमित्रिः पुनरागत्य रामसेवापरोऽभवत् ॥ ८ ॥हे पार्वति ! कुछ काल बीतनेपर उग्रपराक्रमी भरतजी अपने मामा युधाजित्-द्वारा बुलाये जानेपर भगवान् रामकी आज्ञा लेकर सेनासहित उनके यहाँ गये। वहाँ पहुँचकर रघुकुलनन्दन भरतजीने तीन करोड़ प्रमुख गन्धर्वोंको मार कर दो नगर बसाये ॥१-२॥ उन्होंने पुष्करावतीमें पुष्कर और तक्षशिलामें तक्ष नामक अपने दोनों पुत्रोंको अभिषिक्त कर और उन्हें धन-धान्य तथा मित्र-मण्डलसे सम्पन्न कर वे लौट आये और भगवान् रामकी सेवामें तत्पर हो गये। तब रघुनाथजीने प्रसन्न होकर आदरपूर्वक लक्ष्मणजीसे कहा—॥३-४॥ "हे सुमित्रानन्दन ! तुम अपने दोनों कुमारोंको लेकर पश्चिम दिशामें जाओ और वहाँ सबका अपकार करनेवाले दुष्ट भिल्लोंको जीतकर दोनोंके लिये दो नगर बसाओ और उनमें महाबलवान् और पराक्रमी अङ्गद तथा चित्रकेतुका हाथी, घोड़े, धन और रत्नादि उपकरणोंसे राजतिलक कर फिर तुरन्त ही मेरे पास लौट आओ।" भगवान् रामकी इस आज्ञाको शिरोधार्य कर लक्ष्मणजी हाथी-घोड़े आदि दल-बलके सहित गये और समस्त शत्रुओंको मारकर दोनों कुमारोंको राजपदपर नियुक्त कर लौट आये तथा फिर रामसेवामें तत्पर हो गये ॥५-८॥
ततस्तु काले महति प्रयाते<br>रामं सदा धर्मपथे स्थितं हरिम् ।<br>द्रष्टुं समागादृषिवेषधारी<br>कालस्ततो लक्ष्मणमित्युवाच ॥ ९ ॥<br><br>निवेदयस्वातिबलस्य दूतं<br>मां द्रष्टुकामं पुरुषोत्तमाय ।<br>रामाय विज्ञापनमस्ति तस्य<br>महर्षिमुख्यस्य चिराय धीमन् ॥ १० ॥<br><br>तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिस्त्वरयान्वितः ।<br>आचचक्षेऽथ रामाय स सम्प्राप्तं तपोधनम् ॥ ११ ॥<br><br>एवं ब्रुवन्तं प्रोवाच लक्ष्मणं राघवो वचः ।<br>शीघ्रं प्रवेश्यतां तात मुनिः सत्कारपूर्वकम् ॥ १२ ॥तदनन्तर बहुत-सा काल व्यतीत होनेपर सर्वदा धर्ममार्गका अवलम्बन करनेवाले भगवान् रामका दर्शन करनेके लिये ऋषिवेष धारण कर काल आया और लक्ष्मणजीसे यों बोला—॥९॥ "हे बुद्धिमान् ! तुम पुरुषोत्तम महाराज रामसे निवेदन करो कि महर्षि अतिबलका दूत आपके दर्शनकी इच्छासे आया है। मुझे उन्हें बहुत देरतक उन महर्षिश्रेष्ठका सन्देश सुनाना है" ॥१०॥ उसके ये वचन सुनकर लक्ष्मणजीने तुरन्त ही श्रीरघुनाथजीसे कहा कि 'एक तपोधन आये हैं' ॥११॥ लक्ष्मणजीके ऐसा कहनेपर श्रीरघुनाथजीने उनसे कहा—"भैया, मुनिराजको तुरन्त ही बड़े सत्कारपूर्वक भीतर ले आओ" ॥१२॥

सर्ग ८ ] उत्तरकाण्ड [ ३७३


लक्ष्मणस्तु तथेत्युक्त्वा प्रावेशयत तापसम्।<br>स्वतेजसा ज्वलन्तं तं घृतसिक्तं यथाऽनलम् ॥१३॥तब लक्ष्मणजी 'बहुत अच्छा' कह घृताहुतिसे प्रज्वलित हुए अग्निके समान अपने तेजसे देदीप्यमान उस तपस्वीको भीतर ले आये ॥१३॥
सोऽभिगम्य रघुश्रेष्ठं दीप्यमानः स्वतेजसा।<br>मुनिर्मधुरवाक्येन वर्धस्वेत्याह राघवम् ॥१४॥अपनी कान्तिसे प्रकाशमान उस मुनिने श्रीरघुनाथजीके पास पहुँचनेपर उनसे अति मधुर वाणीमें 'आपका अभ्युदय हो' इस प्रकार कहा ॥१४॥
तस्मै स मुनये रामः पूजां कृत्वा यथाविधि।<br>पृष्ट्वाऽनामयमव्यग्रो रामः पृष्टोऽथ तेन सः ॥१५॥तब श्रीरामचन्द्रजीने उस मुनिकी विधिपूर्वक पूजा की और फिर शान्त भावसे रामचन्द्रजीने मुनिसे और मुनिने रामचन्द्रजीसे कुशल पूछी ॥१५॥
दिव्यासने समासीनो रामः प्रोवाच तापसम्।<br>यदर्थमागतोऽसि त्वमिह तत्प्रापयस्व मे ॥१६॥तदनन्तर दिव्यासनपर विराजमान महाराज रामने मुनिसे कहा—"आप जिसलिये यहाँ पधारे हैं वह (सन्देश) मुझसे कहिये" ॥१६॥
वाक्येन चोदितस्तेन रामेणाह मुनिर्वचः।<br>द्वन्द्वमेव प्रयोक्तव्यमनालक्ष्यं तु तद्वचः ॥१७॥भगवान् रामके इस वाक्यसे प्रेरित होकर मुनिने कहा—"यह बात हम दोनोंके बीच ही कही जा सकती है और किसीको प्रकट न होनी चाहिये ॥१७॥
नान्येन चैतच्छ्रोतव्यं नाख्यातव्यं च कस्यचित्।<br>शृणुयाद्वा निरीक्षेत यः स वध्यस्त्वया प्रभो ॥१८॥उसे न तो कोई सुने और न वह किसीसे कही जाय। यदि उसे कोई सुने अथवा देखे तो हे प्रभो ! आपको उसे मारना होगा" ॥ १८ ॥
तथेति च प्रतिज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।<br>तिष्ठ त्वं द्वारि सौमित्रे नायात्वत्र जनो रहः ॥१९॥तब रामचन्द्रजीने 'बहुत अच्छा' कह लक्ष्मणजीसे कहा—"लक्ष्मण ! तुम द्वारपर रहो, इस एकान्त स्थानमें मेरे पास कोई न आवे ॥१९॥
यद्यागच्छति को वापि स वध्यो मे न संशयः।<br>ततः प्राह मुनिं रामो येन वा त्वं विसर्जितः ॥२०॥<br><br>यत्ते सनीप्सितं वाक्यं तद्वदस्व समाग्रतः ॥२१॥यदि यहाँ कोई भी आया तो इसमें सन्देह नहीं, वह अवश्य मेरे हाथसे मारा जायगा।" फिर उन्होंने मुनिसे कहा—"तुम्हें जिसने भेजा है और तुम्हारे मनमें जो बात है वह सब मुझसे कहो" ॥२०-२१॥
ततः प्राह मुनिर्वाक्यं शृणु राम यथातथम्।<br>ब्रह्मणा प्रेषितोऽस्मीश कार्यार्थे तेऽन्तिकं प्रभो।<br><br>अहं हि पूर्वजो देव तव पुत्रः परन्तप ॥२२॥तब मुनिने कहा—"हे राम ! जो वास्तविक बात है सो सुनिये। हे ईश ! हे प्रभो ! मुझे एक कार्यके लिये ब्रह्माजीने आपके पास भेजा है। हे देव ! हे शत्रुदमन ! मैं आपका ज्येष्ठ पुत्र हूँ ॥२२॥
मायासङ्गमजो वीर कालः सर्वहरः स्मृतः।<br>ब्रह्मा त्वामाह भगवान् सर्वदेवर्षिपूजितः ॥२३॥<br><br>रक्षितुं स्वर्गलोकस्य समयस्ते महामते।<br>पुरा त्वमेक एवासीर्लोकान् संहृत्य मायया ॥२४॥हे वीर ! मायाके साथ आपका सङ्गम होनेपर मैं प्रकट हुआ था। मैं सबका नाश करनेवाला हूँ और काल नामसे प्रसिद्ध हूँ। समस्त देवर्षियोंसे पूजित भगवान् ब्रह्माजीने आपके लिये कहा है कि 'हे महामते ! अब आपका स्वर्गलोककी रक्षा करनेका समय है। पूर्वकालमें समस्त लोकोंका संहार कर एकमात्र आप ही रह गये थे ॥ २३-२४ ॥
भार्यया सहितस्त्वं मामादौ पुत्रमजीजनः।फिर आपने अपनी भार्या मायाके संयोगसे सबसे पहले अपने
३७४अध्यात्मरामायण[सर्ग ८

तथा भोगवतं नागमनन्तमुदकेशयम् ॥२५॥
मायया जनयित्वा त्वं द्वौ ससत्त्वौ महाबलौ ।
मधुकैटभौ दैत्यौ हत्वा मेदोऽस्थिसञ्चयम् ॥२६॥
इमां पर्वतसम्बद्धां मेदिनीं पुरुषर्षभ ।
पद्मे दिव्यार्कसङ्काशे नाभ्यामुत्पाद्य मामपि ॥२७॥
क्षां विधाय प्रजाध्यक्षं मयि सर्वं न्यवेदयत् ।
सोऽहं संयुक्तसम्भारस्त्वामवोचं जगत्पते ॥२८॥
रक्षां विधत्स्व भूतेभ्यो ये मे वीर्यापहारिणः ।
ततस्त्वं कश्यपाज्जातो विष्णुर्वामनरूपधृक् ॥२९॥
हतवानसि भूभारं वधाद्रक्षोगणस्य च ।
सर्वांस्तूत्सार्यमाणासु प्रजासु धरणीधर ॥३०॥
रावणस्य वधाकाङ्क्षी मर्त्यलोकमुपागतः ।
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ॥३१॥
कृत्वा वासस्य समयं त्रिदशेष्वात्मनः पुरा ।
स ते मनोरथः पूर्णः पूर्णे चायुषि ते नृषु ॥३२॥
कालस्तापसरूपेण त्वत्समीपमुपागमत् ।
ततो भूयश्च ते बुद्धिर्यदि राज्यमुपासितुम् ॥३३॥
तत्तथा भव भद्रं ते एवमाह पितामहः ।
यदि ते गमने बुद्धिर्देवलोकं जितेन्द्रिय ॥३४॥
सनाथा विष्णुना देवा भवन्तु विगतज्वराः ॥३५॥

चतुर्मुखस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा कालेन भाषितम् ।
हसन् रामस्तदा वाक्यं कृत्स्नस्यान्तकमब्रवीत् ।
श्रुतं तव वचो मेऽद्य ममापीष्टतरं तु तत् ॥३६॥
सन्तोषः परमो ज्ञेयस्त्वदागमनकारणात् ।
त्रयाणामपि लोकानां कार्यार्थं मम सम्भवः॥३७॥
भद्रं तेऽस्त्वगमिष्यामि यत एवाहमागतः ।


पुत्र मुझको तथा जलमें शयन करनेवाले अनन्त नामक फणधारी शेषनागको रचा ॥२५॥ इस प्रकार मायासे हमें उत्पन्न कर आपने महाबली और बड़े शूरवीर दो मधुकैटभ नामक दैत्योंको मारा तथा उनके मेद और अस्थियोंके समूहरूप इस पर्वतादिसे युक्त पृथिवीको रचा। हे पुरुषश्रेष्ठ ! फिर अपनी नाभिसे प्रकट हुए दिव्य सूर्यके समान तेजस्वी कमलसे मुझे उत्पन्न कर और मुझे ही प्रजापति बनाकर सृष्टि-रचनाका सारा भार मुझे ही सौंप दिया । हे जगत्पते ! इस प्रकार भार ग्रहण करनेपर मैं आपसे बोला-॥२६-२८॥ “जो प्राणी मेरे वीर्य (प्रजा) का नाश करनेवाले हैं उनसे रक्षा कीजिये।” तब आप कश्यपजीके यहाँ वामनरूपधारी विष्णुभगवान् होकर प्रकट हुए ॥२९॥ और राक्षसोंका नाश करके आपने पृथिवीका भार उतारा । हे धरणीधर ! (इस समय भी) सारी प्रजा-को उच्छिन्न होते देख आप रावणका वध करनेके लिये मर्त्यलोकमें पधारे थे। यहाँ रहनेके लिये आपने पूर्वकालमें देवताओंमें ग्यारह सहस्र वर्षका समय निश्चित किया था, सो आपकी मानव-शरीरकी आयु पूर्ण होनेके साथ ही आपका वह मनोरथ पूर्ण हो चुका है ॥३०-३२॥ अब, तापसरूपसे काल आपके पास आया है। यदि अभी आपका विचार कुछ दिन और राज्य करनेका हो तो आपका शुभ हो, वैसा ही कीजिये'-ऐसा पितामह ब्रह्माजीने कहा है। हे जितेन्द्रिय ! यदि आपका विचार भी देवलोक चलनेका हो तो (आप) विष्णुभगवान्‌से सनाथ होकर देवगण निश्चिन्त हो जायें” ॥३३-३५॥

कालके मुखसे ब्रह्माजीके ये वचन सुनकर रामजी हँसे और सबका अन्त करनेवाले कालसे बोले- “मैंने तुम्हारी सब बातें सुन लीं । वे मुझे भी अत्यन्त इष्ट हैं ॥ ३६ ॥ तुम्हारे आनेके कारण मुझे बड़ा सन्तोष हुआ है। मेरा अवतार तीनों लोकोंका कार्य करनेके लिये ही हुआ करता है ॥३७॥ तुम्हारा कल्याण हो, अब मैं जहाँसे आया था वहीं फिर

उत्तरकाण्ड - सर्ग ८: कालका आगमन, लक्ष्मणजीका परित्याग और स्वर्गगमन

सर्ग ८ ] | उत्तरकाण्ड | ३७५


मूल संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
मनोरथस्तु सम्प्राप्तो न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥३८॥<br><br>मत्सेवकानां देवानां सर्वकार्येषु वै मया ।<br>स्थातव्यं मायया पुत्र यथा चाह प्रजापतिः ॥३९॥पहुँच आऊँगा; मेरा सारा मनोरथ पूर्ण हो गया, इसमें मुझे कुछ विचारना नहीं है ॥३८॥ हे पुत्र ! देवगण मेरे सेवक हैं; मुझे, जैसा कि ब्रह्माजीने कहा है, मायासे उनके सब कार्योंमें अवश्य तत्पर रहना चाहिये" ॥३९॥
एवं तयोः कथयतोर्दुर्वासा मुनिरभ्यगात् ।<br>राजद्वारं राघवस्य दर्शनापेक्षया द्रुतम् ॥४०॥उनके इस प्रकार वार्तालाप करते समय मुनिवर दुर्वासाजी रघुनाथजीके दर्शनकी इच्छासे शीघ्रताके साथ राजद्वारपर पहुँचे ॥४०॥
मुनिर्लक्ष्मणमासाद्य दुर्वासा वाक्यमब्रवीत् ।<br>शीघ्रं दर्शय रामं मे कार्यं मेऽत्यन्तमाहितम् ॥४१॥वहाँ दुर्वासा मुनिने लक्ष्मणजीके पास आकर कहा—"मुझे तुरन्त ही महाराज रामसे मिलाओ, मेरा उनसे एक अत्यन्त आवश्यक कार्य आ पड़ा है" ॥४१॥
तच्छ्रुत्वा प्राह सौमित्रिर्मुनिं ज्वलनतेजसम् ।<br>रामेण कार्यं किं तेऽद्य किं तेऽभीष्टं करोम्यहम् ॥४२॥यह सुन श्रीलक्ष्मणजीने उन अग्निके समान तेजस्वी मुनिसे कहा—"इस समय महाराज रामसे आपको क्या काम है ? आपकी क्या इच्छा है ? उसे मैं ही पूरा करूँगा ॥४२॥
राजा कार्यान्तरे व्यग्रो मुहूर्तं सम्प्रतीक्ष्यताम् ।<br>तच्छ्रुत्वा क्रोधसन्तप्तो मुनिः सौमित्रिमब्रवीत् ॥४३॥इस समय महाराज एक और कार्यमें संलग्न हैं, कुछ देर ठहरिये।" यह सुनते ही मुनिने क्रोधसे व्याकुल होकर लक्ष्मणजीसे कहा—॥४३॥
अस्मिन् क्षणे तु सौमित्रे न दर्शयसि चेद्दिदृक्षुम् ।<br>रामं सविषयं वंशं भस्मीकुर्यां न संशयः ॥४४॥"लक्ष्मण ! यदि इसी क्षण तुमने मुझे भगवान् रामसे न मिलाया, तो इसमें सन्देह नहीं, मैं देशके सहित तुम्हारे वंशको अभी भस्म कर डालूँगा' ॥४४॥
श्रुत्वा तद्वचनं घोरमृषेर्दुर्वाससो भृशम् ।<br>स्वरूपं तस्य वाक्यस्य चिन्तयित्वा स लक्ष्मणः ॥<br>सर्वनाशाद्वरं मेऽद्य नाशो ह्येकस्य कारणात् ।<br>निश्चित्यैवं ततो गत्वा रामाय प्राह लक्ष्मणः ॥४६॥दुर्वासा ऋषिका यह भयङ्कर वाक्य सुनकर लक्ष्मणजीने उसके स्वरूपका भलीभाँति विचार किया और यह निश्चय कर कि एकके कारण सबके नाशसे तो (अकेले) मेरा नष्ट होना ही अच्छा है, उन्होंने रामचन्द्रजीके पास जाकर सारा वृत्तान्त कह सुनाया ॥४५-४६॥
सौमित्रेर्वचनं श्रुत्वा रामः कालं व्यसर्जयत् ।<br>शीघ्रं निर्गम्य रामोऽपि ददर्शात्रेः सुतं मुनिम् ॥४७॥लक्ष्मणजीके वचन सुनकर रामचन्द्रजीने कालको विदा किया और शीघ्र ही बाहर आ अत्रिनन्दन दुर्वासाजीसे मिले ॥४७॥
रामोऽभिवाद्य सम्प्रीतो मुनिं पप्रच्छ सादरम् ।<br>किं कार्यं ते करोमीति मुनिमाह रघूत्तमः ॥४८॥रघुश्रेष्ठ श्रीरामचन्द्रजीने मुनिको प्रणाम कर चित्तमें प्रसन्न हो उनसे आदरपूर्वक पूछा । रामने मुनिसे कहा—"हे मुने ! मैं आपका क्या कार्य करूँ ?" ॥४८॥
तच्छ्रुत्वा रामवचनं दुर्वासा राममब्रवीत् ।<br>अद्य वर्षसहस्राणामुपवाससमापनम् ॥४९॥<br><br>अतो भोजनमिच्छामि सिद्धं यत्ते रघूत्तम ।श्रीरामके ये वचन सुनकर दुर्वासाजीने कहा—"आज मेरा एक हजार वर्षका उपवास समाप्त हुआ है ॥४९॥ इसलिये हे रघुश्रेष्ठ ! आपके यहाँ जो भोजन तैयार हो मुझे उसीकी इच्छा है।" मुनिके ये वचन सुन

३७६. अध्यात्मरामायण [ सर्ग ८


राम्रो मुनिवचः श्रुत्वा सन्तोषेण समन्वितः ॥५०॥
स सिद्धमन्नं मुनये यथावत्समुपाहरत् ।
मुनिर्भुक्त्वाऽन्नममृतं सन्तुष्टः पुनरभ्यगात् ॥५१॥
स्वमाश्रमं गते तस्मिन् रामः सस्मार भाषितम् ।
कालेन शोकदुःखार्तो विमनाश्चातिविह्वलः ॥५२॥
अवाङ्मुखो दीनमना न शशाकाभिभाषितुम् ।
मनसा लक्ष्मणं ज्ञात्वा हतप्रायं रघूद्वहः ॥५३॥
अवाङ्मुखो बभूवाथ तूष्णीमेवाखिलेश्वरः ।
ततो रामं विलोक्याह सौमित्रिर्दुःखसम्प्लुतम् ॥५४॥
तूष्णीम्भूतं चिन्तयन्तं गर्हन्तं स्नेहबन्धनम् ।
मत्कृते त्यज सन्तापं जहि मां रघुनन्दन ॥५५॥
गतिः कालस्य कलिता पूर्वमेवेदृशी प्रभो ।
त्वयि हीनप्रतिज्ञे तु नरको मे ध्रुवं भवेत् ॥५६॥
मयि प्रीतिर्यदि भवेद्यद्यनुग्राह्यता तव ।
त्यक्त्वा शङ्कां जहि प्राज्ञ मा मा धर्मं त्यज प्रभो ॥५७॥
सौमित्रिणोक्तं तच्छ्रुत्वा रामश्चलितमानसः ।
आहूय मन्त्रिणः सर्वान् वसिष्ठं चेदमब्रवीत् ॥५८॥
मुनेरागमनं यत्तु कालस्यापि हि भाषितम् ।
प्रतिज्ञामात्मनश्चैव सर्वमावेदयत्प्रभुः ॥५९॥
श्रुत्वा रामस्य वचनं मन्त्रिणः सपुरोहिताः ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे राममक्लिष्टकारिणम् ॥६०॥
पूर्वमेव हि निर्दिष्टं तव भूभारहारिणः ।
लक्ष्मणेन वियोगस्ते ज्ञातो विज्ञानचक्षुषा ॥६१॥
त्यजाशु लक्ष्मणं राम मा प्रतिज्ञां त्यज प्रभो ।
प्रतिज्ञाते परित्यक्ते धर्मो भवति निष्फलः ॥६२॥


रामचन्द्रजीने सन्तुष्ट हो उन्हें विधिपूर्वक सिद्ध (पकाया हुआ) अन्न दिया और मुनि उस अमृततुल्य अन्नको खाकर तृप्त होकर चले गये ॥५०-५१॥

जब दुर्वासा मुनि अपने आश्रमको चले गये तो रघुनाथजीको कालके कहे हुए वचनोंका स्मरण हुआ। इससे वे शोक और दुःखसे आर्त्त तथा अति उदास और व्याकुल हो गये ॥५२॥ रघुकुल-भूषण रामने मन-ही-मन लक्ष्मणको मरा हुआ-सा मान लिया किन्तु वे दीन चित्तसे नीचेको मुख किये बैठे रहे, उनसे कुछ कह न सके ॥५३॥ सर्वेश्वर भगवान् राम नीचा मुख किये चुपचाप रह गये। तब रघुनाथजीको अत्यन्त दुःखातुर, मौन, चिन्तित और स्नेह-बन्धनकी निन्दा करते देख लक्ष्मणजीने कहा—"हे रघुनन्दन ! मेरे लिये सन्ताप न कीजिये, मुझे शीघ्र ही मार डालिये ॥५४-५५॥ प्रभो ! मैंने पहले ही निश्चय कर लिया था, कालकी गति ऐसी ही है। आपके प्रतिज्ञा-भङ्ग करनेसे तो मुझे भी अवश्य नरक भोगना पड़ेगा ॥५६॥ अतः यदि आपकी मुझपर प्रीति है और यदि मैं अनुग्रह करनेयोग्य हूँ तो हे मतिमान् रामजी ! शङ्का छोड़कर मुझे मार डालिये। प्रभो ! धर्मका त्याग न कीजिये ॥५७॥

लक्ष्मणजीका यह कथन सुनकर श्रीरघुनाथजीका चित्त चञ्चल हो गया। उन्होंने सब मन्त्रियोंको बुलाकर यह सब वृत्तान्त वसिष्ठजीको सुनाया ॥५८॥ प्रभु रामने दुर्वासा मुनिका आगमन, कालका भाषण और अपनी प्रतिज्ञा ये सब बातें उनसे कह दीं ॥५९॥ रामचन्द्रजीका कथन सुन पुरोहित वसिष्ठजीके सहित समस्त मन्त्रियोंने सब कार्य लीलाहीसे करनेवाले भगवान् रामसे हाथ जोड़कर कहा—॥६०॥ "प्रभो! पृथिवीका भार उतारनेवाले आपका लक्ष्मणजीसे पहले ही वियोग होना निश्चित है—यह बात हमने ज्ञान-दृष्टिसे जान ली है ॥६१॥ अतः हे राम ! तुरन्त ही लक्ष्मणजीको त्याग दीजिये, प्रभो ! अपनी प्रतिज्ञा भङ्ग न कीजिये क्योंकि प्रतिज्ञा-भङ्ग करनेसे सारा धर्म निष्फल हो जाता है ॥६२॥ और हे राम ! सम्पूर्ण धर्मका

सर्ग ८ ] उत्तरकाण्ड ३७७


धर्मे नष्टेऽखिले राम त्रैलोक्यं नश्यति ध्रुवम् ।<br>त्वं तु सर्वस्य लोकस्य पालकोऽसि रघूत्तम ।<br>त्यक्त्वा लक्ष्मणमेवैकं त्रैलोक्यं त्रातुमर्हसि ॥ ६३॥<br>रामो धर्मार्थसहितं वाक्यं तेषामनिन्दितम् ॥ ६४॥<br>...णमध्ये समाश्रुत्य प्राह सौमित्रिमञ्जसा ।<br>यथेष्टं गच्छ सौमित्रे माभूद्धर्मस्य संशयः ॥ ६५॥<br>परित्यागो वधो वापि सतामेवोभयं समम् ।<br>एवमुक्ते रघुश्रेष्ठे दुःखव्याकुलितेक्षणः ॥ ६६॥<br>रामं प्रणम्य सौमित्रिः शीघ्रं गृहमगात्स्वकम् ।<br>ततोऽगात्सरयूतीरमाचम्य स कृताञ्जलिः ॥ ६७॥<br>नव द्वाराणि संयम्य मूर्ध्नि प्राणमधारयत् ।<br>यदक्षरं परं ब्रह्म वासुदेवाख्यमव्ययम् ॥ ६८॥<br>पदं तत्परमं धाम चेतसा सोऽभ्यचिन्तयत् ।<br>वायुरोधेन संयुक्तं सर्वे देवाः सहर्षयः ॥ ६९॥<br>साग्नयो लक्ष्मणं पुष्पैस्तुष्टुवुश्च समाकिरन् ।<br>अदृश्यं विबुधैः कैश्चित्सशरीरं स वासवः ॥ ७०॥<br>गृहीत्वा लक्ष्मणं शक्रः स्वर्गलोकमथागमत् ।<br>ततो विष्णोश्चतुर्भागं तं देवं सुरसत्तमाः ।<br>सर्वे देवर्षयो दृष्ट्वा लक्ष्मणं समपूजयन् ॥ ७१॥नाश हो जानेपर निश्चय ही त्रिलोकीका नाश हो जाता है । हे रघुश्रेष्ठ ! आप तो सम्पूर्ण लोकोंके रक्षक हैं; अतः अकेले लक्ष्मणजीको ही त्यागकर आपको त्रिलोकीकी रक्षा करनी चाहिये" ॥ ६३॥<br><br>रघुनाथजीने सभामें उनके धर्मार्थयुक्त और निर्दोष वचन सुनकर तुरन्त ही लक्ष्मणजीसे कहा—"लक्ष्मण ! तुम्हारी जहाँ इच्छा हो वहाँ चले जाओ, जिससे धर्ममें संशय उपस्थित न हो ॥ ६४-६५॥ सत्पुरुषोंके लिये त्याग और वध दोनों समान ही हैं।" रघुश्रेष्ठ भगवान् रामके ऐसा कहनेपर लक्ष्मणजीकी आँखें दुःखसे डबडबा आयीं और वे शीघ्र ही उन्हें प्रणाम कर अपने घर आये । वहाँसे वे सरयूतटपर पहुँचे और आचमन करनेके अनन्तर उन्होंने हाथ जोड़ अपने नवों इन्द्रियगोलकोंको रोककर प्राणोंको ब्रह्मरन्ध्रमें स्थिर किया । फिर जो वासुदेव नामक अव्यय और अविनाशी परब्रह्म पद है, उस परमधामका चित्तमें ध्यान किया । इस प्रकार प्राणनिरोध करनेपर ऋषियों तथा अग्निके सहित समस्त देवताओंने लक्ष्मणजीपर पुष्प बरसाये और उनकी स्तुति की । इसी समय इन्द्र किसी भी देवताको दिखायी न देते हुए उन्हें सशरीर लेकर स्वर्गलोकमें चले आये । तब विष्णुभगवान्‌के चतुर्थांशरूप उन लक्ष्मणदेवको देखकर समस्त देवताओं और देवर्षियोंने उनका पूजन किया ६६-७१॥ भगवान्
लक्ष्मणे हि दिवमागते हरौ<br>$\hspace{2cm}$सिद्धलोकगतयोगिनस्तदा ।<br>ब्रह्मणा सह समागमन्मुदा<br>$\hspace{2cm}$द्रष्टुमाहितमहाहिरूपकम् ॥ ७२॥लक्ष्मणजीके स्वर्ग पधारनेपर ब्रह्माजीके सहित सिद्धलोकनिवासी समस्त योगीजन अति प्रसन्न होकर महासर्प (शेष) रूपधारी श्रीलक्ष्मणजीका दर्शन करनेके लिये आये ॥ ७२॥

इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे उत्तरकाण्डे अष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥

३७८अध्यात्मरामायण[सर्ग ९]

नवम सर्ग

महाप्रयाण।

श्रीमहादेव उवाचश्रीमहादेवजी बोले—
लक्ष्मणं तु परित्यज्य रामो दुःखसमन्वितः ।<br>मन्त्रिणो नैगमांश्चैव वसिष्ठं चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥हे पार्वति ! लक्ष्मणजीको त्याग देनेपर रघुनाथजीने अत्यन्त दुःखातुर हो मन्त्रियों, वेदवेत्ताओं और वसिष्ठजीसे इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥
अभिषेक्ष्यामि भरतमधिराज्ये महामतिम् ।<br>अद्य चाहं गमिष्यामि लक्ष्मणस्य पदानुगः ॥ २ ॥“आज महामति भरतको राजतिलक कर मैं भी लक्ष्मणके मार्गका अनुसरण करूँगा” ॥ २ ॥
एवमुक्ते रघुश्रेष्ठे पौरजानपदास्तदा ।<br>द्रुमा इवच्छिन्नमूला दुःखार्ताः पतिता भुवि ॥ ३ ॥रघुनाथजीके इस प्रकार कहनेपर पुरवासी तथा देशवासी लोग दुःखातुर होकर जड़से कटे हुए वृक्षके समान पृथिवीपर गिर पड़े ॥ ३ ॥
मूर्च्छितो भरतो चापि श्रुत्वा रामाभिभाषितम् ।<br>गर्हयामास राज्यं स प्राहेदं रामसन्निधौ ॥ ४ ॥रामजीका कथन सुनकर भरतजीको भी मूर्च्छा आ गयी। उन्होंने रघुनाथजीके निकट राज्यकी निन्दा करते हुए इस प्रकार कहा— ॥ ४ ॥
सत्येन च शपे नाहं त्वां विना दिवि वा भुवि ।<br>काङ्क्षे राज्यं रघुश्रेष्ठ शपे त्वत्पादयोः प्रभो ॥ ५ ॥“हे रघुश्रेष्ठ ! मैं सत्यकी शपथ करके कहता हूँ, हे प्रभो ! मुझे आपके चरणोंकी सौगन्ध है कि आपके बिना मुझे स्वर्ग-लोक या भूर्लोक कहींके भी राज्यकी इच्छा नहीं है ॥ ५ ॥
इमौ कुशलवौ राजन्नभिषिञ्चस्व राघव ।<br>कोशलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु लवं तथा ॥ ६ ॥हे महाराज राम ! इन कुश और लवको ही राजतिलक कीजिये—अवधमें वीरवर कुशको और उत्तरमें लवको राजा बनाइये ॥ ६ ॥
गच्छन्तु दूतास्त्वरितं शत्रुघ्नानयनाय हि ।<br>अस्माकमेतद्गमनं खर्वासय शृणोतु सः ॥ ७ ॥शीघ्र ही शत्रुघ्नको लानेके लिये दूत जाने चाहिये, जिससे वह भी हमारे स्वर्ग-वासके लिये जानेका वृत्तान्त सुन ले” ॥ ७ ॥
भरतेनोदितं श्रुत्वा पतितास्ताः समीक्ष्य तम् ।<br>प्रजाश्च भयसंविग्ना रामविश्लेषकातराः ॥ ८ ॥<br>वसिष्ठो भगवान् राममुवाच सदयं वचः ।<br>पश्य तातादरात्सर्वाः पतिता भूतले प्रजाः ॥ ९ ॥भरतजीका कथन सुन उनकी ओर देखकर सम्पूर्ण प्रजा भयभीत तथा रामजीके वियोगसे व्याकुल हो पृथिवीपर गिर पड़ी। तब भगवान् वसिष्ठजीने रघुनाथजीसे करुणायुक्त वचन कहा— “हे तात ! सारी प्रजा पृथिवीपर पड़ी हुई है उसे कृपा-दृष्टिसे देखो ॥ ८-९ ॥
तासां भावानुगं राम प्रसादं कर्तुमर्हसि ।<br>श्रुत्वा वसिष्ठवचनं ताः समुत्थाप्य पूज्य च ॥ १० ॥<br>सस्नेहो रघुनाथस्ताः किं करोमीति चाब्रवीत् ।<br>ततः प्राञ्जलयः प्रोचुः प्रजा भक्त्या रघूद्वहम् ॥ ११ ॥हे राम ! इनके प्रेम-भावानुसार तुम्हें भी इनपर कृपा करनी चाहिये।” वसिष्ठजीके ये वचन सुनकर रघुनाथजीने उन सबोंको उठाया और उनका सत्कार कर उनसे प्रेमपूर्वक पूछा— “कहो, मैं तुम्हारे लिये क्या करूँ ?” तब प्रजाजन हाथ जोड़कर रघुनाथजीसे भक्तिपूर्वक बोले ॥ १०-११ ॥
गन्तुमिच्छसि यत्र त्वमनुगच्छामहे वयम् ।<br>अस्माकमेषा परमा प्रीतिर्धर्मोऽयमक्षयः ॥ १२ ॥“आप जहाँ जाना चाहते हैं हम भी वहीं आपका अनुगमन करेंगे। यही हमारी सबसे बड़ी प्रसन्नता और अक्षय धर्म है ॥ १२ ॥
तवानुगमने राम हृद्गता नो दृढा मतिः ।<br>पुत्रदारादिभिः सार्धमनुयामोऽद्य सर्वथा ॥ १३ ॥<br>तपोवनं वा स्वर्गं वा पुरं वा रघुनन्दन ।हे राम ! हमारे हृदयमें आपका अनुगमन करनेका ही दृढ़ विचार है। अतः हे रघुनन्दन ! आप तपोवन, नगर, स्वर्ग आदि कहीं

सर्ग ९ ] उत्तरकाण्ड ३७९

ज्ञात्वा तेषां मनोदाढर्यं कालस्य वचनं तथा ॥१४॥ भक्तं पौरजनं चैव बाढमित्याह राघवः । कृत्वैवं निश्चयं रामस्तस्मिन्नेवाहनि प्रभुः ॥१५॥ अस्थापयामास च तौ रामभद्रः कुशीलवौ । अष्टौ रथसहस्राणि सहस्रं चैव दन्तिनाम् ॥१६॥ षष्टिं चाश्वसहस्राणामेकैकस्मै ददौ बलम् । बहुरत्नों बहुधनौ हृष्टपुष्टजनावृतौ ॥१७॥ अभिवाद्य गतौ रामं कृच्छ्रेण तु कुशीलवौ । शत्रुघ्नानयने दूतान्प्रेषयामास राघवः ॥१८॥ ते दूतास्त्वरितं गत्वा शत्रुघ्नाय न्यवेदयन् । कालस्यागमनं पश्चादत्रिपूत्रस्य चेष्टितम् ॥१९॥ लक्ष्मणस्य च निर्याणं प्रतिज्ञां राघवस्य च । पुत्राभिषेचनं चैव सर्वं रामचिकीर्षितम् ॥२०॥ श्रुत्वा तद्भूतवचनं शत्रुघ्नः कुलनाशनम् । व्यथितोऽपि धृतिं लब्ध्वा पुत्रावाहूय सत्वरः । अभिषिच्य सुबाहुं वै मथुरायां महाबलः ॥२१॥ यूपकेतुं च विदिशानगरे शत्रुसूदनः । अयोध्यां त्वरितं प्रागात्स्वयं रामदिदृक्षया ॥२२॥ ददर्श च महात्मानं तेजसा ज्वलनप्रभम् । दुकूलयुगसंवीतं ऋषिभिश्चाक्षयैर्वृतम् ॥२३॥ अभिवाद्य रमानांथं शत्रुघ्नो रघुपूङ्गवम् । प्राञ्जलिर्धर्मसहितं वाक्यं प्राह महामतिः ॥२४॥ अभिषिच्य सुतौ तत्र राज्ये राजीवलोचन । तवानुगमने राजन्विद्धि मां कृतनिश्चयम् ॥२५॥ त्यक्तुं नार्हसि मां वीर भक्तं तव विशेषतः । शत्रुघ्नस्य दृढां बुद्धिं विज्ञाय रघुनन्दनः ॥२६॥ सज्जीभवतु मध्याह्ने भवानित्यब्रवीद्वचः । अथ क्षणात्समुत्पेतुर्वानराः कामरूपिणः ॥२७॥ ऋक्षाश्च राक्षसाश्चैव गोपुच्छाश्च सहस्रशः । ऋषीणां देवतानां च पुत्रा रामस्य निर्गमम् ॥२८॥

भी जायें अब हम स्त्री-पुत्रादिके सहित सर्वथा आपका ही अनुसरण करेंगे ।" तब रघुनाथजीने उनके मन की दृढता और कालका वचन समझकर उन भक्त पुरवासियोंसे 'बहुत अच्छा, ऐसा ही करो' यह कह दिया । फिर, ऐसा निश्चय कर प्रभु रामने उसी दिन कुश और लवको (अपने-अपने राज्यपर) भेजा । उनमेंसे प्रत्येकको आठ हजार रथ, एक हजार हाथी और साठ हजार घोड़े दिये तथा बहुत-से रत्न, धन और हृष्ट-पुष्ट मनुष्योंको साथ कर दिया ॥१३-१७॥ कुश और लव रामजीको प्रणाम करके बड़ी कठिनतासे चले । इसी समय रघुनाथजीने शत्रुघ्नजीको लानेके लिये दूत भेजे ॥१८॥

उन दूतोंने तुरन्त ही जाकर कालका आगमन, दुर्वासा- जीकी करतूत, लक्ष्मणजीका महाप्रयाण, रघुनाथजीकी प्रतिज्ञा, पुत्रोंका अभिषेक और अब राम क्या करना चाहते हैं- ये सब समाचार शत्रुघ्नजीसे निवेदन कर दिये ॥१९-२०॥ इस प्रकार दूतोंके मुखसे अपने कुलके नाशका समाचार सुनकर शत्रुघ्नजी अति व्याकुल हुए, किन्तु फिर धैर्य धारण कर तुरन्त ही अपने दोनों पुत्रोंको बुलाया; और उनमेंसे महाबली सुबाहुं- को मथुराके और यूपकेतुको विदिशा नगरीके राज्य- पर अभिषिक्त कर स्वयं बड़ी शीघ्रतासे रघुनाथेजीके दर्शनके लिये अयोध्याको चले ॥ २१-२२ ॥

वहाँ पहुँचनेपर उन्होंने अपने तेजसे अग्निके समान देदीप्यमान महात्मा रामको दो वस्त्र धारण किये और चिरजीवी ऋषियोंसे घिरे हुए देखा ॥२३॥ महामति शत्रुघ्नजीने लक्ष्मीपति श्रीरघुनाथजीको प्रणाम किया और फिर हाथ जोड़कर ये धर्मयुक्त वाक्य कहे-॥२४॥ "हे कमलनयन ! मैं अपने राज्यपर दोनों पुत्रोंका अभिषेक कर आया हूँ; हे राजन् ! अब मैंने भी आपही- का अनुगमन करनेका निश्चय कर लिया है- ऐसा आप जानें ॥२५॥ हे वीर ! मैं आपका भक्त हूँ, अतः आपको मुझे छोड़ना न चाहिये ।" शत्रुघ्नका दृढ़ निश्चय जान श्रीरघुनाथजीने कहा-'तुम आज दोपहरके समय तैयार रहो ।'

इसी समय इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले वानर, रीछ, राक्षस और गोपुच्छ वानर हजारोंकी संख्यामें आ कूदे, तथा ऋषि और देवताओंके पुत्ररूप वे समस्त वानर और राक्षसगण रघुनाथजीका निर्याण

३८०अध्यात्मरामायण[ सर्ग ९

श्रुत्वा प्रोचु रघूश्रेष्ठं सर्वे वानरराक्षसाः ।
तवानुगमने विद्धि निश्चिताथीन्न्र्हिनः प्रभो ॥२९॥
एतस्मिन्नन्तरे रामं सुग्रीवोऽपि महाबलः ।
यथावदभिवाद्याह राघवं भक्तवत्सलम् ॥३०॥
अभिषिच्याङ्गदं राज्ये आगतोऽस्मि महाबलम् ।
तवानुगमने राम विद्धि मां कृतनिश्चयम् ॥३१॥
श्रुत्वा तेषां दृढं वाक्यं ऋक्षवानररक्षसाम् ।
विभीषणमुवाचेदं वचनं मृदु सादरम् ॥३२॥
धरिष्यति धरा यावत्प्रजास्तावत्प्रशाधि मे ।
वचनाद्राक्षसं राज्यं शापितोऽसि ममोपरि ॥३३॥
न किंचिदुत्तरं वाच्यं त्वया मत्कृतकारणात् ।
एवं विभीषणं तूक्त्वा हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥३४॥
मारुते त्वं चिरञ्जीव ममाज्ञां मा मृषा कृथाः ।
जाम्बवन्तमथ प्राह तिष्ठ त्वं द्वापरान्तरे ॥३५॥
मया सार्धं भवेद्युद्धं यत्किञ्चित्कारणान्तरे ।
ततस्तान् राघवः प्राह ऋक्षराक्षसवानरान् ।
सर्वानैव मया सार्धं प्रयातेति दयान्वितः ॥३६॥
उतः प्रयाते रघुवंशनाथो
विशालवक्षाः सितकञ्जनेत्रः ।
पुरोधसं प्राह वसिष्ठमार्यं
यान्त्वग्निहोत्राणि पुरो गुरो मे ॥३७॥
ततो वसिष्ठोऽपि चकार सर्वं
प्रास्थानिकं कर्म महद्विधानात् ।
क्षौमाम्बरो दर्भपवित्रपाणि-
र्महाप्रयाणाय गृहीतबुद्धिः ॥३८॥
निष्क्रम्य रामो नगरात्सिताभ्रा-
च्छशीव यातः शशिकोटिकान्तिः ।
रामस्य सव्ये सितपद्महस्ता
पद्मा गता पद्मविशालनेत्रा ॥३९॥
पार्श्वेऽथ दक्षेऽरुणकञ्जहस्ता
श्यामा ययौ भूरपि दीप्यमाना ।


[हिन्दी अनुवाद]

सुनकर उनसे कहने लगे—"प्रभो ! आप हमें भी अपने पीछे चलनेके लिये कटिबद्ध समझें" ॥२६—२९॥
इतनेहीमें महाबली सुग्रीवने भी यथावत् प्रणाम करके भक्तवत्सल रघुनाथजीसे कहा—॥३०॥ "हे राम ! मैं महाबली अंगदको राजतिलक कर आपके साथ चलने का निश्चय करके आया हूँ—ऐसा आप जानें" ॥३१॥

तब उन रीछ, वानर और राक्षसोंके ऐसे दृढ़ वाक्य सुनकर श्रीरघुनाथजीने विभीषणसे आदरपूर्वक इस प्रकार मधुर वचन कहा—॥३२॥ "मैं तुम्हें अपनी शपथ कराता हूँ, जबतक पृथिवी प्रजा धारण करे तबतक मेरे कहने- से तुम राक्षसोंका राज्य करो ॥३३॥ तुम मेरे लिये ऐसा करो, अब इस विषयमें कुछ और उत्तर न देना।
विभीषणसे इस प्रकार कह फिर वे हनुमान्जीसे बोले—॥३४॥ "हे मारुते ! तुम चिरकालतक जीवित रहो, मेरी (पूर्व) आज्ञाको मिथ्या मत करो।" फिर जाम्बवान्‌से कहा—"तुम द्वापरके अन्ततक रहो ॥३५॥ किसी कारणवश मेरे साथ तुम्हारा युद्ध होगा।" फिर श्रीरघुनाथजीने शेष सब रीछ, वानर और राक्षसोंसे दयापूर्वक कहा—"तुम सब लोग मेरे साथ चलो" ॥३६॥

दूसरे दिन सबेरे ही विशालहृदय कमलनयन भगवान् रामने पूज्य पुरोहित वसिष्ठजीसे कहा—"हे गुरो ! मेरे आगे अग्निहोत्रकी आहवनीयादि अग्नियाँ चलें" ॥३७॥ तब वसिष्ठजीने बड़े विधिपूर्वक समस्त प्रास्थानिक कर्म किये। उस समय करोड़ों चन्द्रमाओं- के समान कान्तिमान् भगवान् राम रेशमी वस्त्र धारण किये, कुशाकी पवित्री हाथमें पहने तथा महाप्रयाणमें चित्त लगाये नगरसे इस प्रकार निकले जैसे श्वेत बादलोंमेंसे चन्द्रमा निकलता हो। उनके बायीं ओर हाथमें श्वेत कमल लिये कमलके समान विशाल नेत्रवाली लक्ष्मीजी चलीं ॥३८-३९॥ तथा दायीं ओर हाथमें लाल कमल लिये अत्यन्त दीप्तिशालिनी श्यामवर्णा पृथिवी

उत्तरकाण्ड - सर्ग ९: महाप्रयाण

सर्ग ९] उत्तरकाण्ड ३८१


शास्त्राणि शस्त्राणि धनुश्च बाणां<br>जग्मुः पुरस्ताद्धृतविग्रहास्ते ॥४०॥<br>वेदाश्च सर्वे धृतविग्रहाश्च<br>ययुश्च सर्वे मुनयश्च दिव्याः ।<br>माता श्रुतीनां प्रणवेन साध्वी<br>ययौ हरिं व्याहृतिभिः समेता ॥४१॥चली । भगवान्‌के आगे सम्पूर्ण शास्त्र, शस्त्र और उनके धनुष-बाण मूर्तिमान् होकर चले ॥ ४० ॥ इसी प्रकार समस्त वेद, समस्त दिव्य मुनिजन तथा ॐकार और व्याहृतियोंके सहित वेदमाता गायत्री—ये सब भी शरीर धारण कर श्रीहरिके साथ चले ॥ ४१ ॥
गच्छन्तमेवानुगता जनास्ते<br>सपुत्रदाराः सह बन्धुवर्गैः ।<br>अनावृतद्वारमिवापवर्गं<br>रामं व्रजन्तं ययुराप्तकामाः ।<br>सान्तःपुरः सानुचरः सभार्यः<br>शत्रुघ्नयुक्तो भरतोऽनुयातः ॥४२॥इस प्रकार रघुनाथजीके चलनेपर अपने बन्धु-बान्धव और स्त्री-पुत्रादिके सहित समस्त पुरजन इस प्रकार चले मानो सफलमनोरथ हो स्वर्गके खुले द्वारको जाते हों । फिर रनवास, सेवकगण, स्त्री और शत्रुघ्नके सहित भरतजी भी चले ॥ ४२ ॥
गच्छन्तमालोक्य रमासमेतं<br>श्रीराघवं पौरजनाः समस्ताः ।<br>सवालवृद्धाश्च ययुर्द्विजाग्र्याः<br>सामात्यवर्गाश्च समन्त्रिणो ययुः ॥४३॥रघुनाथजीको लक्ष्मीजीके सहित जाते देख बालक और वृद्धोंके सहित समस्त पुरजन तथा अमात्य और मन्त्रियोंके सहित समस्त ब्राह्मणगण चले ॥ ४३ ॥
सर्वे गताः क्षत्रमुखाः प्रहृष्टा<br>वैश्याश्च शूद्राश्च तथा परे च ।<br>सुग्रीवमुख्या हरिपुङ्गवाश्च<br>स्नाता विशुद्धाः शुभशब्दयुक्ताः ॥४४॥उनके पश्चात् मुख्य-मुख्य क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र और अन्य अन्त्यजादि सभी लोग अति हर्षपूर्वक चले । फिर सुग्रीवादि श्रेष्ठ वानरगण स्नानादिसे शुद्ध हो ('श्रीरामचन्द्रजीकी' जय आदि) मंगलमय शब्द करते हुए चले ॥४४॥
न कश्चिदासीद्भवदुःखयुक्तो<br>दीनोऽथवा बाह्यसुखेषु सक्तः ।<br>आनन्दरूपानुगता विरक्ता<br>ययुश्च रामं पशुभृत्यवर्गैः ॥४५॥(उनमेंसे) कोई भी संसार-दुःखसे दुःखी, दीन अथवा बाह्य विषयोंमें आसक्त नहीं था । वे सभी परमानन्दरूप भगवान् रामके अनुगामी संसारसे उपराम होकर अपने पशु और नौकर-चाकरोंके सहित रघुनाथजीके साथ चले गये ॥ ४५ ॥
भूतान्यदृश्यानि च यानि तत्र<br>ये प्राणिनः स्थावरजङ्गमाश्च ।<br>साक्षात्परात्मानमनन्तशक्तिं<br>जग्मुर्विरक्ताः परमेकमीशम् ॥४६॥जो प्राणी कभी दिखलायी नहीं पड़ते थे तथा जितने स्थावर और जंगम जीव थे वे सभी संसारसे विरक्त होकर एकमात्र परमेश्वर अनन्तशक्ति साक्षात् परमात्मा रामके साथ चले ॥ ४६ ॥
नासीदयोध्यानगरे तु जन्तुः<br>कश्चित्तदा राममना न यातः ।<br>शून्यं बभूवाखिलमेव तत्र<br>पुरं गते राजनि रामचन्द्रे ॥४७॥उस समय अयोध्यामें ऐसा कोई जीव नहीं था जो भगवान् राममें चित्त लगाकर उनका अनुगामी न हुआ हो । महाराज रामचन्द्रके कूच करते ही वह सारा नगर सूना हो गया ॥ ४७ ॥
ततोऽतिदूरं नगरात्स गत्वा<br>दृष्ट्वा नदीं तां हरिनेत्रजाताम् ।<br>ननन्द रामः स्मृतपावनोऽतो<br>ददर्श चाशेषमिदं हृदिस्थम् ॥४८॥नगरसे बहुत दूर निकल जानेपर श्रीरघुनाथजीने विष्णुभगवान्‌के नेत्रसे प्रकट हुई (सरयू) नदी देखी । उसे देखकर भगवान् बड़े प्रसन्न हुए और उन्हें अपने विशुद्ध स्वरूपकी स्मृति हो आयी; अतः वे इस सम्पूर्ण जगत्‌को अपने हृदयमें स्थित देखने लगे ॥ ४८ ॥
३८२अध्यात्मरामायण[ सर्ग ९
अथागतस्तत्र पितामहो महान्<br>देवाश्च सर्वे ऋषयश्च सिद्धाः ।<br>विमानकोटीभिरपारपारं<br>समावृतं खं सुरसेविताभिः ॥४९॥<br>रविप्रकाशाभिरभिस्फुरत्स्वं<br>ज्योतिर्मयं तत्र नभो बभूव ।<br>स्वयंप्रकाशैर्महतां महद्भिः<br>समावृतं पुण्यकृतां वरिष्ठैः ॥५०॥इसी समय, वहाँ पितामह ब्रह्माजी तथा अन्य समस्त देवता, ऋषि और सिद्धगण आये । उस समय जिनमें देवगण विराजमान थे ऐसे सूर्यके समान तेजस्वी करोड़ों विमानोंसे अनन्तपार आकाश खचाखच भर गया । (उनके प्रकाशसे) प्रज्वलित होकर वह स्वयं भी देदीप्यमान हो उठा । (इनके अतिरिक्त पुण्यलोकोंसे आये हुए) पुण्यवानोंमें श्रेष्ठ तथा महात्माओंमें महान् स्वयंप्रकाशमय दिव्य पुरुषोंसे भी आकाश मानो ढँक गया ॥४९-५०॥
ववुश्च वाताश्च सुगन्धवन्तो<br>ववर्ष वृष्टिः कुसुमावलीनाम् ।<br>उपस्थिते देवमृदङ्गनादे<br>गायत्सु विद्याधरकिन्नरेषु ॥५१॥<br>रामस्तु पद्भ्यां सरयूजलं सकृ-<br>त्स्पृष्ट्वा परिक्रामदनन्तशक्तिः ॥५२॥उस समय सुगन्धमय वायु चलने लगा और कुसुमसमूहोंकी (निरन्तर) वर्षा होने लगी । तब देवताओंका मृदंगनाद और विद्याधर तथा किन्नरोंका गान होते हुए अनन्तशक्ति भगवान् रामने एक बार सरयूजलका स्पर्श (आचमन) कर चरणोंसे उसकी परिक्रमा की ॥ ५१-५२ ॥
ब्रह्मा तदा प्राह कृताञ्जलिस्तं<br>रामं परात्मन् परमेश्वरस्त्वम् ।<br>विष्णुः सदानन्दमयोऽसि पूर्णो<br>जानासि तत्त्वं निजमैशमेकम् ।<br>तथापि दासस्य ममाखिलेश<br>कृतं वचो भक्तपरोऽसि विद्वन् ॥५३॥उस समय,ब्रह्माजी हाथ जोड़कर भगवान् रामसे कहने लगे—"हे परमात्मन् ! आप सबके स्वामी, नित्यानन्दमय, सर्वत्र परिपूर्ण और साक्षात् विष्णुभगवान् हैं। अपने एकमात्र ईश्वरीय तत्त्वको आप ही जानते हैं। तथापि हे अखिलेश्वर ! आपने मुझ दासका निवेदन पूर्ण कर दिया, (सो ठीक ही है, क्योंकि) हे विद्वन् ! आप भक्तवत्सल हैं॥ ५३ ॥
त्वं भ्रातृभिर्वैष्णवमेवमाद्यं<br>प्रविश्य देहं परिपाहि देवान् ।<br>यद्वा परो वा यदि रोचते तं<br>प्रविश्य देहं परिपाहि नस्त्वम् ॥५४॥हे प्रभो ! अब आप भाइयोंसहित अपने आदिविग्रह विष्णुदेहमें प्रविष्ट होकर देवताओंकी रक्षा कीजिये, अथवा यदि आपको कोई और शरीर प्रिय हो तो उसीमें प्रवेश करके हम सबका पालन कीजिये ॥ ५४ ॥
त्वमेव देवाधिपतिश्च विष्णु-<br>र्जानान्ति न त्वां पुरुषा विना माम् ।<br>सहस्रकृत्वस्तु नमो नमस्ते<br>प्रसीद देवेश पुनर्नमस्ते ॥५५॥आप ही देवाधिपति विष्णुभगवान् हैं। इस बातको मेरे सिवा और कोई पुरुष नहीं जानता। हे देवेश ! आपको हजारों बार नमस्कार है, आप प्रसन्न होइये, आपको पुनः-पुनः नमस्कार है" ॥ ५५ ॥
पितामहप्रार्थनया स रामः<br>पश्यत्सु देवेषु महाप्रकाशः ।<br>मुष्णंश्च चक्षूंषि दिवौकसां तदा<br>बभूव चक्रादियुतश्चतुर्भुजः ॥५६॥तब पितामह ब्रह्माजीकी प्रार्थनासे महातेजोमय भगवान् राम सब देवताओंके देखते-देखते उनकी दृष्टिको चुराते हुए चक्रादि आयुधोंसे युक्त चतुर्भुजरूप हो गये ॥ ५६ ॥ लक्ष्मणजी अद्भुत फणा धारण कर भगवान्-

सर्ग ९] उत्तरकाण्ड ३८३


संस्कृत श्लोकहिन्दी अनुवाद
शेषो बभूवेश्वरतल्पभूतः<br>सौमित्रिरत्यद्भुतभोगधारी ।<br>बभूवतुश्चक्रदरौ च दिव्यौ<br>कैकेयिसूनुर्लवणान्तकश्च ॥५७॥की शय्यारूप शेषनाग हो गये, तथा कैकेयीपुत्र भरत और लवणान्तक शत्रुघ्न दिव्य चक्र और शंख हो गये ॥ ५७ ॥
सीता च लक्ष्मीर्भवत्पुरैव<br>रामो हि विष्णुः पुरुषः पुराणः ।<br>सहानुजः पूर्वशरीरकेण<br>बभूव तेजोमयदिव्यमूर्तिः ॥५८॥सीताजी तो पहले ही लक्ष्मीजी हो गयी थीं। भगवान् राम पुराणपुरुष विष्णुभगवान् ही हैं। वे भाइयोंके सहित अपने पूर्व-शरीरसे तेजोमय दिव्य-स्वरूपवाले हो गये ॥ ५८ ॥
विष्णुं समासाद्य सुरेन्द्रमुख्या<br>देवाश्च सिद्धा मुनयश्च यक्षाः ।<br>पितामहाद्याः परितः परेशं<br>स्तवैर्गृणन्तः परिपूजयन्तः ॥५९॥<br>आनन्दसम्प्लावितपूर्णचित्ता<br>बभूविरे प्राप्तमनोरथास्ते ।<br>तदाह विष्णुर्द्रुहिणं महात्मा<br>एते हि भक्ता मयि चानुरक्ताः ॥६०॥फिर उन विष्णुभगवान्‌के पास चारों ओरसे इन्द्रादि देवता, सिद्ध, मुनि, यक्ष और ब्रह्मा आदि प्रजापतिगण आकर उन परमेश्वरकी स्तोत्रोंद्वारा स्तुति करते हुए पूजा करने लगे और अपना मनोरथ पूर्ण हो जानेसे मन-ही-मन आनन्दमग्न हो गये। तब महात्मा विष्णुभगवान्‌ने ब्रह्माजीसे कहा—"ये सब मेरे भक्त और मुझमें प्रीति रखनेवाले हैं ॥ ५९-६० ॥
यान्तं दिवं मामनुयान्ति सर्वे<br>तिर्यक्शरीरा अपि पुण्ययुक्ताः ।<br>वैकुण्ठसाम्यं परमं प्रयान्तु<br>समाविशस्वाशु ममाज्ञया त्वम् ॥६१॥मेरे साथ ये सब भी स्वर्गलोकको जाना चाहते हैं। इनमें जो तिर्यक्शरीरधारी हैं वे भी बड़े पुण्यात्मा हैं। ये सब वैकुण्ठके समान उत्तम लोकोंको प्राप्त हों; मेरी आज्ञासे तुम शीघ्र वहाँ इनका प्रवेश करा दो" ॥ ६१ ॥
श्रुत्वा हरेर्वाक्यमथाब्रवीत्कः<br>सान्तानिकान्यान्तु विचित्रभोगान् ।<br>लोकान्मदीयोपरि दीप्यमानां-<br>स्त्वद्भक्तियुक्ताः कृतपुण्यपुञ्जाः ॥६२॥भगवान्‌के ये वचन सुनकर ब्रह्माजीने कहा—"भगवन् ! आपकी भक्तिसे युक्त ये महापुण्यशाली लोग मेरे लोकसे भी ऊपर अत्यन्त दीप्तिशाली और विचित्र भोगोंसे सम्पन्न सान्तानिक लोकोंको प्राप्त हों ॥ ६२ ॥
ये चापि ते राम पवित्रनाम<br>गृणन्ति मर्त्या लयकाल एव ।<br>अज्ञानतो वापि भजन्तु लोकां-<br>स्तानेव योगैरपि चाधिगम्यान् ॥६३॥हे राम ! और भी जो लोग मरनेके समय ही आपका पवित्र नाम लेंगे अथवा जो भूलकर भी आपका भजन करेंगे वे भी योगियोंको प्राप्त होनेयोग्य उन्हीं लोकोंको जायेंगे" ॥ ६३ ॥
ततोऽतिहृष्टा हरिराक्षसाद्याः<br>स्पृष्ट्वा जलं त्यक्तकलेवरास्ते ।<br>प्रपेदिरे प्राक्तनमेव रूपं<br>यदंशजा ऋक्षहरीश्वरास्ते ॥६४॥यह सुनकर समस्त वानर और राक्षसादि अति प्रसन्न हुए और जलस्पर्श करके शरीर छोड़ने लगे। ये रीछ और वानर आदि जिस-जिसके अंशसे उत्पन्न हुए थे उस-उस देवताके पूर्वरूपको ही प्राप्त हो गये ॥ ६४ ॥
प्रभाकरं प्राप हरिप्रवीरः<br>सुग्रीव आदित्यजवीर्यवत्त्वात् ॥६५॥वानरराज सुग्रीव सूर्यके वीर्यसे उत्पन्न हुए थे अतः वे सूर्यमें लीन हो गये ॥ ६५ ॥ तदनन्तर
३८४अध्यात्मरामायण[ सर्ग ९

ततो विमग्नाः सरयूजलेषु
नराः परित्यज्य मनुष्यदेहम् ।
आरुह्य दिव्याभरणा विमानं
प्रापुश्च ते सान्तनिकाख्यलोकान् ॥६६॥
अयोध्या-निवासी लोग सरयूके जलमें डूब-डूबकर मनुष्य देहको त्याग दिव्य आभूषणोंसे विभूषित हो विमानोंपर चढ़कर सान्तनिक नामक लोकोंमें पहुँच गये ॥६६॥

तिर्यक्प्रजाता अपि रामदृष्टा
जलं प्रविष्टा दिवमेव याताः ।
दिदृक्षवो जानपदाश्च लोका
रामं समालोक्य विमुक्तसङ्गाः ।
स्मृत्वा हरिं लोकगुरुं परेशं
स्पृष्ट्वा जलं स्वर्गमवापुरञ्जः ॥६७॥
जो तिर्यक् योनियोंमें उत्पन्न हुए थे वे (कूकुर-शूकर आदि) भी भगवान् रामकी दृष्टि पड़नेसे जलमें डूबकर स्वर्गलोकको ही चले गये। जो देशवासी लोग यह सब कौतुक देखनेके लिये आये थे वे भी श्रीरामचन्द्रजीका दर्शन कर संसारकी आसक्तिको छोड़ लोकगुरु परमेश्वर भगवान् विष्णुका स्मरण करते हुए जलस्पर्श कर अनायास स्वर्गको चले गये ॥ ६७ ॥

एतावदेवोत्तरमाह शम्भुः
श्रीरामचन्द्रस्य कथावशेषम् ।
यः पादमप्यत्र पठेत्स पापा-
द्विमुच्यते जन्मसहस्रजातात् ॥६८॥
श्रीमहादेवजीने भगवान् रामकी कथाका परिशिष्ट रूप यह इतना ही उत्तरकाण्ड कहा है। जो पुरुष इसका एक पाद (चौथाई श्लोक) भी पढ़ता है वह अपने हजारों जन्मोंके पापोंसे मुक्त हो जाता है॥ ६८॥

दिने दिने पापचयं प्रकुर्वन्
पठेन्नरः श्लोकमपीह भक्त्या ।
विमुक्तसर्वाघचयः प्रयाति
रामस्य सालोक्यमनन्यलभ्यम् ॥६९॥
नित्यप्रति अनेकों पाप करनेवाला पुरुष यदि भक्तिपूर्वक इसका एक श्लोक भी पढ़े तो सम्पूर्ण पापराशिसे छूटकर श्रीरामके सालोक्य-पदको प्राप्त हो जाता है, जो दूसरोंके लिये अलभ्य है॥ ६९॥

आख्यानमेतद्रघुनायकस्य
कृतं पुरा राघवचोदितेन ।
महेश्वरेणाप्तभविष्यदर्थं
श्रुत्वा तु रामः परितोषमेति ॥७०॥
श्रीरघुनाथजीकी प्रेरणासे उनकी इस कथाको, जिसमें भविष्य चरित्रोंका ही वर्णन किया गया है, पहले श्रीमहादेवजीने रचा था। इसको सुनकर श्रीरामचन्द्रजी बड़े प्रसन्न होते हैं ॥ ७०॥

रामायणं काव्यमनन्तपुण्यं
श्रीशङ्करेणाभिहितं भवान्यै ।
भक्त्या पठेद्यः शृणुयात्स पापै-
र्विमुच्यते जन्मशतोद्भवैश्च ॥७१॥
रामायण नामक यह अनन्त पुण्यप्रद काव्य श्रीशंकरभगवान्ने पार्वतीजीसे कहा है। जो पुरुष इसे भक्तिपूर्वक पढ़ता अथवा सुनता है वह अपने सैकड़ों जन्मोंके पापपुञ्जसे मुक्त हो जाता है ॥ ७१ ॥

अध्यात्मरामं पठतश्च नित्यं
श्रोतुश्च भक्त्या लिखितुश्च रामः ।
अतिप्रसन्नश्च सदा समीपे
सीतासमेतः श्रियमातनोति ॥७२॥
इस अध्यात्मरामायणको नित्यप्रति पढ़ने, सुनने अथवा भक्तिपूर्वक लिखनेवालेसे अत्यन्त प्रसन्न होकर भगवान् राम सीताजीके सहित उसके पास रहकर उसकी श्रीवृद्धि करते हैं॥ ७२ ॥

सर्ग ९ ] उत्तरकाण्ड ३८५


रामायणं जनमनोहरमादिकाव्यं<br>ब्रह्मादिभिः सुरवरैरपि संस्तुतं च।<br>श्रद्धान्वितः पठति यः शृणुयात्तु नित्यं<br>विष्णोः प्रयाति सदनं स विशुद्धदेहः॥७३॥ब्रह्मा आदि सुरश्रेष्ठोंसे प्रशंसित और मनुष्योंके मनको हरनेवाले इस आदिकाव्य रामायणको जो पुरुष नित्यप्रति श्रद्धापूर्वक पढ़ता या सुनता है वह विशुद्ध शरीर धारण कर भगवान् विष्णुके धामको प्राप्त होता है ॥ ७३ ॥

इति श्रीमदध्यात्मरामायणे उमामहेश्वरसंवादे
उत्तरकाण्डे नवमः सर्गः ॥९॥


समाप्तमिदमुत्तरकाण्डम्।


पार्वत्यै परमेश्वरेण गदिते ह्याध्यात्मरामायणे
काण्डैः सप्तभिरन्वितेऽतिशुभदे सर्गाश्चतुःषष्टिकाः।
श्लोकानान्तु शतद्वयेन सहितान्युक्तानि चत्वारि वै
साहस्राणि समासतः श्रुतिशतान्युक्तानि तत्त्वार्थतः॥

साक्षात् परमेश्वर (श्रीमहादेवजी) द्वारा पार्वतीजीके प्रति कहे हुए, सात काण्डोंसे युक्त इस शुभप्रद अध्यात्मरामायणमें चौंसठ सर्ग हैं। इसकी समाप्तिपर्यन्त कुल चार हजार दो सौ श्लोक कहे गये हैं तथा तत्त्वार्थका विवेचन करते हुए सैकड़ों श्रुतियाँ कही गयी हैं।


(समाप्त)

श्रीरामाय नमः


श्रीजानकीजीवनाष्टकम्

आलोक्य यस्यातिललामलीलां सद्भाग्यभाजौ पितरौ कृतार्थौ ।
तमर्भकं दर्पकदर्पचौरं श्रीजानकीजीवनमानतोऽस्मि ॥ १ ॥

श्रुतैव यो भूपतिमात्तवाचं वनं गतस्तेन न नोदितोऽपि ।
तं लीलयाऽऽह्लादविषादशून्यं श्रीजानकीजीवनमानतोऽस्मि ॥ २ ॥

जटायुषो दीनदशां विलोक्य प्रियावियोगप्रभवं च शोकम् ।
यो वै विसस्मार तमार्द्रचित्तं श्रीजानकीजीवनमानतोऽस्मि ॥ ३ ॥

यो वालिना ध्वस्तबलं सुकण्ठं न्ययोजयद्राजपदे कपीनाम् ।
तं स्वीयसन्तापसुतप्तचित्तं श्रीजानकीजीवनमानतोऽस्मि ॥ ४ ॥

यच्च्याननिर्धूतवियोगवह्निर्विदेहबाला विबुधारिवन्द्याम् ।
प्राणान्दधे प्राणमयं प्रभुं तं श्रीजानकीजीवनमानतोऽस्मि ॥ ५ ॥

यस्यातिवीर्याम्बुधिवीचिराजौ वंश्यैरहो वैश्रवणो विलीनः ।
तं वैरिविध्वंसनशीललीलं श्रीजानकीजीवनमानतोऽस्मि ॥ ६ ॥

यद्रूपराकेशमयूखमालाऽनुरञ्जिता राजरमाऽपि रेजे ।
तं राघवेन्द्रं विबुधेन्द्रवन्द्यं श्रीजानकीजीवनमानतोऽस्मि ॥ ७ ॥

एवं कृता येन विचित्रलीला मायामनुष्येण नृपच्छलेन ।
तं वै मरालं मुनिमानसानां श्रीजानकीजीवनमानतोऽस्मि ॥ ८ ॥

श्रीहरिः

गीताप्रेस, गोरखपुरकी पुस्तकें


गीता-[ श्रीशांकरभाष्यका सरल हिन्दी-अनुवाद ] इसमें मूल भाष्य तथा भाष्यके सामने ही अर्थ लिखकर पढ़ने और समझनेमें सुगमता कर दी गयी है, भाष्यके पदोंको अलग-अलग करके लिखा गया है और श्रुति, स्मृति, इतिहासके उद्धृत प्रमाणोंका सरल अर्थ दिया गया है तथा गीतामें आये हुए हरेक शब्दकी पूरी सूची है, २ तिरंगे, १ इकरंगे चित्र, पृष्ठ ५०४, मू० साधारण जिल्द २॥), बढ़िया जिल्द २॥।)

**गीता-**मूल, पदच्छेद, अन्वय, साधारण भाषाटीका, टिप्पणी, प्रधान और सूक्ष्मविषय एवं त्यागसे भगवद्-प्राप्तिसहित, मोटा टाइप, मजबूत कागज, सुन्दर कपड़ेकी जिल्द, ५७० पृष्ठ, ४ बहुरंगे चित्र, सातवाँ संस्करण (अब तक ५६००० छप चुकी है)। बिना अधिक परिश्रमके ही समझ सकते हैं, विद्यार्थियोंके भी बड़े कामकी है। अर्थमें खींचातानी नहीं है, ऐसी सस्ती गीता और न मिलेगी। मू० $\dots$ १।)

**गीता-**प्रायः सभी विषय १।) वालीके समान, श्लोकोंके सिरेपर भावार्थ छुपा हुआ है, चार बहुरंगे चित्र, साइज और टाइप कुछ छोटे, पृष्ठ ४६८, यह १५००० छप चुकी है। मू० ॥=) स० $\dots$ ॥=)

**गीता-**श्लोक और साधारण भाषाटीकासहित आकार २० $\times$ ३० सोलहपेजी, पृ० ३१६ टिप्पणी, प्रधान विषय और त्यागसे भगवत्-प्राप्ति नामक निबन्धसहित मोटा टाइप मू० ॥) स० $\dots$ ॥=)

**गीता-**भाषाटीका, सचित्र, त्यागसे भगवत्-प्राप्तिसहित, पाकेट-साइज (३५०००० छप चुकी है), सभी विषय आठ आनेवालीके समान, मूल्य =)॥ सजिल्द $\dots\dots\dots$ =)॥

**गीता-**मूल, मोटे अक्षरवाली, माहात्म्य, अंगन्यास, करन्याससहित, सचित्र, मूल्य ।-) सजिल्द $\dots$ ।=)

**गीता-**केवल भाषा, संस्कृत श्लोक न पढ़ सकनेवालोंके लिये बड़ी उपयोगी है मू० ।) सजिल्द $\dots$ ।=)

**गीता-**मूल, विष्णुसहस्रनामसहित, पृ० १३२ आठवाँ संस्करण (१७६०० छप चुकी है) सचित्र और सजिल्द =)

**गीता-**मूल, ताबीजी, साइज २ $\times$ २॥ इन्च, सजिल्द और सचित्र, इसमें माहात्म्य, करन्यास, ध्यानादि भी दिये गये हैं, मूल्य $\dots\dots\dots$ =)

**गीता-**दो पन्नोंमें सम्पूर्ण १८ अध्याय, इसे ताबीजमें भरकर गले या हाथमें बाँध सकते हैं, मू० $\dots$ -)

**गीता-**केवल दूसरी अध्याय, मूल और अर्थसहित, पाकेट-साइज, यह पुस्तक बाँटनेके लिये बड़ी उपयोगी है ।>

गीता-सूची, (Gita List) भिन्न-भिन्न भाषाओंकी गीताओँकी सूची, मू० $\dots\dots$ ॥)

**गीताका सूक्ष्म विषय-**गीताके प्रत्येक श्लोकोंका हिन्दीमें सारांश है, मू० $\dots\dots$ -)l

**श्रीकृष्ण-विज्ञान-**गीताका श्लोकोंसहित हिन्दी-पद्यानुवाद। सचित्र १) स० $\dots$ १।)

श्रीमद्भगवद्गीता गुजराती भाषामें

सभी विषय १।) वाली गीताके समान, मूल्य $\dots\dots$ ६।) .

श्रीमद्भगवद्गीता मराठी भाषामें

सभी विषय १।) वाली गीताके समान, मूल्य $\dots\dots$ १।)

श्रीमद्भगवद्गीता बंगला भाषामें

सभी विषय ॥।=) वाली गीताके समान, मूल्य १) सजिल्द $\dots\dots$ १।)


( २ )

श्रीजयदयालजी गोयन्दकाकी पुस्तकें—श्रीहनुमानप्रसादजी पोद्दारद्वारा लिखित और सम्पादित पुस्तकें—
तत्त्व-चिन्तामणि [ भाग १ ]—(सचित्र) यह ग्रन्थ परमउपयोगी है। इसके मननसे धर्ममें श्रद्धा, भगवान्‌में प्रेम और विश्वास एवं नित्यके बर्तावमें सत्य व्यवहार और सबसे प्रेम, अत्यन्त आनन्द एवं शान्तिकी प्राप्ति होती है। पृष्ठ ३५२, मूल्य ॥=) स० ॥।-)विनय-पत्रिका—सरल हिन्दी-टीका-सहित पृष्ठ ४२०, चित्र ३ सुनहरी, २ रंगीन, १ सादा मू० १) स० १।) स्वामीजीके पदोंका सरल हिन्दी भाषामें सबके समझने योग्य भावार्थ लिखा गया है, प्रचारके विचारसे मूल्य बहुत अनुकूल रक्खा गया है।
परमार्थ-पत्रावली—(सचित्र) कल्याणकारी २१ पत्रोंका छोटा-सा संग्रह, पृष्ठ १४४, मू० ।)नैवेद्य—धर्म-सम्बन्धी चुने हुए २८ लेख और ६ कविताओंका सचित्र संग्रह। मू० ॥=) स० ... ॥।-)
**गीता-निबन्धावली—**यह गीताकी अनेक बातें समझनेके लिये उपयोगी है। पृ० ८८, मू० ≡)॥**तुलसी-दल—**इसमें इतने विषय हैं कि सबके लिये कुछ-न-कुछ अपने मनकी बात मिल सकती है। पृ० २६४, मूल्य ॥) सजिल्द ... ॥=)
**गीताके कुछ जानने योग्य विषय—**गीताके कुछ विषय समझानेकी चेष्टा की गयी है, पृ० ४३, मूल्य -)॥**भक्त-बालक—**इसमें गोविन्द, मोहन, धन्ना जाट, चन्द्रहास और सुधन्वाकी कथाएँ हैं। ५ चित्र, पृ० ८०, ।-)
**सच्चा सुख और उसकी प्राप्तिके उपाय—**साकार और निराकारके ध्यानादिका रहस्यपूर्ण वर्णन मू० -)॥**भक्त-नारी—**इसमें शबरी, मीरां, जना, करमैती और रवियाकी प्रेमपूर्ण कथाएँ हैं। ६ चित्र, पृ०८०, ।-)
**गीतोक्त सांख्ययोग और निष्कामकर्मयोग—**विषय नामसे ही प्रकट है। मू० ... -)॥**भक्त-पञ्चरत्न—**इसमें रघुनाथ, दामोदर और उसकी पत्नी, गोपाल, शान्तोबा और उसकी पत्नी और नीताम्बरदासके चरित्र हैं। मू० ... ।-)
श्रीप्रेमभक्तिप्रकाश—(सचित्र) इसमें भगवान्‌की प्रार्थना तथा मानसिक पूजा आदिका वर्णन है। मूल्य -)पत्र-पुष्प—(सचित्र, कविता-संग्रह) पृष्ठ-संख्या १६, मू० ≡)॥ स० ... १)॥
**त्यागसे भगवत्प्राप्ति—**त्यागोंके द्वारा मोक्षमन्दिरकी प्राप्तिके लिये पथप्रदर्शक है। मू० -)**मानव-धर्म—**इसमें धर्मके दस लक्षणोंपर अच्छा विवेचन है। पृ० ११२ मू० ... ≡)
**भगवान् क्या हैं ?—**इसमें परमार्थतत्त्व भर देनेकी चेष्टा की गयी है। मू० ... -)साधन-पथ—सचित्र पृष्ठ ७२, मू० ... =)॥
**धर्म क्या है ?—**नामसे ही पुस्तकके विषयका पता लग जाता है। मू० ... )।**स्त्री-धर्मप्रश्नोत्तरी—**नये संस्करणमें १ तिरंगा चित्र भी हैं। पृ० ५६ मू० ... =)
**गजलगीता—**लड़कोंके गाने योग्य एवं नित्य पाठ करने योग्य सरल हिन्दीमें गजलके ढङ्गपर गीताके १२ वें अध्यायके कुछ उपदेशोंका अनुवाद है, चौथी बार ५०००० छपी है। मूल्य ... आधा पैसा**आनन्दकी लहरें—**इसमें हम दूसरोंको सुख पहुँचाते हुए खुद कैसे सुखी हों, यह बताया गया है। मू० -)॥<br>**मनको वशमें करनेके उपाय—**इसमें एक चित्र है। -)।<br>**ब्रह्मचर्य—**ब्रह्मचर्यकी रक्षाके अनेक सरल उपाय बताये गये हैं। मू० ... -)<br>**समाज-सुधार—**समाजके जटिल प्रश्नोंपर प्रकाश डाला गया है। मू० ... -)<br>**दिव्य सन्देश—**वर्तमान दाम्भिक युगमें किस उपायसे शीघ्र भगवत्-प्राप्ति हो सकती है, इसमें उसके सरल उपाय बतलाये गये हैं। मू० ... )।

( ३ )


स्वामीजी श्रीभोलेबाबाजीव्दारा लिखित पुस्तकें

श्रुति-रत्नावली— (सचित्र) वेद-उपनिषद् आदिके चुने हुए मन्त्रोंका अर्थसहित संग्रह मूल्य ॥)

श्रुतिकी टेर— (सचित्र) पृष्ठ-संख्या १५०, पुस्तक सीधी-सादी बोलचालकी कवितामें लिखी गयी है, वेदान्तके विषयकी है। मूल्य केवल ।)

वेदान्त-छन्दावली— (सचित्र) इसमें वेदान्तके विचारणीय प्रश्न और उपदेश हैं, पुस्तक सुन्दर कवितामें लिखी गयी है। पृष्ठ-संख्या ७५ मू० =)।।

श्रीवियोगी हरिजीकी पुस्तकें—

प्रेम-योग— आपकी भावुकतापूर्ण लेखनीसे लिखा हुआ यह ग्रन्थ अपने ढंगका एक ही है। सजीव भाषा और दिव्य भावोंसे सना हुआ यह प्रेम-योग प्रेम-साहित्यका एक पूर्ण ग्रन्थ कहा जा सकता है। दो खण्ड, पृ० ४२०, मूल्य १।) सजिल्द १॥)

गीतामें भक्ति-योग— आपके अन्य ग्रन्थोंकी तरह यह पुस्तक भी सुन्दर हुई है। पृष्ठ १०८, दो चित्र, मू० ।-)

भजन-संग्रह पहला भाग— इस भागमें तुलसीदासजी, सूरदासजी, कबीरजीके भजन हैं। मू० =)

भजन-संग्रह दूसरा भाग— इसमें हितहरिवंश, स्वामी हरिदास, गदाधर भट्ट, व्यासजी, श्रीभट्ट, सूरदास, नागरीदास, नारायणस्वामी, ललितकिशोरी, दादू-दयाल, रैदास, मलूकदास, चरनदास, गुरु नानक आदिके भजन हैं। मू० ... =)

भजन-संग्रह तीसरा भाग— इसमें मीराबाई, सहजो-बाई, बनीठनी, प्रतापकुंवरि, श्रीयुगलप्रिया, श्री-रामप्रिया, रानी रूपकुँवरि आदिके भजन हैं। मू०=)

चतुर्वेदी पं० श्रीद्वारकाप्रसादजीकी पुस्तकें—

भागवतरत्न प्रह्लाद— यह पवित्र चरित्र हम माँ, बहिन, बेटी, भाई, भौजाई आदि सबके हाथोंमें पढ़नेके लिये दे सकते हैं। पृष्ठ ३४०, ३ रंगीन और ३ सादे चित्र, मू० १) सजिल्द ... १।)

देवर्षि नारद— जैसे भगवान्‌के चरित्रोंसे हमारे धर्म-शास्त्र भरे पड़े हैं, वैसे ही नारदजीकी पुण्यमयी गाथाएँ भी हमारे शास्त्रोंमें ओतप्रोत हैं। पृष्ठ २४०, २ रंगीन, ३ सादे चित्र मू० ।।।) स० १)


कुछ अन्य लेखकोंकी पुस्तकें—

श्रीअरविन्द घोष
माता— इस पुस्तकका इतना ही परिचय देना बहुत होगा कि यह श्रीअरविन्दकी विचारधारा या एक प्रिय श्रेष्ठ रचना है।
मूल्य ... ।)

श्रीमालवीयजी
ईश्वर— महामना मालवीयजीने इस पुस्तकमें ईश्वरके स्वरूपका और धर्मका वेदशास्त्र-सम्मत बहुत ही सुन्दर निरूपण किया है। मूल्य केवल ... -)।

श्रीगान्धीजी
सप्त-महाव्रत— इसमें सत्य, अहिंसा, अस्तेय, अपरिग्रह, ब्रह्मचर्य, अस्वाद और अभय इन सात महाव्रतोंपर महात्मा गान्धीजी द्वारा लिखित बड़ी ही सुन्दर अनुभवपूर्ण व्याख्या है। मूल्य केवल -)

श्रीशंकराचार्य श्रीभारती कृष्णतीर्थ
आचार्यके सदुपदेश— पृष्ठ-संख्या २२ मूल्य -)

श्रीनारायणस्वामी
एक सन्तका अनुभव— साधकों और सच्चे सुखके अभिलाषियोंके लिये बहुत ही कामकी चीज है, पुस्तक नित्य मनन करने योग्य है
मूल्य ... -)

पं० श्रीभवानीशङ्करजी महाराज
ज्ञानयोग— पृष्ठ १२०, मूल्य ... ।)

रायबहादुर लाला श्रीसीतारामजी
चित्रकूटकी झाँकी— इसमें पावन तीर्थ चित्रकूटका और उसके आस-पासके तीर्थोंका विशद वर्णन है। चित्रकूट-सम्बन्धी १२ चित्र हैं। मूल्य ... =)

श्रीज्वालासिंहजी
मनन-माला— सचित्र, गद्यके साथ-साथ अनेक पद्य भी हैं मूल्य ... =)॥

श्रीअरण्डेल
सेवाके मन्त्र— सच्ची सेवा क्या है ? और सच्चा सेवक कौन है, इस बातका यह छोटी-सी पुस्तिका पढ़नेसे पूरा पता लग जायगा, पृष्ठ-संख्या ३२, मूल्य ... )॥


( ४ )

अन्य ग्रन्थ

श्रीश्रीचैतन्य-चरितावली (खण्ड १)—(सचित्र) श्रीचैतन्यकी इतनी बड़ी जीवनी अभीतक हिन्दीमें नहीं निकली। यह पाँच खण्डोंमें सम्पूर्ण होगी। बहुत ही सुन्दर ग्रन्थ है। मूल्य |||=) सजिल्द १=)

श्रीएकनाथ-चरित्र—(सचित्र) दक्षिणाके महान् भगवद्भक्तकी यह जीवनी अलौकिक है। भगवान् स्वयं आपके नौकर थे, पढ़ने योग्य है। मू० ||)

श्रीरामकृष्ण परमहंस—(सचित्र) आप कुछ ही दिन पहले अत्यन्त प्रसिद्ध भगवद्भक्त हो गये हैं। आपका नाम विलायत और अमेरिकातक प्रसिद्ध है। इस पुस्तकमें ३०० उपदेश भी संग्रहीत हैं मूल्य |=)

भक्त-भारती—(७ चित्र) सरल कवितामें सात भक्तोंकी सुन्दर रोचक कथाओंका वर्णन है, सबके लिये सुगम है। मूल्य ... |=)

श्रीमद्भागवत एकादश स्कन्ध—सचित्र-सटीक, भागवतमें दशम और एकादश स्कन्ध सर्वोपरि हैं। लगभग ४२० पेजकी पुस्तकका दाम केवल |||) स० १)

विवेक-चूड़ामणि—(सचित्र) मूल श्लोक और हिन्दी-अनुवाद पृष्ठ २२४, मू० |=) स० ... ||=)

प्रबोध-सुधाकर—(सचित्र) विषय-भोगोंकी तुच्छता और आत्मसिद्धिके उपाय बताये गये हैं, =)||

अपरोक्षानुभूति—(सचित्र) मूल श्लोक और हिन्दी-अनुवाद-सहित, मू० ... =)||

**मनुस्मृति—**केवल दूसरा अध्याय और उसका हिन्दी-अनुवाद, मू० ... -)||

**विष्णुसहस्रनाम—**मूल्य ||| सजि० -)||

**हरेरामभजन—**मूल्य ... )III

**पातञ्जलयोगदर्शन—**मूल ... )।

**बलिवैश्वदेवविधि—**मूल्य ... )||

**प्रश्नोत्तरी—**इसमें भी मूल श्लोकोंसहित हिन्दी-अनुवाद है, मू० ... )||

**सन्ध्या—**हिन्दी-विधि-सहित, मू० ... )||


नयी पुस्तकें—

**अध्यात्मरामायण—**आपके हाथमें है। इसकी विशेषताएँ देखिये। संस्कृत श्लोकोंका अर्थ इस ढंगसे रक्खा गया है कि समझनेमें सुगमता हो। हो सके तो एक पुस्तक लेकर घर-परिवारके सब लोगोंको सुनाइये।

श्रीश्रीचैतन्य-चरितावली दूसरा खण्ड—(कई तिरंगे, दुरंगे, इकरंगे चित्रोंसहित ।) बहुत शीघ्र प्रकाशित होनेकी आशा है। श्रीचैतन्यदेवकी इतनी बड़ी ऐसी सुन्दर जीवनी हिन्दीमें अभीतक नहीं छपी। आपने पहला खण्ड देखा होगा, नहीं तो दोनोंके लिये साथ ही आर्डर देकर एक-एक प्रति मँगा लीजिये। दूसरे भागकी पृष्ठ-संख्या लगभग ४५० होगी। उपन्यास आदिके पढ़नेमे समय बचाकर महान् पुरुषोंकी जीवनियाँ पढ़नेमें बहुत लाभ प्रतीत होता है।

**रामगीता सटीक—**इसमें श्रीरामचन्द्रजीने लक्ष्मणजीको ज्ञानका विषय उत्तम रीतिसे समझाया है। छपाई सुन्दर है, मूल्य ... -)

**दिनचर्या—**इस पुस्तकका विषय नामसे ही प्रकट है। हिन्दू-संस्कृतिके अनुसार सबेरे आँख खुलनेसे रात्रिको सो जानेतक किस भाव और क्रियासे जीवन व्यतीत करना चाहिये, यह बताया है, साथ ही ब्रह्मचर्य, गृहस्थ आदि आश्रमोंके कुछ धर्म-नियम, स्वास्थ्यके नियम-साधन, ध्यान-प्राणायाम विषयकी बातें भी बतायी हैं। नित्य-पाठके उपयुक्त कई स्तोत्र मूल और सटीक और तुलसीदासजी, सूरदासजी आदि कई भक्तोंके भजन भी दिये गये हैं। पुस्तक शीघ्र प्रकाशित होनेकी आशा है।

तत्त्व-चिन्तामणि द्वितीय भाग—(सचित्र) ले० श्रीजयदयालजी गोयन्दका। इसका पहला भाग आपने देखा होगा। इसमें मनुष्य-कर्तव्य, भगवान्‌की प्राप्तिके विविध उपाय, सन्ध्या, बलिवैश्वदेव और यज्ञोंको प्रणाम करनेकी आवश्यकता इत्यादि परमार्थ-सम्बन्धी बहुत-से लेखोंका संग्रह है।

**श्रीविष्णुपुराण भाषाटीकासहित—**यह अठारह पुराणोंमेंसे एक है। यह प्रसिद्ध और अत्यन्त उपयोगी धर्मग्रन्थ है। इसके विषयमें अधिक क्या लिखें। इसकी छपाई अध्यात्मरामायणके ढंगसे ही हो रही है।

**विष्णुसहस्रनाम—**भगवान् विष्णुके सहस्र नामोंका श्रीशंकराचार्यजीने विस्तृत व्याख्या की है। उसीका यह भाष्यसहित सरल हिन्दी-अनुवाद प्रकाशित किया जायगा। भक्तोंके लिये यह बहुत ही उत्तम और सुन्दर, सचित्र ग्रन्थ होगा।

**ब्रजपरिचय (सचित्र)—**लेखक गोस्वामी लक्ष्मणायचार्यजी। इसमें ब्रजके मुख्य-मुख्य स्थानोंके विवरण सुन्दर ढंगसे रहेंगे, ब्रज-प्रेमियोंके लिये बड़े कामकी चीज़ होगी।

( ५ )


चित्र

छोटे, बड़े, रंगीन और सादे धार्मिक चित्र

श्रीकृष्ण, श्रीराम, श्रीविष्णु और श्रीशिवके दिव्यदर्शन ।

जिसको देखकर हमें भगवान् याद आवें, वह वस्तु हमारे लिये संग्रहणीय है । किसी भी उपायसे हमें भगवान् सदा स्मरण होते रहें तो हमारा धन्य भाग हो । भक्तों और भगवान्‌के स्वरूप एवं उनकी मधुर मोहिनी लीलाओंके सुन्दर दृश्य-चित्र हमारे सामने रहें तो उन्हें देखकर थोड़ी देरके लिये हमारा मन भगवत्-स्मरणमें लग जाता है और हम सांसारिक पाप-तापोंको भूल जाते हैं ।

ये सुन्दर चित्र किसी अंशमें इस उद्देश्यको पूर्ण कर सकते हैं । इनका संग्रहकर प्रेमसे जहाँ आपकी दृष्टि नित्य पड़ती हो, वहाँ घरमें, बैठकमें और मन्दिरोंमें लगाइये एवं चित्रोंके बहाने भगवान्‌को यादकर अपने मन-प्राणको प्रफुल्लित कीजिये । भगवान्‌की मोहिनी मूर्तिको ध्यान कीजिये ।

कागजका साइज १० इञ्च चौड़ा १५ इञ्च लम्बा, सुनहरी चित्रका -)॥, रंगीन चित्रका मूल्य -), दो रंगके और सादे चित्रका मूल्य )॥, यह छोटे ब्लाकोंसे ही वेल (बार्डर) लगाकर बड़े कागजोंपर छापे गये हैं

कागजोंका साइज ७॥ $\times$ १० इञ्च, सुनहरीका मूल्य -) ।, रंगीनका मूल्य )॥, सादेका )॥ मात्र ।

इनके सिवा १८$\times$२३, १५$\times$२० और २४$\times$॥ के बड़े और छोटे चित्र भी मिलते हैं ।

दुकानदार और थोक खरीदारोंको कमीशन भी दी जाती है ।

चित्रोंकी बड़ी सूची अलग मुफ्त मँगवाइये !

पता—
गीताप्रेस, गोरखपुर


"कल्याण" धार्मिक मासि[क]

( हर महीनेमें २०५०० छपता)

भक्ति, ज्ञान, वैराग्य और धर्मसम्बन्धी मासिक पत्र, पृष्ठ-संख्या ८०, मूल्य ४=), [जिस]में एक विशेषांक भी निकलता है जो आठ [आनेके] मूल्यमें मिल जाता है । अबतक ६ विशेषांक [निकल] चुके हैं ।

( डाकमहसूलसहित )

भगवन्नामांक
पृष्ठ-संख्या ११०, चित्र-संख्या ४१, मू[ल्य ...]

रामायणांक
पृष्ठ-संख्या ५००, चित्र-संख्या १६०, मू० [५]

श्रीकृष्णांक
पृष्ठ-संख्या ५२२, चित्र-संख्या १०८, मू० २ [?]

ईश्वरांक सपरिशिष्टांक
पृष्ठ-संख्या ६२४, चित्र-संख्या ३३, मू० [?]

तीसरे वर्षकी फाइल—( प्रसिद्ध श्रीभक्तांक सहित ) अनेक सुन्दर चित्र और उपादेय लेख एवं कविताओंका यह संग्रह आपकी पुस्तकोंमें स्थान पाने योग्य है । सत्संग और पठन-पाठनकी अच्छी सामग्री है । धार्मिक विचारोंका सुन्दर संग्रह और स्थायी साहित्य है । भक्तोंकी कथाएँ विशेष मनोहर हैं । पूरी १२ अंकोंकी फाइलका मूल्य केवल ४=) मात्र, डाकखर्च माफ । (भक्तांक अलग नहीं मिलता)

चौथे वर्षकी फाइल—( सुविख्यात श्रीगीतांकसहित ) लगभग २०० चित्र और १४०० पृष्ठ । मूल्य केवल ४=), डाकव्यय माफ । ( गीतांक अलग नहीं मिलता )

जब श्रीगीतांक निकला तब कल्याणकी ग्राहकसंख्या ७५०० से लगभग १३००० हो गयी थी । यह गीताके सम्बन्धमें अपने ढंगका अनोखा ग्रन्थ है । बहुत थोड़ा बचा है । पहले-दूसरे या पाँचवें-छठे वर्षकी तरह ये फाइलें भी समाप्त हो जानेपर मिलनी कठिन हैं । भेंट आदिमें देनेके लिये भी यह उत्तम सामग्री है ।