भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

विषयानुक्रमणिका

विषयपृष्ठविषयपृष्ठ
रावणका लक्ष्मणपर शक्तिप्रयोग और हनुमान्‌का द्रोणगिरि लाने समय कालनेमिसे भेंट११८रामका राज्याभिषेक१३९
तड़ागपर जल पीनेके लिए गये हुए हनुमान्‌की मगरीका पकड़ना, हनुमान्‌के हाथों कालनेमिका वध और वहाँसे चलकर हनुमान्‌का भरत-के बाणप्रहारसे मूच्छित होकर गिरना१२०श्रीशिवजीके द्वारा रामकी स्तुति१४०
ऐरावण-मैरावण द्वारा राम-लक्ष्मणका हरण१२०राज्याभिषेकोत्सवपर स्वर्गसे महाराज दशरथ-का आना, रामका ब्राह्मणों-मित्रों तथा परिवारके लोगोंको उपहार देना१४१
हनुमान्‌का राम-लक्ष्मणको खोजने पाताल जाना, वहाँ मकरध्वजसे भेंट, मकरध्वजका अपनी जन्मकथा सुनाना और हनुमान्‌का कामाक्षादेवीके मंदिरमें प्रवेश१२१हनुमान्‌को रामके विविध वरदान और भोजनके समय हनुमान्‌का कौतुक१४२
हनुमान्‌का मैरावणकी पत्नीसे ऐरावण-मैरावण-के मरणका उपाय पूछना और उस नागकन्याका उन दोनोंकी मृत्युका उपाय बताना१२२पुष्पक विमान, सुग्रीव तथा विभीषणकी विदाई१४३
रामके द्वारा ऐरावण-मैरावणका वध१२४रामके रमणसुखकी समाप्तिका वर्णन१४४
उस नागकन्याको रामका वरदान, रावणका कुम्भकर्णको जगाना, रावणकी प्रेरणासे उसका समरभूमिमें जाना और रामके हाथों कुम्भकर्णका निधन१२५त्रयोदश सर्ग
मेघनादका निकुम्भिला देवीके मंदिरमें जाकर यज्ञ करना और हनुमान् तथा लक्ष्मण द्वारा यज्ञविध्वंस१२६रामके यहाँ अगस्त्य आदि ऋषियोंका आग-मन, रामका अगस्त्यसे मेघनादका वृत्तांत पूछना और उनका बताना१४६
लक्ष्मण द्वारा मेघनादका वध१२७रावण-कुम्भकर्ण आदिकी जन्मकथा१४७
सुलोचनाका सती होना१२८माताकी आज्ञासे रावणका शिवलिंग लेने कैलाश जाना और अपने मस्तक काटकर शिवजीको प्रसन्न करना तथा वरदान पाना१४८
रावणका सीताको रामका कटा हुआ नकली सिर दिखाना१२९रावण-कुम्भकर्ण-विभीषणका तप करके ब्रह्मा-को प्रसन्न करना और उनसे वरदान पाना१४९
मन्दोदरीका रावणको समझाना और रावणका रामके समक्ष नकली सीताको काटना१३०रावणको कुबेरपुत्र नलकुबरका शाप, मेघनाद-का इन्द्रको पराजित करना और उसका इन्द्रजित् नाम पड़ना१५०
राम-रावणका भीषण युद्ध१३१रावणका बालिसे लड़ने जाना और बालिका उसे अपनी कांखमें रख लेना१५१
रामके हाथों रावणका वध१३२रावणका वानरराज बालिसे युद्ध करने जाना और परास्त होना१५२
द्वादश सर्गरावणका राजा अनरण्यसे युद्ध और उनका रावणको शाप१५३
राम-सीताका मिलन१३३रावण-सनत्कुमारका वार्तालाप, रावणकी श्वेत-द्वीपयात्रा और वहाँकी स्त्रियोंके हाथों पिटना१५४
रामकी अयोध्या लौटनेकी तैयारी और विभीषणके प्रश्न१३४बालि-सुग्रीवकी जन्मकथा१५५
रामका त्रिजटाको वरदान१३५ब्रह्माका बालिको किष्किन्धाका राज्य देना और हनुमान्‌की जन्मकथा१५६
रामका अवध-प्रस्थान, मार्गमें सम्पातीसे भेंट और रामका सीताको विविध दृश्य दिखाना१३६हनुमान्‌का सूर्यको निगलना, हनुमान्‌पर इन्द्रका वज्रप्रहार, पवनका क्रोध और हनुमान्‌को ब्रह्माका वरदान१५७
उधर अवधि बीतते देखकर भरतका चितामें कूदनेको तैयार होना और उसी समय हनुमान्‌जी-का पहुँचना१३७इन्द्रका राहुको सूर्य देना और हनुमान्‌को मुनियोंका शाप मिलना१५८
राम-भरतका मिलन१३८रामराज्यके सुखका वर्णन१५९
विषयानुक्रमणिका
विषयपृष्ठविषयपृष्ठ
<center>यात्राकाण्ड<br>प्रथम सर्ग</center>ब्राह्मणोंके साथ सीताका ससमारोह गंगापूजन करना१८१
श्रीशिवजीसे पार्वतीके प्रश्न और शङ्करजीका उत्तर१६१रामके दर्शनार्थ च्यवन मुनिका आना और बाणोंसे प्राप्त होनेवाले कष्टोंका वर्णन करना, उनका दुःख दूर करनेके लिए रामका अपने बाणसे जलंघ्य खाई खोदना१८२
सहसा वाल्मीकिके मुखसे कविताका प्रादुर्भाव१६२कुम्भोदर मुनिका रामदूतोंसे वार्तालाप, दूतोंके आग्रह करनेपर भी उनका बिना भोजन किये लौटना और पूछनेपर कारण बताना१८३
ब्रह्माका वाल्मीकिके आश्रमपर आकर राम-चरित लिखनेका आग्रह करना१६३कुम्भोदर मुनिके आक्षेप सुनकर रामका तीर्थयात्राकी तैयारी करना; पुष्पक विमानका रामके आदेशसे दस योजन विस्तृत और सौ धनुषका ऊंचा होना१८४
<center>द्वितीय सर्ग</center>रामका तीर्थयात्राके लिए प्रस्थान१८५
वाल्मीकिकृत रामायणनिर्माण, उसे सुननेके लिए देवता-यक्ष-नागादिकोंका आगमन१६४रामकी चार ध्वजाओंका वर्णन१८६
रामायण प्राप्त करनेके लिए उनमें परस्पर कलह और विष्णुभगवान् द्वारा रामायणका विभाजन१६५<center>षष्ठ सर्ग</center>
नारदजीके द्वारा व्यासजीको चार श्लोक प्राप्त होना१६७रामका सदल-बल प्रयाग पहुँचना, वहाँसे चलकर काशी पहुँचना और विविध लोकोपकारी कार्य तथा दान करते हुए एक साल वहाँ रहना१८७
<center>तृतीय सर्ग</center>काशीमें रामका अनेक तीर्थोंकी स्थापना करना१८८
पार्वतीका शंकरजीसे रामदास विष्णुदासके चरित्रविषयक प्रश्न और शिवजीका उत्तर१६९रामकी गयायात्रा, वहाँ फल्गुनदीमें सीताके बालूकाकी दुर्गा बनाते समय राजा दशरथका अपने हाथों बालूकापिण्ड लेना१९१
सीताका रामसे गङ्गातटपर चलनेकी प्रार्थना१७१पिताको पिण्डदान देते समय राजा दशरथका हाथ न दीखनेपर रामका विस्मित होना, लक्ष्मण और सीतासे पूछनेपर सीताका कारण बताना१९२
रामका लक्ष्मणको यात्राकी तैयारी करनेका आदेश देना१७२सीताका आम्रवृक्ष, फल्गुनदी, गयावाल ब्राह्मणों, बिल्ली तथा अश्वको साक्षी देनेके लिए कहना और उनके इनकार करनेपर शाप देना, अन्तमें सूर्यकी साक्षीसे प्रसन्न रामके पिता दशरथका प्रत्यक्ष प्रकट होना१९३
गङ्गायात्रासम्बन्धी समाचारसे प्रजाजनमें उल्लासकी लहर१७३<center>सप्तम सर्ग</center>
<center>चतुर्थ सर्ग</center>रामकी दक्षिण भारतकी तीर्थयात्राका विवरण१९५
रामचन्द्रका ज्योतिषी बुलाकर उत्तम मुहूर्त्त पूछना१७४तोताद्रिमें कन्याकुमारीका रामसे भेंट और रामका उसे वरदान देना१९८
रामचन्द्रका गङ्गातटको प्रस्थान१७५<center>अष्टम सर्ग</center>
यात्राकालीन उल्लासका वर्णन१७६भारतके पश्चिमी प्रदेशके तीर्थोंकी यात्राका विवरण, सवारीपर बैठकर यात्रा करनी चाहिए या
रामका महर्षि मुद्गलके आश्रमपर पहुँचना१७८
महर्षि मुद्गलका अपने नवीन आश्रमसे रामके दर्शनार्थ प्राचीन आश्रमपर जाना और पूछनेपर आश्रमत्यागका कारण बतलाना, रामका मुनि मुद्गलसे सरयूकी श्रेष्ठताके विषयमें प्रश्न और मुनिका उत्तर१७९
रामके आदेशसे लक्ष्मणका बाण चलाकर सरयूके दो भाग करके एक भागको मुद्गलके पूर्व आश्रमपर लाना१८०
<center>पञ्चम सर्ग</center>
सीताका गंगापूजनकी तैयारी करना, कौसल्या आदि सासुओं, सोहागिन स्त्रियों तथा बहुतेरे
१०विषयानुक्रमणिका
विषयपृष्ठविषयपृष्ठ
गयीं, इस विषयमें रामदास-विष्णुदासका प्रश्नोत्तर२००सभी देशोंमें अबाध गतिसे घूमकर घोड़ेका अयोध्या लौटना२२०
पुष्पक विमानपर नित्य करोड़ों ब्राह्मणोंके भोजनका प्रबन्ध२०१चतुर्थ सर्ग<br>रामके अश्वमेध यज्ञमें सब देवताओं तथा शिवजीका आगमन, राम द्वारा सबका स्वागत-सत्कार होना और राम तथा शिवजीमें कुछ मनोरञ्जक वार्तालाप२२१
रामके पुष्पक विमानको देखकर अन्यान्य तीर्थवासियोंकी विविध कल्पनायें२०३अश्वमेध यज्ञमें कुम्भोदर मुनिका आगमन, रामके साथ बातचीत और कुम्भोदर मुनिका अष्टोत्तरशतनाम स्तोत्रसे रामकी स्तुति करना२२३
नवम सर्ग<br>उत्तर दिशाकी तीर्थयात्राका विवरण, रामको बदरीनारायण तथा मानसरोवरकी यात्रा, वहाँसे कैलास जाना और यहाँपर सीताका कामधेनु को पाना२०४पञ्चम सर्ग<br>विष्णुदासका गुरु रामदाससे अष्टोत्तरशतनाम-विषयक प्रश्न और उनका उत्तर२२४
सब तीर्थोंकी यात्रा करके रामका अयोध्या लौटना२०५रामाष्टोत्तरशतनामस्तोत्र२२५
अयोध्यामें रामका भव्य स्वागत२०६रामाष्टोत्तरशतनामस्तोत्रका माहात्म्य२२७
यात्राकाण्डकी फलश्रुति२०७षष्ठ सर्ग<br>यज्ञके समय रामकी दिनचर्या२२८
यागकाण्ड<br>प्रथम सर्ग<br>अश्वमेध यज्ञके लिए रामका गुरु वसिष्ठसे परामर्श२०८सप्तम सर्ग<br>ध्वजारोहणयज्ञके विषयमें प्रश्नोत्तर२३१
वसिष्ठका लक्ष्मणको यज्ञकी तैयारीके लिये संदेश देना२१०ध्वजारोहणविधि, माहात्म्य एवं फलश्रुति२३२
यज्ञकी सामग्रियोंका विवरण२११अष्टम सर्ग<br>अश्वमेध यज्ञकी समाप्तिपर रामको अवभृथ-स्नानके लिए यात्रा२३६
द्वितीय सर्ग<br>राम-सीताका यज्ञकी दीक्षा लेना२१३यात्राकालमें रामके दर्शनार्थ जनताकी व्यग्रता और रामका लक्ष्मणको सुप्रबन्धके लिए निर्देश२३७
श्यामकर्ण घोड़ेकी पूजा करके भूभ्रमणके लिये छोड़ना और शत्रुघ्न-सुमन्त आदिका उसकी रक्षाके लिये जाना२१४रामका सरयूमैं सपरिवार अवभृथस्नान२३८
यज्ञसमारोहमें बहुतेरे ऋषियोंका आगमन२१५कामधेनु गौ देनेको उद्यत रामसे वसिष्ठका सीताको दानमें माँगना२३९
यहाँ आए हुये ऋषियोंका रामके द्वारा स्वागत-सत्कार और कामधेनुकी पूजा करके पाकशालामें बाँधना तथा उससे मनचाही वस्तुयें प्राप्त करके सब अभ्यागतोंकी इच्छा पूर्ण करना२१६तदनुसार रामका सीताको दान देना और पुनः वसिष्ठकी बतायी योजनाके अनुसार सुवर्णराशि देकर सीताको वापस लेना२४०
तृतीय सर्ग<br>श्यामकर्ण घोड़ेके साथ शत्रुघ्नका ब्रह्मावर्त पहुँचना, वहाँ गङ्गाकी रुकावटसे दुखी होकर गङ्गाकी प्रार्थना करना और गङ्गाका प्रसन्न होकर उन्हें मार्ग देना२१७नवम सर्ग<br>अश्वमेध यज्ञकी समाप्तिपर शिवजीका रामसे वरदान माँगना और उनका देना२४१
श्यामकर्ण घोड़ेका मगधमें पहुँचना और वहाँके राजासे उपहार पाना२१८पार्वतीका सीताजीसे वर माँगना और उनका देना२४३

विषयानुक्रमणिका

विषयपृष्ठविषयपृष्ठ
यज्ञके ऋत्विजोंको रामका दान ओर अतिथियोंको उपहार भेंट२४४सप्तम सर्ग
सिंहासनारूढिन रामको नदी-समुद्र तथा अन्यान्य देवताओंसे विविध प्रकारके उपहार मिलना२४५रामके यहाँ व्यासजीका आगमन <br> व्यासका रामके एक पत्नीव्रतकी प्रशंसा करना२७९
अयोध्यामें रामका दरबार२४६रामका व्यासजीसे अगले जन्ममें बहुत-सी स्त्रियोंको प्राप्त करनेका उपाय पूछना२८०
यज्ञमें आये हुए अतिथियोंका प्रस्थान२४७व्यासजीके आज्ञानुसार रामका दोसह्र सीताकी सुवर्णमूर्तियें दान देना, रामके सम्मुख कितनी ही देवांगनाओंका आकर रामपर मुग्ध होना२८१
—:o:— <br> विलासकाण्ड <br> प्रथम सर्गउन स्त्रियोंको रामका वरदान२८२
शिवकृत रामस्तवराज२४९अष्टम सर्ग
द्वितीय सर्गगुणवतीका वृत्तान्त, अरण्यमें गुणवतीके पतिका मरण२८३
रामके द्वारा सीताके सौन्दर्यका वर्णन और पक्षियों द्वारा रामकी स्तुति२५७गुणवतीका अयोध्यामें रामके सम्मुख पहुँचना, रामकी तत्कालीन शोभाका वर्णन२८४
तृतीय सर्गगुणवतीको रामका वरदान मिलना२८५
सीतासे प्रश्न करनेपर रामका देहरामायण-वर्णन२६१पिंगला नागकी वेश्याका रामके समक्ष पहुँचना, राम द्वारा पिंगलाका वृत्तान्त सुनकर सीताका कुपित होना२८६
अपने दिये हुए ज्ञानके विषयमें रामका प्रश्न और सीताका उत्तर२६३क्रोधवश सीताका मरनेके लिए उद्यत होना, रामकी विकलता, आधी रातके समय रामका गुरु वसिष्ठको बुलानेके लिए लक्ष्मणको भेजना, गुरुके चरण छूकर रामका शपथ खाना२८८
चतुर्थ सर्गसवेरे सीताका पिंगला वेश्याको बुलाकर डांटना और मारना, पिंगलाको सीताका शाप और उससे उद्धारका समय निर्धारित करना२८९
रामकी दिनचर्या और बन्दीजनोंकी स्तुति२६६नवम सर्ग
सीताके अगणित अलंकारोंका वर्णन२६८रामकी कुरुक्षेत्रयात्रा, लोपामुद्रा और जानकीजीकी बातचीत२८९
पञ्चम सर्गलोपामुद्रासे शास्त्रार्थमें सीताकी विजय२९०
राम-सीताका जलविहार२७२विलासकाण्डका माहात्म्य एवं विलासकाण्डके पाठकी विधि२९१
षष्ठ सर्ग—:o:— <br> जन्मकाण्ड <br> प्रथम सर्ग
राम-सीताके शयनका वर्णन, राम-सीताका विहार२७६धात्रीके मुखसे रामका सीताके गर्भिणी होनेका समाचार सुनना२९३
राम और सीताका एक छज्परसे बाजारके कौतुक देखना, सीताका एक दीन-हीन ब्राह्मणीको अपना दरबा लिये भीख मांगनेपर उद्यत देखना, सीताका उसके उससे दरिद्रताका कारण पूछना और उसका बताना, सीताका उस ब्राह्मणीको एक लाख स्वर्णमुद्रा दिलदाना२७७सीताका जंगलोंमें सैर करनेकी इच्छा प्रकट करना और इसकी तैयारीके लिए रामका लक्ष्मणको आदेश देना२९४
सीताका लक्ष्मणके द्वारा सारे देशमें यह घोषणा करवाना कि कोई भी स्त्री बिना वस्त्राभूषणके दिखलायी न दे। यदि वह धनाभावके कारण वस्त्राभूषण न धारण कर सकती हो तो उसे राज्यसे दिया जाय२७८
भगवान् रामकी तत्कालीन दिनचर्या२७९
१२विषयानुक्रमणिका
विषयपृष्ठविषयपृष्ठ
पालकीपर चढ़कर रामका सीता तथा सब परिवारको साथ लेकर वनकी यात्रा करना२९५पुष्पक विमान द्वारा उस समय रामका भी वहाँ पहुँचना और बादमें रामका भी अश्वमेध यज्ञ करनेका निश्चय करना३०९
इन लोगोंका वनमें पहुँचना और वनकी शोभाका वर्णन२९६स्वर्णमयी सीता बनाकर रामका यज्ञाारम्भ, रामके नन्द्वे यज्ञ पूर्ण होना और कुशकी उत्पत्तिका वृत्तान्त३१०
द्वितीय सर्गवाल्मीकिका कुश-लवको रामायणकी शिक्षा देना और अल्प समयमें उनका सीखना३११
राम-सीताका वनविहार२९८पञ्चम सर्ग
छठें मासमें सीमन्तोन्नयनसंस्कार और जनकजीसे रामका सीतालयारसम्बन्धी वार्तालाप२९९विष्णुदासकृत रामदाससे रामरक्षास्तोत्रके विषयमें प्रश्न और रामरक्षास्तोत्रका सार३१२
वनमें, जहाँ कि सीता आकर रहनेवाली थीं, वहाँपर जनकजीका प्रबन्ध३००रामरक्षास्तोत्रका माहात्म्य३१३
तृतीय सर्गरामनामके स्मरणका फल३१५
रामका सीताको त्यागनेका कारण बतलाना३०१षष्ठ सर्ग
रामका विजय नामक गुप्तचरसे जनताके गुप्त विचार पूछना३०२सीताका बारम्बार उसे पतिवियोग दूर करनेके लिए कोई व्रत पूछना और उनका बतलाना३१६
उसके मुखसे प्रजाके हृदयकी यह बात मालूम करना कि सीता कितने ही वर्ष रावणके यहाँ रह चुकी थीं, फिर भी उसे रामने अपना लिया। यह अच्छा नहीं किया। विजयका रामको एक धोबीकी बात सुनाना। कैकेयीका सीतासे रावणकी आकृति पूछना और सीताका दोपहरमें केवल रावणके एक अँगूठेका आकार बनाना३०३सीताका व्रतारम्भ और लवका रामके बगीचे-से कमल लाने जाना३१७
सीताके चली जानेपर कैकेयीका उस अँगूठे-के अनुरूप रावणके सारे शरीरकी तसवीर बना देना और इसी समय रामका पहुँचना, तसवीरके विषयमें रामके पूछनेपर कैकेयीका सीताकी बनायी बतलाना३०४लवका बगीचेके रक्षकोसे मुठभेड़ और विजयी होकर लौटना३१८
प्रातःकालके समय सीताको वनमें त्यागनेके लिए लक्ष्मणका प्रस्थान३०५दूसरे दिन फिर लवका उन लोगोंसे युद्ध और लवकी विजय३१९
वाल्मीकिके आश्रमपर पहुँचकर गद्गद वाणी-में लक्ष्मणका सीताको सब वृत्तान्त बतलाना३०६रामका लवको पकड़नेके लिये वाल्मीकि ऋषिके आश्रमपर दूत भेजना, इसपर वाल्मीकिका यह उत्तर देना कि चलो, मैं रामके अपराधीको लेकर स्वयं वहाँ आता हूँ३२०
चतुर्थ सर्गसप्तम सर्ग
रामकी उस आज्ञा पालन करनेके लिए लक्ष्मणका विचार करना-जिसमें उन्होंने कहा था कि लौटते समय सीताके दोनों हाथ काट ले आना। उस निर्दय कार्यको करनेमें असमर्थ लक्ष्मणका प्राण त्यागनेपर उद्यत होना और बढ़ईके रूपमें विश्वकर्मासे भेंट३०७रामका अन्तिम यज्ञके लिये श्यामकर्ण घोड़ा छोड़ने और उसरीतिसे वाल्मीकिका सीताके साथ रामके यज्ञमें जाना३२१
विश्वकर्माका सीताकी भुजा बनाकर देना और उसे लेकर लक्ष्मणका अयोध्या लौटना३०८कुश-लवका रामायणगान सुनकर सबका मुग्ध होना और बादमें रामकी सभामें लव-कुशका रामा-यणगान३२२
अर्धरात्रिके समय सीताके गर्भसे पुत्ररत्न उत्पन्न होना३०८रामका उन दोनों बालकोंको पुरस्कार दिला-दाना और उनका लेनेसे इनकार करना३२३
लवका रामके श्यामकर्ण बहेड़ेको पकड़ना और लव तथा शत्रुघ्नका संग्राम, लवका हनुमान्, सुमन्त्र और भरतको काँखमें दबाकर माता सीताके पास ले आना३२४
रामके आज्ञानुसार लवको पकड़नेके लिये

विषयानुक्रमणिका (पृष्ठ १३)

विषयपृष्ठविषयपृष्ठ
लक्ष्मणका जाना, लव और लक्ष्मणमें युद्ध३२५विवाहकाण्ड<br>प्रथम सर्ग<br>रामकी सभामें महाराज भूरिकीर्तिका स्वयंवर पत्र आना३४५
लक्ष्मणका लवको ब्रह्मापाशमें बाँधकर राम- के समक्ष ले जाना, रामके आज्ञानुसार लोगों- का लवपर जलके घड़े उड़ेलना और लवका लड़ना३२६पत्र पढ़नेके अनन्तर रामका स्वयंवरमें जानेकी तैयारी करना, रामकी स्वयंवरयात्रा३४६
लवको छुड़ानेके लिए कुशका जाना३२७रामका अपने पुत्रोंके साथ स्वयंवरमें पहुँचना३४७
राम-लक्ष्मण और कुशका युद्ध३२८रामका आगमन सुनकर राजा भूरिकीर्तिकी नगरनिवासिनी महिलाओंकी प्रसन्नताका वर्णन३४८
अष्टम सर्ग<br>रामका एक मन्त्रीको वाल्मीकिके पास भेजना३२९द्वितीय सर्ग<br>दूसरे रोज रामका स्वंयबर-सभामें जाना और रामके दूतोंका वहाँ आये हुए राजाओंका परिचय देना३४९
रामकी सभामें वाल्मीकिका सीताके साथ लिये हुए आना३३०सभामें चम्पिका नामकी राजकन्याका प्रवेश३५०
रामके प्रति वाल्मीकिकी उक्ति और सीताको हाथों सहित देखकर रामका सन्देह३३१चम्पिकाको साथ लिये मुन्यन्दाका सब राजाओंके समक्ष जाना और चम्पिकाको उन राजाओंकी स्थिति समझाना३५१
सीताकी शपथ, सीताका पृथ्वीमें प्रवेश करना और पृथ्वीसे रामकी प्रार्थना३३२चम्पिकाका सब राजाओंके सामनेसे होकर रामके सम्मुख पहुँचना३५३
पृथ्वीपर रामका कोप और रामका पृथ्वीसे सीताको वापस पाना३३३अन्तमें चम्पिकाका कुशके सामने पहुँचना और कुशके गलेमें वरमाला डालना३५४
यज्ञमें आये हुए राजाओं और ऋषियोंकी विदाई३३४तृतीय सर्ग<br>मुनन्दाका सुमति नामकी दूसरी राजकन्याको साथ लेकर पहलेकी तरह सब राजाओंका यश सुनाना३५५
नवम सर्ग<br>ऊर्मिला, माण्डवी तथा श्रुतकीर्ति आदिका गर्भिणी होना और यथासमय पुत्र उत्पन्न करना, पुत्रोंकी उत्पत्तिके अवसरपर रामका उत्साह३३५सुमतिका सब राजाओंके सामनेसे होकर लवके समक्ष पहुँचना और उनके गलेमें वर- माला डालना, दूसरे दिन भूरिकीर्तिका रामके पास जाकर विदाईके लिए मुहूर्त निश्चित करना३५७
रामका कुलगुरु वशिष्ठसे सब बच्चोंके शुभाशुभ लक्षण पूछना और वशिष्ठका सब बालकोंके लक्षण बतलाना३३६विवाहकार्यका प्रारम्भ३५८
पुत्रवती बहिनोंके साथ सीताका सानन्दमय जीवन बिताना३३८लव-कुशका विवाहसण्डपमें पहुँचना और विवाह सम्पन्न होना३५९
गुरु वशिष्ठसे रामका लव-कुशके उपनयनका परामर्श और व्रतबन्धकी तैयारियोंके लिये रामका लक्ष्मणको आदेश३३९चतुर्थ सर्ग<br>विवाहके अनन्तर होनेवाले लोकाचार३६०
व्रतबन्ध (उपनयन) संस्कार समारोह३४०भूरिकीर्तिकी नगरीसे राम आदिको विदाई, रामका अयोध्या पहुँचना और अयोध्यावासियों द्वारा उनका स्वागत३६१
व्रतबन्धसंस्कार३४१
लव-कुश आदि बालकोंका वेदाध्ययन, बालकोंका गुरुगृहसे वापस आनेपर अयोध्या नगरीके उत्साहका वर्णन३४२
जन्मकांडके सुननेका फल और उसकी महिमाका वर्णन३४४
१४विषयानुक्रमणिका
विषयपृष्ठविषयपृष्ठ
विदाहोत्सवमें आये हुए अभ्यागतोंको विदाई, रामदासका विष्णुदासको कुशके विषयमें गुप्त भविष्यकी बातें बतलाना३६२का विह्वल होना और नारदका सब हाल बतलाना, यूपकेतुका अपने मोहनशस्त्रसे सब राजाओंको मोहित करके मदनसुन्दरीको वरना३७५
पञ्चम सर्गयूपकेतुका सब राजाओंके साथ युद्ध३७६
सीता तथा भ्राताओंके साथ रामका वनमें अगस्त्यके आश्रमपर जाना३६३यूपकेतुका खड्ग उठाकर अपने श्वशुर कम्बुकण्ठको मारनेके लिए उद्यत होना और मदनसुन्दरीकी प्रार्थनासे छोड़ देना, अन्तमें शम्भुसे यूपकेतुका साक्षात्कार और वहांसे लौटकर फिर क्रान्तिपुरीको जाना३७७
अगस्त्य ऋषि द्वारा रामका सत्कार और वनमें रामको पांच अप्सराओंका मिलना३६४नवम सर्ग
अगस्त्यसे उन अप्सराओंके विषयमें रामका प्रश्न और उनका उत्तर, रामके बाण मारनेके लिए उद्यत होनेपर जलदेवियोंका प्रकट होना और बारह कन्यायें रामको अर्पित करना३६५दूतके मुखसे यूपकेतुका सब समाचार ज्ञात होनेपर रामका क्रान्तिपुरीके लिए प्रस्थान, क्रान्तिपुरीमें बाह्यपूर्वक रामका पहुंचना३७८
षष्ठ सर्गवहीं यूपकेतुका विवाह होना, भगवान्की स्तुति करके नारदका प्रस्थान, विवाहकाण्डका श्रवणफल३७९
बहुतसे गंधर्व और पन्नगोंका आना और रामकी स्तुति करना, अपने तथा लक्ष्मण आदिके पुत्रोंकी कुछ भविष्यकी बातें अगस्त्य ऋषिसे रामको मालूम होना३६६विवाहकाण्डके अनुष्ठानकी विधि३८०
गंधर्वोंको अयोध्या आनेकी आज्ञा देकर रामका अपनी पुरीको वापस लौटना३६७राज्यकाण्ड (पूर्वार्द्ध)
अयोध्यामें पहुंचकर उन कन्याओंको वशिष्ठके यहां रखना, गंधर्वो और नागोंका अयोध्यापुरीमें पहुंचना तथा विवाहके मुहूर्तका निश्चित होना३६८प्रथम सर्ग
सप्तम सर्गरामसहस्रनामके विषयमें विष्णुदासका प्रश्न और रामदासका उत्तर३८१
सब कन्याओंके साथ राम आदिके पुत्रोंके विवाहकी तैयारी३६९सनत्कुमार और गणेशका वार्तालाप३८२
मन्दोदरी नामकी कन्याके संग लवका विवाह, अन्य कन्याओंके सङ्ग अन्य पुत्रोंका विवाह, राम आदिके आनन्दका वर्णन३७१राम सहस्रनाम३८३
अष्टम सर्गरामसहस्रनामका माहात्म्य३९१
रामके पास कम्बुकण्ठ नामक राजाका पत्र आना, कम्बुकण्ठकी कन्या मदनसुन्दरीके पास नारदजीका पहुंचना३७३द्वितीय सर्ग
मदनसुन्दरीका नारदजीसे रामचन्द्रजीको पति बनानेका उपाय पूछना और नारदका उसे उपाय बताना३७३कल्पवृक्षके विषयमें रामदास-विष्णुदासका प्रश्नोत्तर३९२
नारदका अयोध्या पहुंचना और उनके मुखसे सब हाल सुनकर यूपकेतुका क्रान्तिपुरीको चल देना३७४रामके पास साठ हजार शिष्योंके साथ दुर्वासाका आगमन और सबके लिए भोजन तथा पूजनके लिए ऐसे फूल माँगना, जिन्हें संसारमें किसीने न देखा हो३९३
यूपकेतुको न देखकर परिवार समेत राम-रामका पत्रके साथ एक बाण इन्द्रके पास भेजना और इन्द्रका कल्पवृक्ष तथा पारिजात स्वयं लाकर अयोध्यामें रामको देना३९४
सीताका कल्पवृक्षकी स्तुति करके उसके द्वारा प्राप्त सामग्रीसे शिष्यों समेत दुर्वासाको भोजन कराना३९५
भोजनके बाद प्रसन्न दुर्वासाका रामसे स्तुति करके प्रस्थान३९६
विषयपृष्ठ
तृतीय सर्ग
रामोपासक तथा कृष्णोपासक दो विप्रोंमें परस्पर मधुर विवाद४०७
दोनों ब्राह्मणोंका विवाद निपटानेके लिए आकाशवाणीका होना४०६
चतुर्थ सर्ग
एक कौए को रामका वरदान४०७
रामपर आसक्त सौ नागरिक स्त्रियोंका आगमन४०८
उन स्त्रियोंकी अनुचित प्रार्थनापर रामका उत्तर और वरदान४०९
रामका दास-दासियोंको बुलाना, किन्तु वहाँ किसीका उपस्थित न रहना, लक्ष्मणका अपने दूत भेजकर उन्हें बुलवाना और दास-दासियोंका हरिकीर्तन छोड़कर आनेसे इन्कार करना४१०
मध्य रात्रिमें एक स्त्री (निद्रा) का रुदन सुनकर पुष्पक द्वारा रामका उसके पास जाना और उसे वरदान देना४११
कुम्भकर्णके पोत्र पौण्ड्रककी लंकापर चढ़ाई करके विभीषणको परास्त करना और विभीषणका रामके पास आकर अपना दुःख सुनाना४१२
रामका लंका जाकर पौण्ड्रकको परास्त करके विभीषणको राजगद्दीपर बिठाना कुछ काल बाद मूलकासुरसे परास्त होकर विभीषणका रामकी शरणमें जाना४१३
सामन्त राजाओंके साथ रामकी मूलकासुर-पर चढ़ाई और भीषण युद्ध होना४१४
ब्रह्माजीके द्वारा मूलकासुरके मरणकी गुप्त युक्तिका ज्ञात होना और रामका सीताको लानेके लिए गरुड़को भेजना४१५
पञ्चम सर्ग
रामके विरहसे सीताकी व्यथाका वर्णन४१६
रामसे मिलनेके लिए सीताका विविध मन्नतियाँ मानना४१७
सीताका गरुड़पर आरूढ़ होकर प्रस्थान, राम-सीताका मिलाप और मूलकासुरका वध करनेके लिए रथपर सवार होकर सीताका रण-भूमिको प्रयाण४२०
षष्ठ सर्ग
सीता-मूलकासुरका सामना और वार्तालाप४२०
सीताके हाथों मूलकासुरका वध४२१
ब्रह्मा आदि देवताओं द्वारा सीताकी स्तुति४२२
रामके हाथों विभीषणका राज्याभिषेक४२३
विभीषणके द्वारा भलीभाँति सम्मानित होकर रामका त्रिकूटाका सत्कार करना४२४
रामका अयोध्या लौटना४२५
लवणासुरसे त्रस्त मुनियोंका रामके पास जाना और च्यवन मुनिका लवणासुरके पूर्वजन्मका वृत्तान्त४२५
रामकी आज्ञासे शत्रुघ्नका लवणासुरको मारने-के लिये मधुवन जाना४२६
सप्तम सर्ग
शत्रुघ्न द्वारा लवणासुरका वध४२८
अपनी सेनाके साथ रामका दिग्विजयके लिए प्रस्थान४२९
पुष्करदा अगद लोन राजाओंके साथ रामका तुमुल युद्ध४३०
उन्हें जीतकर रामका मथुरा जाना और वहाँसे यदनादि विविध देशोंकी यात्रा४३१
अष्टम सर्ग
रामकी किम्पुरुष आदि देशोंकी विजययात्रा, भारतवर्षके विविध द्वीपों, द्वैपाय्य नदियों और पर्वतोंका वर्णन४३१
नवम सर्ग
रामकी प्लक्षादि द्वीपोंकी विजययात्रा४३५
विविध द्वीपोंपर विजय प्राप्त करते हुए रामका दूतोदसागर पहुँचना४३७
रामकी शाकद्वीप यात्रा४३८
रामका पुष्करद्वीप पहुँचना४३९
लोकालोक पर्वत तक जाकर रामका अयोध्या लौटना४४०
जीते हुए द्वीपोंपर राम द्वारा अपने भाइयों और पुत्रोंकी नियुक्ति४४१
दशम सर्ग
रामका लक्ष्मणसे एक कुत्तेके रोनेका कारण पूछना४४१
पूछनेपर कुत्तेका व्यर्थ मारनेवाले एक संन्यासी-को अपराधी बताना४४२
रामका संन्यासीको बुलवाना और दोष प्रमाणित हो जानेपर कुत्तेके ही अपराधीको

१६ विषयानुक्रमणिका

विषयपृष्ठविषयपृष्ठ
दण्ड देनेके लिए कहना और कुत्तेका संन्यासीको कहींका मठाधीश बनानेका दण्ड देना४४१उनका कारुणिक भारीपीत सुनकर रामका प्रकट होना और वरदान देना४६०
इस दण्डपर चकित लोगोंका कुत्तेसे कारण पूछना और उसका बतलाना, एक दिन एक विप्रका अपने मरे हुए बच्चेको लेकर रामके समक्ष आना और रोना४४४उन सबको साथ लेकर विप्रका लक्ष्मण आदिके पास आना और वहाँसे एक सरोवरपर पहुँचना४६१
रामका उसे आश्वासन देना और बच्चेके शवको तैलकी द्रोणमें रखवाना४४५ऋषिके समक्ष रामका वाराहमृगवध करना४६१
उसी समय शृङ्गवेरपुरसे एक और शवका आना४४६वहाँसे रामका मथुरा जाना, वहाँ एकान्तमें रामके पास रात्रिमें नारीरूप धारण करके यमुनाका आगमन४६३
उसकी विधवाको सांत्वसन देकर रामका पुष्पक विमानपर चढ़कर बाहर निकलना, उनके चले जानपर और पांच शवांका अयोध्या आना४४७कालिन्दी (यमुना) को राम वरदान४६४
रामका दण्डकवनमें एक शूद्रको उग्र तप करते देखना, उससे बात करना और वधदान देना४४८### राज्यकाण्ड (उत्तरार्द्ध)<br>त्रयोदश सर्ग<br>सभामें बैठे हुए रामका एक मनुष्यको हँसो सुनकर घबराना४६५
रामके समक्ष एक गृध्र और उलूकका अभियोग तथा रामका न्याय४४९रामका अपने राज्यमें हँसनेकी मनाही करना४६६
रामका पूर्वोक्त सातों मृतकोंको जीवित करना४५०रामके इस आदेशसे मनुष्यों तथा देवताओंमें आतंक छा जाना और विरोध-प्रदर्शनार्थ ब्रह्माका अयोध्याके एक पीपल वृक्षमें प्रविष्ट होकर जोरोंसे हँसना४६७
### एकादश सर्ग<br>मृगयाके लिए रामकी यात्रा और४५०एक दिन सभामें किसी दूतको हँसते देखकर रामका हँसना और बादमें पछतात हुए अपनी हँसीपर विचार करना४६८
ऋतुवर्णन४५१कारण ज्ञात होनेपर अनुचरोंको हँसनेवाला पीपल काट डालनेकी आज्ञा देना, उसे काटनेको गये हुए देवोंका ब्रह्माकी आज्ञावशसे व्याहृत होकर चीत्कार करना४६८
रामका एक मृगका पीछा करते हुए अपने साथियोंसे बिछुड़कर वनमें दूर निकल जाना वहाँ सिंहको मारना और मृत मृगका अपनी आहरणपर सुलाना४५३बादमें रामकी आज्ञासे सुग्रीवका जाना, वहाँ पत्थरोंको मारते उनका भी मूर्छित होना और रामका वसिष्ठजी बुलाकर कारण पूछना४६९
रामका एक कान्तारमें घुसना, वहाँ चार स्त्रियोंका मृतप्राय दशामें देखना और उन्हें जीवित करना४५२वसिष्ठका कारण बतलाना, ब्रह्माकी धृष्टता सुनकर रामका कुपित होना और क्रुद्ध रामको वहाँपर वाल्मीकिका समझाना४७०
रामका उन स्त्रियोंसे वार्तालाप, उनका रामपर मोहित होना और उनको रामका वर देना४५३आनन्दरामायणकी महिमा४७१
### द्वादश सर्ग<br>उन चारोंके साथ आगे चलकर एक स्थानपर रामका सोलह हजार स्त्रियोंको देखना४५५वाल्मीकिका ब्रह्माको बुलवाना४७२
उन सब स्त्रियोंका रामपर मोहित होना४५६ब्रह्माका रामकी स्तुति करना और वसिष्ठका मेरे त्रिगुणोंके विषयमें प्रश्न४७३
उन सबका वरण करनेके लिए रामको विवश करना और रामका असमर्थान होना### चतुर्दश सर्ग<br>वसिष्ठके प्रश्नका ब्रह्मा द्वारा उत्तर, वश्विनो-
रामके वियोगमें उन स्त्रियोंकी करुणावस्थाका वर्णन४५८कुमारोंका विष्णुके गण जय-विजयको शाप देना और
विषयानुक्रमणिका१७
विषयपृष्ठविषयपृष्ठ
उद्धारके समयका निर्देश४७४कंकण देना उस कंकणकी प्राप्तिके विषयमें अगस्त्यसे लवका प्रश्न और उन मुनिका उत्तर५००
जय-विजयके अगले जन्मकी कथा, ब्रह्मा- की स्तुतिसे रामका प्रसन्न होना, महर्षि वाल्मीकिका रामसे कुछ प्रश्न४७५एक स्वर्गीय प्राणीको मरे हुए मुर्देका मांस खाते देखकर अगस्त्यका विस्मित होना, उससे कारण पूछना और उसका बतलाना५००
वाल्मीकिका अपने पूर्वजन्मका वृत्तान्त बताना, तस्करवृत्तिपरायण वाल्मीकिका एक विप्रका दण्ड-कमण्डल तथा जूते आदि छीनना बादमें तपती रेतपर चलते हुए ब्राह्मणको दुखी देखकर दयावश जूते लौटा देना४७६दण्डकारण्यके विषयमें महर्षि अगस्त्यसे लवका प्रश्न और ऋषिका उत्तर५०१
वाल्मीकिका शङ्ख विप्रसे अपने पूर्वजन्मका हाल पूछना४७७दण्डकारण्यकी कथा, राजा दण्डकका भृगुकी कन्याके साथ बलात्कार और राजाको भृगुका शाप५०२
शङ्खका वाल्मीकिके पूर्वजन्मका वृत्तान्त बताना, प्रेतपालक वाल्मीकिकी स्त्रीकी सेवा और आश्वासन४७८अष्टादश सर्ग<br>रामभद्रकी रचनाविधि५०३
वाल्मीकिका देहान्त और उनकी स्त्रीका सती होना४७९विश्वम्भरनामक रामनाथपुरके ब्राह्मणोंको राममुद्रा युक्त शिला दिखनेका कारण पूछना और रामदासका उत्तर५०४
उनके अगले जन्ममें कृश नामके ऋषि- का यहां एक क्षत्रिणीका आना और उपन वाल्मीकिका जन्म किरातों द्वारा पालित होनेके कारण वाल्मीकिका व्याधवृत्ति स्वीकार करना४८०बहुत समय बाद एक दुष्ट राजा द्वारा सताये जानेपर उन ब्राह्मणों द्वारा वह शिला एक सरोवरमें फेंकना५०७
वाल्मीकिको सप्तर्षियोंका उपदेश४८१उस सरोवरको बाढ़से हनुमान्जीका उन ब्राह्मणोंकी रक्षा करना और राममुद्रांकित शिलाको सरोवरसे निकालना५०८
उनके उपदेशसे वाल्मीकिका 'मरा-मरा' यह मन्त्र जपते हुए कठोर तप करना और बहुत वर्षों बाद सप्तर्षियोंका फिर वहाँ आना और उन्हें बाँबीसे बाहर निकालना, वाल्मीकिके मुखसे श्लोकका जन्म४८२वह शिला दिखाकर हनुमान्जीका उस दुष्ट राज को शूलीपर चढ़ाना और ब्राह्मणोंको आश्वासन देना५०९
अकारादि क्रमसे रामनामकी महिमा४८३एकोनविंश सर्ग<br>रामकी दिनचर्या५१०
पञ्चदश सर्ग<br>रामराज्यकी विशेषतायें४८५वैद्य और ज्योतिषीसे रामका वार्तालाप५११
षोडश सर्ग<br>रामका लव-कुश आदि पुत्रों तथा भरत-लक्ष्मण आदि भ्राताओंको राजनीतिक उपदेश४९०रामकी सभा और उसकी शोभा५१२
सप्तदश सर्ग<br>कुशकी पुत्री हेमाका स्वयंवर४९६कुशकी उत्पत्तिके बाद सीताके वनमें न रहनेका कारण५१६
चित्रांगद द्वारा हेमाका अपहरण और उसके साथ लव कुश आदिका भीषण युद्ध४९७बीसवाँ सर्ग<br>लवका वसिष्ठसे रात्रिमें सोते समय कानमें बाँसुरीके समान होनेवाले शब्दका कारण पूछना और वसिष्ठका उत्तर देना५१८
उस युद्धमें कुशका विजयी होना और प्रसन्न होकर रामका उन्हें एक कंकण देना उस कंकण की प्राप्तिके विषयमें कुशका महर्षि अगस्त्यसे प्रश्न और उनका उत्तर४९८रामका रामावतारको श्रेष्ठ बतलाना५१९
हनुमान्जीका मुद्गल ऋषिके आश्रमसे संजीवनी बूटी लाकर लवकी मूर्छा दूर करना४९९मत्स्य, कूर्म, वाराह नृसिंह, वामन, परशुराम, कृष्ण, बौद्ध तथा कल्कि अवतारके दोषोंका वर्णन५२०
लवको भी रामका एक अगस्त्यप्रदत्तराम के रामावतारके गुणोंका वर्णन५२२
इक्कीसवाँ सर्ग<br>संतोषानके समय सीताका दर्शन करनेके लिए बहुतेरी स्त्रियोंका आना५२५
रामका पूर्वकालके कार्योंका सिंहावलोकन५२६

१८ | विषयानुक्रमणिका


विषयपृष्ठविषयपृष्ठ
लवका गुरु वसिष्ठसे पोथियोंके प्रत्येक पन्नेमें एक ओर था तथा दूसरी ओर राम लिखनेका कारण पूछना और उनका बताना५२७सूर्यका यमको ले जाकर रामसे क्षमा मँगवाना५४६
रामका एक दासको वरदान देना, रामका एक ही समय दो रूप धारण करके विश्वामित्र और वाल्मीकिके यहां जाना५२८रामका अपने राज्यभरमें धार्मिक आदेश५४७
राज्यकाण्डके पारायणका माहात्म्य५५१
बाईसवाँ सर्गमनोहरकाण्ड
राजा मूरिखेलीके यहाँसे बहुतेरा भोगका आना और बिना रामको अर्पण किये सीताका उसमेंसे एक फूल सूंघ लेना५३१प्रथम सर्ग
एकादशीके रोज़ सीताके साड़ीसे फँस-कर एक तुलसीका पत्र टूटना और उसी समय नारदका आ पहुंचना५३२रामदाससे विष्णुदासका नारदकथित रामायण (रघुरामायण) का सार पूछना५५३
भोजन परोसनेपर नारदका सीताके संस्पृष्ट भोजन करनेसे इन्कार करना और रामके पूछने पर कारण बताना५३३द्वितीय सर्ग
सीताका टूटा तुलसीपत्र टहनीमें जोड़नेके प्रयासमें विफल होना५३४अयोध्यावासियोंका रामसे कुछ उपदेश देनेके लिए प्रार्थना करना५६०
नारदकी बतायी युक्तिसे फिर सीताका प्रयास करना और तुलसीपत्रका जुड़ जाना५३५रात्रिके समय दूतोंका प्रजामनोंको उपदेश५६१
नारदकृत रामस्तुति५३६प्रातःकाल पुनः पुरवासियोंका रामसे वार्तालाप५६२
तेईसवाँ सर्गएक दिन स्त्रियोंका रामसे उपदेश देनेकी प्रार्थना करना और रामका स्त्रियोंको श्रेष्ठोंसे उपदेश दिलवाना५६४
आनन्दरामायणका पाठ करनेसे एक साधारण सिपाहीका राजमन्त्री हो जाना५३८श्रेष्ठोंसे प्राप्त ज्ञानके विषयमें रामका कैकेयीसे प्रश्न५६१
उसका अभ्युदय देखकर सब सिपाहियोंका आनन्दरामायणके आराधनामें लग जाना, सिपाहियोंके अनाहसे घबड़ाकर सब राजाओंका रामके पास जाना५३९सुमित्राको रामका ज्ञानापदेश५६६
आनन्दरामायणके श्रवणसे यमपुरका सूना होना और यमराजका ब्रह्मा-शिव आदि देवताओंके साथ अयोध्या आना५४०माता कौसल्याको रामका शोक नकरने और आत्मज्ञानका उपदेश दिलाना५६८
उनकी दुर्दशाको सुनकर रामका आनन्द-रामायणपर प्रतिबन्ध लगाना५४१कालान्तरमें कौसल्या-सुमित्रा आदिका देहत्याग५६९
चौबीसवाँ सर्गतृतीय सर्ग
रामका मृत सुमन्त्रको यमदूतोंसे छीनकर वापस लाना५४३विष्णुदासका रामदाससे रामकी मानसी पूजा-विधि पूछना५७०
सुमन्त्रकी जन्मकालीन गाथा५४४रामदासका उत्तर और गुरुके लक्षण बतलाना५७१
कुपित यमराजकी अयोध्यापर चढ़ाई५४४विभिन्नसंख्य अक्षरोंवाले राममन्त्र५७२
लव और यमराजमें भयानक युद्ध, लवके ब्रह्मास्त्रकी मारसे यमराजकी घबराहट और सूर्य भगवान्‌का आकर लवको समझाना५४५मानसी पूजाका विधि-विधान५७३
नमस्काराष्टकमन्त्र५७५
बहिःपूजाविधान५७७
मञ्चपुष्पांजलिके विषयमें विष्णुदास-रामदासका प्रश्नोत्तर और चन्द्र-महिचन्द्र आदि नौ भक्तोंकी कथा५८३
उन नवों भक्तोंका कठोर तप करना और उन्हें रामका प्रत्यक्ष दर्शन मिलना५८३
उन नवों भक्तोंको रामका वरदान५८४
चतुर्थ सर्ग
अहोबिलके रामशिलातीर्थादिके विषयमें विष्णुदासका रामदाससे प्रश्न और उसका उत्तर५८५
रामदासका विष्णुदासको आध्यात्मिक उपदेश५८९

विषयानुक्रमणिका

विषयपृष्ठविषयपृष्ठ
राममुद्राको पूर्ण करनेकी विधियाँ६११किस कामनाकी पूर्तिके लिए किस देवताकी आराधना करनी चाहिए६७०
महोत्तरशत रामलिङ्गतोभद्रके भेद६०२रामके रकारादि नामोंका महत्त्व६७१
पञ्चम सर्गरामतारक मन्त्रका माहात्म्य६७२
रामलिङ्गतोभद्र आदि विविध मन्त्रोंकी रचनाविधि६०४दशम सर्ग
षष्ठ सर्गचैत्रमासकी महिमा६७३
रामतोभद्रमें तत्तद्देवताओंकी स्थापनविधि६२७चैत्रस्नान करनेवालोंके लिए कुछ विशेष नियम६७४
श्रीरामकी प्रिय वस्तुओंका विवरण६३०स्त्रियोंके लिए शीतला गौरीस्नान तथा पूजन विधि६७९
प्रतिदिन रामकी पूजाविधि६३२रामनवमीको रामचन्द्रके पूजनका विधान चैत्रमें आनन्दरामायणके पारायणका विधान६८०
रामनवमीका व्रत करनेवाले एक विप्रकी कथा६३७अन्य विधि-विधान६८१
एक रात्रिमें राजसेवकोंका आकर उस विप्रको सताना६४०एकादश सर्ग
हनुमान्‌जीके गर्जनसे राज्यके सब पुरुषोंका मरण, तभीसे उस राज्यमें स्त्रीराज्य होना६४१चैत्रमासके महत्त्वका कारण६८३
उस राज्यमें पुरुष उत्पन्न न होनेका कारण६४२रामका देवताओंको वरदान६८४
रामनवमी व्रतकी फलश्रुति६४४चैत्रस्नान करनेवाले नृसिंह ब्राह्मणकी कथा६८५
सप्तम सर्गशम्भु ब्राह्मणकी कथा६८८
रामशतनाम आदि लिखनेकी रीति और वस्त्रपत्रविधि६४४शम्भु विप्रका एक बहेलियेको उपदेश६८९
रामनामकी महिमा६४५शम्भु द्वारा वहाँ आये हुए एक राक्षसका उद्धार६९१
राजा युधिष्ठिरका श्रीकृष्णसे रामनामजप तथा पुरश्चरणविधि पूछना और श्रीकृष्णका बतलाना६४७शम्भु विप्र तथा व्याधकी अयोध्यायात्रा६९२
आनन्दरामायणके पाठ और दानका माहात्म्य६४९शम्भुके मार्गमें एक सिंह तथा हाथीका सामने आना, उस सिंह तथा हाथीके पूर्वजन्मकी कथा६९३
रामनामजपकी महिमा६५०शम्भुका उन दोनोंके उद्धारका आश्वासन६९४
कविताओंका स्वरूप और कवियोंकी श्रेणी६५२आगे बढ़नेपर शंभुकी एक कार्पटिक (अध्वारूढो) से भेंट और वार्तालाप६९५
अष्टम सर्गशंभु द्वारा अयोध्याकी शोभाका वर्णन६९७
वेदादिके पाठका माहात्म्य६५३कार्पटिकके साथ शंभु विप्रका अयोध्यासे लौटकर उस पूर्व शापग्रस्त राक्षसका उद्धार करना७०१
दानपात्रके विषयमें रामदास-विष्णुदासका प्रश्नोत्तर६५४द्वादश सर्ग
शास्त्रोंके अध्ययनकी महिमा६५५मृगयाके प्रसंगमें रामकी एक शबरीसे भेंट७०२
विविध रामायणोंकी चर्चा६५६रामका दुर्गामन्दिरमें जाकर बहुतसी स्त्रियोंकी पूजा स्वीकार करना और वरदान देना७०५
रामायणके पाठ और रामसम्बन्धी कविता करनेका फल६५८रामनामकी महिमा७०६
आयुर्वेदादिकोंके अध्ययनका फल६५९रामका मुनियोंको उपदेश७०७
दानियोंको दानपात्रका विचार करना ही चाहिए और ब्राह्मणका धन हड़पनेका कुफल६६०त्रयोदश सर्ग
विष्णुदास-रामदासमें रामकी विशेष पूजाके विषयमें प्रश्नोत्तर, रामकी पूजाके मास तथा तिथियोंका निर्देश६६१हनुमत्कवच और उसका माहात्म्य७०८
दोलापूजनकी विधि६६३रामकवच७१४
बत्तीस पक्वान्नोंकी धारणा और पीनेका माहात्म्य६६७चतुर्दश सर्ग
सीताकवचके विषयमें विष्णुदासका प्रश्न और सीताकवच७१७
सीताहृदयसहस्रनामस्तोत्र७२०

२० विषयानुक्रमणिका


विषयपृष्ठविषयपृष्ठ
दिक्पोके लिए कुछ उपयोगी फल७२१ब्रह्माका सोमवंशी राजाओंको साथ लेकर रामके पास जाना और क्षमा मँगवाना७७१
रामनामस्तोत्रकी स्वरूपविधि७२३रामका ब्रह्माको वाल्मीकिके पास भेजना और वाल्मीकिके परामर्शसे सोमवंशी राजाओंकी स्त्रियोंका सीताके पास जाना७७२
पंचदश सर्गसीताके अनुरोधपर युद्धविराम, ब्रह्माका रामसे वैकुण्ठधाम पधारनेकी प्रार्थना करना और रामकी स्वीकृति७७३
लक्ष्मणकवच७२५पञ्चम सर्ग
भरतकवच७२७रामको परम धाम जानेके लिये उद्यत देखकर हरण, सुग्रीव, विभीषण आदिका अपने साथ ले चलनेके लिये आग्रह करना७७४
शत्रुघ्नकवच७२९यज्ञमें आए हुए राजाओं, मित्रो तथा पुत्रोकी विदाई और उनकी स्थान स्थानपर नियुक्ति७७५
मनन एवं कीर्तन करने योग्य राममन्त्र७३१रामके आज्ञानुसार कुशका अयोध्या आना७७६
षोडश सर्गरामका लक्ष्मणको वरदान७७७
रामायणश्रवणके बादके कर्त्तव्य७३८षष्ठ सर्ग
गरुड़की शंका और रामके द्वारा समाधान७३९दूसरे दिन सवेरे रामका नजलोकोंको बुलाकर अपने परम धाम आनेकी बात बतलाना७७८
वानरोंकी उत्पत्तिका इतिहास और वानरोंको वरदान७४०रामके आगमनकी बात जानकर स्वर्गके देवताओंमें उत्साहका सञ्चार७७९
हनुमन्तसाकारोपासनविधि७४१सौमित्रिका रामके समक्ष स्तुति करना७८०
सप्तम सर्गगरुड़पर बैठकर रामका वैकुण्ठधाममें जाना और रामके साथ गये सभी अयोध्यावासियोंको सान्तानिक लोक प्राप्त होना७८१
श्रीरामचन्द्रीयादि साररामायण७४३सप्तम सर्ग
अष्टादश सर्गकुशके बादवाले सूर्यवंशी राजाओंकी वंशावली७८२
अर्जुनके कपिध्वज नाम पड़नेका कारण७५१अन्य रामायणों तथा आनन्दरामायणमें भेदका कारण७८३
पूर्णकाण्ड<br>प्रथम सर्गअष्टम सर्ग
रामकी सभामें हस्तिनापुरसे दूतका आना७५७विष्णुदासका रामदाससे आनन्दरामायणकी अनुक्रमणिका पूछना और रामदासका अनुक्रमणिकासूत्र कहना७८४
वाल्मीकिका रामको चन्द्रवंशी राजाओंका इतिहास सुनाना७६०नवम सर्ग
द्वितीय सर्गआनन्दरामायण सुननेका फल७८८
रामका सामन्त राजाओंको बुलवाना७६१अनुष्ठानविधि७८९
रामका भरतको मण्डोपाधिके पदपर अभिषेक करनेका सङ्कल्प करना, किन्तु भरतका यह पद स्वीकार न करना जिससे उस पदपर कुशका अभिषेक७६२पारायणविधि७९०
हस्तिनापुरीपर चढ़ाईके लिये परामर्श, रामका शरयू और अयोध्याको वरदान७६४आनन्दरामायणका संक्षिप्त माहात्म्य७९२
रामका हस्तिनापुरको प्रस्थान७६५पार्वतीजी और शिवजीका रामदास-विष्णुदासके विषयमें प्रश्नोत्तर७९३
तृतीय सर्ग
रामका हस्तिनापुर पहुँचना७६६
राम और सोमवंशी राजाओंका युद्ध७६७
उस भीषण युद्धको देखकर देवताओंमें घबराहट और शान्तिका उपाय सोचना७६८
चतुर्थ सर्ग
कुशका ब्रह्मास्त्र संधान करना और ब्रह्माका आकर रोकना७७०

इति आनन्दरामायणविषयानुक्रमणिका समाप्त

श्रीसीतापतये नमः
श्रीवाल्मीकिमहामुनिकृतशतकोटिरामचरितान्तर्गतं

आनन्दरामायणम्

'ज्योत्स्ना'ह्वया भाषाटीकयाऽऽटीकितम्


सारकाण्डम्

प्रथमः सर्गः

(दशरथ-कौसल्याविवाह तथा ऋष्यशृङ्ग द्वारा पुत्रेष्टि यज्ञ)

श्रीवाल्मीकिरुवाच

वामे भूमिसुता पुरस्तु हनुमान् पृष्ठे सुमित्रासुतः
शत्रुघ्नो भरतश्च पार्श्वदलयोर्वाय्वादिकोणेषु च ।
सुग्रीवश्च विभीषणश्च युवराट् तारासुतो जाम्बवान्
मध्ये नीलसरोजकोमलरुचिं रामं भजे श्यामलम् ॥ १ ॥

आदौ रावणमर्दनं द्विजगिरा तीर्थाटनं सीतया साकेते दशवाजिमेधकरणं पत्न्या विलासाटनम् ।
स्त्रीपुत्रग्रहण स्नुषार्थमटनं पृथ्व्याश्च संरक्षणं रामार्चादिनिरूपणं दयितया स्वीय स्थलारोहणम् ॥ २ ॥

एकदा पार्वती देवी शंकरं प्राह हर्षिता । कैलासवासिनं नत्वा रामभक्त्यैकवत्सला ॥ ३ ॥

पार्वत्युवाच

शंभो त्वया पुराणानि कथितानि ममांतिके । रघुनाथस्य चरितं जन्मकर्मसमन्वितम् ॥ ४ ॥
कथयस्वाधुना देव मम प्रीतिविवर्द्धनम् । आनन्ददायकं कर्म रघुवीरेण यत्कृतम् ॥ ५ ॥


श्रीवाल्मीकि मुनि कहते हैं कि जिनके बायें भागमें सीताजी, सामने हनुमान, पीछे लक्ष्मण, दोनों बगल शत्रुघ्न और भरत वायव्य ईशान अग्नि तथा नैऋत्यकोणमें क्रमशः सुग्रीव, विभीषण, तारापुत्र युवराज अङ्गद और जाम्बवान् हैं उनके बीच विराजमान श्याम कमलसदृश मनोहर कान्तिवाले परमपुरुषोत्तम भगवान् श्रीरामचन्द्रजीका मैं भजन करता हूँ ॥ १ ॥ इस ग्रन्थके सारकांडम ऋषिवाक्यसे दुष्ट रावणका हनन, दूसरे यात्राकांडमें सीताके साथ रामकी तीर्थयात्रा, तीसरे यागकांडमे अयोध्यामें दस अश्वमेध यज्ञ, चौथे विलासकांडमे पत्नीके साथ विलास, पाँचवें जन्मकांडमें लव-कुशकी उत्पत्ति तथा सीताकी पुनः स्वीकृति, छठें विवाहकांडमें लवकुशके विवाहके लिए प्रस्थान, सातवें राज्यकांडमें धर्मपूर्वक पृथ्वीका रक्षण, आठवें मनोहरकांडमें रामकी पूजा आदिका वर्णन और नवें पूर्णकांडमें सीतासहित भगवान् रामचन्द्रके स्वधाम पधारने आदिका सुन्दर चरित्र वर्णित है ॥ २ ॥ एक समय रामचन्द्रजीकी भक्तिमें तत्पर देवी पार्वतींने कहा हे शम्भो ! आपने बहुतसे पुराणोंकी सुन्दर कथा मुझे सुनायी । हे देव ! अब आप कृपा करके मेरी प्रीति बढ़ानेवाले रघुवीर रामचन्द्रके आनन्ददायक कर्म और उनके जन्म आदिकी मनोहर

२ | आनन्दरामायणे | [ सर्गः १

सम्यक् पृष्टं त्वया कान्ते रामचन्द्रकथानकम् । कथयामि सविस्तारं महामंगलकारकम् ॥ ६ ॥ आदिनारायणाद्ब्रह्माऽभून्मरीचिर्विधेः सुतः । मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तत्सूनुः सूर्य उच्यते ॥ ७ ॥ सूर्यपुत्रः श्राद्धदेवो मनुर्वैवस्वतस्त्विति । स एव प्रोच्यते तस्येक्ष्वाकुः पुत्रः प्रतापवान् ॥ ८ ॥ इक्ष्वाकोस्तु विकुक्षिर्हि शशादश्च स एव हि । विकुक्षेस्तु ककुत्स्यश्च स एवात्र पुरञ्जयः ॥ ९ ॥ स एवोक्तश्चेन्द्रवाहः ककुत्स्यनृपतेः सुतः । अनेनास्तस्य पुत्रोऽभूद्विश्वरन्धिश्च तत्सुतः ॥ १० ॥ चन्द्रश्चन्द्रस्य पुत्रोऽभूद्युवनाश्वः प्रतापवान् । शावन्तो युवनाश्वस्य शावन्तस्य सुतो महान् ॥ ११ ॥ बृहदश्व इति ख्यातस्तस्माज्जज्ञे नृपोत्तमः । कुवलाश्वो नृपतिर्दृढाश्वस्तत्सूनुतः स्मृतः ॥ १२ ॥ हर्यश्व इति तत्पुत्रो निकुम्भस्तत्सुतः स्मृतः । बर्हणाश्वो निकुम्भस्य बर्हणाश्वनृपोत्तमात् ॥ १३ ॥ कृताश्वो नृपतिः प्रोक्तः श्येनजित्तन्सुतः स्मृतः । युवनाश्वः श्येनजितो युवनाश्वनृपोत्तमात् ॥ १४ ॥ मान्धाता त्रसदस्युर्हि स एव कथितो भुवि । पुरुकुत्सश्च मान्धातुः पुरुकुत्सस्य वै पुत्रः ॥ १५ ॥ त्रसदस्युरिति ख्यातोऽनरण्यश्चापि तत्सुतः । अनरण्यस्य हर्यश्वो हर्यश्वस्यारुणः सुतः ॥ १६ ॥ त्रिबन्धनोऽरुणाज्जातस्त्रिबन्धनसुतो महान् । सत्यव्रतः स एवात्र त्रिशङ्कुरिति वै स्मृतः ॥ १७ ॥ सत्यव्रतस्य पुत्रोऽभूद्धरिश्चन्द्रः प्रतापवान् । रोहितस्तन्सुतः प्रोक्तस्तस्माच्च हरितः स्मृतः ॥ १८ ॥ हरितस्य सुतश्चम्पः सुदेवश्चम्पदङ्गजः । सुदेवाद्द्विजयः प्रोक्तस्तत्पुत्रो भरुक स्मृतः ॥ १९ ॥ भरुकस्य वृकः पुत्रो वृकपुत्रस्तु बाहुकः । बाहुकान्तत्सगो जज्ञेऽसमञ्जः सगरान्मजः ॥ २० ॥ असमञ्जसश्च पुत्रोऽभूदंशुमानिति नामतः । तस्य पुत्रो दिलीवस्तु दिलीपाच्च भगीरथः ॥ २१ ॥ भगीरथाच्छ्रुतो जातः श्रुतान्नाभः प्रकीर्त्यते । नाभस्य सिन्धुद्वीपश्व ह्ययुतायुश्च तत्सुतः ॥ २२ ॥ ऋतुपर्णस्त्वयुतायोः सुदासस्तस्य कीर्त्यते । मित्रसहः स एवात्र कल्माषांघ्रिः स एव हि ॥ २३ ॥ उदासमस्याश्मकः पुत्रो मूलकोऽश्मकदेहजः । स एव नारीकवचो मूलकस्य सुतो महान् ॥ २४ ॥ नाम्ना दशरथः प्रोक्तस्तस्य पुत्रः प्रतापवान् । नाम्ना त्वैडविडः प्रोक्तस्तस्य विश्वसहः स्मृतः ॥ २५ ॥ तस्य पुत्रश्च खट्वाङ्गः खट्वाङ्गाद्दीर्घबाहुकः । दिलीपश्व स एवात्र तस्य पुत्रो रघुः स्मृतः ॥ २६ ॥


कथा सुनाइये ॥ ३-५ ॥ शिवजी बोले-हे कान्ते ! तुमने श्रीरामचन्द्रका कथाविषयक बड़ा अच्छा प्रश्न किया है । मैं उस मङ्गलकारिणी कथाको विस्तारपूर्वक कहता हूँ ॥ ६ ॥ आदि नारायण विष्णुसे ब्रह्माजी जायमान हुए । ब्रह्मासे मरीचि, मरीचिसे कश्यप, कश्यपसे सूर्य और सूर्यसे श्राद्धदेव हुए ॥ ७॥८॥ उन्हींको वैवस्वत मनु भी कहते हैं । उनके बड़े प्रतापी इक्ष्वाकु, इक्ष्वाकुसे विकुक्षि अथवा शशाद और विकुक्षिके ककुत्स्य अर्थात् पुरञ्जय हुए । ककुत्स्यसे इन्द्रवाह, इन्द्रवाहसे अनेना, अनेनासे विश्वरन्धि, विश्वरन्धिसे चन्द्र और चन्द्रका युवनाश्व नामक प्रतापी पुत्र हुआ । युवनाश्वसे शावन्त, शावन्तसे बृहदश्व तथा बृहदश्वसे कुवलाश्व सर्वश्रेष्ट राजा हुए । कुवलयाश्वसे दृढाश्व, दृढाश्वसे हर्यश्व, हर्यश्वसे निकुम्भ, निकुम्भसे बर्हणाश्व, बर्हणाश्वसे कृताश्व, कृताश्वसे श्येनजित्, श्येनजित्से युवनाश्व, युवनाश्वसे मान्धाता हुए । जो संसारमे त्रसदस्यु नामसे प्रसिद्ध थे । मांधातासे पुरुकुत्स, पुरुकुत्ससे फिर दूसरे त्रसदस्यु हुए । त्रसदस्युसे अनरण्य, अनरण्यसे हर्यश्व, हर्यश्वसे अरुण, अरुणसे त्रिबन्धन, त्रिबन्धनसे सत्यव्रत हुए । उनका नाम त्रिशंकु भी था ॥ ६-१७ ॥ सत्यव्रतसे हरिश्चन्द्र नामके बड़े सत्यवादी और प्रतापी राजा हुए । हरिश्चन्द्रसे रोहित, रोहितसे हरित, हरितसे चंप, चंपसे सुदेव, सुदेवसे विजय, विजयसे भरुक, भरुकसे वृक, वृकसे बहुक, बाहुकसे सगर, सगरसे असमञ्जस, असमञ्जससे अंशुमान्, अंशुमान्से दिलीप, दिलीपसे भगीरथ, भगीरथसे श्रुत, श्रुतसे नाभ, नाभसे सिन्धुद्वीप, सिन्धुद्वीपसे अयुतायु, अयुतायुसे ऋतुपर्ण और ऋतुपर्णसे सुदास हुए । वे मित्रमह और कल्माषांघ्रि नामसे भी प्रसिद्ध थे ॥ १८-२३ ॥ सुदाससे अश्मक, अश्मकसे मूलक, मूलकसे नारीकवच, नारीकवचसे दशरथ,

सर्गः १ ] सारकाण्डम् ३

सर्गः १ ] सारकाण्डम् ३


रघोः पुत्रो ह्यजः प्रोक्तस्तस्माद्दशरथः स्मृतः । ततो दशरथाज्जातः श्रीरामः परमेश्वरः ॥२७॥
यस्य नामान्यनन्तानि गृणन्ति मुनयः सदा । विष्णोरारभ्य कथिता एकषष्टिर्नृपा मया ॥२८॥
एकषष्टिनृपाणाम्ते मध्ये रामो विराजते । तस्य ते चरितं कृत्स्नं संक्षेपाच्च ब्रवीम्यहम् ॥२९॥
इक्ष्वाकुकुलसम्भवः क्षत्रियो लोकविश्रुतः । बभूव सर्यूतारेऽप्योध्यायां पार्थिवोत्तमः ॥३०॥
नाम्ना दशरथः श्रीमान् जम्बूद्वीपपतिर्महान् । शशास राज्यं धर्मेण सैन्येन महताऽऽवृतः ॥३१॥
अयोध्यायास्तु सान्निध्ये देशे श्रीकोमलाह्वये । कोमलायां महापुण्यः कोसलाख्यो नृपो महान् ॥३२॥
तस्यासीद्दुहिता रम्या कौसल्या पतिकाम्यका । तस्या दशरथेनैव विवाहो निश्चितो मुदा ॥३३॥
लग्नार्थे तं समानेतुं दूता दशरथं नृपम् । पञ्चदिनिश्चयं कृत्वा विवाहदिवसस्य च ॥३४॥
तदा दशरथोऽपि साकेते सरयूजले । नौकास्थो जलजां क्रीडां चक्रे वै मन्त्रिभिर्बुधैः ॥३५॥
निशायां सेनपा युक्तः स्तुतो मागधवन्दिभिः । रत्नदीप्रप्रकाशैश्च ननृतुर्वारयोषितः ॥३६॥
तस्मिन्काले तु लङ्कायां विधिं पप्रच्छ रावणः । कस्मान्मे मरणं ब्रह्मन् सत्वं मां वक्तुमर्हसि ॥३७॥
तद्रावणवचः श्रुत्वा कथयामास तं विधिः । कौसल्यायां दशरथाद्रामः साक्षाज्जनार्दनः ॥३८॥
चतुर्धा पुत्ररूपेण भूत्वा न विहनिष्यति । पञ्चमेऽहनि लग्नस्य गतो दशरथस्य हि ॥३९॥
दिवसो निश्चितो विप्रैः कौसल्याख्येन रावण । तद्विधेर्वचनं श्रुत्वा पुष्पकस्थो दशाननः ॥४०॥
अयोध्यां सत्वरं गत्वा राक्षसैः परिवेष्टितः । नौकास्थं तं दशरथं जित्वा युद्धैः सुदारुणैः ॥४१॥
बभञ्ज निजपादेन तां नौकां सरयूजले । तदा सर्वे मृतास्तत्र मग्ना विमले जले ॥४२॥
दशरथसुमन्त्रौ द्वौ नौकाखण्डोपरि स्थितौ । शनैः शनैः प्रवाहेण गत्वा च गङ्गोदरीं नदीम् ॥४३॥


दशरथसे ऐन्दिरथ ऐन्दिरथसे विधार, विधारसे खट्वाङ्ग, खट्वाङ्गसे दीर्घबाहु हुए। उनका नाम दिलीप भी था। दिलीपसे रघु, रघुसे अज और अजसे बड़े प्रतापी महाराज दशरथ हुए। दशरथके भार्यात् परमेश्वर मर्यादापुरुषोत्तम रामचन्द्रजी जयमान हुए ॥ २४-२७॥ उनके अनन्त नाम हैं। जिनका मुनिगण सदा गुणगान करते हैं। विष्णुसे लेकर ६१ (इकसठ) राजे मैंने गिनाये। उन राजाओंके बाद रामचन्द्रजी प्रकट हुए। उनका चरित्र मैं तुमको संक्षेपमें बताता हूँ ॥ २८।२९॥ इक्ष्वाकुकुलमें श्रेष्ठ, अगाध प्रसिद्ध बलवान् क्षत्रिय, सरयू नदीके किनारे बसी हुई अयोध्या नगरीके राजा जम्बूद्वीपके स्वामी, बडभागी श्रीमान् राजा दशरथ विशाल सेना रखकर धर्म तथा न्यायपूर्वक राज्यका शासन करते थे ॥ ३० ॥ ३१ ॥ अयोध्याके पास ही कोसलदेशकी कोसलपुरीमें कोसल नामका एक बड़ा पुण्यात्मा राजा राज्य करता था ॥ ३२। उसकी विवाहके योग्य एक सुन्दरी कौसल्या नामकी पुत्री थी। उसका उसके पिता कोसलने दशरथके साथ विवाह निश्चित किया। बादमें आनन्दके साथ विवाहके दिनका निश्चय करके उन्होंने लग्नके निमित्त राजा दशरथको बुलानेके लिए दूतको भेजा ॥ ३३ ॥ ३४॥ उस समय राजा दशरथ सरयूनदीके बीच नौकापर बैठकर इष्टमित्रों तथा मन्त्रियोंके साथ जलक्रीड़ा कर रहे थे। रात्रिका समय था, चारों ओर सैनिक लगे थे, चारणगण स्तुति कर रहे थे और रत्नके दीपके प्रकाशमें सम्पन्न नाव जगमगा रही थी। वाराङ्गनायें नानाप्रकारके नृत्य गान कर रही थीं ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ उसी समय लङ्काके राजा रावणने ब्रह्मासे पूछा- हे ब्रह्मन् ! मेरा किसके हाथों मरण होगा ? यह आप स्पष्ट कहिये ॥ ३७॥ रावणका वचन सुनकर ब्रह्माने कहा कि दशरथकी स्त्री कौसल्यासे साक्षात् जनार्दन भगवान् राम आदि चार पुत्रोंके रूपमें उत्पन्न होंगे उनमेंसे राम तुमको मारेंगे। कोसलराजने ब्राह्मणोंसे पूछकर राजा दशरथके लग्नका आजसे पाँचवां दिन निश्चित किया है। ब्रह्माका यह वचन सुना तो रावण बहुतसे राक्षसोंको साथ लेकर शीघ्र अयोध्यानगरीको चल पड़ा। वहाँ जा और घोर युद्ध करके उसने नौकापर बैठे राजा दशरथको पराजित किया और पादप्रहारसे नावको तोड़कर सरयूके जलमें डुबो दिया। उस समय और सब तो जलमें डूबकर मर गये। परन्तु राजा दशरथ तथा सुमन्त्र नामका मन्त्री दैवेच्छासे नावके टुकड़ोंपर बैठकर धीरे-धीरे

४ | आनन्दरामायण | [ सर्गः १

ततः समुद्रमध्ये हि जीविनावान्धवरंहसा । गगणः कोशलं गत्वा कृत्वा परममङ्गरम् ॥४४॥ कोसलाख्यं नृपं जित्वा कौसल्यां तां जहार सः । ततः प्रमुदितो लङ्कां ययावाकाशवर्त्मना ॥४५॥ दृष्ट्वा तिमिङ्गिले मत्स्यं नयन लवणार्णवे । चिन्ते विचारयामास देवास्ते मम शत्रवः ॥४६॥ लङ्कायाश्च हरिष्यन्ति कौसल्यां गुप्तविग्रहाः । अतोऽन्तर्मिङ्गिलोपमेयं न्यासभूतां करोम्यहम् ॥४७॥ इति निश्चित्य मतिमि पेटिकायां विधाय ताम् । मत्स्यं समर्प्य हृष्टात्मा ययौ लङ्कां दशाननः ॥४८॥ तिमिङ्गिलोप तन्मत्स्ये धृन्वाऽब्धौ व्यचरन्मुदम् । अग्रे दृष्ट्वा रिपुं स्वायं तेन युद्धार्थमुद्यतः ॥४९॥ द्वीपे तां पेटिकां स्थाप्य सङ्ग्रामं रिपुणाऽकरोत् । एतस्मिन्नन्तरे नौकाखण्डं तं द्वीपमागतम् ॥५०॥ तदा तौ मन्त्रिणृपती द्वावेव समारुरुहतुः । तत्र तां पेटिकां दृष्ट्वा समुद्घाट्यातिविस्मितौ ॥५१॥ तस्यां दृष्ट्वाऽथ कौसल्यां ज्ञात्वा वृत्तं परस्परम् । नया मुहूर्त्तमद्ध्ये द्वीपे दशरथो नृपः ।५२। गान्धर्व्याख्यं विवाहं च चकार मुदिताननः । ततो राजाऽथ कौसल्या सुमन्त्रो मन्त्रिसत्तमः ॥५३॥ प्रप.स्थित्व। पेटिकायां तद्द्वारं पिदधुः पुनः । तिमिङ्गिलो रिपुं जित्वा वक्त्रास्ये तु पेटिकाम् ॥५४॥ लङ्कायां रावणश्चापि समाहूय विधिं पुनः । उवाच प्रहसन्वाक्यं सभायां संस्थितः सुखम् ॥५५॥ विप्र तव मृषा वाक्यं रावणेन मया कृतम् । हरी दशरथस्तोये कौसल्या मोषिता मया ॥५६॥ तद्रावणवचः श्रुत्वा सभायां पद्मसंभवः । दीर्घस्वरेण प्रोवाच ॐपुण्याहमिति स्फुटम् ॥५७। रणं संभ्रमान्प्राह किमिदं व्याहृतं त्वया । विधिः प्रोवाच लग्नं तु जातं दशरथस्य हि ।५८। तदा विधिं मृषा कर्तुं दूतान्संप्रेष्य मन्दगम् । तिर्मिङ्गिलात्समानाय्य पेटिकां मण्डपोऽन्तिके ॥५९॥ समुद्घाट्य दर्शामी तत्र तस्यां दशाननः । तदाऽनिचकिंतः क्रुद्धस्तान् हर्तु खड्गमाददे ॥६०।

नावकहरु सहित गगनदीम का पश्च । ३८-४३ ॥ वहाॅम बहत हुए वे दोनों समुद्रमें जा मिले । उधर शवण भी लङ्का से चलकर साम्मनगर में जा पहुॅचा और भयानक युद्ध करके राजा कोसलको जीत लिया। तदनन्तर कौसल्याका हरण करके वह आनन्दके साथ आकाशमार्गसे लङ्काको चला ॥ ४४॥ ४५ ॥ गगनमण्डर समुद्रम महारूप तिमिङ्गिल मण्डलको देखकर उसने सोचा कि सब देवता मेरे शत्रु हैं। कही रूप बदलकर वे लङ्का से कौसल्याको चरा न ले जायें। इसलिए इसको यहीं इस तिमिङ्गिलको धरोहररूपमें सौंप दूं तो ठीक हो ॥ ४६।४७ ॥ ऐसा सोचकर उसने कौसल्याको पिटारीमें बन्द करके तिमिङ्गिलको समर्पण कर दिया और स्वयं आनन्दके साथ लङ्का चला गया ॥ ४८ ॥ वह मछली उस पिटारी को मुखम रखकर सुखपूर्वक समुद्रम घूमने लगी । सहसा अपने शत्रुको सामने देखकर उसने अनुके साथ युद्ध करनेका निश्चय किया। ४९ ॥ तदनुसार पिटारीको एक टापूपर रखकर वह शत्रुसे युद्ध करने लगी। उसी समय वह नावका टुकडा भी उसी टापूक किनार आ लगा ॥ ५० ॥ तब राजा दशरथ तथा सुमन्त्र उस द्वीपपर उतर पड़े। वहाँ उनकी दृष्टि उस पिटारीपर पड़ी। खोलकर देखनेपर उसमें कौसल्याको देखकर उन्हें बड़ा आश्चर्य हुआ । ५१ ॥ बादमें एक दूसरेसे सब बालोंको जान करके प्रसन्न हुए और अच्छे मुहूत्तम वहींपर राजा दशरथने प्रसन्नतापूर्वक कौसल्याके साथ गान्धर्व विवाह कर लिया । पश्चात् राजा, कौसल्या तथा मन्त्रिवोर्यमें श्रेष्ठ मन्त्री सुमन्त्र ये तीनों पुनः पिटारीमें घुस गये और ढकना बन्द कर लिया। मछलीने शत्रुको जीतकर उस सन्दूकको फिर अपने मुखमें रख लिया । ५२-५४ ॥ उधर लङ्कामें रावण सुखपूर्वक सभाके बीचम बैठा और ब्रह्माजीको बुलाकर हँसते हुए बोला- । ५५ ॥ हे ब्रह्मन् ! मैंन आपके वचनको झूठा कर डाला। दशरथको जलमे डुबोकर कौसल्याको छुपा दिया ॥ ५६ ॥ भरी सभामें रावणके इस बचनको सुनकर ब्रह्माजीने जोरसे स्पष्ट शब्दोंमे "ॐ पुण्याहम्" ऐसा कहा ॥ ५७ ॥ यह सुनकर रावणने पूछा कि यह आपने क्या कहा ? ब्रह्माजी बोले- अरे ! राजा दशरथका विवाह हो गया ॥ ५८ ।, रावण ब्रह्माक वचनको असत्य प्रमाणित करनेके लिये दूतों द्वारा मछलीसे पेटी मंगवायी और ज्यों ही खोलकर ब्रह्माजीको दिखलाना चाहा त्यों ही उसमे सुमन्त्रके साथ दशरथ कौसल्याको देखकर

सर्गः १] सारकाण्डम् ५

सर्गः १] सारकाण्डम् ५

तदाऽतिभ्रभमाद्वीक्ष्य रावणं बह्मब्रवीत् । किं करोषि दशास्य त्वं माऽधुना साहसं कुरु ॥ ६१ ॥
कौसल्यैका स्थापिताऽस्यां पेटिकायां त्वया पुरा । त्रयस्त्वत्र तु संजाता मरिष्यन्त्यत्र कोटिशः ॥ ६२ ॥
भविष्यति वधस्तेऽद्य रामोऽद्यैव जनिष्यति । साहसं कुरु माऽद्य त्वं मन्द्यायुषि दशानन ॥ ६३ ॥
यद्भवष्यं तद्भवतु सदग्रे माऽस्तु साम्प्रतम् । एतान्दूतैः प्रेषयाद्य संकेते त्वं सुखी भव ॥ ६४ ॥
न भविष्यति मद्वाणी मृषा जानीहि निश्चयम् । यद्भाव्यं तद्भवत्येव गहना कर्मणो गतिः ॥ ६५ ॥
तद्विधेर्वचनं सत्यं मन्वा भीतो दशाननः । पेटिकां प्रेषयामास साकेतं स्वभटैर्जवात् ॥ ६६ ॥
साकेते पेटिकां त्यक्त्वा भटास्ते रावणं गताः । अयोध्ययाः महानासीत्संभ्रमो दूतदर्शनात् ॥ ६७ ॥
अयोध्यावासिनां राजा कोसलोऽधिपनेरपि । ततः स्वतनयाद्दस्य सद्यश्च कोसलोऽधिपः ॥ ६८ ॥
कृत्वा स्वराज्यं जामात्रे ददौ मान्या हि पुत्रिकाः । तदारभ्य कोसलेन्द्राः प्रोच्यन्ते राघवस्वसाः ॥ ६९ ॥
ततो राजा दशरथः सुमित्रां मगधेशजाम् । विवाहसूक्तपन्नां चकार दयितां प्रियाम् ॥ ७० ॥
कैकेयनृपतेः कन्यां कैकेयीं पद्मलोचनाम् । विवाहेनाकरोद्भार्यां तृतीयां परमादरात् ॥ ७१ ॥
एवाऽन्यानि सप्तशतकलत्राण्यकरोन्नृपः । एवं राजा दशरथः शशास जगतीतलम् ॥ ७२ ॥
दानभोगैर्वरष्ठो बभूव जरठो महान् । नाभवत्संततिस्तस्य धार्मिकस्यावनीपतेः ॥ ७३ ॥
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च सितांबुजे । एताः कलीराः सुभगा रूपयौवनसंयुताः ॥ ७४ ॥
तस्मिन् शासति राज्यं तु स्थितेऽयोध्यापुरि प्रिय । देवानां दानवानां च राज्यस्यै विग्रहो महान् ॥ ७५ ॥
तत्र वायववच्छीघ्रा बत्रायोध्यापतिर्महान् । जयस्तत्र न संदेहोमां श्रुत्वा पवनां दशान् ॥ ७६ ॥
प्रार्थयामस्य नृपात गत्वा युद्धाय सादरम् । ततो धन्वा दशरथश्चकार कटनं पदम् ॥ ७७ ॥


पहले तो बहुत चकित हुआ। फिर कट होकर उस मस्तक लिए उसने तलवार निकाल ली ॥ ५९ । ६० ॥
तब ब्रह्माजी रावणको रोककर कहा अरे दशवदन यह क्या करता है? इस समय ऐसा साहस मत कर ॥ ६१ ॥ देख तून केवल कौसल्याको ही इसम रक्खा था। किन्तु ये एकत्र एक तान हो गये। वैसे ही इन मानोने से तू ही हो जायेंग। ६२ । राम का आज ही जन्म हो गया और तू मारा जायगा। आयु क्षय हून क्या व्यर्थ मरना चाहता है? इसलिये तू ऐसा साहस मत कर ॥ ६३ ॥ जो होना होगा सो आज ही सही? अभी तू कुछ मत कर और इन तीनोंको दूत द्वारा इनके स्थानपर भिजवाकर सुखी हो ॥ ६४ ॥ मम बचन कभी झूठ न होंगे। इस बातका निश्चय रख। कर्मकी गति बड़ी गहन होती है। कर्मके अनुसार जो होनहार होता है, सो होकर ही रहता है ॥ ६५ ॥ इस घटनाको घटित हुवा देखकर रावण कुछ डर गया और ब्रह्माजीकी बातको सच्ची मानकर वह पिटारी अपने दूतों द्वारा शीघ्र अयोध्या भेज दी ॥ ६६ ॥ राजा दशरथ आदिको सकुशल आया देखकर सब प्रसन्न हुये। तथा कासलदेशके राजा आदिको बड़ा प्रसन्नता हुई और आश्चर्य भी हुआ। बादम कोसलोऽधिपतिने बड़े समारोहके साथ विधिसे विवाह करके अपनी कमनीय कन्या कौसल्या तथा अपना संपूर्ण राज्य अपने दामाद राजा दशरथको दहेजरूप दे दिया तबसे कोसलदेशके राज भी सूर्यवंशी कहलाने लग ॥ ६७-६९ ॥ तदनन्तर राजा दशरथने मगधदेशके राजाकी कन्या सुमित्राको व्याहकर अपनी दूसरा प्राणप्रिया स्त्री बनाया, ७० ॥ ककर देशके राजाकी कमलनयना कन्या कैकेयीको व्याहकर उन्हेंन बड़े आदरपूर्वक तीमरा पत्नी बनायी ॥ ७१ ॥ इन तीनोंके अतिरिक्त अन्य भी उनकी सात सौ स्त्रियें थीं। इस प्रकार आनन्दपूर्वक राजा दशरथ दान-मान-भाग-ऐश्वर्य आदिक द्वारा पृथ्वीका शासन करते हुए वृद्ध हो गये। परन्तु उन परम धार्मिक राजा दशरथके कोई सन्तान नहीं हुई ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ हे प्रिय पार्वती ! पुत्रके बिना राजाको कमलोदर तुल्य मनक्षी कौसल्या, कैकेयी तथा सुमित्रा आदि स्त्रिय, राज्य और विशाल अयोध्यापुरी सूना तथा व्यर्थ दीखने लगा। उसी समय देवताओं और दानवोंमें राज्य- के लिए बड़ा भारी युद्ध आरम्भ हो गया ॥ ७४ ॥ ७५ ॥ उस युद्धमे यह आकाशवाणी हुई कि 'जिसके कान अयोध्यापति राजा दशरथ होंगे, उसी पक्षकी विजय होगी। उस वाणीको सुनकर पवनदेवने शीघ्र जाकर

६ आनन्दरामायणे [ सर्गः २

एतस्मिन्नन्तरे तत्र संग्रामेऽतिभयानहे। भिन्नाक्षं स्वरथं राजा नाविदाद्दैष्टसंभ्रमात् ॥७८॥ गङ्गाऽन्तिके स्थितागुप्तं कैकेयी रणकौतुकम् । पश्यन्ती स्वरथं भिन्नं ददर्श समरांगणे ।७९॥ अक्षत्वन्मा निजं हस्तं चकार जयहेतवे । तया तु पूर्वं बाल्यन्त्वाम्यस्यास्यं कस्याचेन्मुनेः ॥८०॥ कृष्णवर्णं कृतं तेन शप्ता नेऽप्यपवादतः। मुखमग्रे निर्गमिष्यन्ति नैव लोकाः कदाचन ॥८१॥ ततस्तं गन्तुमुद्युक्तं कैकेयी शुभहस्ततः। दंडादिकं ददौ तस्य मुनेर्हस्तोऽतिमक्तिकः ॥८२॥ तस्मै ददौ वरं विप्रस्तव वामकरा वरात्। भविता वज्रकठिन शस्त्रापि नाश न नैष्यति ॥८३॥ कैकेयी तं वरं स्मृत्वा स्वं चक्रागह्वरःकरम् । अथ जित्वा रणे दैत्यान् दृष्ट्वा तत्कर्म पार्थिवः ८४॥ ददौ वरो द्वौ तस्यै स न्यासरूपौ कृतो तया । यदाऽहं प्रार्थयिष्यामि तदा त्वं देहि तौ मम ॥८५॥ तथेत्युक्त्वा नृपः पत्नीं ययौ स्वनगरीं प्रति । एकदा स निशायां तु मृगयायां महावने ।८६। चकार वाणिवृधं चावधीद्वनचरान बहून् । एतस्मिन्नन्तरं तत्र वने वाणसमीपतः ॥८७॥ कांडरूढौ स्वपितरौ स्वस्कंधे श्रवणो वहन् । काशीं नेतुं ययौ वैश्यो धर्मबाधामपाम्निति ॥८८॥ नीरं पातु शिद्यो देहि चावयोश्चेति य थितः । तय्यो कांडेके न्यस्य तटाके जनसंनिधौ ॥८९॥ गत्वा जले स्वघ कुम्भं न्युन्जंतम्थी जले क्षणम् । कुम्भस्य न्युन्जतः शब्दो बमूत् करिणो यथा । ९०।। वनद्विपो न हंतव्यश्चेति जानन्नपि नृपः । वैश्यं राजा द्विपं मन्वा विव्याध म पत्रत्रिणा । ९१॥ पपात श्रवणस्तोये हा केन हं प्रनाडितः । मुवनश्चेति तद्वाक्यं श्रुत्वाऽभूद्विह्वलो नृपः । ९२। पन्वा जलाद्वहर्वगात्रं कृन्वाऽऽक्रूष्णं तांदृश । मयं दूतं विशुन्यं तं चकार भयविह्वलः । ९३॥

राजा दशरथ युद्धम संम्मानित उनका स द र प्रार्थना का । तदनुसार राजा दशरथ वहाँ जाकर दानवेश घोर युद्ध करम ०।। ७६ ।। ७७ ।। उस भयानक संगामम समय राजक रथका धूरा टूट गया, किन्तु दैववश राजाका पता नही लगा । उसार लाफ पास चम्न मुन्तर भी चत्रा गनी कैकयी संग्रामका कौतुक दख रही थी। उसने सहसा रणम अपन रथका धुरा टूटत दख लिया ॥ ७९ ।। त काल उसने विजयलाभक लिए अपने बायें हाथका धुरकी जगह लगा दिया बचपनम कैकेयीन किसी सोने हुए मुनिका मुँह स्याहीस काला कर दिया था। तब मुनिन उसे शाप द दिया कि जा, तम्र मुँह भा अपयशाके कारण ऐसा काला होगा कि कोई देखना नही चाहेगा, ८० ।। ८१ ।। जब मुनि वहाँम चश्न लगे, तब कंकेय न भक्तिपूर्वक दाय हाथसे उनका दण्ड कमण्डल उन्ह दे दिया ८२ । इस सेवाम प्रगन्न होकर मुनिने उसे वरदान दिया कि जा तेरा बायाँ हाथ समय पडनपर वज्र जैसा कठोर हो जायगा और किसी तरह घायलन होगा। ८३॥ कंकेयीने उस वरका स्मरण करक ही अपने हाथको धुरक सदृश बनाबर रथमे लगा दिया था। रणम दैत्याको जीतनेके बाद राजा दशरथन कैकेयीक इस साहस भरे कार्यको देखकर प्रसन्नतापूर्वक उससे दा वर मांगनेके लिए कहा। उसने भी उन दोनो वरोको राजाके पास ही धरोहररूपमे रख दिया और कहा कि जब मै मांगू तब आप ये दो वर मुझे दे दीजियेगा । ८४ ।। ८५ ।। 'इव अच्छा कहकर राजा अपनी स्त्रीक साथ अयोध्या लोट आये। एक दिन रात्रिक समय राजा दशरथ शिकार बग्नके लिये सरयूके किनारे गहन वनम जा पहुंचे। वहाँ उन्होने बाणोंकी वर्षा करके नदीका जलप्रवाह गक दिया और बहुतसे वनपशुओको मारा। उसी समय श्रवण अपने वृद्ध नया अन्ध माता पिताका कविरम बिठाकर कांधपर उठाये हुए उस वन्य भागसे काशी ले जा रहा था । तभी गर्मासे पीडित होकर वृद्ध माता पिताने अपने पुत्रसे जल पिलानेको कहा। उनकी आज्ञा पते ही श्रवण काँवरको जलके किनारे रख तथा घडेको टेढ़ा करके जल भरने लगा तो उस घड़से हाथीके शब्द जैसा शब्द निकला ॥ ८६-६० । बनके हाथीको नहीं मारना चाहिये' इस बातको जानते हुए भी राजा दशरथने उस वैश्य श्रवणको हाथीके भ्रमसे शब्दवेधी बाण मारकर बींध दिया ।। ९१ ।। 'हाय मुझ निरपराधको किसने मारा' ऐसा चिल्लाकर श्रवण इकामसे बालूमें गिर पड़ा । मनुष्यकी बोली सुनकर राजा दशरथ घबड़ा उठे और दौड़कर वहाँ गये। उसको बा-

सर्गः १ ] बालकाण्डम्


तातौचापि तपुत्रवचं श्रुत्वा रुरुदतुः । कारयित्वा नृपतिना चितिं पुत्रसमन्वितौ ॥ ९४ ॥
दशस्थाय तौ शापं ददतुः सुमहद्दुःखिनौ । पुत्रशोकादावयोर्हि यथा मृत्युस्तवास्त्विति ॥ ९५ ॥
ययौ नृपोऽपि नगरीं गुरुं वृत्तं न्यवेदयत् । वसिष्ठो नृपतेर्दोषशान्त्यर्थं तृष्णायाध्वरम् ॥ ९६ ॥
नृपेण कारयामास साङ्केते सम्यगुत्कृष्टे । रोमपाद इति ख्यातस्तस्मै दशरथः सखा ॥ ९७ ॥
शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छत्सराष्ट्रेऽभूत्प्रवर्षकम् । विभाण्डकाश्रमं वाराङ्गनाः संप्रैष्य तत्सुतम् ॥ ९८ ॥
रोमपादो मोहयित्वा ऋष्यशृङ्गं समानयत् । वारास्त्रयो वने गत्वा यमानिन्युःऋषेः सुतम् ॥ ९९ ॥
नाट्यसंगीतवादित्रैर्विभ्रमालिङ्गनाद्यर्हणैः । तत्प्रतापात्प्रभूवृष्टिः पुत्रोऽपि नृपतेरभूत् ॥ १०० ॥
तन्तुष्टो रोमपादस्तस्मै शान्तां ददौ सुताम् । दशरथोऽपि स्वपुरीमानयामास तं मुनिम् ॥ १०१ ॥
स तु शृङ्गोऽपत्यस्य निरूप्येष्टिं मखन्वतः । प्रत्यक्षं हि चकाराग्निं यज्ञकुण्डान्यपायसम् ॥ १०२ ॥
आविर्भून्त्वा स्वयं वह्निर्ददौ राज्ञे सुपायसम् । राज्ञा विभक्तं कौसल्यैस्तत्कैकेय्या दृष्टमात्रतः ॥ १०३ ॥
अहरत्पायसं हृष्टाद्गृध्री शापविमोचकम् । सुप्रतीलाऽप्सरोगोलदा नृत्यसंगाच्छप्यभुवा । १०४ ॥
शप्ता जाता तु सा गृध्री तया वेधाः सुनोषितः । तस्मै तुष्टो विधिः प्राह कैकेयीपायसं यदा ॥ १०५ ॥
प्रक्षिपस्यर्जनगिरौ तदा ते भविता मतिः । अप्सरा त्वं पूर्ववच्च भविष्यसि न संशयः ॥ १०६ ॥
तस्मात्सा पायसं नीत्वाऽक्षिपदर्जनपर्वते निज स्वरूपं सा लब्ध्वा जगाम सुरमदिरम् ॥ १०७ ॥
ततस्ताभ्यां तु कैकेय्यै दत्तं किंचित्तु पायसम् । अथ ता भक्षयामासुरगर्भसंस्तदाऽभवन् ॥ १०८ ॥


से बाहर निकालकर उसके मुंहसे सब वृत्तान्त सुना तब अत्यन्त कपित हुए राजाने उस बाणवालकके शरीरसे बाण निकाला ॥ ९२ । ९३ ॥ राजाके मुखसे पुत्रप्राणकी बात सुनकर वे दोनों अन्ध अतिशय विलाप करने लगे और राजासे चिता बनवाकर पुत्रके साथ जलकर परलोक सिधार गये । मरते समय पुत्रवियोगसे दुःखित वे दोनों अन्धी-अन्ध राजा दशरथको यह शाप दे गये कि जैसे हम दोनों पुत्रशोकसे मर रहे हैं, वैसे ही तुम भी पुत्रशोकसे ही मरोगे । ९४ ॥ ९५ ॥ राजान नगरमें आकर यह सब हाल गुरु-वसिष्ठजीको सुनाया । कुछ दिनों बाद वसिष्ठजीने राजाकी दोषनिवृत्ति तथा पुत्रप्राप्तिके लिए उनसे साङ्केत दिलाकर ऋष्य श्रृङ्गको बुलवाकर अश्वमेध यज्ञ करवाया । राजा दशरथके मित्र अङ्गदेशक राजा रोमपादने अपनी शान्ता नामकी कन्या ऋष्यशृङ्गको दे दी थी । क्योंकि एक बार राजा रोमपादके देशमें वर्षा न होने तथा उन्हें कोई पुत्र न होनेके कारण मन्त्रियोंके कथनानुसार ऋष्यशृङ्गरूप पिता विभाण्डकके आश्रमसे वेश्याओंके द्वारा मोहित करवाकर उन्हें अपने देशमें बुलवाया । वेश्याये बनमें गयीं और नाचकर, गाना गाकर, बाजे बजाकर हावभाव, आलिङ्गन तथा पूजा आदिके द्वारा मोहित करके ऋष्यशृङ्गको ले आयीं । उनके यज्ञ करानेसे राज्यमे वृष्टि हुई और राजाको पुत्र भी प्राप्त हुआ ॥ ९६-१०० ॥ तब प्रसन्न होकर राजा रोमपादने ऋष्यशृङ्गको अपनी शान्ता नामकी कन्या दान करके दे दी । अतएव दशरथ भी उन ऋष्यशृङ्गको अपने नगरमें ले आये ॥ १०१ ॥ उन मुनिने सन्तानरहित राजा दशरथसे इष्टि (यज्ञ) करवाकर खीर लिये हुए अग्निदेवको यज्ञकुण्डसे प्रत्यक्ष प्रकट किया । १०२ ॥ इस प्रकार अग्निने स्वयं प्रकट होकर राजाको सुन्दर पुत्र देनेवाला पायस (खीर) दिया । राज ने वह खीर लेकर तीनों स्त्रियोंमें बाँट दी । तभी कैकेयीके भागको एक गृध्री यह सोचकर कि यदि इसका मै ले जाऊँगी तो मेरा शाप छूट जायगा । इस स्वार्थमे खीर छीन ले गयी । कथान्तर । एक समय सुपर्वा नामको अप्सराओमे उत्तम अप्सराको ऋष्यशृङ्गके अपराधसे ब्रह्माजीने गृध्री होनेका शाप दे दिया । अब फिर उसने स्तुतिके द्वारा ब्रह्माको प्रसन्न किया । तब ब्रह्माजीने कहा कि जब तुम कैकेयीके पासका खीर छीनकर मर्जनपर्वतपर फेकोगी । तब तुम्हारी धूत सुधृति हो जायगी और पूर्ववत् तुम अप्सरा हो जाओगी ॥ १०३-१०६ ॥ इसा कारण उस गृध्रीने खीर लेकर अंजनिगिरिपर डाल दी जिससे वह अपने अप्सरा-रूपको प्राप्त होकर पुनः स्वर्ग चली गयी ॥ १०७ ॥ बादमें कौसल्या तथा सुमित्राने अपने-अपने भागमेंसे