भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

सर्गः ७ ] मनोहरकाण्डम् ६४५

सर्गः ७ ] मनोहरकाण्डम् ६४५


विष्णुदास उवाच

त्वया गुरो शुभं प्रोक्तं रामनामप्रलेखनम् । न तस्योद्यापनं प्रोक्तं तद्वदस्व ममाधुना ॥ ९ ॥

श्रीरामदास उवाच

शृणु शिष्य भविष्यंति कथां वक्ष्यामि भूतवत् । रामनामोद्यापनस्य विस्तरेण मनोरमाम् ॥ १०॥ पाण्डुपुत्रो महावीरो बंधुभिथ युधिष्ठिरः । स्त्रिया मात्रा अष्टराज्यो वने वासं करिष्यति ॥ ११ ॥ तं द्रष्टुं द्वापरे कृष्णः कदा गच्छति वै वने । तं कृष्णं पूजयित्वा स तस्मै प्रश्नं करिष्यति ॥ १२ ॥

युधिष्ठिर उवाच

देवदेव जगन्नाथ भक्तानां वरदायक । किंचिच्चां प्रष्टुमिच्छामि मयि तुष्टोऽसि चेत्प्रभो ॥ १३॥ लक्ष्मीप्राप्तिकरं पुण्यं पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् । व्रतमाख्याहि देवेश राज्यभ्रष्टस्य मेऽधुना ॥ १४॥

श्रीकृष्ण उवाच

गुह्याद्गुह्यतमं श्रोतुं यदि वाञ्छसि भूपते । तदा निगदतो मत्तः सकाशाच्छृणु सादरम् ॥ १५॥ रामनाम्नः परं नास्ति मोक्षलक्ष्मीप्रदायकम् । तेजोरूपं यदव्यक्तं रामनामाभिधीयते ॥ १६॥ तस्मात्तन्नाम जप्त्वा वै रामरूपो भवन्नरः । एतदेव हि रामेण मारुतिं प्रति भाषितम् ॥ १७॥

युधिष्ठिर उवाच

कस्मिन्काले हनुमते रामेणैवोपदिशितम् । एतद्विस्तरतो ब्रूहि सुमते रुक्मिणीपते ॥ १८॥

श्रीकृष्ण उवाच

पुरा रामावतारे च सीतां नीत्वा सुरारिणा । हनूमंतं समाहूय रामचंद्रोऽब्रवीद्वचः ॥ १९॥

श्रीरामचन्द्र उवाच

वायुसूनो महावीर सीतान्वेषणहेतवे । समस्तां दक्षिणांदिशं गत्वा शुद्धिं समानय ॥ २०॥

श्रीहनुमान् उवाच

रघुनाथ जगन्नाथ दक्षिणास्यां हि सागरः । बहवो राक्षसाः संति तत्र शक्तिः कथं मम ॥ २१॥


विष्णुदासने कहा-हे गुरो ! आपने रामनाम लिखनेकी जो युक्ति बतलायी वह बहुत ही उत्तम है । लेकिन उसका उद्यापन नहीं बतलाया उसे भी मुझे अभी बतला दीजिए ॥ ९ ॥ श्रीरामदास कहने लगे-हे शिष्य ! मैं तुम्हें भविष्यकी एक कथा भूतकालमें समन्वित करके बतला रहा हूँ ॥ १० ॥ पांडुके पुत्र युधिष्ठिर जब राज्यसे वञ्चित हो गये, तब अपनी माता तथा बन्धुओंको साथ लेकर वनमें निवास करने लगे ॥ ११ ॥ उनको देखनेके लिए कृष्णचन्द्रजी वनमें गये । तब उन लोगोंने बड़े आदरसे श्रीकृष्णकी पूजा की और युधिष्ठिरने कहा-हे देवदेव ! हे जगन्नाथ ! हे भक्तोंको वर देनेवाले ! यदि आप मुझपर प्रसन्न हों तो मैं आपसे कुछ पूछना चाहता हूँ ॥ १२ ॥ १३ ॥ हे देवेश - यह तो आप जानते ही हैं कि इस समय मैं राज्यसे भ्रष्ट हो चुका हूँ । अतएव आप मुझे कोई ऐसा व्रत बतलाइए । जो लक्ष्मीको देनेवाला, पवित्र और पुत्र पौत्रको बढ़ाने-वाला हो ॥ १४ ॥ श्रीकृष्णचन्द्रजीने कहा-हे भूपते ! यदि आप हमसे गुप्त व्रत सुनना चाहते हैं तो मैं कहता हूँ, आप सुनिये ॥ १५ ॥ रामनामके ऊपर बढ़कर मोक्ष और लक्ष्मीको देनेवाला और कोई उपाय नहीं है । यह तेजोरूप और अव्यक्त है ॥ १६ ॥ इसी कारण रामनामका जप करके लोग रामरूप हो जाते हैं। यही बात स्वयं रामचन्द्रजीने हनुमान्जीसे कही थी ॥ १७ ॥ युधिष्ठिरने कहा-हे मतिमन्पते ! रामचन्द्रने हनु-मान्जीसे कब इस बातकी चर्चा की थी ? श्रीकृष्णजीने कहा-रामावतारमें जब कि रावण सीताको हर ले गया, तब रामने हनुमान्जीको बुलाकर कहा-॥ १८ ॥ १९ ॥ हे महावीर ! हे वायुसूनो ! तुम सीताजीको खोजनेके लिए सारी दक्षिण दिशामें भ्रमण करो और शीघ्र उनका समाचार लाओ ॥ २० ॥ श्रीहनुमान् बोले-हे जगन्नाथ !

६४६आनन्दरामायणे[ सर्ग ७

श्रीरामचन्द्र उवाच

मारुते रावणादीनां राक्षसानां निवारकम्। मंत्रं ददामि सुगमं येन सर्वजयी भवेत् ॥२२॥

श्रीहनूमानुवाच

महाराज कृपासिंधो दीनानां त्वं सुतारकः। उपदेशोऽधुना कार्यस्तस्य मंत्रस्य तत्त्वतः ॥२३॥

श्रीरामदास उवाच

इति श्रुत्वा च तद्वाक्यं रहस्याहूय सत्वरम्। मारुतेर्दक्षिणे कर्णे श्रीरामेण्युपदेशितः ॥२४॥ तस्य मन्त्रस्य सकलं पुरश्चरणमुत्तमम्। लक्षसंख्यं विधायाशु प्रतस्थे दक्षिणां दिशम् ॥२५॥ तन्मंत्रस्य प्रभावेण नानाजलचराचरम्। दुर्गमं सागरं तीर्त्वा लंकामध्ये समाययौ ॥२६॥ न स लेभे तत्र शुद्धिमाशोकाख्यवनं गतः। वृक्षमूले स्थितां सीतां दूरतोऽग्रे ददर्श सः ॥२७॥ तां दृष्ट्वा शीघ्रमागत्य हर्षनिर्भरमानसः। सीतायाश्चरणौ नत्वा दंडवत्पतितो भुवि ॥२८॥ अत्यन्तं सूक्ष्मवपुषं बालकाकारसंयुतम्। तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा सीता वचनमब्रवीत् ॥२९॥ आगतोऽसि कुतो बाल कुत्रत्यः कस्य बालकः।

श्रीहनूमानुवाच

सीता माता पिता रामो रामचन्द्रसमीपतः ॥३०॥ समागतोऽस्मि हनुमान्प्रत्यैकां मुद्रिका त्वया। रामनामांकितां शुद्धां शुद्धकांचननिर्मिताम् ॥३१॥ ज्ञात्वा रामस्य सा सीता परं तोषमवापयौ। तां ज्ञात्वा तोषसहितामांजनेयोऽब्रवीद्वचः ॥३२॥ मातः क्षुधाऽस्त्यति मम त्वयाविश्लेषकारिणी। अस्मिन्वनेऽतिमधुरः फलसङ्घोऽतिदुर्लभः ॥३३॥ तवाज्ञयाऽहं सीतेऽद्य करिष्ये भक्षणं ध्रुवम्।

सीतोवाच

भो बालक महाबीर रावणोऽस्ति वनाधिपः ॥३४॥


हे रघुनाथ ! दक्षिण दिशामें तो विशाल सागर है और बहुतसे राक्षस हैं, फिर वहांपर मेरी शक्ति कैसे काम देगी ? ॥ २१ ॥ श्रीरामचन्द्रजीने कहा हे मारुते ! रावण आदि राक्षसोंका निवारण करनेवाला मैं एक बहुत ही सरल मंत्र बताता हूँ जिसकी सहायतास सर्वत्र तुम्हारी विजय होगी ॥ २२ । हनुमान्जीने कहा— हे महाराज ! हे कृपासिन्धो ! आप दीनोंका उद्धार करते हैं । हे प्रभो ! हमें उस मन्त्रका अच्छी तरह उपदेश दीजिए । २३ ॥ श्रीरामदास कहते हैं हनुमान्जीके इस प्रकार विनय करनेपर रामने उन्हें एकान्तमें ले जाकर उनके कानमें 'श्रीराम' इस नामका उपदेश दिया । २४ ॥ हनुमान्जीने उस मन्त्रका उत्तम रीतिसे एक लाख जप करके दक्षिण दिशाको प्रस्थान किया ॥ २५ ॥ उसी मंत्रके प्रभावसे विविध प्रकारके जलजन्तुओंसे भरे दुगम सागरको पार करके वे लङ्का पहुंच गये । २६ । वहां बहुत खोज करनेपर भी सीताका पता न पाकर अशोक वनमें गये, तब वहां एक वृक्षके नीचे बैठी हुई सीताको दूरसे देखा । २७ ॥ सीताको देखकर उनका हृदय हर्षसे भर आया और तुरन्त उनके पास पहुंचकर प्रणाम किया । फिर दण्डकी तरह पृथ्वीमं लोट गये ॥ २८ ॥ उस समय हनुमान्जीने बच्चेके समान अपना एक छोटा सा रूप धारण कर रक्खा था । उनको पृथ्वीमें पड़े देखकर सीताने कहा--॥ २९ ॥ बच्चे ! तुम कहांसे आये हो ? कहां तुम्हारा घर है और तुम किसके बेटे हो ? हनुमान्जीने कहा कि सीता मेरी माता है और पिता श्रीरामचन्द्र हैं । इस समय मैं उन्हींके पाससे आ रहा हूँ ॥ ३० ॥ मेरा नाम हनुमान् है । आप इस अंगूठीको लीजिये । यह शुद्ध सुवर्णकी बनी हुई है और इसमें श्रीरामचन्द्रजीका नाम लिखा हुआ है ॥ ३१ ॥ जब सीताको यह ज्ञात हुआ कि यह मुद्रिका रामजीकी है तो वे बहुत प्रसन्न हुईं । सीता माताको प्रसन्न देखकर हनुमान्जीने कहा-माँ ! मुझे बड़ी भूख लगी है। इससे मेरा कष्ट हो रहा है । इस बगीचेमें मैं बहुत मीठे और दुर्लभ फल देख रहा हूँ॥ ३२ ॥ ३३। यदि

सर्गः ७ ] मनोहरकाण्डम् ६४७


न शक्तिर्न च शक्यं ते कथं त्वं भक्षयिष्यसि ।

हनूमानुवाच
श्रीरामेति परो मन्त्रः शस्त्रं मे हृदयांतरे ॥ ३५॥
तेन सर्वाणि रक्षांसि तृणरूपाणि सांप्रतम् । इत्युक्त्वाऽथ तदीयाज्ञां गृहीत्वा वनभूरुहान् ॥ ३६॥
उन्मूलन चकराय श्रुत्वा रक्षांसि चाययुः । युद्धं च तुमुल जातं पश्चान्मन्त्रप्रभावतः ॥ ३७॥
दलितं राक्षसबलं दग्धा लंका हनूमता । पुनर्गेत्वाऽशोकवन सीतां नत्वा च मारुतिः ॥ ३८॥
तदलंकारमादाय रामचन्द्रं समाययौ । रामायालंकृतिं दत्त्वा तस्थौ तत्पादसन्निधौ ॥ ३९॥
रामोऽलंकृतिमादाय तच्छ्रुत्वा मुदितोऽभवत् । रामनामप्रभावोऽयं महाराज युधिष्ठिर ॥ ४०॥
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र रामनामजपं कुरु ।

युधिष्ठिर उवाच
कथं जपो विधेयोऽस्य पुरश्चरणकं फलम् ॥४१॥
कथमूद्यापनं चैव सर्वमाख्याहि यत्नतः ॥४२॥

श्रीकृष्ण उवाच
अथवा पुस्तके लेख्यं स्मरणं हृदयेऽथवा । कोटिसंख्यापरिमितमथवा लक्षसंमितम् ॥४३॥
मंत्रा नानाविधाः सन्ति शतशो राघवस्य च । तेभ्यस्त्वेकं वदाम्यद्य तव मंत्रं युधिष्ठिर ॥४४॥
श्रीशब्दमाद्यं जयशब्दमध्यं जयद्वयेनापि पुनः प्रयुक्तम् ।
त्रिःसप्तकृत्वो रघुनाथनामजपो निहन्याद्द्विजकोटिहत्याः ॥४५॥
अनेनैव च मन्त्रेण जपः कार्यः सुमेधसा । लक्षसंख्य कृते तस्मिन्नुद्यापनविधिं चरेत् ॥४६॥


आप आज्ञा दें तो मैं थोड़ेसे फल तोड़कर खा लूँ । सीताने कहा— हे महावीर बालक ! इस बगीचेका मालिक रावण है ॥ ३४ ॥ तुममें कुछ भी शक्ति नहीं मालूम पड़ रही है । तब तुम किस तरह फल खाओगे ? हनुमान्‌जीने कहा कि मेरे हृदयमें 'श्रीराम'के नामका एक प्रबल शस्त्र है। उसके प्रभावसे लङ्काके सब राक्षस मेरे सामने तिनकेके बराबर हैं। ऐसा कह और सीताजीकी आज्ञा पाकर हनुमान्‌जी बगीचेमें घुस पड़े और पेड़ोंको उखाड़-उखाड़कर फेंकने लगे । यह समाचार सुनकर बहुतसे राक्षस आ गये और उनके साथ तुमुल युद्ध हुआ। किन्तु अन्तमें श्रीरामनाममन्त्रके प्रभावसे हनुमान्‌जीने उन सब राक्षसोंको मार डाला और लङ्का नगरीको भी जलाकर राख कर दिया । फिर लौटकर अशोकवनमें गये। वहाँ सीताको प्रणाम किया ॥ ३५-३८ ॥ फिर उनका अलंकार लेकर रामचन्द्रजीकी ओर लौट पड़े । रामके पास पहुँचकर उन्होंने वह अलंकार रामको दिया और उनके चरणोंके पास बैठ गये ॥ ३६ ॥ रामने वह अलंकार हाथमें ले लिया और सीताका समाचार सुना तो बहुत प्रसन्न हुए । हे युधिष्ठिर ! यह सब रामनामका माहात्म्य है ॥ ४० ॥ इसलिए हे राजन् ! तुम भी रामनामका जप करो । युधिष्ठिरने कहा हे कृष्ण ! इस रामनामके जप करनेका क्या विधान है ? इसका पुरश्चरण कैसे किया जाता है और उद्यापनकी क्या विधि है ? यह सब आप हमें अच्छी तरह समझाइए । श्रीकृष्णचन्द्रजीने कहा हे राजेन्द्र ! साधकको चाहिए कि स्नान करके किसी पवित्र स्थानपर बैठे और तुलसीकी मालपर रामनामका जप करे । अथवा किसी पुस्तकपर लिखे या हृदयमें स्मरण करे। जपकी संख्या एक करोड़ अथवा एक लाख होनी चाहिए । ४१-४३ ॥ वैसे तो रामचन्द्रजीके अनेक मन्त्र हैं, किन्तु उनमेंसे एक उत्तम मन्त्र मैं तुमको बतलाता हूँ ॥ ४४ ॥ पूर्वमें श्रीराम शब्द, मध्यमें जय शब्द और अन्तमें दो जय शब्दोंसे मिला हुआ ( श्रीराम जय राम जय जय राम ) राममन्त्र यदि इक्कीस बार जपा जाय तो वह करोड़ों ब्रह्महत्याओंके पापोंको नष्ट कर देता है ॥ ४५ ॥ बुद्धिमान् साधकको चाहिये कि

६४८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ७

जपाच्छतगुणं पुण्यं रामनामप्रलेखने । लक्षे लक्षे पृथक्कार्यमुद्यापनमनुत्तमम् ॥४७॥ उद्यापनविधानं च संक्षेपेण वदामि ते । पूर्वद्युरुपवासी स्याद्रात्रौ मण्डपिकोत्तरे ॥४८॥ रामलिङ्गात्मके भद्रे रामतोभद्रकेऽथवा । अष्टोत्तरसहस्रार्ये शतोत्तररुचेऽथवा ॥४९॥ धान्यराशौ मध्यदेशे कलशं स्थापयेत्ततः । तन्मुखे स्वर्णपात्रं वै वस्त्रस्रग्वाद्यशोभिते ॥५०॥ सीतालक्ष्मणसंयुक्तां राघवप्रतिमां शुभाम् । आमाषान्नपलपर्यन्तां सौवर्णी प्रतिमां यजेत् ॥५१॥ राजतीं वा ताम्रमयीं वित्ताच्छाठ्यं न कारयेत् । उपचारैः षोडशभिः पूजयेत्सुसमाहितः ॥५२॥ रामनामाङ्कितं हेमपत्रं तत्पुरतोऽर्चयेत् । कथां श्रुत्वा च विविधैर्देवदेवं क्षमापयेत् ॥५३॥ सापराधं च शरणं गतोऽस्मि निगतं हि माम् । दीनानाथ कृपाम्भोधि त्राहि संसारसागरात् ॥५४॥ रात्रौ जागरणं कृत्वा गानवाद्यैश्च मंगलैः । ततः प्रभातसमये स्नात्वा होमं समाचरेत् ॥५५॥ दशांशेनैव होमः स्यात्तद्दशांशेन तर्पणम् । गव्येन पयसा कार्यं राममंत्रेण यत्नतः ॥५६॥ सम्पादि च दशांशेन कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् । आचार्याय सवत्सां गां सालंकारां सवाससाम् ॥५७॥ भक्त्याऽर्पयेत्तम्सुवर्णां व्रतसम्पूर्त्तिहेतवे । अन्यानपि द्विजांस्तोष्य राज्यं लक्ष्मी मवाप्नुयात् ५८॥ पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम् । नानादानानि तीर्थानि प्रदक्षिणरतानि च ॥५९॥ तानि सर्वाणि लक्षांशममान्यस्य भवन्ति च । निष्कामो वा सकामो वा यः कुर्याद्भक्तिसंयुतः ६०। तस्य सर्वेऽपि लक्षांशममान्यस्य भवति च । लिखित्वा पुस्तकं वापि वरं रामायणस्य च ॥६१॥ एवमुद्यापनं कार्यं श्लोकसंख्यादशांशतः । पूर्ववद्धवनं कार्यं तद्दशांशाच्च तर्पणम् ॥६२॥

उसी मन्त्रका जप करे और जब जपकी संख्या एक लाख हो जाय तब उद्यापन करे ॥४६॥ जपकी अपेक्षा सौगुना अधिक पुण्य रामनामके लिखनेमे है। साधकको चाहिये कि जब जब रामनामकी लेखनसंख्या पूरी एक लाख हो जाय, तब तब उद्यापन करे । ४७ ॥ अब संक्षेपमें उद्यापनकी भी विधि बतलाता हूँ। जिस दिन उद्यापन करना हो, उस दिनके एक दिन पहले उपवास करे और रात्रिके समय उद्यापनके लिये बनायी हुई मण्डपिकामें या रामलिङ्गात्मक भद्र तथा रामतोभद्र, अष्टोत्तरसहस्रार्य्य या अष्टोत्तरशतसार्य्य भद्रमें धान्यराशि स्थापित करके उसके मध्यमें कलश रक्खे । कलशके मुखपर एक स्वर्णपात्र रखकर उसपर सुन्दर कपड़ा ओढ़ावे और सीता-लक्ष्मणके साथ साथ रामकी शुभ प्रतिमा स्थापित करे। प्रतिमा कमसे कम एक मासे सोनेकी होना चाहिये ॥ ४८-५१ ॥ यदि सुवर्णकी प्रतिमा न बन सके तो चांदी या तांबेकी बनवा ले। किन्तु कंजूसी करना ठीक नही है। प्रतिमा स्थापन करनेके अनन्तर षोडश उपचारोंसे उसकी पूजा करे ॥ ५२ ॥ रामनामसे अंकित सुवर्णपात्र प्रतिमाके सामन रखकर उसकी भी पूजा करे और भगवान्‌की कथा सुनकर क्षमा-प्रार्थना करे ॥ ५३ ॥ फिर कहे—हे दीनानाथ ! हे अनाथनाथ ! हे कृपाम्बिन्धो ! मैं बड़ा अपराधी हूँ, किन्तु आपका अत हूँ। मुझे इस संसार-सागरसे उबारिए ॥ ५४ ॥ रातभर गान और बाजे आदिके साथ जागरण करे और सबेरे उठे तो स्नान आदि नित्यकर्मोंसे निबटकर होम करे । ५५ ॥ जितना जप करके पुरश्चरण किया गया हो, उसका दशांश हवन और हवनका दशांश तर्पण करना चाहिये। तर्पण गोके दूधसे करनेका विधान है ॥ ५६ ॥ तदनन्तर तर्पणका दशांश ब्राह्मणभोजन कराये और व्रत पूर्ण करनेके लिए आचार्यको वस्त्राभूषणसे अलंकृत एक सबत्सा गौ दे ।। ५७ । आचार्यके अतिरिक्त जो और-और ब्राह्मण आये हों, उन्हे भी प्रसन्न करे। ऐसा करनेसे प्राप्ताको राज्य एवं लक्ष्मीकी प्राप्ति होता है ॥ ५८ ॥ जो पुत्र चाहते हों, उन्हें पुत्र ओर जो धन चाहते हों, उन्हे धनकी प्राप्ति होती है। संसारमे जितने दान, तीर्थ, प्रदक्षिणा तथा तपस्यायें हैं, वे सब इस दतक लक्षांशके बराबर हैं। जो मनुष्य निष्काम या सकाम भावसे भक्तिपूर्वक यह व्रत करता है, उसकी सब कामनायें पूर्ण हो जाती हैं। यदि इस आनन्दरामायणकी पुस्तक लिखकर किसी विद्वान् ब्राह्मणको दी जाय तो उसके पुण्यका तो किसी तरह वर्णन ही नही किया जा सकता ॥ ५६-६१ ॥ इसके उद्यापनका विधान एक इस प्रकारका हुआ। दूसरा प्रकार यह है कि आनन्दरामायणकी जितनी श्लोकसंख्या है,

सर्गः ७ ] मनोहरकाण्डम् [ ६४९

सर्गः ७ ] मनोहरकाण्डम् [ ६४९

तस्यापि च दशांशेन कुर्याद्विप्रान्नभोजनम् । पूर्वश्लोकेन वाऽन्येन हवनादि प्रकीर्तितम् ॥६३॥ अथवा ग्रन्थश्लोकानां दशांशैर्हवनं स्मृतम् । अथाऽग्रे वक्ष्यमाणरीत्या वै शकुनस्य च ॥६४॥ श्लोकं निष्कास्य वै ग्रन्थादाचरेद्धवनादिकम् । अथवा रामगायत्र्या राममंत्रैस्तु वाऽऽचरेत् ॥६५॥ हेमपत्रे त्वेक एव लेख्यः श्लोकः शुभावहः । अर्चयित्वा पूर्वोक्तैश्च हेमपत्रे संविलिख्य ॥६६॥ राममूर्तेः पुरः स्थाप्य सर्वं तद्गुरवेऽर्पयेत् । श्रीरामकवितां कृत्वा स्वीयमुद्यापनं नरैः ॥६७॥ अवश्यमेव कर्तव्यं कविताफलमीप्सुभिः । देवालयान्नशालानां वृक्षाणां वापिकूपयोः ॥६८॥ सर्वाषामपि पण्यानां विद्ध्यर्थं गेहिनां नृणाम् । काव्यानां च कवीनां च पद्यादीनां च सर्वशः ॥६९॥ राजप्रासादवास्तूनां नामकर्म विधीयते । विना स्वर्णोपदेशेन स्थावराणां विधानकम् ॥७०॥ कृत्वा नामक्रमन्तत्र कार्यमुद्यापनं ततः । लघुपूष्पैः पूजनादि यच्चच्छ्रीराघवस्य च ॥७१॥ सर्वोपायं कुरु तस्य कार्यमुद्यापनं वरम् । एवं राजन् मया सर्वं तवाग्रे विनिवेदितम् ॥७२॥ रामनामप्रभावेण स्वीयं राज्यं लभिष्यसि ।

श्रीरामदास उवाच

युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा करिष्यति यथाविधि । ७३॥ मासत्रयेण संप्राप्य राज्यप्राप्तिर्भविष्यति । अन्ते च परमं स्थानं गमिष्यति मनोर्बलात् ॥७४॥ एवं कथा भविष्या च तवाग्रे विनिवेदिता । रामनाममहिमानमियं नरः शृणोति यः ॥७५॥ परमभक्तिसमेतः पुत्रपौत्रजनैस्सहैव । भुवि सुखं प्राप्नुयात्परमं मोक्षपदं तु सः ॥७६॥ नित्यं व्याख्यां श्रीरामाग्रे कर्तव्याऽतीवभक्तितः । आनंदरामचरितस्याऽप्यन्यस्य विस्तरात् ॥७७॥ सर्गस्य वाऽर्धसर्गस्य पादसर्गस्य वा तथा । नवश्लोकमितं वापि श्लोकमात्रस्य वा तथा ॥७८॥


उसके दशांशसे हवन करे । हवनका दशांश ब्राह्मणभोजन कराये, यह उद्यापनका दूसरा प्रकार हुआ । अब तीसरा प्रकार बतलाते हैं । आगे बतलाये जानेवाले क्रमके अनुसार इस ग्रन्थमें उतने श्लोक निकालकर हवन आदि करे । अथवा रामगायत्री या राममन्त्रसे हवन आदि करे ॥ ६२-६५ ॥ सुवर्णके पत्रपर केवल एक श्लोक या पूर्वोक्तविधि विन्मुख रीतिसे कई श्लोक लिखकर उसकी पूजा करे और अनन्तर उसे गुरुको अर्पण कर दे । अथवा रामचन्द्रजीके विषयकी कोई एक कविता बनाकर उद्यापन करे, ६६ । ६७ ॥ जिन लोगोंको कविताका फल पानेकी इच्छा हो, उन्हें तो उद्यापन अवश्य करना चाहिए । कोई देवालय, अन्नशाला तथा अश्वशाला बनवाने समय, वृक्ष लगाते समय, बापी व कूपकी प्रतिष्ठाके समय, किसी पुरुष या स्त्रीके विवाहके समय यह उद्यापनविधि अवश्य करनी चाहिये। इनके अतिरिक्त कविता या काव्य बनानेके समय और राजप्रासादके निर्माणके बाद भी उद्यापन करना आवश्यक है । उद्यापनके अनन्तर रामचन्द्रजीको प्रसन्न करनेके लिये जैसा कि पीछे बतला आये हैं, उसके अनुसार एक लाख पुष्पोंसे रामकी पूजा करे । इसके सिवाय जो श्रीरामचन्द्रजीको प्रसन्न करनेके लिये जो जो साधन बतलाये गये हैं उन्हें उद्यापनके समय अवश्य करे । इस प्रकार हे राजन् ! मैंने आपके समक्ष उद्यापनकी विधि बतलायी ॥ ६८-७२ ॥ यदि ऐसा करेंगे तो इसमें कोई संशय नहीं है कि रामनामके प्रभावसे आप अपने खोये हुए राज्यको फिर वापस पा जायेंगे ।

श्रीरामदास कहते हैं- श्रीकृष्णजीकी बतलायी हुई रीतिके अनुसार युधिष्ठिर तीन मास तक इस व्रतका विधान करनेसे अपना राज्य फिर पा जायेंगे और उसी मंत्रके बलसे अन्तमें परमधामको प्रस्थान करेंगे ॥ ७३ ॥ ॥ ७४ ॥ हे विष्णुदास ! मैंने तुम्हें यह भविष्यकी कथा बतलायी है। जो मनुष्य भक्तिपूर्वक इस रामनामकी महिमाका श्रवण करता है वह संसारमें जबतक रहता है तबतक पुत्रपौत्र आदि सांसारिक सुखोंको भोगता है और अन्तमें मोक्षपद प्राप्त करता है ॥ ७५ । ७६ ॥ रामचंद्रका चाहिये कि प्रतिदिन श्रीरामचन्द्रजीके सामने इस आनंदरामायण अथवा किसी दूसरे रामचरित्रकी भक्तिपूर्वक विस्तारसे व्याख्या किया करे ॥ ७७ ॥ यह आवश्यक नहीं कि व्याख्या ग्रन्थके अधिक अंशकी हो । वह चाहे एक सर्गकी,

६६० आनन्दरामायणे [ सर्गः ७

श्लोकार्धं श्लोकपादं वाऽऽनंदरामायणस्थितम् ये पठंति नरा नित्यं ते नरा मुक्तिभागिनः । ७९॥ अश्वत्थवृक्षमूले मुनिवृक्षमूले तथा तुलस्याश्च समीपदेशे । पुण्यस्थले भास्करभूसुराग्रे श्रीरामचन्द्रस्य पुरः सदैव ॥८०॥ तथा सभायां द्विजवृन्दमध्ये नद्यास्तटे वा रघुनायकस्य । आनन्दरामायणमादरेण पठंति धन्या भुवि मानवास्ते । ८१॥ रामायणं लिखित्वा तु दातव्यं भूसुराय हि । समग्रं वा काण्डमेकं सर्गो वाऽनिसुपुण्यदः । ८२॥ सर्गस्त्वेकः प्रत्यहं हि लिखित्वा भूसुराय हि संपूज्य देयश्चानंदरामायणसमुद्भवः ॥८३॥ अशक्तेन नव श्लोकाः सदा देया विलेख्य च श्रीमदर्थे रामचन्द्रस्य विप्रेभ्यः परिवूज्य वै ॥८४॥ नित्यदानमेतदेव कर्तव्यं सर्वदा नरैः, नित्यं सुवर्णमुद्राया दानेन यत्फलं स्मृतम् ॥८५॥ तत्फलं प्रत्यहं सर्गदानेन लभ्यते नरैः । नानेन सदृशं दानं राघवस्यानितोषदम् । ८६॥ तस्मादवश्यमेवैतद्दानं कार्यं निरंतरम् श्री रामचन्द्रार्थं नवपूणफलेप्सुधा । ८७। नागवल्लीदलैर्नवैः सोपचारकैः पृथङ्नवभूसुरेभ्यो देयो नित्यं सदक्षिणः । ८८। अशक्तेनैक एवापि देयस्तांबूल उत्तमः । न तांबूलसमं दानं किंचिदस्ति जगत्त्रये ॥८९॥ ताम्बूलः शुद्धिदः प्रोक्तस्ताम्बूलो मंगलप्रदः । ताम्बूलः श्रीकरो ज्ञेयस्तांबूलो रामवल्लभः । ९०॥ तस्मात्प्रयत्नतस्त्वद्य देयस्तांबूल उत्तमा । सदा रामं पूजयेच्च सदा रामं विचिंतयेत् । ९१॥ श्रीरामस्मरणं नित्यं कार्यं भक्त्या सुदुर्लभः यस्य वण्यां गमनाम हस्तौ पूजनतत्परौ । ९२। श्रीरामचरितान्येव श्रोतुकामा च यच्छ्रुतिः रामतीर्थानि गंपेशात् रामक्षेत्राणि यानि च ।९३॥ यद्रङ्गी गन्तुकामो तु गमपूजोत्सवान् वगान् । सदृन्द्रकामी यच्चक्ष्री स धन्यः पुरुषः स्मृतः ॥९४॥


आधे सर्गकी, सर्गके चतुर्थांशकी, नौ श्लोकोंकी, केवल एक श्लोककी, आधे श्लोककी, आधे या चौपाई श्लोककी जैसे बने व्याख्या अवश्य करता जाय । जो लोग नित्य ऐसा करते हैं, वे मनुष्य अवश्य मुक्तिके भागी होते हैं । ७८ । ७९ । जो लोग पीपलके नीचे, अगस्त्य वृक्षके नीचे, तुलसीके पास, किसी पवित्र स्थानमे, सूर्यदेव या ब्राह्मणके सामने अथवा रामचन्द्रके समक्ष किसी सभामें, ब्राह्मणोंकी मण्डलीमे या नदीके तटपर जो लोग आनन्दरामायणसे लिखे हुए चरित्रका पाठ करते हैं वे मनुष्य धन्य हैं । ८० ॥ ८१ ॥ समग्र एक काण्ड अथवा एक सर्ग आनन्दरामायण लिखकर यदि किसी ब्राह्मणको दिया जाय तो बड़ा पुण्य होता है । रामके उपासकको चाहिये कि नित्य एक सर्ग आनन्दरामायण लिखकर उनकी पूजा करे और किसी ब्राह्मणको दान दे दे ॥८२॥८३॥ यदि पूरा सर्ग लिखनेमे असमर्थ हो तो रोज केवल नौ श्लोक ही लिखकर उसकी पूजा करे और रामचन्द्रजीको प्रसन्न करनेके लिये विप्रको दान दे दिया करे । ८४। लोगोंको चाहिय कि और दान के चक्करमें न पड़कर सर्वदा इसीका दान दिया करें । नित्य सुवर्णकी मुद्रा दान करनेमें जो फल मिलता है, वही फल केवल एक सर्ग आनन्दरामायण लिखकर दान देनेसे प्राप्त होता है। रामचन्द्रजीको प्रसन्न करनेवाला इससे बढ़कर और कोई भी दान नहीं है । ८५ ॥ ८६ ॥ अतएव निरन्तर अवश्यमेव इसका दान करना चाहिए । अथवा रामचन्द्रजीको प्रसन्न करनेके लिए नौ सुपारी अथवा अन्य द्रव्यओ और दक्षिणाके साथ नौ पानके पत्ते नौ ब्राह्मणोंको दान दिया करे । यदि ऐसा न कर सके तो केवल एक ताम्बूलदान दिया करे । क्योकि तीनो लोकोमे ताम्बूलदानके बराबर और कोई भी दान नही है । ताम्बूल शुद्धि देनेवाल, मङ्गलप्रद, लक्ष्मीको बढ़ानेवाला और रामचन्द्रको प्रिय है ॥ ८७-९० । इसीलिये लोगोको चाहिय कि प्रयत्न करके उत्तम ताम्बूलका दान करें, सदा सब लोग रामकी पूजा करें रामका ध्यान करें और रामका स्मरण करें । जिनकी वाणीमे रामनाम विराजमान है, जिसके हाथ रामकी पूजामें लगे हुए हैं, जिसके कान रामका गुणानुवाद सुननेमें लगे है, जिनके पांव रामेश्वर रामतीर्थ और रामक्षेत्रम जात रहत है और जिनके नेत्र रामपूजनोत्सव देखनेमे लगे

सर्गः ७ ] मनोहरकाण्डम् ३८१


राम रामेति रामेति ये वदन्ति जना भुवि । महापातकिनस्तेऽपि मुक्तिं यान्ति न संशयः ॥ ९५॥

रामचन्द्रेतिमंत्रोऽस्ति वागस्ति वशवर्तिनी । तथापि निरये घोरे पतन्तीत्यद्भुतं महत् ॥ ९६॥

श्रीरामनामामृतमंत्रयंत्रौषधी चेन्मनसि प्रविष्टा । हलाहलं वा प्रलयानल वा मृत्योर्मुखं वा विशतो कुतो भीः ॥ ९७॥

आसने च तथा निद्राकाले भोजनकर्मणि । क्रीडने गमने नित्यं राममेव विचिन्तयेत् ॥ ९८॥

श्रूणीयाः कीर्त्तनीयाश्चिन्तनीयः सदा नरैः । गेयश्च रामो भूतेशयो राम एवावनीतले ॥ ९९॥

स्वर्गे सुराणाममृतं पय ऽस्ति परमं शुभम् । रामनामामृतं भूम्यां क्षयं नाप्नोति वै कदा ॥ १००॥

गोपीचन्दनलिप्ताङ्गो राममुद्राङ्कितो नरः । रामनामोच्चारकश्च तुलसीकाष्ठमालिकः ॥ १०१॥

शंखचक्रगदापद्मधारको राममन्मनाः । यस्येदृशं स नरो धन्यो नैवात्र कदाचन ॥ १०२॥

स एव पुरुषो धन्यो यो रामनाम सदा जपेत् । स एव पुरुषो निन्द्यश्च यन्न रामं स्मरेच्च यः ॥ १०३॥

ये नराः शिवमङ्गीकृत्य निन्दन्ति राघवम् । पूर्वञ्च शृगालास्तेऽपि नरा ज्ञेयाश्चावनीतले । १०४॥

राम एव हरो ज्ञेयः शिव एव रघूत्तमः । उभयोर्नास्ति भेदस्त्व भेदबुद्धि नार्की नरः ॥ १०५॥

रामशङ्करयोश्च भिन्नत्वं येन मानितम् । अजागलस्तनवत् तस्य जन्म वृथा गतम् ॥ १०६॥

शंभोश्च हृदयं रामो रामस्य हृदयं शिवः । नैवानयोः कर्त्तनीयं कुतर्काद्वैधैर्नरैः । १०७॥

रामेति द्वयक्षरं नाम ये वदन्ति त्वहर्निशम् । न कस्यापि भय तेषां जीवन्मुक्ताश्च ते नराः ॥ १०८॥

राममुद्राङ्कितं दृष्ट्वा नरं ते यमकिङ्कराः । पलायन्ते दश दिशः सिंहं दृष्ट्वा गजा यथा । १०९

ललाटे पृष्ठदेशे च हृदयाग्रे तथोदरे । हृदये भुजयोश्चै हि मस्तके त्विति वै नराः ॥ ११०॥


रहते हैं, वे पुरुष धन्य हैं ॥ ९१-९४ ॥ जो लोग उस महाराज रामका यह नाम जपते हैं वे महापातकी होते हुए भी मुक्तिको प्राप्त होते हैं ॥ ९५ ॥ जिनके पास 'रामचन्द्र' यह मन्त्र है और वाणी अपने वशमें है, फिर भी वे घोर घोर नरकमें पड़ते हैं, यह महान् आश्चर्यकी बात है ॥ ९६॥ श्रीरामके मन्त्रका अनुसन्धान-बीजकी सञ्जीवनी यदि मनमें बैठ गई तो हलाहल विष, प्रलयाग्न्य और मृत्युके मुखमें भी घुस जानेका कोई भय नहीं रह जाता ॥ ९७॥ लोगोंको चाहिये कि उठते, बैठते, सोते, खाते, पीते, खेलते, कूदते या कहीं आते-जाते समय एकमात्र रामका ध्यान करें ॥ ९८॥ सदा उन्हींके गुणाणुवाद सुनें, उन्हींके चरित्रका कीर्त्तन करें और उन्हींका गुण गावें ॥ ९९ । स्वर्गमें जिस प्रकार अमृत परम मङ्गलकारी है; उसीके सदृश भूमण्डलपर कभी भी नष्ट न होनेवाला रामनामरूपी अमृत है ॥ १००॥ जो मनुष्य गोपीचन्दन लगावे, राममुद्रामे अङ्कित रहते, रामनामका उच्चारण करके तुलसी (काष्ठ) की माला पहनता, शङ्ख, चक्र, गदा और पद्मका चिह्न धारण करता और मनमें सब समय रामका स्मरण करता है। ऐसे प्राणी जहाँपर रहते हैं, वह स्थान और वे मनुष्य धन्य हैं ॥ १०१ ॥ १०२ ॥ वही पुरुष सब प्रकारसे प्रशंसाके योग्य बन सकता है, जो सदा रामनामका जप किया करता है और वही पुरुष निन्दाका भाजन है, जो सदा रामचन्द्रजीका स्मरण नहीं करता ॥ १०३॥ जो मनुष्य शिवजीकी भक्ति करके रामचन्द्रजीकी निन्दा करता है, उसे इस भूमण्डलमें गधा समझना चाहिये ॥ १०४। राम ही शिव हैं और शिव ही राम हैं। इन दोनोंमें कोई अन्तर नहीं है। जो प्राणी इनमें कोई भेदभाव मानता है, वह नरकगामी होता है ॥ १०५ ॥ इस संसारमें जिसने राम और शिवमें कोई भेद माना तो बकरीके गलग-स्तनक समान उसका जीवन वृथा गया ॥ १०६॥ शिवजीके हृदय राम हैं और रामके हृदय शिवजी हैं । लोगोंको चाहिये कि विविध प्रकारके कुतर्कोंमें पड़कर इनमें कोई भेद न मानें । १०७॥ जो लोग रात-दिन 'राम' ये दो अक्षर कहा करते हैं, उन्हें किसीका भय नहीं रह जाता और वे प्राणी जीवन्मुक्त हो जाते हैं ॥ १०८॥ राममुद्रासे चिह्नित मनुष्यको देखकर यमके दूत उसी तरह दसो दिशाओंमें भाग जाते हैं, जैसे सिंहको देखकर हाथी भाग खड़े होते हैं । १०९॥ अतएव लोगोंका यह परम कर्तव्य है कि गोपीचन्दनसे अङ्कित राममुद्रा धारण करें । क्योंकि राममुद्रा महान् श्रेष्ठ वस्तु है और सब प्रकारके

६६२आनन्दरामायणे[सर्गः ७

राममुद्रा धारणीया गोपीचन्दनमिश्रिता। राममुद्रा महाश्रेष्ठा सर्वदोषनिकृन्तनी ॥१११॥
सदा देहे संधार्या गोपीचन्दनमिश्रिता। राममुद्राऽस्ति यद्देहे न पापं स्पृशते न हि ॥११२॥
स्तुतिः सर्वै रामस्य स्नातैः कार्या न्वहर्निशम्। प्राचीनैश्च नवीनैश्च स्वबुद्ध्या रचितैरपि ॥११३॥
स वाग्विसर्गो जनताऽघविप्लवो यस्मिन्प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि।
नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यच्छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥११४॥
कवित्वमन्यच्छुद्धं च रामनाम्नाऽङ्कितं च यत्। तज्ज्ञेयमतिशुद्धं च श्रवणात्पातकपहम् ॥११५॥
यस्मिन् रामस्य कृष्णस्य चरित्राणि महान्ति च। कवित्वे तच्छ्रवणधर्मं सदा गेयं महत्तमैः ॥११६॥
शृणु शिष्य तवाग्रेऽद्य वद्म्यहं किंचिदद्भुतम्। कवित्वविषयं यच्च सर्वसंदेहनाशकम् ॥११७॥
अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनूमांश्च विभीषणः। कृपः परशुरामश्च सर्वेते चिरजीविनः ॥११८॥
एवं यद्वचनं शिष्य प्रोच्यते सर्वदा बुधैः। तदग्रे सर्वदा मत्यं ज्ञेयं कलियुगेऽपि च ॥११९॥
येषु मन्त्रबलं भव्यं वर्ततेऽत्र नरेषु हि। अश्वत्थाम्नोंऽशभूतास्ते ज्ञेयाश्च पुरुषा भुवि ॥१२०॥
न्यायोपार्जितद्रव्येण राज्यं कुर्वन्ति धर्मतः। बल्यंशास्तेऽत्र तथा ज्ञेया जना जगतितले ॥१२१॥
रामस्तुतिं कवित्वे ये चरित्रं वर्णयन्ति च। व्यासांशभूतास्ते ज्ञेया मानवा जगतितले ॥१२२॥
ये ये वीरास्त्वथ भूम्यां वायुपुत्रांशजास्त्विह। नैते ज्ञेया मरणधर्मा चिरजीवित्वसूचकाः ॥१२३॥
ये ये शांता रामभक्ताः मन्यत्र मानवा भुवि। विभीषणांशभूतास्ते ज्ञेयाश्च सकलैर्जनैः ॥१२४॥
ये धैर्यवन्तो योद्धारः मन्यत्र मानवा भुवि। कृपाचार्यांशभूतास्ते ज्ञेयाः सर्व बुधैः सदा ॥१२५॥
ये वीराः क्रोधयुक्तास्तेऽत्र सर्वऽवनीतले। जामदग्न्यांशभूताश्च सदा ज्ञेया नरोत्तमैः ॥१२६॥

दोषोंको नष्ट करती है। अतएव ललाट, गुह्यस्थान, दोनों कुक्षि, उदर, हृदय, दोनों भुजाओं और मस्तक इन स्थानोंमें भी राममुद्राओंको धारण करना चाहिए । ११० । १११ । ये मुद्रा धारण करना परमावश्यक है। क्योंकि जिसक शरीरमें राममुद्रा विद्यमान रहती है उस किसी प्रकारका पातक नहीं लगता । ११२ ॥ उपासकोंको यह भी उचित है कि विविध प्रकारके पदों द्वारा रामचन्द्रजीके स्तुतगान करें। वे श्लोक प्राचीन हों, नवीन हों या अपनी बुद्धिसे बनाये गये हों ॥ ११३ ॥ रामके यशसे अङ्कित शास्त्रोक्त गुणानुवादसम्बन्धी वचनोंका प्रवाह प्राणियोंके महान् पातकोंका भी वहन करता है। अतः उस ग्रन्थको मन, गाय और मनन करें । रामके नामसे अङ्कित कविता चाहे अतिशय अशुद्ध हो, फिर भी उसे अतिशुद्ध समझना चाहिये। उसके सुननेसे सब तरहके पातक नष्ट हो जाते हैं ॥ ११४ । ११५ ॥ जिस कवितामें राम और कृष्णके महान् चरित्रोंका वर्णन किया गया हो, वह अत्यन्त पवित्र होती है। बड़े लोगोंको चाहिये कि सदा ऐसी कविताका गान करें ॥ ११६ ॥ श्री रामदासजी विष्णुदाससे कहते हैं-हे शिष्य ! अब मैं तुम्हारे आगे सब प्रकारके सन्देहोंको निवृत्त करनेवाला एक गुप्त कविताका विषय कह रहा हूँ । ११७ ॥ अश्वत्थामा, बलि, व्यास, हनुमान्, विभीषण, कृपाचार्य और परशुराम ये सात चिरञ्जीवी हैं ॥ ११८ ॥ प्रायः पण्डित लोग इस बातको कहा करते हैं। इसे इस कलियुगमें भी सत्य ही मानना चाहिए । ११९ ॥ इस पृथ्वीपर जिन लोगोंके पास मन्त्रबल विद्यमान है, उनको अश्वत्थामाका अंश समझना चाहिए ॥ १२० ॥ जो राजे न्यायोपार्जित द्रव्यसे धर्मपूर्वक राज्य करते हैं, उनको इस संसारमें बलिके अंशसे उत्पन्न समझना चाहिये ॥ १२१ ॥ जो लोग कविता करते हुए रामकी स्तुति करते या उनके चरित्रोंका वर्णन करते हैं, जगतीतलमं उन मनुष्योंके व्यासके अंशसे उत्पन्न मानना चाहिये ॥ १२२ ॥ इस भूमण्डलपर जो जो वीर हैं वे सब हनुमान्जीके अंशज हैं। ओर केवल यही हुए तुम ही इस प्रकारके समुदायोक चिरञ्जीवित्वकी सूचना देते रहते हैं ॥ १२३ ॥ इस पृथ्वीमें जितने शान्त रामभक्त हैं उन्हें सब लोग विभीषणके अंशसे उत्पन्न समझें । १२४ ॥ इस संसारमें जो धैर्यके साथ युद्ध करनेवाले लोग हैं, उन्हें कृपाचार्यके अंशसे उत्पन्न समझना चाहिये ॥ १२५ ॥ इस पृथ्वीमण्डलमें जितने क्रोधी वीर हैं, उन सब लोगोंको

सर्गः ८] मनोहरकाण्डम् ६६३


चिरंजीवीति व्यासः कः कथं ज्ञेयो जनैर्भुवि । तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि सावधानमनाः शृणु ॥ १२७॥
ये गीर्वाण्या कवित्वानि करिष्यन्त्यवनीतले । व्यासांशभूतास्ते ज्ञेयाः पंडिता मानवास्त्विह ॥१२८॥
ये रामचंद्रं कृष्णं च शिवं स्तुत्या स्तुवंति हि । वर्णयंति चरित्राणि ते ज्ञेया व्यासमूर्तयः ॥१२९॥
ये राजानं च गणिकां नारीं राज्ञः सभां तथा । नरं स्तुवंति स्तुत्या ते न ज्ञेया व्यासमूर्तयः ॥१३०॥
यावद्भूत्यां तु रामस्य चरित्राणि स्तुवीत हि । तावत्स स्यन्नरो व्यासमन्ते मुक्तिं गमिष्यति ॥१३१॥
किं फलं कस्य पाठस्य पङ्क्तेरपि तदधुना । शृणु स्वस्थमना शिष्य विस्तरेणोच्यते च यत् ॥१३२॥

इति श्रीमदानंदरामायणे मनोहरकांडे रामदासवरबोधनादिदर्शनं नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥


अष्टमः सर्गः

(वेदादिकोंकी फलश्रुति)

श्रीरामदास उवाच

शिरोध्वाहूतिसंयुक्ता गायत्री परिकीर्तिता वेदाक्षराणां तुल्या सा भवेत्सुविधि पङ्गता ॥ १ ॥
चतुःशतेन गायत्र्याः समिह परिकीर्तितम् । पावमानं महासूक्तं षट्सहस्रं समुच्यते ॥ २ ॥
तथोपनिषदः पुण्या गायत्र्यक्षरसंख्यया प्रोच्यते पुण्यदं लोके पुण्यं फलानि यान्तः ॥ ३ ॥
सहितापाठतः प्रोक्तं द्विगुणं पदपाठतः । त्रिगुणं क्रमपाठे स्याज्जटापाठे तु षड्गुणम् ॥ ४ ॥
महाभारतपाठस्तु वेदतुल्यः प्रकीर्तितः । पुराणानां तदर्धेन स्मृतीनां च तथोच्यते ॥ ५ ॥
भारते भगवद्गीता तथा नामसहस्रकम् । गायत्र्याश्च समं प्रोक्तं पुण्ये पापक्षयेऽपि च ॥ ६ ॥
पाठेन यत्फलं प्रोक्तमर्थज्ञानाच्चतुर्गुणम् । सद्भक्तेभ्यः श्रवणाच्च पुण्यं दशगुणं स्मृतम् ॥ ७ ॥


परशुरामके समान उत्पन्न समझना चाहिए ॥ १२६॥ चिरञ्जीवी व्यासको इस संसारमें कैसे पहचानना चाहिए। इसके लिए उसका स्वरूप बतलाते हैं, तुम सावधान होकर सुनो ॥ १२७॥ जो-जो लोग संस्कृत वाणीमें कविता करेंगे, वे पण्डित पुरुष व्यासके अंशसे उत्पन्न माने जायेंगे ॥ १२८॥ जो लोग रामचन्द्र, कृष्णचन्द्र तथा शिवजीकी स्तुतिपूर्वक या उनके चरित्रका वर्णन कर उनको व्यासकी साक्षात् मूर्ति समझना चाहिये ॥ १२९॥ जो लोग राजा, गणिका, स्त्री, राजसभा तथा किसी व्यक्ति-विशेषकी स्तुति करते हैं, वे व्यासका मूर्ति नहीं माने जा सकते ॥ १३०॥ इस पृथ्वीपर प्राणी जबतक रामकी स्तुति करता है, तबतक वह व्यास कहा रहता है और अन्तमें मुक्तिपद प्राप्त करता है ॥ १३१ ॥ किसी ग्रन्थका पाठ करनेसे क्या फल होता है, अब मैं इस बातको बतलाऊँगा। हे शिष्य ! तुम स्वस्थ मन होकर सुनो, मैं विस्तारपूर्वक बतलाता हूँ ॥ १३२ ॥ इति श्रीमदानन्दरामायणे पं० रामतेजपाण्डेयविरचित-'ज्योत्स्ना'भाषाटीकासहित मनोहरकाण्डे सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥

श्रीरामदास कहने लगे—वेदको शिरोवाहूतिसे युक्त सौ अक्षरोंवाली गायत्री कही गयी है ॥ १ ॥ चार सौ गायत्रीके बराबर पावमान नामक महासूक्त है, जिसमें छः सौ ऋचाओंका समावेश किया गया है ॥ २॥ गायत्रीकी अक्षरसंख्याके अनुसार उपनिषदोंके पाठसे पुण्य प्राप्त होता है ॥ ३ ॥ सहितापाठकी अपेक्षा दुगुना पुण्य पदपाठ करनेमें है। क्रमके पाठ करनेमें तिगुना पुण्य है और जटाके पाठसे छगुना पुण्य होता है ॥ ४ ॥ महाभारतका पाठ वेदपाठ सदृश होता है । पुराणोंका पाठ आधे वेदपाठका पुण्य देनेवाला है और उससे भी आधा पुण्य स्मृतियोंके पाठसे होता है ॥ ५॥ महाभारतके अन्तर्गत भगवद्गीता और विष्णुसहस्रनाम, ये दोनों गायत्रीके समान पुण्यदायक एवं पापनाशकारी माने गये हैं ॥ ६ ॥ पाठसे जितना पुण्य होता है, उससे चौगुना पुण्य उसका अर्थ समझनेसे होता है और अच्छे-अच्छे भक्तोंको सुनानेसे दसगुना पुण्य प्राप्त होता

६५४ आनन्दरामायणे [ सर्गः ८

भूमिदानं यथा लोके महादानप्रकीर्तितम् । अन्नदानं बहुगुणं ततोऽपि स्यात्फलप्रदम् ॥ ८ ॥ ऋषय ऊचुः कथं दानं प्रकर्तव्यं सुवर्णस्य परस्य च । कथं वा पात्रपात्रेति प्राप्तव्यश्वेत्यरोचथाः ॥ ९ ॥ श्रीरामदास उवाच वसन् गुरुकुले यस्तु विद्यामभ्यास्यो धीमतः । अधीत्य शाखां पूर्णां स गयायां लभते फलम् ॥१०॥ शिष्यस्याध्यापकश्चैव संहितां पाठयेत्ततः । यदक्षरं तु गायत्रीमहापाठफलं लभेत् ॥११॥ पदपाठे कृते स्यात्तद्वृद्धं रूपद्वयात् । संहितायां द्वितीयेन गयापाठफलं स्मृतम् ॥१२॥ ततोऽप्युपरिवन्पाटीत्रिगुणं फलमाप्नुयात् । पदं च पठतस्तूर्णं फलं वै सुमहद्भवेत् ॥१३॥ अथाष्टाविंशद्गुणयुक्तं फलं वै गयापाठतः । परे लेख्यप्रदानेन फलमुक्तं मनीषिभिः ॥१४॥ अधीत्याऽपि न यः स्वयं कल्पद्रुमं ... । कल्पद्रुमाह्वयं क्षेत्रं स पश्येत्पाठतः परम् ॥१५॥ प्रहायान्यं विनाऽनुचिन्तादप्रज्ञामबुद्धिमान् । अनभ्यासवशात्प्राज्ञः शूकराकारतां व्रजेत् ॥१६॥ यावद्वेदेष्वथ प्रोक्ता चरणा विप्रपुंगवैः । तावद्दिनानि स्वर्गे च निवसेद्ब्राह्मणोत्तमः ॥१७॥ पाठयत्यक्षरमेकं त्वन्यस्मै यो द्विजोत्तमः । तावद्वर्षसहस्राणि वैकुण्ठे निवसेद्ध्रुवम् ॥१८॥ प्रत्यक्षरं न जानीते पाठ्यमानेऽनुशिक्षितः । यद्विद्यावेत्तृसंसर्गात्पापहन्ता भवेद्ध्रुवम् ॥१९॥ शिक्षयत्यनुगो विप्रस्तद्विद्वन्कण्ठगं मुहुः । विनाऽनुभावतो राजन् रामभक्तिविना तथा ॥२०॥ क्रमेणैव समं तस्मात्पाठयेत्प्रत्यहं मुहुः । ज्ञानं विनाऽध्यापनं नाम तत्फलं निष्फलं स्मृतम् ॥२१॥ पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या वेताश्वबुद्धयः । अनुगता विना भक्तिं तेऽपि व्यर्था भवन्ति हि ॥२२॥


है, जिस तरह कि संसारमें भूमिदान एक महान् दान माना जाता है, किन्तु अन्नदानका बहुत फल ... ब्राह्मणोंने पूछा हे मुने ! सुवर्ण दान किस तरह करना और किसको देना चाहिये ... ! इसका उत्तर जानिए ... ... जो शिष्य ... और वेदका अध्ययन करता ... लभ्य कर लेता है ... फल मिलता है ॥१०॥ संहिताका अध्ययन कराता है उस मन्त्रके जितने अक्षर हैं ... गायत्रीके महापाठके बराबर फल पाता है ॥११॥ पदपाठमें उसका फल दूना ... और संहिताके द्विवचन में दुगुना मिलता है ॥१२॥ गयापाठसे भी ... फल प्राप्त होता है। और वारंवार ... फल मिलता है ॥१३॥ गयापाठसे अठ्ठाईस ... फल प्राप्त होता है। इससे भी आधा फल उसे प्राप्त होता है, जो किसी वृद्ध पुस्तकको लिखता है। ऐसा प्राचीन मुनियोंने कहा है ॥१४॥ जो ब्राह्मण विद्याका अध्ययन करके भी उपयोग करके अध्ययन नहीं करता उसे केवल पातकलेपारोपण प्राप्त होता है और वह नरकको जाता है ॥१५॥ जो मनुष्य बुद्धि रहता हुआ भी पढ़ी हुई श्रुतियोंको अनभ्यासके कारण भुला देता है वह मरनेके बाद सूअरका जन्म पाता है ॥१६॥ पढ़कर भी वेदोंके जितने चरण वह ब्राह्मण सुनता है उतने दिन तक वह स्वर्गमें रहेगा इसमें पुण्यवान् अजित लोकमें जाकर निवास करता है। इसमें कोई सन्देह नहीं है। अपने घरकी चरन का अध्ययन करके जो ब्राह्मण दूसरे ब्राह्मणोंको सुनाता है वह मन्त्रके प्रत्येक अक्षरसे अर्जित फलको पाकर निवास करता है। इसमें कोई सन्देह नहीं है। अपने ब्राह्मणका अध्ययन करके भी जो यह नहीं जानता कि इसका कितना महत्त्व है वह रामका पूजन करता हुआ भी पूजनके आधे फलको पाता है। जो प्राणी रामकी भक्तिसे रहित केवल अध्यापनशील है वह उस पाठनके बहुव्यथा फलका भागी होता है जो अध्यापक गम्से दंभ रखता है, उसका अध्यापन कार्य भी व्यर्थ ही होता है। चारों वेद, वेदांग, मीमांसा, न्याय, पुराण तथा

सर्गः ८ ] मनोहराकाण्डम् ३५५


उपविद्यास्ततः स्युश्चेत्यष्टादश स्मृताः। शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दोज्योतिषम् २१।।
इत्यंगानि तु वेदस्य योऽधीते तत्फलं शृणु । महिनापाठपाठेऽर्धं लभते पाठकः फलम् ।। २२ ।।
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य कल्पः पाणी प्रकीर्तितौ । मुखं व्याकरणं प्रोक्तं निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ।। २३ ।।
ज्योतिषं नयनं प्रोक्तं छन्दः पादाविति स्मृतौ । शिक्षा ... ... ... ।।
सहस्रेण प्रकुर्वन्ति फलं तेषां चतुर्गुणम् । ... ... ।। २७ ।।
सहिनापाठतः पुण्यं संहितज्ञो लभेत् फलम्। ज्योतिष्के चापि निष्णातः ... २८।।
जातकप्रश्नमात्रेण न किञ्चत्पुण्यमीयते। वेदान्तरं गतो यो ... २९।।
न वेत्ति गणितं यस्तु ज्ञेयो नक्षत्रसूचकः। दानं नार्हति विप्रस्तु स ... ३०।।
हस्तमात्रमपि ह्यङ्गानां साङ्गां योऽधीत्य हि द्विजः। श्रोत्रियस्त्वन्यशाखासु न स ... ३१।।
किञ्चिदध्यापयन्धीरो यथोक्तितपसः पठेत्। ज्ञानाधिक्यात्पुण्यं वदन्त्यतः ... ।।३२।।
अधीत्य ज्ञानतः साङ्गमपुण्यं लभते महत् । ज्ञानतो ... पुण्यवान् जनाः ।। ३३ ।।
ज्ञानाधिक्येषु ननु स्थानपात्रताया विचारणा । पुनः कायेन च पाठनौ न भविष्यतः । ३४ ।
न निष्पाठात् श्रियं याति पुण्याधिको न संशयः। उपलभ्येत ज्ञानं ताच्छ्रुतिमत्त्वेऽपि सम्भवेत् ॥ ३५ ।
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । ज्ञानवान् राघवेन्द्रस्य प्रीतिपात्रं त्वयम्तः ॥ ३६ ॥
परं वादिनये शक्तिर्यस्य पराभवेत् पुनः। ... पाठकानां शतं वरम् ।। ३७ ।।
वेदादिविद्याविद्यानामर्थज्ञानाय यः पठेत् । स तु व्याकरणं च स लभेद्देदसम् फलं ।। ३८ ।।
ज्ञानाधिक्येन लभते वेदाध्ययनजं फलम् । समाया द्विविधा प्रोक्ता कर्मणो ब्रह्मबोधता ।। ३९ ।।


... चौदह विद्याएं हैं - आयुर्वेद, धनुर्वेद, गन्धर्व और अर्थशास्त्र ॥ १६-२१॥ ये चार उपविद्याएं हैं-शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द और ज्योतिष ये छःवेदके अंग हैं। इनके अध्ययनका जो फल होता है, उसे सुनो। इसका पाठ करनेसे संहितापाठका आधा फल मिलता है ॥ २१ ॥ २२ ॥ वेदकी नासिका शिक्षा, कल्प दोनों हाथ, मुख व्याकरण, निरुक्त कान, ज्योतिष नेत्र और छन्द, वेदके पैर हैं। जो शिक्षा, कल्प, निरुक्त तथा छन्द इनका अर्थ समझके लिए उद्योग करते हैं, उन्हें वेदपाठका चतुर्गुण फल प्राप्त होता है। वेदका पाठ करनेपर संहिताज्ञ इसके पूर्वोक्तनका श्रो फल मिल जाता है ॥ २५ ॥ । २६ । २७ ।। पण्डितका ज्ञानवान् विद्वान् मदि उसका पुण्य पाता है। संहिताकी ज्ञान फलम् आदिव- शास्त्रके अध्ययनका आधा पुण्य मिलता है ।। २८ ।। किन्तु ज्योतिषम भी जो विद्वान् केवल जातकका प्रश्न-मात्र जानता है और वेदाध्ययनविहीन है, उस पद का पुण्य नहीं होता। अनुष्ठान जातक प्रश्नका ज्ञाता ही कहा जायगा ॥ २९ । जो ब्राह्मण गणित नहि जानता, नक्षत्रमात्र निमित्त वह विप्र किसी प्रकारका दान लेनेका अधिकारी नहीं कहा जा सकता ।। ३० ।। जो ब्राह्मण अपनी वेदशाखाको अध्ययन करके केवल व्याकरण-ज्योतिष आदि वेदाङ्गोंम ही लगा रहता है, वह विद्याध्यम भी निन्दित हुआ है ॥ ३१ ॥ जो ब्राह्मण थोडा भी अपनी शाखाका अध्ययन करके मदना ज्ञान ब्राह्मण फिर उपनिषद् तथा शास्त्राको पढ़ता है, वह वास्तविक ज्ञानपात्र बनकर बोधकस अधिक पुण्यका भागी होता है। क्योंकि ज्ञानयोगके प्रभाव या पुण्यत्व ये दोनों गुण ज्ञानसे ही आते हैं ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ज्ञानकी मात्राका अधिकतासे ही उस लोगोम पात्र और अपात्रका विचार करना चाहिए। पाठकके भी पुण्यका अधिकता तथा न्यूनतासे ही पात्रापात्रका विचार किया जा सकता है ॥ ३४ ॥ ज्ञाना ओर पाठक इन दोनोंमें ज्ञानी विशेष पुण्यवाला समझा जाता है। इसलिये मेरे मतसे तो पाठककी अपेक्षा ज्ञानी अधिक पुण्य है ।। ३५ ।। इस संसारमे ज्ञानसे बढ़कर कोई वस्तु पवित्र नहीं है। ज्ञानवान् रामचन्द्रजीके अतिप्रिय है और रामको ज्ञानी प्रिय है ॥ ३६ ॥ किन्तु पाठकाम तो यह प्रथा है कि सैकड़ों पाठकोमसे भी वही श्रेष्ठ माना जाता है, जो वादीको अपनी चतुराईसे परास्त कर सके ॥ ३७ ॥ जो मनुष्य वेद आदिके ज्ञानके लिये व्याकरण आदि शास्त्रोंका अध्ययन करता है, उसे वेदाध्ययनका ही

१८६आनन्दरामायणे[ सर्गः ८

वेदार्थज्ञानतुल्याया द्वितीयायाः फलं शृणु । प्रत्यक्षरं तु लभते गायत्रीशतजं फलम् ॥४०॥
ये तूपयोगिनः शास्त्रादुत्पन्थेस्तेऽपि भवति हि । नेष्यत्यर्कफलदा ज्ञेया व्यवधानाच्च पादशः ॥४१॥
वेदोपनिषदामर्थं ज्ञानाधिक्याय येऽपठन् । प्रदीपं सर्वविद्यानां यो विद्वान्न्यायविस्तरम् ॥४२॥
वेदार्थज्ञानतुल्यं तु फलं तस्य प्रकीर्तितम् केवलं हेतुविद्यार्थं तु यः पठेन्न्यायविस्तरम् ॥४३॥
हेतुवादादतो भ्रष्टान्नज्ञार्था नैव यः पठेत् । स शृगालो भवेदेव षष्टितः शतसंख्यया ॥४४॥
वर्षाणि नात्र सन्देहः वृथाभाषणतत्परः । ब्राह्मं वैष्णवं मात्स्यं कौर्मं भागवतं तथा ॥४५॥
आदित्यं गरुडं स्कान्दं मार्कण्डेयमथाष्टमम् । अग्न्यग्न्याण्डलैङ्गानि ब्रह्मवैवर्तमेव च ॥४६॥
भविष्योत्तरमाग्नेयं पाद्मं वामनमेव च । वाराहं चैव वायव्यमष्टादशानि वै त्विति ॥४७॥
महापुराणान्येतानि रामायणभवानि हि । रामायणात्पुराणानि व्यासेन खण्डितानि हि ॥४८॥
अतः पुराण नामाभूदेतेषां जगतीतले । आदौ कृतानि यान्यत्र तेषां ज्येष्ठत्वसूचकः ॥४९॥
महाशब्दः प्रोच्यते हि वैष्णवादिषु षट्त्रिषु । पुराणानां तु सर्वेषां फल शिष्य ब्रवीम्यहम् ॥५०॥
वेदतुल्यफलं पाठे श्रवणे च तदधिकम् । अर्थश्रवणतश्चास्य पुण्यं दशगुणं स्मृतम् ॥५१॥
वक्तुः स्याद् द्विगुणं पुण्यं व्याख्यातुश्च शताधिकम् । अन्यान्युपपुराणानि मन्ति तेषां फलं शृणु ॥५२॥
विष्णुधर्मोत्तरं शैवं बृहन्नारदमेव च । भगवतीपुराणं च लघुनारदमथ च ॥५३॥
भविष्यत्पर्वषष्ठं म्यात्तन्त्रं भागवतं तथा । अष्टमं नारसिंहं स्यात्पुराणं रेणुकाभिधम् ॥५४॥
दशमं तत्समाप्तं स्याद्वायुप्रोक्तं तथैव च । नन्दिरोक्तं द्वादशं स्यानंथा पाशुपताभिधम् ॥५५॥
यमनाग्दसंवादस्तथा हंसपुराणकम् । विनायकरूपुराणं च बृहद्ब्रह्मांडरमेव च ॥५६॥
पुण्यं विष्णुरहस्यं स्यादिति ह्यष्टादशानि वै । एतान्युपपुराणानि पुराणार्थफलानि च ॥५७॥

फल मिलता है ॥ ३९ ॥ जब ज्ञान बढ़ जाता है तो देने आप से आप वेद का अर्थ ज्ञात हो जाना है, मीमांसा-शास्त्रके दो प्रकार हैं, एक कर्मपरक दूसरा ब्रह्मपरक ॥३६॥ इन दोनोंमें पहला अर्थात् कर्मका मार्ग बतलानेवाले मीमांसाका अध्ययन करनेसे वेदार्थज्ञानका पुण्य प्राप्त होता है और दूसरे ब्रह्मपरक मीमांसाको पढ़नेसे जो पुण्य होता है, उसे सुनो। उत्तर मीमांसाका अध्ययन करनेवाला, प्र पा जितने अक्षरोंको पढ़ता है, प्रत्येक अक्षरसे उसे सौ गायत्रीके जपका पुण्य प्राप्त होता है, ४०॥ ऐसे लोग बड़े ही उपयोगी विद्वान् होते हैं और ग्रन्थोंकी उत्पत्ति उन्ही लोगोंसे होती है ॥४१॥ जो मनुष्य वेदों और उपनिषदोंके अर्थक न्याय विद्याओ के प्रदीपस्वरूप न्याय-शास्त्र पढ़ते हैं, उन्हें वेदार्थज्ञ नके तुल्य फल मिलता है। किन्तु जो केवल जीविकाके लिये न्यायशास्त्रका अध्ययन करता है और केवल हेतुवादमे मग्न रहकर ब्रह्मज्ञान साके निमित्त नहीं पढ़ता। वह वृथा मनुष्य न्यायके जितने अक्षर पढ़े रहता है, उतने ही वर्षों तक शृगाल हो-होकर जन्म लेता है। इसमें कोई संशय नही है। अब पुराणोंका विधान है वैष्णव मात्स्य, कूर्म, भागवत, । ४२-४५ । आदित्य, गरुड़ स्कन्द, मार्कण्डेय, ब्रह्म, ब्रह्माण्ड, लिङ्ग, ब्रह्मवैवर्त, भविष्योत्तर, अ ग्न्य, पद्म वामन, वाराह और वायु ये अष्टादश महापुराण हैं ॥ ४६ ॥ ४७ । ये सभी महापुराण रामायणसे ही उत्पन्न हुए हैं। किन्तु व्यासजीने रामायण ओ पुराण इन दोनोंमेंसे बहुतसे अंग काट दिये हैं ॥ ४८॥ इसी कारण इनका पुराण यह नाम पड़ा है। सबसे पहिले जो पुराण बनाये गये, उनका ज्येष्ठसूचक महाशब्द है। हे शिष्य । अब मै तुम्हे पुराणोंके पाठका फल सुना रहा हूँ ॥ ४६ ॥ ५० । पुराणोंका पाठ करनेसे वेदपाठका फल मिलता है और उन्हें सुननेमे उससे आधा फल मिला करता है। किन्तु पुराणोंके अर्थका श्रवण करनेमें उससे दसगुना अधिक फल होता है ॥५१॥ वक्ताको दुगुना और व्याख्या करनेवालेको सौगुना पुण्य होता है। इनके अतिरिक्त अठारह उपपुराण भी हैं। अब सबका नाम सुनो— ॥ ५२ ॥ विष्णुधर्मोत्तर, शैव, बृहन्नारद, भगवतीपुराण लघुनारद भविष्यत्का छठाँ पर्व, भागवत, नरसिंह, रेणुका ॥ ५३ ॥ ५४ ॥ दसवाँ तत्त्वसार वायु द्वारा कहा हुआ ग्यारहवाँ, नन्दी द्वारा कहा हुआ बारहवाँ पाशुपत, यम और नारदका सम्वाद, हंसपुराण, विनायकपुराण, बृहद्ब्रह्माण्ड और पवित्र

सर्गः ८ ] मनोहरकाण्डम् ६५७

सर्गः ८ ] मनोहरकाण्डम् ६५७

भारतं वेदतुल्यं स्यादर्थादौऽधिकमुच्यते । तत्रापि भगवद्गीता विष्णोर्नामसहस्रकम् ॥५८॥ दशाधिकफलं प्रोक्तं भारतादपि नरैः । श्रोताऽर्द्धं फलंमाप्नोति भक्तितः शृणुयात्तु यः ॥५९॥ भारतं त्वितिहासञ्च रामायणसमुद्भवम् । यद्वेदात्पुण्यं तज्ज्ञेयं रामायणस्य च ॥६०॥ पाठात्तदर्द्धं श्रवणे व्याख्यानात्तु दशाधिकम् । वाल्मीकिना कृतं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम् ॥६१॥ तत्सर्वेषामादिभूतं महामंगलकारकम् । रामायणादेव नाना सन्ति रामायणानि हि ॥६२॥ शेषभूतं चतुर्विंशत्सहस्रं प्रथमं स्मृतम् । तथा च योग वासिष्ठमध्यात्मञ्च तथामृतम् ॥६३॥ वायुपुत्रकृतं वापि नारदोक्तं तथा पुनः । लघुरामायणं चैव बृहद्रामायणं तथा ॥६४॥ अगस्त्योक्तं महाश्रेष्ठं साररामायणं तथा । देहरामायणं वापि वृत्तरामायणं पुनः ॥६५॥ मङ्गल रामायणं रम्यं भारद्वाजं तथैव च । शिवरामायणं कौञ्चं भारतस्य च जैमिनेः ॥६६॥ आत्मधर्मं श्वेतकेतुऋषेस्तथैव जटायुषः ॥६७॥ रवेः पुलस्तेर्देव्याश्च गुहस्य मङ्गलं तथा । गाधिनः सुतीक्ष्णस्य च सुग्रीव च विभीषणम् ॥६८॥ तथ ऽऽनन्दरामायणमेतन्मङ्गलदायकम् । एवं सहस्रशः सन्ति श्रीरामचरितानि हि ॥६९॥ कः समर्थोऽस्ति तेषां हि संख्यां वक्तुं सविस्तराम् वाल्मीकिनिर्मितेभ्यः विभक्तानि पृथक् पृथक् ॥७०॥ सर्वेष्वप्यानंदसंज्ञं वरिष्ठं प्रोच्यते त्विदम् अस्य पाठेन यत्पुण्यं तन्ते शिष्य वदाम्यहम् ॥७१॥ शतकोटिमितं श्रुत्वा यत्फलं लभ्यते नरैः । तस्यार्धं तद्वदं हि ज्ञेयं शिष्य शुभप्रदम् ॥७२॥ श्रवणाद्द्विगुणं पाठे व्याख्यानात्तु दशाधिकम् । तस्मादेतन्महाऽऽनंदमत श्रव्यं नरोत्तमैः ॥७३॥ नानेन सदृशं किञ्चित्पूतं नान्ये भविष्यति सर्वेष्वपि च शास्त्रेषु पाञ्चरात्रागमोऽधिकः ॥७४॥

विष्णुपुराणस्य से अष्टादश उपपुराण हुए ! इनका पाठ करनेस पुराणपाठका आधा फल मिलता है ॥ ५४ ॥ ॥ ५५ ॥ ५७ ॥ महाभारत तो साक्षात् वेदके समान है। उसमें कही हुई भगवद्गीता और विष्णुसहस्रनाम ये दोनों महाभारतसे भी दशगुना अधिक फलद हैं। जो श्रोता भक्तिपूर्वक उन्हें सुनता है, वह आधा फल पाता है। महाभारत रामायण ही निकला हुआ इतिहास है। वेदके पाठसे जो पुण्य होता है, वही फल रामायणके पाठसे है । ५८-६० । सुननेसे आधा फल और व्याख्या करनेसे दसगुना अधिक फल प्राप्त होता है। श्री करांग विनिर्मित शतकोटि प्रविस्तर जिस रामायणकी रचना की है, वह सब रामायणोंका मूल और महा मङ्गलदायक है। उसी रामायण से ही विविध प्रकारकी रामायणोंकी रचना हुई है ॥ ६१ ॥ उसीरा परिशिष्ट अङ्गरूप बना और शेषके समान रूप कहेतो हुई चौबीस हजार श्लोकोंवाली वाल्मीकिरामायण, योगवासिष्ठ, अध्यात्मरामायण, वायुपुत्र (हनुमान्‌जी) की रामायण, नारदरामायण, लघुरामायण, बृहद्रामायण, अगस्त्यजीका बनाये महाश्रेष्ठ साररामायण, देहरामायण, वृत्तरामायण, भारद्वाजरामायण, शिवरामायण, क्रौञ्चरामायण, भरतरामायण, जैमिनिरामायण आदि बहुतसी रामायणें हैं ॥ ६२-६६ ॥ इनके अतिरिक्त आत्मधर्मी, जटायुकी, श्वेतकेतु ऋषिकी, पुलस्त्यकी, देवीजीकी, विश्वामित्रकी, सुतीक्ष्णकी, सुग्रीवकी, विभीषणकी और यह मङ्गलमय आनन्दरामायण, इस तरह रामचरित्रका वर्णन करनेवाली हजारों रामायणें बनी हैं ॥ ६७-६९ ॥ उन सबकी सविस्तार संख्या बतलानेमें कोई भी समर्थ नहीं हो सकता । वाल्मीकिजीके सौ करोड़ श्लोकात्मक रामायणसे ही इन सबका निर्माण हुआ है ॥ ७० ॥ किन्तु ऊपर गिनाई हुई सब रामायणोंमें यह आनन्दरामायण ही श्रेष्ठ है। ऐसा लोगोंने कहा है। इसके पढ़नेसे क्या पुण्य होता है, सो हे शिष्य ! मैं तुमको इसका माहात्म्य बतला रहा हूँ ॥ ७१ ॥ पूर्वोक्त शतकोटिमहात्मक वाल्मीकिरामायणके सुननेसे जो पुण्य प्राप्त होता है, उसका आधा पुण्य इस आनन्दरामायणके पाठसे होता है। इसको सुननेसे दुगुना और व्याख्या करनेसे दसगुना पुण्य होता है। इस कारण लोगोंको चाहिए कि इस आनन्दरामायणका श्रवण करें ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ इसके सदृश पावन कोई अन्य न अबतक हुआ है और न

६५८ आनन्दरामायणे [ सर्गः ८

भगवद्गीतया तुल्यं फलं तस्याखिलस्य च । मद्धर्मकथकश्रेष्ठैर्मद्भक्तैश्च विनिर्मितम् ॥७५॥
तत्काव्यं यः पठेत्प्राज्ञो दशांशं फलमाप्नुयात् । मद्भक्तैर्निर्मितं तच्च शतशःफलदं स्मृतम् ॥७६॥
यः करोति स्वयं काव्यं कल्पयित्वा स्वयंकथाम् तच्छ्रमो व्यर्थतामेति तच्छ्रोता च दोषभाक् ॥७७॥
पौराणीं भारतीं वापि तथा रामायणस्थिताम् । तथा पद्मपुराणस्थां कथां ग्रथति यः स्वयम् ॥७८॥
रामभक्तोऽपि लभते शक्रलोकाधिवासताम् । प्रत्यक्षरं वर्षमेकं वासस्तस्य भवेद्ध्रुवम् ॥७९॥
रामभक्तः पुराणेभ्यः कथां ग्रथति यः पुनः व्यासमूर्तिः स लभते बृहस्पतिसलोकताम् ॥८०॥
दौहित्रपोषितः शिष्यः शतग्रन्थः जलाशयः मद्धर्मप्रवणः पुत्रः षट् पुत्रा वै प्रकीर्तिताः ॥८१॥
एवं भूयामंशभूतैस्तैस्ते विचरन्ति हि अश्वत्थामादयः सप्त ते चिरञ्जीवितः सदा ॥८२॥
अतः श्रीरामभक्तैश्च कवित्वेऽस्मत्स्तुतिः कृता । मयि भक्त्या सदा श्रव्याऽहर्निशं बुधैर्मुदा ॥८३॥
भारताच्च शतांशेन फलदात्री स्मृताऽत्र हि । निन्दन्ति ये भक्तकृतां वाणीं ते खराः स्मृताः ॥८४॥
तत्तद्प्राकृतं काव्यं रामवर्णनसंयुतम् । भारतस्य सहस्रांशं श्रोतुः फलं स्मृतम् ॥८५॥
निर्मातुस्तु भवेन्न्यूनं मद्युच्छब्दशतांशतः । गौडीयादिप्रान्तेषु संस्तुतो व्याससन्निभाः ॥८६॥
स्वस्वभाषाकवित्वानां कर्तारस्ते कवीश्वराः । नैवाभिनन्दितं क्वापि पदान्वयसमन्वितम् ॥८७॥
अर्थप्रमाणसहिता सैव मान्या न चेतरा । स्तवन्ति तु ये मूर्खा वा कुर्युर्वा वित्तार्थं काः कश्चित् ॥८८॥
निष्फलान्तत्क्रमः प्रोक्तस्तदध्येता च दोषभाक् । उन्मादेन तु यः कुर्यात्स्त्रीकामानां तु वर्णनम् ॥८९॥
स हि श्वयोनिं प्राप्नोति वर्षाण्यक्षरसंख्यया । वेदोक्तधर्मानुसारेण पन्थानः स्मारकाः स्मृताः ॥९०॥


भविष्यम् होगा। सब शास्त्रोंमें पाञ्चरात्रके आगमका विशेष महत्त्व गिना गया है। उसका पाठ करनेसे भगवद्गीता-पाठके तुल्य फल प्राप्त होता है। मदाधारस्थ कथाप्रवक्ता और जिनका अच्छे-अच्छे भगवद्भक्तोंने बनाया है॥७४॥७५॥ उन काव्योंको जो मनुष्य पढ़ता है, उसे महाभारत पाठका दशांश पुण्य प्राप्त होता है। अन्य जनोंके बनाये काव्योंका अध्ययन करनेसे शतांश फल मिलता है॥७६॥ जो मनुष्य कथाकी कल्पना करके स्वयं काव्य बनाता है, उसका परिश्रम व्यर्थ जाता है और उसका पाठ करनेवाला भी दोषका भागी बनता है॥७७॥ जो कवि पुराणोंमें, महाभारतमें रामायणमें तथा पद्मपुराणमें लिखी हुई कथाओंका संग्रह करता है। वह रामभक्त होकर इन्द्रधाममें निवास करता है। वह प्राणी जितने अक्षरोंको लिखे रहता है, उतने ही वर्षांतक इन्द्रलोकमें रहता है॥७८, ७९॥ जो रामभक्त पुराणोंसे कथाओंका संग्रह करता है, वह साक्षात् व्यासदेवके समान पूज्य होता हुआ बृहस्पतिलोकमें निवास करता है ॥८०॥ अपनी लड़कीका लड़का, पोष्य पुत्र, शिष्य, बगीचा, तालाब तथा सद्धर्मग्रन्थका रचना, अपना निजी पुत्र, इतने सद्पुत्र मान गये हैं॥८१॥ वे लोग अनुभूत मनुष्यो अर्थात् अश्वत्थामा आदि जो सात चिरंजीवी बतलाये गये हैं, उनके साथ पृथ्वीमण्डलपर विचरते हैं॥८२॥ अतएव बहुतसे रामभक्तोंने अपनी कवितामें श्रीरामकी स्तुति की है। इसलिए लोग उनकी भी कविताओंका आदर कर, बारम्बार सुनो और पढ़ो॥८३॥ रामभक्तोंकी कविता महाभारतका शतांश फल देनेवाली होती है। जो लोग किसी रामभक्तकी बनायी कविताका निरादर करते हैं वे एक प्रकारके गधे हैं॥८४॥ संस्कृतप्राकृत अनभिज्ञ इतर-और भाषाओंमें रामके चरित्रवर्णन युक्त कवितायें श्रोताजनोंको महाभारतके सहस्र अंशका फल देनेवाले होती हैं॥८५॥ अच्छे शब्दोंमें की हुई कविता कविको शतशः फल देती है। संस्कृतमें कविता करनेवाला प्राणी व्यास-का वंश होता है॥८६॥ अपनी-अपनी भाषा में कविता करनेवाले कवीश्वर अथवा संस्कृतमे रचना करने-वाले कवियोंगोंसे जिनकी कविता पद और अन्वय संयुक्त हो, जिसमे अर्थ तथा प्रमाण दोनो विद्यमान हों, व ही मान्य हैं, और नहीं। जो कवि अपने स्वार्थके लिए किसी मनुष्यकी स्तुतिमयी कविता करता है, उसका परिश्रम व्यर्थ जाता है अन्य उसका अध्ययन करनेवाला प्राणी भी दोषका भागी बनता है। जो कवि उन्मादवश स्त्रियोंका वर्णन करता है, वह कवितामे लिखे हुए जितन अक्षर हैं, उतने वर्षंतक श्वानकी योनिमें

सर्गः ८ ] मनोहरकाण्डम् ६५९

सर्गः ८ ] मनोहरकाण्डम् ६५९

तेषां वै स्मृतयो नाम ... केचिद्वैदिकेषु कर्मस्वधिकृताः पराः ॥९१॥
अवैदिकेषु मन्त्रेषु केचिद्यज्ञरता भुवि। अवैदिकेण मन्त्रेण नाधिकारो भवेत्क्वचित् ॥९२॥
ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा। यथोक्तं कर्म कुर्वीत विप्राणां यच्च यद्विशेषतः ॥९३॥
कदा कुत्र कथं कर्म केन कार्यमिति स्फुटम्। यच्छास्त्रं न विजानात्यथा दोषभाग्भवेत् ॥९४॥
अदेशे यत्कृतं व्यङ्गकालवेलाविहितं च यत्। प्रत्येकं बहुवक्तव्यं प्रमादेनोदितं भवेत् ॥९५॥
तस्मादावश्यकं तत्र विप्राणां च विशेषतः। स्मृत्यर्थं ज्ञानतो वापि वेदार्थज्ञानतोऽधिकम् ॥९६॥
ऋग्वेदस्योपवेदः स्यादायुर्वेदश्च हि वैदिकः। परोपकारार्थमथ स्वस्यारोग्यार्थमेव वा ॥९७॥
जीविकार्थमप्यसौ हि पठितव्यो द्विजातिभिः। श्रह्मणं रोगिणं संप्रमुपचारेण जीवयेत् ॥९८॥
अद्यान्यभावं पापं तस्य नश्यति वै ध्रुवम्। परस्य च कृतो पुण्यं चरःकृच्छ्रमनुत्तमम् ॥९९॥
एवं पुण्यं भवेत्तस्य ... यत्नं कृतेऽपि रोगार्तः प्रायश्चापुनः शयात् ॥१००॥
सोऽप्यर्धफलभाग्नेति नात्र संशयो भवेत्। जीविकार्थे ... कथं दृष्टं विद्याचतुष्टयम् ॥१०१॥
इह लोके फलं तस्य परलोके न विद्यते। ... मानवः ॥१०२॥
कस्मात्त्वं कुरुते धर्मः का वा पूजा न मानिता। ... ॥१०३॥
गतश्रीश्च गतायुश्च ब्रह्मणाश्च द्विजो मृषाः। गान्धर्वशास्त्रमधीयानो रामग्रे यश्च गायति ॥१०४॥
तद्धन्तिकुलको लभते गांधर्वं सम्मुखे हरेः। चतुर्विधा जना... तु जीविका ॥१०५॥
क्षत्रियाणां तु सा प्रोक्ता दृष्टमुभयतः। ब्राह्मणेषु परेषु पुण्यं श्रुतानुगमनः ॥१०६॥

रहता है। वह ... । जिनमें तांत्रिक प्रकारके कर्मोंका आविष्कार हुआ है। उनमेंसे कुछ लोग वैदिक कर्मोंके अधिकृत हैं। कुछ तांत्रिकपद्धतिसे सब कर्म करते हैं और कुछ बिल्कुल पशुओंकी तरह ... भी अधिकार नहीं दिया गया है ततः ... मिश्रित धर्म माने गये हैं ॥ ९३ ॥ कब कहां और कर्म करना चाहिए वे सब बात यथार्थशास्त्र के निर्णय से जानी जा सकती हैं। यदि उनसे निर्णय किये बिना कोई कर्म किया जाय तो उसका भागी बनना पड़ता है ॥ ९४ ॥ जो कर्म अदेशार्थ, अङ्गरहित, बिना समयके अथवा ... जाता है, वह सब व्यर्थ होता है और पुण्यके स्थानमें पाप ही होता ... निर्णय कर लेना आवश्यक है। तिसमें भी ब्राह्मणको तो ... आज्ञा और स्मृतिसे भी वेदकी आज्ञा विशेष मानना है ॥ ९६ ॥ ... आयुर्वेद है। उसे परोपकारके लिए अथवा अपनी आरोग्यताके लिए या ... द्विजातियोंको अवश्य पढ़ना चाहिए। यदि कोई ब्राह्मण रोगी होनेके कारण दरिद्र हो तो उसका कष्ट बढ़ाकर देना चाहिए ॥ ९७ ॥ ९८ ॥ ऐसा करनेसे दवा देनेवालेके ... हो जाता है। यही उसे चार कृच्छ्रव्रतप्रायश्चित्त करनेके पुण्यकी प्राप्ति होती है ॥ ९९ ॥ इस ... पुण्य होता है। यदि यत्न करने पर भी कोई रोगी आयु पूर्ण हो जानेके कारण बच न सके तो भी दवा देनेवालेको आधा पुण्य होता ही है। इसमें किसी प्रकारका विचार करनेकी आवश्यकता नहीं है। जो मनुष्य अपनी जीविका चलानेके लिए चारों उपविद्याओंका उपयोग करता है उसे इस लोकमें अवश्य फल मिलता है, किन्तु परलोकमें कुछ भी नहीं मिलता। जो मनुष्य रोगरूपी समुद्रमें डूबे हुए निर्धनी मनुष्यका उद्धार करता है ॥ १०० ॥ १०१ ॥ उसने कौन-सा धर्म नहीं कर लिया और कौन-सी पूजा नहीं की। अर्थात् उसने सब कुछ कर लिया। जिस प्राणीकी श्री नष्ट हो जाती है, वह ज्योतिर्विदोंसे द्वेष करता है। जिसकी आयु क्षीण हो जाती है वह वैद्योंसे द्वेष करता है। गतश्री एवं गतायु ये दोनों प्राणी बहुतसा द्वेष किया करते हैं। जो मनुष्य गान्धर्वविद्या (संगीत) का अध्ययन करके रामचन्द्रजीके सम्मुख गाता है, उसे उत्तम गन्धर्वलोककी प्राप्ति होती है,

६६०आनन्दरामायणे[ सर्गः ८

विवेकस्तस्य कर्तव्यो द्रव्यदाने विशेषतः । यस्त्वन्नस्य क्षुधितः पात्रं पानीयस्य पिपासितः ॥१०७॥
द्रव्यदाने तु कर्तव्यं विशेषात्पात्रपरीक्षणम् । गवां गतं पयो दुग्धं नागानां पयसो विषम् ॥१०८॥
पात्रापात्रविचारण मन्वाग्रे दानमुत्तमम् । यत्तु युक्तं तथा पात्रं तथा दानं फलाधिकम् ॥१०९॥
ज्ञानाधिक्यात्तपोध्याधिक्यात्पात्रं श्रेष्ठं हि जायते । रामभक्त्य... सर्वैः संमान्यो न सर्वथा ॥११०॥
रामद्वेषी वर्जनीयो दर्शनालापनादिषु । सोऽद्य चेत्पुण्डरीकाक्षं मान्यो नान्यथा ॥१११॥
पञ्चांशेनाधिकं द्रव्याद्दानं तद्विशिष्यते । वित्तादर्थेन यद्दानं न तद्दानं स्मृतं बुधैः ॥११२॥
देशकालविशेषेण पात्रपात्रविशेषतः । दानस्य फलमृद्धिश्चाधिकं न्यूनमेव च ॥११३॥
विप्रशुल्कं तु यो मूढो न दद्याच्छक्तिसंभवम् । विष्ठाकृमिर्भवत्येव मुनीनां च संमत्या ॥११४॥
दिव्यवर्षाणि नैवात्र त्वया कार्यस्तु संशयः । यत्तु ज्ञानवता कर्म क्रियते पुण्यदायकम् ॥११५॥
अधिकं तत्फलं प्रोक्तमज्ञानिकृतकर्मणः । यथा यथाधिकं ज्ञानं पापहानिस्तथा तथा ॥११६॥
यत्तु ज्ञानरतः कर्म क्रियते पापकारकम् । तन्न्यूनफलदं ज्ञेयमज्ञानीकृतपातकात् ॥११७॥
यथा यथाऽधिकं ज्ञानं पापहानिस्तथा तथा । यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुते क्षणात् ॥११८॥
ज्ञानाग्निर्दग्धकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा । यथाधिक्यं यथा हेम्नो वह्निसंगेन जायते ॥११९॥
पुण्याधिक्यं तथा शिष्य ह्यग्निसंगेन जायते । पुण्ये न वर्द्धते पुण्यं पापं न्यूनं च जायते ॥१२०॥
पापेन पापवृद्धिस्तु पुण्यं स्वल्पं च जायते । अयं सूक्ष्मो विचारोऽयं दुर्ज्ञेयः स्थूलदृष्टिभिः ॥१२१॥
तथाप्येष विचार्यो स्यात्तज्ज्ञानानुसारतः । यस्तु सन्त्यधिकारेऽपि ज्ञाने वा पठनेऽपि वा ॥१२२॥

धनुर्वेद और दण्डनीति, ये दोनों ब्राह्मणको अविहित हैं ॥१०३-१०५॥ किन्तु क्षत्रियोंको वे वेदके उक्त फल देते हैं। ऊपर बतलायी हुई सब बातोंमें ज्ञानके अनुसार ही पुण्य होता है। इसलिए लोगोंको चाहिए कि विशेष करके द्रव्यदानके विषयमें विचार करें, भूखको अन्नदान और प्यासेको पानी पिलाना श्रेष्ठ धर्म है ॥१०६। १०७। द्रव्यदान देते समय पात्रका विचार करना आवश्यक है क्योंकि दुष्ट गोमें भी दूध होता है और सर्पके पेटमें दूध जानकर दूध का विष बन जाता है ॥१०८॥ इस तरह पात्र और अपात्रका विचार करके सन्यासम दान देना अच्छा है। दानका पात्र जितना ही अच्छा होगा, उतना ही अधिक पुण्य होगा ॥१०९॥ इस पात्र और अपात्रका विचार ज्ञानकी अधिकता, पुण्यकी अधिकता तथा परिश्रमकी अधिकता देखकर किया जाता है। जो मनुष्य रामका भक्त है, वही पात्र है और जो रामभक्तिसे रहित है, उसीको अपात्र जानना चाहिए। जो मनुष्य रामसे द्वेष रखता हो, उसका दर्शन और उससे सम्भाषण आदि कदापि न करें। जो मनुष्य भक्तिका मार्ग करता है, वह अपवित्र मनुष्य भी पवित्र हो जाता है ॥११०। १११॥ अपनी शक्तिसे अधिक जो दान दिया जाता है वही दान दान है और कंजूसीके साथ जो दान दिया जाता है, वह दान दान नहीं है ॥११२॥ देश, काल एवं पात्र अपात्रका विशेषताके अनुसार अधिक या न्यून फल कहा गया है ॥११३॥ जो मनुष्य ब्राह्मणको पारिश्रमिक नहीं देता, वह उन पैसोंकी संख्याके अनुसार दिव्य वर्षों तक विष्टाका क्रिमि बना रहता है। इसमे किसी प्रकारका संशय नहीं करना चाहिये। ज्ञानवान् मनुष्य जिन पवित्र कर्मोंको करता है अज्ञानियों की अपेक्षा उसे अधिक फल मिलता है जैसे-जैसे ज्ञानकी मात्रा बढ़ती जाती है वैसे-वैसे उसके पाप नष्ट होने लगते है ॥११४-११६॥ ज्ञानी मनुष्य यदि कोई पाप करता है तो अज्ञानियों द्वारा किये पातकोंकी अपेक्षा उस पापका भी न्यून ही कुफल मिलता है ॥११७॥ जैसे जैसे ज्ञान होता जाता है वैसे-वैसे पाप अपने आप नष्ट होते जाते हैं। जिस तरह जलती हुई अग्नि लकड़ियोंको जलाती है, उसी तरह ज्ञानाग्नि समस्त कर्मोको भस्म कर डालती है। जिस तरह अग्निके संयोगसे कंचनकी कान्ति अधिक हो जाती है, उसी तरह अनियोंका भस्म करनेसे पुण्यकी मात्रा बढ़ती जाती है। पुण्यसे पुण्य बढ़ता है और पाप कम होता जाता है ॥११८-१२०॥ पापसे पापकी वृद्धि होती है और पुण्य कम होता जाता है यह बड़ा ही सूक्ष्म विचार है और स्थूलदृष्टिवालोंके लिए तो और

सर्गः ९] मनोहरकाण्डम् ६६१


प्रयत्नं नैव कुर्वीत न नरो जायते पशुः । ज्ञातव्यमर्थं मतिमान् स्वयमेव विचारयेत् ॥ १२३॥
इति संक्षेपतः प्रोक्तमेतत्ते पृष्टमेव यत् । मया तदर्थं चावधार्य स्वयं निश्चयमाप्नुयात् ॥ १२४॥
धर्मास्तु बहवः सन्ति तथा पापानि भूरिशः । विविधानि च पापानि प्रायश्चित्तानि यानि वै ॥ १२५॥
कर्तव्यानि जनैस्तानि सम्यग्बुद्ध्या विचार्य च । सर्वधर्माणां सारश्च रहस्यं तु मयोदितम् ॥ १२६॥
ग्रहणीयं प्रयत्नेन न ह्यभक्ताय दीयताम् । शुश्रूषवे साधवे च रामभक्ताय दीयताम् ॥ १२७॥

इति शतकोटिरामचरितान्तर्गतायां श्रीमदानन्दरामायणे मनोहरकाण्डे अष्टमः सर्गः ॥८॥
सर्वदा दर्शनात्फलश्रुतिर्नाम नवमः सर्गः ।


नवमः सर्गः

रामकाण्डस्य पूजाविधिः

गुरोऽन्यद्रामचन्द्रस्य विशेषेण च पूजनम् । कस्मिन्काले प्रकर्तव्यं तं कालं वदस्व माम् ॥ १ ॥
श्रीरामदास उवाच -
शृणु शिष्य प्रवक्ष्यामि कालं पुण्यतमं शुभम् । रामचन्द्रस्य पूजार्थं विशेषतः ॥ २ ॥
माघस्य शुक्लपक्षस्य या तु पञ्चमी तिथिः । श्रीपञ्चमीति विख्याता त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ ३ ॥
तदारभ्य साधनामादयं रामं महोत्सवैः । पूजयेत्सर्वदा यावद्वैशाखे कृष्णपञ्चमीम् ॥ ४ ॥
माघकृष्णचतुर्थ्याश्च नवमीं मधुशुक्लजाम् । यावत्केवलफलाहारैः चतुरशीति दिनानि हि ॥ ५ ॥
सीतारामस्य नित्यं हि केचित्कुर्वन्ति पूजनम् । पूर्णिमान्ताः स्मृताश्चात्र मासाः सर्वत्र भो द्विज ॥ ६ ॥
प्रत्यहं वाहना रूढं कृत्वा रामं महोत्सवैः । भेरीदुन्दुभिनिर्घोषैर्महावाद्यपुरःसरैः ॥ ७ ॥


नां कठिन है ॥ १२१ ॥ यह सब होते हुए भी तत्वज्ञानके अनुसार इसका विचार करना ही चाहिए। जो मनुष्य अधिकारी होता हुआ भी ज्ञानके लिए प्रयत्न नहीं करता, वह पशुयोनिमें जन्म पाता है। ज्ञान अथवा अध्ययनका विप्रका पुण्य कहना हुआ ॥ १२२, १२३ ॥ हे अनघ ! तुमने जो कुछ पूछा, मैंने उसे संक्षेपमें कह सुनाया; लोगोंको चाहिए कि इसका भलीभाँति विचारपूर्वक निश्चय कर लिया करे । १२४ ॥ पुण्य और पाप ये दोनों बहुत प्रकारके हैं । पाण्डवोंको यदुपतिने पापके प्रायश्चित्त बतलाये हैं । १२५ ॥ लोगोंको चाहिए, कि उनका अपनी बुद्धिसे अच्छी तरह विचार करें । सब धर्मोंका सार एवं रहस्य मैंने तुम्हारे आगे कह सुनाया । इसे यत्नके साथ ग्रहण करना चाहिए। इस भक्तिविहीन प्राणीको न देकर उसे देना चाहिए, जो शुश्रूषु, साधु एवं रामभक्त हो । १२६, १२७ ॥ इति शतकोटिरामचरितान्तर्गतश्रीमदानन्द-रामायणे पं० रामतेजपाण्डेयकृत ज्योतिराभाटीकासहित मनोहरकाण्डे अष्टम सर्गः ॥ ८ ॥

श्रीविष्णुदासने कहा—हे गुरो ! रामचन्द्रजीका विशेष पूजन किस समय करना चाहिए । वह समय आप मुझे बतलाइये ॥ १ ॥ श्रीरामदासने कहा—हे शिष्य ! सुनो, मैं तुम्हें रामकी पूजाका परम पुनीत समय बतलाता हूँ। रामचन्द्रजीका पूजन करनेके लिय वह समय बहुत ही उपयोगी होता है । माघमासके शुक्लपक्षकी पञ्चमी तिथि बड़ी ही पवित्र तिथि है । श्रीपञ्चमी उसका नाम है । इसी नामसे वह तीनों लोकमें विख्यात है ॥ २ ॥ ३ ॥ तबसे लेकर जबतक वैशाखके कृष्णपक्षकी पञ्चमी न आ जाय अर्थात् ढाई महीनेतक महान् उत्सवोंके साथ रामचन्द्रजीका पूजन करे ॥ ४ ॥ माघके कृष्णपक्षकी चतुर्थीसे चैत्रके शुक्लपक्षकी नवमी तक अर्थात् इक्यासी दिन केवल फलाहार करके रहे ॥ ५ ॥ जो लोग नित्य सीतारामका पूजन करते हैं, उनके लिए पूर्णिमान्त ही मास माना जाता है ॥ ६ ॥ प्रतिदिन वाहनपर बैठे हुए रामको भेरी-दुन्दुभी आदि बाजे-गाजे, वेश्याओंके नृत्य, छत्र, चमर, तोरण, विविध प्रकारकी पुष्पवर्षा, नाना प्रकारके स्तोत्रपाठ, तरह-तरहके सुगन्धित

६६२आनन्दरामायणे[ सर्गः ९

वारस्त्रीणां नृत्यगीतैश्छत्रचामरदर्पणैः । नानाकुसुमवर्षाद्यैर्नानास्तोत्रादिपाठतः ॥८॥
नानापरिमलद्रव्याञ्जलीनां मोचनादिभिः । नानामांगल्यवस्तूनामञ्जलीभिः सुशोभनैः ॥९॥
नानाकुसुमगन्धानां तैलानां च परस्परम् । सेचनैश्च वारनार्यश्च जलयन्त्रैः करे धृतैः ॥१०॥
मुहुर्मुहुः सिञ्चनाद्यैस्तथा वाजां सुगायनैः । द्विजानां वेदघोषैश्च धूपैर्नीराजनदिभिः ॥११॥
सहकाराराममध्ये नीत्वैवं परमोत्सवः । सहकारवृक्षबद्धदोलके तं निवेशयेत् ॥१२॥
नागेन वा पुष्पकेण शेषयानेन दन्तिना । रथेन गरुडेनापि तथा सिंहासनेन च ॥१३॥
तथा शिविकया वापि वायुपुत्रेण वा तथा । रामं सर्वोत्सवैर्नित्यं सदा नेयो रघूत्तमः ॥१४॥
आम्रवृक्षाराममध्ये वल्लीपुष्पवनाश्रिते । अवनिं चन्दनैर्लिप्त्वा विकीर्य कुसुमानि च ॥१५॥
आच्छाद्य नानावस्त्रैश्च शोभनायाऽऽलिभिः शुभां । हेमसिंहासनंश्चैव कृत्वा दोलकमुत्तमम् ॥१६॥
चूतवृक्षस्य शाखायां तं बद्ध्वा शृङ्खलादिभिः । तत्र श्रीरामतो भद्रे रामचन्द्रं प्रपूजयेत् ॥१७॥
नानाविधैर्भिः पुष्पैः षोडशोपचारकैः । भार्यया भ्रातृभिः पश्चात्सुग्रीवाद्यैः समान्वितम् ॥१८॥
आंदोलयेद्दोलकं तं शिशुबालकवच्छनैः । नर्त्तयित्वा वारयोषित्सदाऽग्रे शनकैर्मुदा ॥१९॥
गायनीया गायकांश्च नर्त्तयित्वा नटांस्तथा । वादनीयानि वाद्यानि ज्वालनीयाः सुधूपकाः ॥२०॥
वीजनीयाश्चामराद्यैः सीतया रघुनन्दनः । नटैश्च कीर्तनांश्चैव कारयित्वा महोत्सवैः ॥२१॥
पुनः पूज्य पूर्ववच्च समानीतो गृहं प्रति । मङ्गलनीयः श्रीरामः कुमदारार्णिकदादिभिः ॥२२॥
एवं नित्यं सार्धमासद्वयं रामं प्रपूजयन् । चूतवृक्षतले नीत्वा पूजयेच्च सविस्तरम् ॥२३॥
यदा रामश्च सीता च वहिर्नेया निजगृहात् । तदा तयार्नयनाधः कस्तूर्यांगुलिनाऽसिताः ॥२४॥
देयाश्च बिंदवो यस्मात्पग्दुर्दृष्टिनोभनाः । एवं दोलापूजनं च शिष्य ते कथितं मया ॥२५॥
विशेषं शृणु तत्रापि कथ्यते यो मयाऽधुना । वसंतपूजनात्पूर्वदिवसे गणनायकम् ॥२६॥
माघशुक्लचतुर्थ्या हि पूजयेद्विघ्ननाशनम् । माघशुक्लचतुर्थ्यां तु नक्तव्रतपरायणः ॥२७॥


द्रव्योंका अंजलीदान, विविध प्रकारक पुष्पोंकी वर्षा, रंग से परस्पर वेश्याओंके पिचकारी छोड़ने, स्त्रियोंके सुन्दर गायन, ब्राह्मणोंके वेदघोष, धूप नीराजन आदि करता हुआ आम्रके बगीचाम ले जाय और वहां भगवान्को आम्रवृक्षमें पड़े हिंडोलेपर बिठावे ॥ ८-१२ ॥ हाथी से, पुष्पकसे, शेषकी सवारीसे, घोड़ेसे, रथसे, गरुडसे, सिंहासनसे, शिविका द्वारा तथा वायुपुत्र द्वारा इन सब सवारियोंपर रामको ले जाना चाहिए ॥ १३ ॥ १४ ॥ आम्रवृक्षके बगीचे जिसमें कि वल्लरियों तथा पुष्पोंके वृक्ष लग हों, पृथ्वीको चन्दनसे लीपकर फूल बिखरे । १५ ॥ नाना प्रकारके वस्त्रोंसे ढंककर उस पृथ्वाको श्रृंगार करे । सुवर्णका सिंहासन बनाकर श्रृंखला आदि-के द्वारा आमके वृक्षमें झूला डालकर रामको बिठावे और सर्वतोभद्र बनाकर उनकी पूजा करे ॥ १६ ॥ १७ ॥ तदनन्तर विविध तथा नौ प्रकारके फूलों एवं षोडश उपचारोंसे सीता, बन्धु तथा सुग्रीव आदि मित्रोंके साथ भगवान्का पूजन करके बच्चोंकी तरह उस झूलेको धीरे-धीरे रस्सी खींचकर झुलाये । उनके आगे सैकड़ों वेश्यायें नचायें, गायकोंसे गाने गवाये, नटोंसे नृत्य करायें, विविध प्रकारके बाजे बजवाये और नाना प्रकारके धूपदीप आदि जलाये ॥ १८-२० ॥ सीता तथा रामपर चमर आदि ढाँके और रामभक्तोंको बुलाकर कीर्तन आदि कराये ॥ २१ ॥ इसके बाद पूर्वोक्त विधिके अनुसार फिर पूजन करके रामचन्द्रजीको घरपर ले आये । घर पहुंचनेके बाद भी कलश, दीप तथा आरती आदिसे रामकी पूजा करे ॥ २२ ॥ इस तरह प्रतिदिन ढाई महीने तक आम्रवृक्षके नीचे भगवान् रामका पूजन करे ॥ २३ ॥ जब राम और सीताको घरसे बाहर जाना हो तो उनकी आंखोके नीचे कस्तूरीकी काली बिन्दी लगा दे ॥ २४ ॥ इसको लगानेसे लोगोंकी दुर्दृष्टि उनपर नहीं पड़ेगी । हे शिष्य ! इस प्रकार मैंने तुम्हें दोलापूजनका प्रकार बतलाया । २५ ॥ इसमें भी जो

सर्गः ९ ] मनोहरकाण्डम् १६१


ये ढुंढिं पूजयिष्यन्ति तेऽर्च्याः स्युःसुरपुंगवन्। माधवाग्रे चतुर्थी तु तस्मिन्काल उपोषितः ॥२८॥
अर्चयित्वा विघ्नराजं यात्रां तत्र कारयेत्। चतुर्थी कुन्दनाम्नीयं कुन्दपुष्पैः प्रपूजयेत् ॥२९॥
माघशुक्लपंचमी सा ज्ञेया धीवरैर्परा शुभा । तस्यां तीर्थं रघुनाथमर्चयेद् गंधचंदनैः ॥३०॥
माघशुक्लचतुर्थ्यां तु वरमागत्य च श्रिया । पञ्चम्यां कुन्दकुसुमैः पूजां कुर्यात्ससृद्धये ॥३१॥
नीत्वा रामं चूतवृक्षमूले दोलस्थमीश्वरम्। सीतारामं पूजये च गेहे चाऽथ प्रपूजयेत् ॥३२॥
प्रवृत्ते मधुमासे तु प्रतिपद्दिने रवौ। कृत्वा चावश्यकार्याणि संतर्प्य पितृदेवताः ॥३३॥
वंदयेद्दोलिकाभूमिं... भूरिद्रुतोपशांतये यदिच्छसि सुखेंद्रेण बहुधा सुकृतेन च ॥३४॥
अतस्त्वं पाहि मां देवि भूते भूतिप्रदा भव। चैत्र मसि महापुण्य पुण्ये तु प्रतिपद्दिने ॥३५॥
यस्तत्र श्वपचं स्पृष्ट्वा स्नानं कुर्यान्नरोत्तमः। न तस्य दुरितं किंचिन्नाधयोव्याधयो नृप ॥३६॥
वृत्ते तुषारसमये सितपञ्चदश्याः प्रातर्वसन्तसमये मधुप्रारंभने च ।
प्राश्याय चूतकुसुमं सह चंदनेन नित्यं हि विप्रपुरुषोऽथ समाः सुखी स्यात् ॥३७॥
चूतमग्रं वसंतस्य माकरं कुसुमं नवं मन्मदनं विवृण्वन् सर्वकामार्थसिद्धये ॥३८॥
पञ्चम्यां माधवस्यापि चूतपुष्पं सचन्दनम् प्राशयेन्नरोऽपि वा गलकंठो भविष्यति ॥३९॥
चूतपुष्पप्राशनेन कोकिलास्वादवन्म्रुदुः भविष्यति मानवानां कलकंठो मनोरमः ॥४०॥
सीताराम मधूपूवैस्तथा कोमलपल्लवैः पूजयेत्त्वन्वहं भक्त्या दोलोत्सव महोत्सवैः ॥४१॥
चैत्रकृष्णप्रतिपदि चूतपुष्पं सचन्दनम् पीत्वा मनोरमं ज्ञेयं सीतारामं प्रपूजयन् ॥४२॥


विशेष बात है, उन्हें बतला रहा हूं। वसन्तऋतु में एक दिन आकर गणेशजीका पूजन करे ॥२५॥२६॥ माघशुक्ल चतुर्थीको गणपति का पूजन तथा उपवास करना चाहिये। ... ... ... अन्न और गणपतिको पूजन करता है, वह प्राणी देवताओं तथा असुरोंका भी पूज्य होता है ॥२७॥२८॥ शास्त्रोंका विधि है कि माघशुक्ल की चतुर्थीको उपवास करके गणेशजी का पूजन और ... ... करना चाहिये। इसका नाम 'कुन्द चतुर्थी' है। इसलिये इस दिन कुन्दके पुष्पसे गणेशजीका पूजन करना चाहिये ॥२९॥ माघशुक्लकी पञ्चमीको 'श्रीयञ्चमी' समझकर उस रोज रामचन्द्रजीका श्वेत चन्दन करना चाहिए। इससे यह मतलब निकला कि माघ शुक्ल चतुर्थीको श्रीसे पूजन करके पञ्चमीको कुन्दके फूलसे अपनी समृद्धिके लिये पूजन करे ॥३०॥३१॥ विशेष अच्छा तो यह हो कि रामचन्द्रजीको आम्रवृक्षके नीचे ले जाय और झूलेमें बिठाकर पूजन करे। यदि ऐसा न कर सके तो घर ही में पूजन कर ले ॥३२॥ चैत्रमास लगते ही प्रतिपदाको सूर्योदयके समय आवश्यक कामोसे निपटकर पितरोंका तर्पण करे और सब प्रकारके दुःखोंकी शान्तिके निमित्त होलिकाभूमिकी वन्दना करना चाहिये। हे देवि ! ब्रह्मा तथा विष्णुजीने आपकी वन्दना की है॥३३॥३४॥ अतएव हे देवि ! तुम मेरे लिये भी विभूतिदात्री बन जाओ। परम पवित्र चैत्रके महीने में पुण्य नक्षत्र और प्रतिपदाको जो मनुष्य श्वपच (चाण्डाल) को छूकर स्नान करता है, उसे न किसी प्रकारका पातक लगता है और न किसी प्रकारके आधि व्याधि ही सताती है ॥३५॥३६॥ जाड़ेके दिन बीत जाने और बसन्त ऋतुके अन्दर वसन्तपञ्चमीके पूर्णिमाको प्रातःकाल चन्दनके साथ आमका बौर चटे तो हे विप्र ! वह प्राणी साल भर बहुत सुखमें रहता है ॥३७॥ बौरको चाटते समय 'चूतमग्रं वसन्तस्य' यह मन्त्र पढ़ना जाय, जिसका मतलब होता है कि हे सहकार वृक्ष ! मैं वसन्तऋतुके अग्रिम भागमें तुम्हारा फूल चन्दनके साथ इस वास्ते चाट रहा हूं कि मेरी सब अभिलषित कामनायें पूर्ण हो जायें ॥३८॥ माधवमासकी बसन्ती पञ्चमीको भी चन्दनके साथ बौर चाटना चाहिये। ऐसा करनेसे उसका स्वर कोकिलके समान मीठा हो जाता है ॥३९॥ उस दिन आम्रपुष्पका प्राशन करनेसे प्रत्येक मनुष्यका स्वर कोयलके स्वरकी तरह मीठा हो सकता है ॥४०॥ प्रतिदिन नूतन म्रुग अथवा वस्त्रको झूलेमें बिछाकर बादामके बौर तथा कोमल पल्लवोंसे सीतासह पूजन करे ॥४१॥ चैत्रकृष्णाकी प्रतिपदाको चन्दनके साथ आम्रका

६६४ आनन्दरामायणे [ सर्ग ९

एवं त्रयश्च दिनं नीत्वा ततश्चैवोपरिष्टात् । ततोऽप्यायुर्विवृद्ध्यर्थं दीनानां चैव दत्तः परम् ॥४३॥ पञ्चम्यन्तं चोपरिष्टादपि श्रीराघवार्चनम् । स्नात्वा केशालवालैस्तु कस्तूर्याद्यैः सुभावितैः ॥४४॥ विचित्रवस्त्रं च परिधाय गन्धादिना सुशोभनम् । ततोऽप्यायुर्विवृद्ध्यर्थं नृपतिर्वस्त्राणि ॥४५॥ जनस्यै रामचन्द्राय दत्त्वा परिधाय पुनः । केव दत्त्वा गजैश्च वासांसि विचित्रानि हि ॥४६॥ दत्त्वा राजाय सीतायै ततो गच्छन् नृपोटजे । सर्वमङ्गलपूर्वेण नानामङ्गलपूर्वकम् ॥४७॥ नानादानानि देयानि स्वशक्त्या च प्रयत्नतः । नानारङ्गाणि संहृत्य गृहीत्वा च परस्परम् ॥४८॥ एकोऽपि विचित्राणि भक्ष्यपेयानि खादयेत् । मित्रादिभिर्युतोऽद्यान् स्वयं वापि मुहुर्मुहुः ॥४९॥ आक्रव्य तु वसन्तौ पञ्चम्यां मानवैरित्थं मुदान् । वसन्तपञ्चमी नाम्नी महापुण्यात्मिका स्मृता ॥५०॥ पक्षे पक्षे तु पञ्चम्यामर्चयेत् माधवमन्दिरे । एवं गमं पञ्चमेव यावद्वैशाखपञ्चमी ॥५१॥ विशेषेण नावर्च्चां के पक्षे दक्षे प्रपूजयेत् । अथवा पादशुक्लायां कृष्णायां चैत्रमासि वै ॥५२॥ कृष्णायां माधवे चापि पञ्चम्यन्तं प्रपूजयेत् । महोत्सवेन श्रीरामं दोलास्थोऽपि स्थितस्ततः ॥५३॥ ततश्चैव शुक्लपक्षे प्रतिपदि मधोर्नराः । तैलाभ्यङ्गं स्वयं कृत्वा रामस्याप्युद्वर्तनं चरेत् ॥५४॥ पञ्चम्यन्तमेतच्च न यावत्स्यान्नवमी तिथिः । उत्तमाङ्गं न तैलेन मर्दयेन्नरो नरकं व्रजेत् ॥५५॥ तैनाभ्यङ्गमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते । अथ नैऋतकोणे नामि प्रदे चैत्रे महोत्सवे ॥५६॥ पुण्येऽह्नि विप्रकथिते प्रपादानं समारभेत् । ततस्तु सर्वप्राण्यर्थं प्रपादानं समाचरेत् ॥५७॥ अरण्ये निर्जले देशे पथि ग्रामेऽथवा गृहात् । ततस्तैर्नामान्याहूतैः प्रपादानं समाचरेत् ॥५८॥ अस्याः प्रदानात्पितरस्तृप्यन्तु हि पितृभिः सह । ततो मासद्वयं देयं जलं मासचतुष्टयम् ॥५९॥ देवालयेषु विप्रार्थं देयं स्याच्छयनासनेति । पङ्के दानुशक्तेन विशेषान्मधर्ममीप्सुता ॥६०॥

और फांकर सीताजीका पूजा करना चाहिये। ... ३ दिन तथा आगेवाले तीन दिन बिताकर आगेवाले तीन दिन विविध प्रकारके दान-पुण्य करना चाहिये। तदनन्तर केशक्षालन वस्तुओंको मांगलिक सौभाग्याद्रव्योंके साथ स्नान करके कस्तूरी चन्दन लगाकर तरह-तरहके कपडे पहने और नाना प्रकारके बाजोंके साथ सुगन्धि रस अभिलाषापूर्वक भगवान् का विधिवत्पूर्वक सर्वस्नान कराके चित्र-विचित्र वस्त्र पहनाये। इसके अनन्तर वसन्तके फूलोंसे विधिवत् पूजन करे और अपने कल्याणके निमित्त नाना प्रकारके दान दे। इसके अनन्तर नाना प्रकारके गन्धित द्रव्योंसहित जलोंको लेकर लोग परस्पर एक दूसरेपर छोड़े। अच्छे-अच्छे पदार्थ खाए और भोजन करावे तथा अपने मित्रोंके साथ भोजन करें ॥ ४३-४९ ॥ यह वसन्त पञ्चमी बड़ी पवित्र तिथि कही है। इसलिये सबको चाहिए कि इस रोज अच्छे-अच्छे पदार्थ बनाकर स्वयं खायँ और अपने सगे-सम्बन्धियों को भी खिलावें ॥ ५० ॥ इस तरह माघ मासके शुक्लपक्षकी पञ्चमीसे लेकर सितपञ्चमी पर्यन्त पूजा करनी चाहिये ॥ ५१ ॥ विशेषकर प्रत्येक पक्षकी नवमीको पूजन करे अथवा माघके शुक्लपक्षसे लेकर कृष्णपक्ष और वैशाखकी भी कृष्णपक्षकी रामचन्द्रजीको पालनेमें बैठाकर भक्तिपूर्वक और उत्साहके साथ पूजन करे ॥ ५२ । ५३ । इसके बाद चैत्र शुक्लपक्षकी प्रतिपदाको स्वयं अपने शरीरमें उबटन लगाये ॥ ५४ ॥ इस तरह नौ रात्रि पर्यन्त अर्थात् जबतक नवमी तिथि न आये, तबतक संवत्सरके अष्टम दिन भी कभी तैल-उबटन नहीं लगाना, वह नरकगामी होता है। फाल्गुनमासकी समाप्ति और चैत्रमासके प्रारम्भके किसी पवित्र दिन अथवा ब्राह्मण जो दिन बतला दे उस रोजसे पौशालह बैठाकर जलदान प्रारम्भ करे। विद्वान् मनुष्योंको चाहिए कि प्रपादानके प्रारम्भमें 'अरण्ये प्रान्तर' इत्यादि मन्त्रका उच्चारण कर लिया करे ॥ ५५-५७ ॥ अरण्य, निर्जल प्रदेश, रास्ता अथवा ग्राममें सर्वसाधारणके लिए इस पौसलेकी स्थापना कर रहा हूँ। इसके दानसे मेरे पिता-पितामह आदि पितर तृप्त हों। इस प्रकार उसकी स्थापना करके चार महीने तक निरन्तर जलदान करे ॥ ५८ । ५९ । यदि कोई प्राणी प्रपादानका पुण्य प्राप्त करना चाहता हो और उसमें दान करनेकी सामर्थ्य न हो तो उसे चाहिए वह शिवालयमें जिनसिलापर