अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

विभागात्, विद्यान्तररूपस्य विद्यान्तररूपत्वे प्रमाणाभावान्निषेधरूपाणां गुणानामानन्दादिवत्स्व-
रूपावगमोपायत्वाभावाच्चेति हेतुभिर्नान्यत्र प्राप्तिरिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु, यथायवम्,
प्रपञ्चपर्युदासस्य, विशेषनिराकरणरूपस्य ब्रह्मबोधनप्रकारस्य, सामान्यात्, तस्य प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मणः
सर्वत्र भावादैक्यात्सर्वत्रावरोध इति भट्टभास्करशङ्करमते । ते'नानन्दादयः प्रधाने'त्यत्र विधिमुखो
विचारोत्र तु निषेधमुख इति तस्यैवायं प्रपञ्चः । तेनैतदधिकरणं नात्यन्तावश्यकम् । रामानुजभाष्ये तु,
सर्वेषूपासनेषु ब्रह्मणः समानत्वात्, अस्थूलत्वादीनां तत्प्रतीतौ भावात् अन्तर्भावात् । अयमर्थः । केवला-
नन्दादेः प्रत्यगात्मनि विद्यमानत्वेन तेषामसाधारणाकारेण ब्रह्मोपस्थापकत्वाभावादसाधारणाकारनिश्चयार्थं
हेयप्रत्यनीकतानामस्यावश्यकत्वेन चिदचिदात्मकप्रपञ्चवैलक्षण्यबोधनमावश्यकम् । तत्रास्थ

सिद्धेषु ज्ञानसाधनेषु वृत्तिरात्मनो ब्रह्माभेदसाक्षात्कारत्मिका भवतीति 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव
भवती'त्यत्र श्रुतम् । सा भक्तावपि सिद्धायां 'भक्त्या मामभिजानाती'त्यभिज्ञावाक्यावेदिते ज्ञाने निवेशं
लभते नवेत्येतद्विचारायाधिकरणान्तरमारभत इत्याशयेन सूत्रं पठन्तो विचारयन्ति अन्तरेत्यादि ।
भक्तिमार्गे इति, फलभक्तिमार्गे । सर्वान्तरत्वादित्यादि, 'अन्योन्तर आत्मा आनन्दमयः पृथिव्यां
तिष्ठ'न्नित्यारभ्य 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोन्तर' इत्यादौ परमात्मा सर्वान्तरत्वेन श्रावितः, स च
यदन्तस्तिष्ठति तमन्तरयति बह्निरिवायोगोलकम् । तथा सति श्रुतेन येन केनापि साधनेन तस्मि-
न्नभिज्ञायमाने स्वात्मनस्तद्व्यासक्तत्वेन भेदास्फुरणात् स्वात्मत्वेनास तज्ज्ञानमदण्डवारितमतस्तद्भवतीत्यर्थः ।
तथात्वेपीत्यादि । सर्वान्तरतयैतदात्मनस्तदविभक्तत्वेपि 'सर्वस्य वशी'त्यादिश्रुत्युक्तसर्वेश्वरत्वादि-
धर्माणामेवोत्कटमत्या स्फुरणादेतत्तिरस्कृतमेव ज्ञानं भवति, न तु स्वात्मत्वप्रकारकमित्यर्थः । नन्वभि-
ज्ञाने सर्वांशज्ञानदर्शनात्तदंशाज्ञाने हेतुं न पश्याम इत्याकाङ्क्षायामाहुः अत्र तथेत्यादि । विपरीते,
स्वात्मत्वेन ज्ञाने । एतदेव व्याकुर्वन्ति पूर्वस्मिन्नित्यादि । स इति, भजनानन्दः । न सम्पाद्यत
इति, क्रीडायां मुख्यो भक्तिमार्गः क्रीडा च भेदादेव सिध्यतीति 'स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते
स द्वितीयमैच्छ'दित्यादिश्रुतिभ्योऽवसीयतेऽमेदश्च तद्व्यवधायक इति तथेत्यर्थः । अन्यथाभावा-
दिति, अभेदज्ञानस्य विलायकस्वभावत्वेन तद्धतो विलयादित्यर्थः । नन्वस्तु तस्यां तथात्वं तथापि न
सम्पादयतीति कथमवगन्तव्यमित्यत आहुः तत्सम्पादनस्येत्यादि । अलौकिक इति, साक्षात्स-
म्बन्धस्य हेये लौकिकशरीरे असम्भवाच्चेत्यर्थः । तथेति, चिकीर्षितलीलाप्रतिबन्धकत्वमेवास्य हीनत्वं
तस्मादिदं न सम्भवतीत्यर्थः । प्रतिबन्धकत्वासम्भवो ज्ञानमार्गे तुल्य इति तद्दृष्टान्तेन तं बोधयितुं
दृष्टान्तं प्रकारान्तरेणाहुः अथवेत्यादि । आत्मत्वेन ज्ञानाभावस्यायुक्तत्वमाशङ्क्य परिहरतीत्याशयेन सूत्रं
पठन्ति अन्यथेत्यादि । नन्वित्यादि । 'उपपन्न' इति सूत्रे दासीदाससुहृद्भेदेन त्रिविधा लीलामध्यपा-
तिभक्ता उक्तास्तत्र 'नोद्धवोण्वपि मन्न्यून' इति वाक्यादत्यन्तरङ्गः आदिपदेन व्रजस्थास्तेपि
'रामेण सार्द्धं मथुरां प्रणीत' इत्यादिना विगाढभावा उक्ता इति तेष्वपि चेत्साक्षात्सन्देशद्वारा
चोपदेशस्तदेतरेषु किं वाच्यम्, किञ्च, तेषु चेदुपदेशो विफलस्तदा ऽपार्थकार्यकर्तृत्वाज्जीवतुल्पत्वाप-
त्तिरिति तस्य तत्र फलमवश्यमभ्युपेयम्, तथा सति पूर्वोक्तमिति सूत्रांशेनाशङ्क्य परिहरतीत्यर्थः ।
परिहारं व्याकुर्वन्ति नहीत्यारभ्येत्यर्थ इत्यन्तम् । तथा चोक्तरीत्या फलान्तरसत्त्वेनावैफल्ये सति
न जीवतुल्यतापत्तिरपि ज्ञानमार्गोत्कर्ष इत्यर्थः । ननूक्तरीत्या भजनानन्दप्रतिबन्धाभाव एव,
न ब्रह्माभेदानुभव इत्यत्र किं गमकमित्याकाङ्क्षायामाहुः अन्यथेत्यादि । ज्ञेयमिति, कुरुक्षे-
त्रप्रसङ्गस्योत्कण्ठावाक्यैर्ज्ञेयमित्यर्थः । अयमेव सूत्रकारानुशय इति ज्ञापनायाहुः अग्रेत्यादि ।
उपदेशान्तरपदमिति, दृष्टान्तकोटिप्रविष्टं तत्पदम् । तस्याभावादिति, अभेदोपदेशस्य
दार्ष्टान्तिकत्वेन दृष्टान्ते प्रवेशाभावादित्यर्थः । सिद्धमाहुः एतेनेत्यादि । मार्गभेदेन प्रकारभेदेन
चैकस्यैवात्मोपदेशस्य दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावेनोक्तकार्यसिद्धौ सम्भवत्यां किमित्युपदेशान्तरं ग्राह्य-
मित्याशयेन पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । क्रियत इति, मैत्रेयीब्राह्मणादौ क्रियते । अत्रेति,
भक्तिमार्गे । बोध्यत इति, आत्मोपदेशेन बोध्यते । गतार्थत्वमाशङ्क्य परिहरन्ति यद्यपीत्यादि ।
एतावतेति, आत्मबोधनमात्रेण । आयातीति, फलत्वेन नायातीत्यर्थः । निदर्शनस्य पूर्वमेवो-
क्तत्वात्सिद्धमाहुः अत्र इति । तथाच यत्र किञ्चित्कार्यार्थ विप्रयोगतापसहनमावश्यकं तत्रैवं प्रभुः
करोति, न तु सर्वत्र, अतः पूर्वोक्तं सारमुपपन्नमित्यर्थः । एवं करणस्य प्रासङ्गिकं फलमाहुः तेनेत्यादि ।

अत्रोद्धवादिषूपदेशस्य स्मार्तत्वं न शङ्कनीयम् । 'विधिंश्च प्रतिषेधंश्चे'त्यादिप्रश्नेन, 'मां विधत्तेऽभिधत्ते
मा'मित्याद्युत्तरेण च श्रौतत्वस्य स्फुटीकरणेन श्रुतिभिरेवोपदेशनिश्चयात् । शूद्रादीनां श्रवणाधिकारा-
यैव व्यासपादैः स्वश्लोकैरुक्तत्वात् । 'सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृत'मिति वाक्यात् । एवं
सन्देहेऽपि 'एतदन्तः समाम्नाय' इति वाक्यात् ज्ञेयम्, तेन न चोद्यावकाशः ॥ १८ ॥
ननु यद्यभेददर्शनस्य भक्तिफलत्वं न स्यात्तदा लीलास्थानां स्वस्मिन् ब्रह्माभेदो न स्फुरेत्,
दृश्यते च स इति पूर्वाधिकरणसिद्धान्तोऽयुक्त इति शङ्कायामुत्तरमधिकरणमित्याशयेन सूत्रं पठन्ति
व्यतिहार इत्यादि । एतरेय इव तैत्तिरीये आवृत्त्यभावात्कथं व्यतिहारलाभ इत्यत आहुः
अत्रेत्यादि । व्यतिहारेणाभेदबुद्धौ तात्पर्यं श्रुतेरिति वदतां तेन तदसिद्धिं बोधयन्तो दूषयन्ति
अपरं चेत्यादि । शेषं तूत्तानार्थम् ॥ १९ ॥
फलमुखेन भक्त्युत्कर्षं साधयित्वा साधनमुखेन तं साधयितुमग्रिममधिकरणमित्याशयेन सूत्रं
पठन्ति सैव हीति । शेषमतिरोहितार्थम् ॥ २० ॥
ननु भक्तेः कथमेवमसहायशूरत्वमित्याकाङ्क्षायां तत्र हेतुं बोधयितुं कैमुतिकेन स्वरूपत
उत्कर्षं च बोधयितुमग्रिमाधिकरणं प्रणयतीत्याशयेन सूत्रं पठन्ति कामादीति । तदेतद्विशदयन्ति
पूर्वसूत्र इत्यादि । सूत्रं व्याकर्तुं तदुपयोगित्वेन भक्तिमार्गं विभाजकोपाधिरूपं च पूर्वमाहुः
भक्तिरित्यादि । अन्यत इति, शास्त्रव्यतिरिक्तात्स्वभावादितः । इतरत्रेत्यस्यार्थः कामाद्युपाधिसंस्नेह-
रूपायामिति । इत्यर्थे इति, इत्येषोर्थः शेषमुक्त इत्यर्थः । कथमेवमित्याकाङ्क्षायां तत्र प्रयोजकमाहुः
भगवतीत्यादि । भवतीत्यन्तम् । सूत्रशेषं व्याकुर्वन्ति तत्रेत्यादि । तेषु तथा प्रयोगप्राचुर्यादिति ।
यथा पञ्चायतनपूजेति । एतेनेति । कामादीनां गृहादीनां च मुक्तिसाधकत्वकथनेन । इति
ज्ञापनायेति, तेन विहिताविहितोभयरूपापि संगृहीतेति भावः । इतरे तु । 'अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्म-
पुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाश' इत्युपक्रम्य 'एष आत्माऽपहतपाप्मा विजरो विमृत्यु-
र्विशोकोऽविजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्प' इति छान्दोग्ये आम्नायते । 'स वा एष महानज
आत्मा योयं विज्ञानमयः प्राणेषु, य एषोन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते सर्वस्य वशी'त्यादि वाजसनेयके
आम्नायते । तयोरैकविद्यं न वा परस्परगुणोपसंहारो न वेति सन्देहद्वये, कामादीति सूत्रेणैकविद्यमुप-
संहारश्च सिद्धान्तीक्रियते । कामादीत्यत्र, कामपदं देवदत्तो दत्तः सत्यभामा भामेतिवन्नामैकदेशरूपम् ।
तेन सत्यकामाद्या वाजसनेयके वशित्वाद्याश्छान्दोग्ये उपसंहार्थ्याः । हृदयस्यायतनस्य वेश्मत्वेश्वरस्य
लोकसम्मेदप्रयोजनसेतुत्वरूपेश्वरधर्मस्यापि समानत्वाद्विद्यैक्यं परस्परोपसंहारश्चेत्याहुः । तच्चिन्त्यम् ।
सत्यकामादिपदानां नामत्वाभावेन दृष्टान्तवैषम्यात् । आयतनादीनां केषाञ्चिदेव समानत्वे विद्यैक्या-
ङ्गीकारे 'चोदनाद्यविशेषा'दित्यस्य व्यभिचारित्वप्रसङ्गेश्च ॥ २१ ॥
एवमधिकरणत्रयेण सात्त्विकानां वृतानां ज्ञानासक्तिनिवारणाय ज्ञानमार्गाद्भक्तिमार्गस्य फलतः
साधनतः स्वरूपतः सम्बन्धतश्चोत्कर्षः प्रतिपादितः । अतः परं ये वृता राजसास्तेषां ज्ञाने रुच्यभावेपि
कर्मणि रुचेर्विद्यमानत्वात्तन्निर्णयायाधिकरणान्तरमारभत इत्याशयेन सूत्रं पठन्ति आदरादलोप
इति । संशयादिकमाहुः नन्वित्यादि । इतरत्रेति, भगवद्धर्मेषु । ब्रह्मयज्ञप्रकरण इति,
आरण्यके स्वाध्यायब्राह्मणे । 'ॐमिति प्रतिपद्यते एतद्वै यजुस्त्रयीं विद्यां प्रत्येषा वागेतत्परममक्षरं
तदेतदृचाभ्युक्त'मिति प्रणवाक्षरं प्रतिपद्यते पञ्चमो लकारः । ब्रह्मयज्ञेन यक्ष्यमाणः पूर्वमुच्चारयेत्, कुत
इत्याकाङ्क्षायामाह । एतद्वै यजुस्त्रयीं विद्यां प्रति अयं यजूरूपः प्रणवमन्त्रस्त्रयीं विद्यां लक्षीकृत्य प्रति-

1988

orप्रतिनिधित्वम्? Wait! Look at line 6: त्रयीमूलत्वात्प्रतित्वमेकादशे- wait! Is there an anusvara or missing letters? Wait, "त्रयीमूलत्वात् तत्प्रतित्वम्"? Look at the word:त्रयीमूलत्वात्प्रतित्वमेकादशे: त्र यी मू ल त्वा त्प्र ति त्व मे का द शेYes, exactlyत्रयीमूलत्वात्प्रतित्वमेकादशे`!

Line 7:
एवाग्र' इति कृतयुगे तन्मात्रवेदबोधनाच्च तदा सर्वं कार्यं प्रणवेनैवेति तस्य त्रयीप्रतिनिधित्वं वा ।

Line 8:
एषा वागिति, सर्ववाग्बीजत्वात्सर्ववाग्रूपम् । तथाच छन्दोगा आम्रनन्ति, 'तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि
Wait, look at आम्रनन्ति:
Is it आम्रनन्ति or आमनन्ति?
Look at म: does it have a diagonal stroke for र?
It has a slight diagonal stroke at the bottom left: आम्रनन्ति.
Wait, the root is आम्ना (आम्नायते, आम्रनन्ति is a typo for आमनन्ति or आम्नन्ति!).
In Chandogya:

विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा श्रद्धयाऽनाशकेने'ति श्रुतेर्विविदिषायामेवोपक्षीपानि ज्ञानसम्पादनेपि
नालं भवितुमर्हन्तीति दूरतरापास्तं कर्मप्राधान्यम् । एवं सति ज्ञानोत्तरं यत्र कर्मविद्धाश्रमा भगवद्धर्माश्च
युगपत्प्राप्तास्तत्र प्रबलदुर्बलभावस्य प्रत्यवायादिबोधकवाक्यैर्वैपरीत्ये प्राप्ते तदपवादायादरः प्रकाश्यते
ततश्च भगवद्धर्माणां बाधाभावः सिद्ध्यति ततश्च इतरेषामादराभावेपि प्रत्यवायश्रवणवैय्यर्थ्यपरिहाराय
तेषां गौणकाले करणमद्धापिधानव्यवस्थयाप्यतेऽतो न तेषां कर्माङ्गत्वमित्यर्थः ॥ २२ ॥
ननु यद्येवं तर्हि गौणमुख्यन्यायेन तेषां कर्मणामप्रयोजकत्वात्परमहंसेष्विव भक्तेष्वपि प्राप्तिरेव
न सम्भवतीति व्यर्थोयं विचार इत्याकाङ्क्षायामग्रिमाधिकरणं पाक्षिकप्राप्तिं हृदिकृत्य तत्प्रयोजन-
बोधनाय प्रणयतीत्याशयेन सूत्रं पठन्ति तन्निर्

निराबाधत्वमित्यर्थः । अस्मिन् पक्षे विचारस्य स्मार्तत्वमेव पुरःस्फूर्तिमारोहतीत्यतः पक्षान्तरमाहुः
यद्वेत्यादि । तस्यैवेति, परमात्मनो लभ्यत्वं वरणजन्यसर्वात्मभावसाध्यमेव, तेन सर्वात्मभावो वरणैक-
लभ्यो न त्वितरसाधनसाध्य इत्यर्थः । एतेन सर्वात्मभावसाधनकत्वप्राप्तिबोधकं पूर्ववाक्यं वरणलभ्यत्व-
बोधकश्श्रुत्यर्थनिर्णायकमिति न तस्य पक्षस्य स्मार्तविचारत्वमिति बोधितम् । ननु पूर्वोक्तवाक्ये भकुतो-
भयसाधनतया शरणागतेः सर्वात्मभावपूर्वकस्वप्राप्तेरेवोपदेशः । अकुतोभयं च मुक्तिरेवाक्षरप्राप्तिरूपा,
‘अभयं वै जनक प्राप्तोऽसी’त्यादिश्रुत्या तथा निश्चयात् । एवं सति सर्वात्मभावस्य मुक्तिसाधनत्वमेव
सिद्ध्यति, न पुरुषोत्तमप्राप्तिसाधनत्वम्, पुरुषोत्तमप्राप्तेः साधनकोटिप्रवेशेन तदपेक्षया मुक्तेरेवोत्कर्षश्च
सिद्ध्यतीति पूर्वोक्तं सर्वं द्रविडमण्डूकन्यायमनुसरतीत्याशङ्कायामकुतोभयपदतात्पर्यमाहुः भगवदुक्ते-
त्यादि । तथा चास्याः श्रुतेः ‘रसो वै स’ इत्यादिना रसरूपताप्रतिपादनोत्तरमानन्दमीमांसाया ब्रह्मान-
न्दस्य गणितानन्दत्वसमर्पणोत्तरमुक्तत्वादस्या उक्त एवार्थो निर्णीयते, भगवद्वाक्ये ‘प्येतत्परमं गुह्यं
शृण्वतो यदुनन्दन । सुगोप्यमपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत्सखे’ति तादृशेतिगोप्यकथनं प्रतिज्ञाय
‘केवलेन हि भावेन गोप्यो गावः खगा मृगाः । येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसे’ति भावेन
बहूनां प्राप्तिमुक्त्वा, को भाव इत्याकाङ्क्षायां ‘रामेण सार्द्धं मधुरां प्रणीत’ इत्यादिश्लोकचतुष्टयेन
विगाढभावात्मकं तत्स्वरूपं स्वरूपज्ञानाभावेऽपि तेन भावेनैव परब्रह्मरूपस्य प्राप्तिमुक्त्वा, ‘तस्मा’दि-
त्यादिवाक्यद्वयेन सर्वात्मसाधनकस्वप्राप्त्यकुतोभयप्राप्ती उच्ये

एतत्पूर्वोक्तं हे भगवन् अध्येमि स्मरामि । सोहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि । शब्दार्थविदस्मि, परोक्ष-
शब्दादनुभवमात्रं मेऽस्तीति स्वाधिकारमुक्तवान् । तर्हि किमवशिष्टमित्याकाङ्क्षायां 'नात्मवि'दित्यादि
'तारयती'त्यन्तमाह । तथा चाप्तवाक्यप्रामाण्याच्छोकेन लिङ्गेन स्वस्यानात्मवित्त्वमनुमाय तज्ज्ञानेन शोकं
तर्तुमुपसन्नोऽस्मीति नारदाशयः । तदा शोकतारणाय नारदेन विज्ञापितः सनत्कुमारः 'यद्वै किं चाध्य-
गीष्ठा नामैवैतन्नाम वा ऋग्वेद' इत्यादिना नारदोक्तानां सर्वेषां नामत्वबोधनपूर्वकं नाम्नो ब्रह्मत्वेनोपासन-
मुपदिश्य, 'यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य यथा कामचारो भवती'ति तत्फलं शोकतारणायैवमुक्तवान्, तदा नारदः
केवलनामत्वेनोपासने उक्तफलाभावं ब्रह्मत्वेनोपासने उक्तं फलं तदपि यावन्नाम्नो गतमित्यनेन नामगति-
परिच्छिन्नमिति विचार्य तेन शोकात्तरणं निष्

An accurate line-by-line Markdown transcription of the provided Sanskrit text:

अत्र भूम्नोऽमृतत्वकथनात्कालापरिच्छिन्नत्वं बोधितम् । तथा सत्युत्पत्तियोग्यस्थितिकस्य जिज्ञासोत्सतो
नारदः पृच्छति 'स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित' इति, तत्रोत्तरमाह 'स्वे महिम्नि यदि वा न महिम्नी'ति,
अत्र पक्षद्वयकथनान्नारदस्य पुनः सन्देहो भविष्यतीत्याशङ्क्य निषेधवाक्यं व्याकरोति 'गो अश्वमिह
महिमेत्याचक्षते हस्तिहिरण्यं दासभार्यं क्षेत्राण्यायतनानीति नाहमेवं ब्रवीमी'ति, गोभ्वादिरूपे महिम्नि
न प्रतिष्ठित इत्येवमहं ब्रवीमीत्यर्थः । तर्हि स को वा महिमा यत्र प्रतिष्ठित इत्याकाङ्क्षायां 'अन्यो
ह्यन्यस्मिन् प्रतिष्ठित इति ब्रवीमीति होवाचे'ति श्रुतिराह । गोभ्वादिभ्योऽन्यो यो महिमा स्वे भक्ते
य उत्कर्षरूपो भावस्तस्मिन्प्रतिष्ठित इत्यर्थः । ( तेनेदं सर्वात्मभावरूपं भूमाख्यं सुखमत्यन्तैकान्तभक्त
एवेति निश्चीयते

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into Markdown in Unicode Devanagari:

३६ परिशिष्टम् ।
तकषायाय तमसस्पारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमार' इति । सनत्कुमारस्य कृपालुतामाह 'तं स्कन्द
इत्याचक्षत' इति । स वरदानेन शिवस्य पुत्रोपि जातस्तेन तथेत्यर्थः । अतःपरं परं सूत्रं व्याकर्तुमाहुः
स चेत्यादि । स इति भगवान् प्राप्तपोषकः । स इति, सर्वात्मभावः । तथेति, फलानुग्रहप्रकारेण ।
तंवेति, वरणं चेत्यर्थः । नन्वात्मादेशे 'आत्मैवेदं सर्व' मिति सर्वस्यात्मत्वभानं भावितं तथा सति
स्वात्मन्यपि तदभेदो भाव्यतएव, भाते च तस्मिन् पूर्वोक्तरूपः सर्वात्मभावस्तेन प्रतिबध्यते, न हि
स्वात्मत्वेन ज्ञाते ब्रह्मणि विरहभावो वक्तुं शक्यो विरोधादिति हृदिकृत्याहुः ज्ञानमार्गीयेत्यादि ।
उपपादितमिति, फलदित्सया पूर्वमेव सत्त्वात्प्रतिबन्धकं भगवता न क्रियते एवेतीदमपि न क्रियत
[

• is the first word "अतो न" or "अतोन"?
  Wait, after "नोच्येत,", look at the words:
  "अतो न पूर्वोक्ते विप्रतिपत्तव्यमित्यर्थः" - wait, where does the 'न' go?
  Look: "अतो" then space, then "न"? No, wait!
  Is that "अतो न"?
  Wait, look at line 3 end: "अत एवेत्यादि । तथा च यदि लाभपदार्थः प्रकाशात्मक एव"
  Line 4: "स्यात्तदासौपि प्राप्तिपदार्थः कामभोगरूपो नोच्येत, अतो न पूर्वोक्तैर्वै विप्रतिपत्तव्यमित्यर्थः ।"

  Wait, let's read the lines very carefully, character by character, to get 100% fidelity to the print.

  Line by line analysis:

  [Header]
  परिशिष्टम् । २७

  सन्दर्भे कथनात्, भक्तस्यैव प्रियत्वकथनाच्चोक्त एवार्थः । अतस्तस्मिन्नपि पक्षे तनुप्रकाशलिङ्गेन भक्तस्यैव

  वरणविषयत्वं निश्चीयते, तथा सति स्वीयत्वं तेष्वेव सिद्धमिति पूर्वोक्तप्रकारेपि न कश्चिद्दोष इति हृदि-

  कृत्वोक्तार्थदार्ढ

नन्वे[?]त्यादि
Wait! Is it "नन्वेतम्येत्यादि" or "नन्वेतन्मत्यादि"?
Wait, look at the letter: 'त' is clear. Then there is a 'म' with a loop, connected to 'ये'?
Wait, could it be "नन्वेतन्मतेत्यादि"? No, there is an e-matra: म्येत्यादि?
Wait, what if it is "नन्वेवमेत्यादि"? No, look at 'त': it has a vertical and left hook. That's 'त'. Then the next letter has a square/loop like 'म' or 'व'?
Wait, is it "नन्वेतन्मन्महे"?
Wait, look at the word: "नन्वेतम्येत्यादि" - look at each glyph:
न-न्वे-त-म्ये-त्या-दि.
Wait! Could it be "नन्वेतस्येत्यादि"?
In some fonts, 'स्य' (sa-ya) looks like 'mya'!
Wait! Look at 'तस्येत्यादि' in line 3: "एतादृशस्येत्यादि" -> 'स्ये' has a loop on left, stroke down, attached to ya with e-matra!
Compare that 'स्ये' in line 3 with the glyph in line 28:
In line 3: 'स्ये' in 'एतादृशस्येत्यादि'.
In

परिशिष्टम् । २९
'स्वे महिम्नी'त्यस्य स्वस्वरूपे व्यापक इत्यर्थः सेत्स्यतीत्यस्वरसमुद्भाव्य पक्षान्तरमाहुः स्वरूपामके
महिम्नीति वेति । अनेनापि प्रकारेण व्याख्याने तत्रासिरित्यर्थः । तथात्वं व्याकुर्वते भगवदित्यादि ।
सर्वभावस्य रसात्मकत्वाद्वगवद्भेदः प्रागेव विवृत इति महिमरूपत्वं विवृण्वन्ति तदितरेत्यादि ।
तथा च भावस्याधिकरणसापेक्षत्वादर्थादेव तत्रासिरिति सोपि पक्षो न दुष्ट इत्यर्थः । एवं सर्वात्मभाव
एवात्रोच्यत इति व्याख्याय पूर्वोक्तशङ्कामपाकर्तुं सर्वात्मभावलिङ्गानि स्फुटीकुर्वन्तः सूत्रस्थं हेतुं
व्याकुर्वन्ति सञ्चित्यादि । त्रिविधा इति द्वितीया निरूप्येत्यनेनान्वेति । तमेवानुबध्नाति,
भृतभक्तं भृतभक्तिनिष्ठं भावमेव वा गोचरयतीत्यर्थः । तत्र हेतुः । तच्छब्देत्यादि । 'स वा एष'
इत्यनेन पुरुष उच्यते, 'एवं पश्य'न्नित्यादिना दर्शनमननादिकर्तृतायोधनेन भाववैशिष्ट्यं च स्फोट्यंत
इति पूर्वोक्तानुबन्धदर्शनात्तादृशभक्तिनिष्ठसर्वात्मभावरूप एव महिमा तत्राभिप्रेत इत्यर्थः । एवं सतीति
भिन्नं वाक्यम् । उक्तरूपे महिम्नि विद्यमान एव श्रुतिसङ्गतिरित्यर्थः । लिङ्गं व्याकर्तुमादिपदार्थमाहुः
आविपदादित्यादि । तत्स्वरूपं विवृण्वन्ति पूर्वमित्यादिना । स्फुटमग्रे । ननूक्तयुक्तिभिरत्र भवतु
सर्वात्मभावस्थाप्यत्र फलत्वेन सर्वग्रन्थिमोक्षस्यैवोक्तत्वात्तस्य च 'भिद्यते हृदयग्रन्थि'रिति श्रुत्यन्तर-
स्वारस्येन परावरदर्शनफलरूपस्यैव ग्राह्यत्वात्तस्य च 'तमेवंविद्वानमृत इह भवती'त्यादिश्रुत्यन्तरे
मुक्तिरूपत्वेनैवोक्तत्वादस्यापि मुक्तावेव यदि पर्यवसानं तदा फलतो न कश्चिद्विशेषः । अथ न, तदा
प्रकृते फलोक्तिविरोध इत्यस्यापि फलबलेन पूर्वविकल्पत्वमेवेत्याशङ्कां हृदिकृत्वा सूत्रांशमवतारयन्ति
ननु सर्वैत्यादि । प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववदिति, प्रज्ञान्तरकृतं पृथक्त्वं प्रज्ञान्तरपृथक्त्वं तद्वत् न बाध
इत्यन्वयः । एतमेवार्थं व्याकुर्वन्ति मुमुक्षु भक्तत्यादि । शेषं प्रकटार्थम् । दृष्टश्च तदुक्तमित्यत्रापि
न बाध इत्यन्वयो बोध्यः । एवं च दर्शनान्तरे हृदयग्रन्थिभेदनं नानाविधवृत्त्यनुत्पत्तिरूपम्, अत्र तु
सर्वग्रन्थीनां प्रविमोक्षो नानाचित्युदयेपि तासामबन्धकत्वरूपमिति दर्शनभेदात्फलभेदस्तत्क्रतुन्याया-
दप्युपपन्न इति भावः ।
लिङ्गविरोधपरिहारायाग्रिमं पठतीत्याशयेन सूत्रं पठन्ति न सामान्यादिति । विरोधं
व्युत्पादयन्ति नन्वित्यादि । प्रतिपाद्यत इति । 'सालोक्यसार्ष्टी'ति वाक्ये उच्यते । एवं सतीति,
श्रुतिस्मृत्योर्विरोधे सतीत्यर्थः । उक्तप्रमाणं सालोक्यम् । अनेकश इति, 'आदित्यो यूपः यजमानः
प्रस्तरः स एष एव मृत्युर्य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुष' इत्यादावित्यर्थः । प्रकरणादिति, लभ्यत इति
शेषः । अत एवेति, लोकान्तरस्य सूत्युत्पत्यत्वादेवेत्यर्थः ।
परेणेति सूत्रे ॥ श्रुतिवाक्यपदेन, 'न पश्य' इति श्लोको बोध्यः । अनुबन्ध इति, अनु-
पञ्चादुच्यते सम्बध्यत इत्यनुबन्धः । उक्तार्थे अपुष्टार्थत्वं विभाव्यार्थान्तरमाहुः अथवेत्यादि ।
अग्रिमसूत्रभाष्यं तु प्रकटार्थम् । अन्ये त्वेतत्सूत्रमग्रिमाधिकरणे योजयन्ति । तदग्रे विचारणी-
यम् ॥ २५ ॥
एवमेनाधिकरणेनाभिहितभक्तिरूपसर्वात्मभावरूपं तस्य सर्वसाधनोत्कृष्टत्वं तत्फलं च
निर्धारितम् । अतःपरम् ।
१. एतावदेवेोपलब्धमिति । 1997

EDITOR'S NOTE.
After the publication of the first two Pādas of the Adhyāya III of the
Aṇu Bhāshya with Bhashya-Prakās'a and Ras'mi, we have been fortunate in
the further acquisition of manuscripts by the Grace of Lord Kṛishṇa. In the
introduction to Pāda I we stated that the Bhāshya Prakās'a the original of
which in the author's own hand is in our possession missed the final revision
made by the author himself, and the additional portions found in some copies of
of the Prakās'a were of the authorship of S'rī Purushottamaji himself even though
not found in the original manuscript. This inference was based merely on our
familiarity with the style of Purushottamaji, which was apparent in those
passages. Our diffidence was the more because the learned author of Ras'mi
had not chosen to write his commentary on those passages. Gopes'varaji has
based his Ras'mi on the original manuscript of Prakās'a which came in his
possession through his father Gokulotsavaji who was adopted in the Purusho-
ttamaji's house by Mahāraṇi Vahuji at Surat. Gopes'varaji would seem to look
upon the passages of Prakās'a not found in the above original with an eye of
suspicion, and we find him in the Pāda III throwing doubt on those passages of
Prakās'a on the ground of their not being found in the original in his possession.
In his Ras'mi also he omits commenting on those passages. This decision of
Gopes'varaji was rather unfortunate. As will be presently seen these passages
of Prakās'a are Purushottamaji's own, and Gopes'varaji's omission to comment
on them has increased our difficulties in approaching those passages for a
thorough understanding.
It was rather a happy coincidence that in basing the text of the Prakās'a
for our edition we did not follow Gopes'varaji's view. We always felt that those
additional passages of the Prakās'a, though not found in the original, were of
the authorship of Purushottamaji. Our surmise was that Purushottamaji's
original must have been got copied fair, and a final revision on the same must
have been made by Purushottamaji himself. Thus these additional passages were
due to a final revision and as such ought to be included in the authentic
text of the Prakās'a. Hence we have acted accordingly from the very beginning.
Our conjecture as to the final revision has happily turned out to be true.
Through the kindness of Mr. Natavaralal Iccharam Desai B. A. of the famous
Gujarati Press we have been able to secure that very copy of the Prakās'a in
which Purushottamaji has made additions and revisions in his own hand and
which are not found in the original wholly written in his own hand. Except
these additions and revisions the rest of this manuscript is written in neat hand-
writing by a scribe. This neatly written portion contains the whole of Purusho-
ttamaji's Prakās'a original, while the additions and revisions seem to have been
made by Purushottamaji himself in his own hand when he finally revised his
Bhashya-Prakās'a. The text of the Prakās'a of the present Pāda is based on
the original so far as its text was common with the above-mentioned fair copy
and for portions not found in the above-mentioned original, it is based on the

II EDITOR'S NOTE.
additions in Purushottamaji's hand in the fair copy. Thus the whole text of the
Prakāś'a is based on the most authentic basis. The same lines will be followed in
the edition of the subsequent portions.
Another thing to note is this. The last Adhyāya and a half, though the
authorship of the same is attributed to Vallabhacharya, is actually from the pen
of Vitthaleś'vara, his second son. Scholars like Krishnachandraji and Purusho-
ttamaji have mentioned this fact in their works Vritti and Prakās'a respectively
III. 2-34. B. S. The Sāmpradayika Gatha also states that the last two Adhyā-
yas of Aṇu-Bhashya were composed by Vitthaleś'vara under the directions of
his father. But we did not learn from the above the materials on which their
suggestion was based. The statement of Purushottamaji that the second Varṇa-
ka of the Anandamayādhikaraṇa and the Aṇu-Bhāshya from III. 2-33 was
Vitthales'vara's, appeared to be perfectly correct from the style and views express-
ed there in. Any one familiar with the language of Vallabhacharya could without
doubt say that the passage 'क्वचित् गोकुल' etc in III. 3-1 was not of the authorship
of Vallabhacharya. This difficulty has been now solved beyond any doubt. In
search of MSS. of the missing portions of Ras'mi, we again went on a tour to
Nathadwara. Through very great kindness of H. H. Tiket S'ri Govardhana-
lalji Maharaja and his son Lalbava Saheb S'ri Damodaralalji we got access to
the original MSS. carefully preserved there. To our great delight and satis-
faction we found an almost complete Manuscript of the Aṇu-Bhāshya Adhyā-
ya IV and three last pages of Adhyāya III Pāda IV and second interpretation
of III, 4-19. 'अनुज्ञेयं' in the handwriting of Vitthaleś'vara himself. This unexpec-
ted discovery of the original Manuscript of the Anu-Bhāshya has been fruitful
of many far-reaching results. It has put beyond the shadow of doubt the
authorship of the last two Adhyāyas of the Anu-Bhashya. Purushottamaji's
statement in Prakās'a III. 2-24. 'इत आरभ्य प्रभुभाषित' is based on a firm and
reliable basis. He, it seems, had access to the above original of the Aṇu-
Bhashya. On the leaves of this original MSS. there are fine paper-slips. On these
paper-slips there are remarks pointing out the portions of the Aṇu-Bhāshya to
which those pages belonged. These remarks, it appears to us, are in Purusho-
ttamaji's own handwriting. This fact has led us to prefer Prakās'a's readings
of the Aṇu-Bhāshya in preference to others. This original Manuscript with all
its additions and revisions taken into consideration proves beyond doubt that
Vitthaleś'vara is the author of the last Adhyāya and a half of Aṇu-Bhāshya,
though the 'इतिश्री' in the name of Vallabhacharya in Vitthaleś'vara's own hand
would suggest that he himself desired to allow the public to know that Vallabha-
charya was also the author of the same. The ambiguous verse 'भाष्यपुष्पाञ्जलिः
श्रीमदाचार्यचरणाम्बुजे । निवेदिता तेन तुष्टा भवन्तु मयि ते सदा' is consistent both with the author-
ship of Vallabhacharya and Vitthaleś'vara. In one case we have to understand
the word Acharya as referring to Badarayaṇa and in the other to Vallabhacharya.
This fact explains the references to Vitthaleś'vara's Vidvanmaṇḍana and Bhakti-
Hansa in this portion of the Aṇu-Bhāshya. References to the Adhyāyas III
and IV in Subodhini and Nibandha would go to show that Vallabhacharya
himself wrote complete Bhashyas on both the Mīmāṁsās. But it seems Vittha-
1999

les'vara got Vallabhacharya's Bhashya on the Brahma-Sûtras upto III-2-33. It
seems this was the only portion in his possession when he composed his Vidvan-
maņdana. It was at a late stage, after he adopted Gokula near Muttra as his
permanent residence, and when he seems to have lost all hopes of securing a
complete manuscript of his father's Brahma-Sūtra-Bhashya, that he undertook
to complete the Bhashya fragment of his father on the Brahma-Sūtras. In order
to distinguish this Bhashya from that of his father, he seems to have named it
Aņu-Bhāshya. In Subodhini Vallabhacharya does not refer to his commentary
on Brahma-Sūtra as Aņu Bhashya, but only as Bhāshya without the word Aņu.
The absence of any pungent expressions, which we find in the Vidvanmaņdana,
against opponents in the Aņu-Bhāshya portion of Vitthales'vara would clearly
show that the portion of the Aņu-Bhāshya by Vitthales'vara is the work of
his mature age.
We express our heartfelt obligations to H. H. S'rî Govardhanalalji Maharaja
of Nathadwara and his son S'rî Damodaralalji for allowing us the use of the said
original manuscript of the Aņu-Bhāshya, and for giving us photographs of some
of its pages. In due course photo-blocks of the same will be ready, when the
Vaishņava public will be in a position to know Vitthales'vara's handwriting.
A picture of Purushottamaji is placed in this volume. The original was
obtained by us from S'rî Dwarkanathaji's Mandira at Kankroli in Mewar, through
the kindness of H. H. S'rîmad Goswamini S'rî Saundaryavati Vahuji, the mother
of S'rî Vraja Bhushaņaji, the present occupant of the seat. We also thank Seth
Lalji Naranji J. P. for having given his consent on behalf of the trustees for
defraying the cost of getting the blocks made and printed.
One of the manuscripts utilised in basing the text of this Pāda-Bhashya
has turned out to be of S'rî Kalyāņarayaji, the frther of the Great S'rî Harirayaji.
This Kalyāņarayaji is the first grandson of Vitthales'vara. We beg to draw the
attention of the scholars of the Sampradāya as well as others to the Paris'ishta
printed here. It is almost a complete commentary on the Guņopasaṁhāra
Pāda of the Aņu-Bhashya. It was made available to us by the late Mr. Tansu-
khram M. Tripathi B. A., the veteran scholar of Gujarat. On a comparison of the
same with the Prakās'a, we find that almost the whole of it is incorporated in the
Prakās'a. It seems possible from the style of expression and method of writing
that Purushottamaji owes much to this. Its style resembles that of Krishņacha-
ndraji's Vŗitti. If so, the comparative method of exposition followed by him
in Prakās'a owes its origin to the genius of Krishņachandraji. This Krishņa-
chandraji was born on the 7th day of Dark half of S'ravaņa 1655 Samvat. He was
the guru of Purushottamaji both in name and fact. It is possible that Krishņa-
chandraji wrote his commentary from the very beginning, and the same is incor-
porated in the Prakās'a as here. We request scholars to make a search for the
same. If found, it will be the oldest commentary on the Aņu-Bhāshya. The
copy of the Guņopasaṁhāra-Pāda-Vivaraņa printed in the Paris'ishta seems to
be the original in Krishņachandraji's own hand.

$\left.{l} Bombay,
27-4-27. \right}$ \hspace{4em} 2000 \hspace{8em} M. T. Telivala.

श्रीकृष्णाय नमः ।
श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् ।
शुद्धाद्वैतब्रह्मवादनिर्गुणभक्तिमार्गप्रवर्तकाचार्यचक्रचूडामणि-
श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणप्रणीतम् ।
दशदिगन्तविजयिश्रीमद्गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणप्रणीत-
भाष्यप्रकाशसम्पूर्णवेत्तृश्रीमद्गोस्वामिश्रीगोपेश्वरजि-
चरणप्रणीतभाष्यप्रकाशरश्मिपरिवृंहितम् ।
तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।
'भगवद्धर्मपरायण सद्गत श्रेष्ठि गोवर्धनदास सुन्दरदास' इत्यस्य पुष्टिमार्गीय-
संस्कृतसाहित्यसमुद्धारार्थं निर्दिष्टद्रव्यसङ्ग्रहतः 'प्राप्तभगवत्पद
मूलचन्द्र तुलसीदास तेलीवाला, बी. ए., एलएल. बी.,
वकील, हाइ कोर्ट' इत्येतेषां सुहृद्भिः
संशोध्य 'निर्णयसागर' मुद्रणालये
मुद्रयित्वा प्रकटीकृतम् ।
श्रीवल्लभाब्दाः ४४९. संवत् १९८४.
मूल्यमेकमुद्रिका ।

S'rī Vitthales'vara and Aṇu Bhāshya.
S'rī Vitthales'vara Dīkshita, the author of the last Adhyāya and a half
of the Aṇu Bhāshya was the second son of S'rī Vallabhāchārya. He was
born at Charaṇāta near Allahabad on the 9th day of the dark half of
Mārgas'īrsha, 1572, Saṁvat. Vallabhāchārya in his later life adopted
Adel as his permanent residence, and therefore Vitthales'vara passed
his childhood there. When Vallabhāchārya took up Tridaṇḍa-Sannyāsa
in 1587, Vitthales'vara was a boy, fifteen years old. His elder brother
S'rī Gopīnātha was senior to him by five years. His Upanayana ceremony
was performed by Vallabhāchārya, but his early education seems to
have been of a desultory character. A Gāthā current in Sampradāya
states that 'Vitthales'vara in his childhood was given to playfulness.
He did not seem to realise the heavy responsibility that lay on his
shoulders, so Dāmodaradāsa, the chief among Vaishṇavas, is said to have
remonstrated with young Vitthales'vara and persuaded him to study, and
thus be fit to bear the responsibility of the Sampradāya as the worthy son of a
worthy father. There is no doubt that Dāmodaradāsa had his share in turning
'Vitthales'vara ffom worldly playfulness to the meditation of Krishṇa-Leelā.
Chāchā Harivaṁs'ajī was another personality who influenced Vitthales'vara
in the successful discharge of his duties as Āchārya. Chāchā Harivaṁ-
s'ajī's proselytizing tendencies were great. It was he who generally visited
a place in advance and prepared it for the acceptance of Vitthales'vara's
teachings. It is not known from whom Vitthales'vara got direct help in
the profound learning which is manifest in his works which are available
now. A Gāthā says that Vitthales'vara was sent by Vallabhāchārya to
Mādhava Sarasvatī for his studies, but instead of studying anything at his
place, he devoted his time to reading S'rīmad Bhāgavata. Whatever may
be the truth in the above Gāthā, it is an undisputed fact that like his father,
Vitthales'vara had a very great hold on and absorbing attachment to S'rīmad
Bhāgavata. After Vallabhāchārya passed away in 1587, Gopīnātha and
Vitthales'vara lived together at Adel. Except perhaps two small works
named Sādhanadīpaka and Sevāpaddhati, we are not aware of any important
work of S'rī Gopīnātha, and so we have not got materials to decide how far
Vitthales'vara was indebted to his elder brother S'rī Gopīnātha, for his
future literary activities. S'rī Gopīnātha and his son Purushottama seem
to have passed away between 1590 and 1600. After this, Vitthales'vara
became the recognised representative of his father, and thereafter he seems
to have planned various tours, and thought of writing works for the
propagation of the Sampradāya.
Unlike S'aṅkara, Rāmānuja, Madhva, Chaitanya, and a host of others,
Vallabhāchārya preferred to follow the Aupanishada traditions, and like
Yājnyavalkya and others, became a Grihastha Āchārya. After him, his

( 2 )
elder son-too, became a Grihastha Āchārya. S'rī Gopīnātha got Vitthales'vra
married to S'rī Rukmiṇī, a daughter of Vis'vanātha Bhatta and Bhawānī of
his own caste. The relations of the two brothers were of a very cordial
nature. A letter* addressed by Vitthales'vara to his elder brother reveals
the high regard which he had for him.
When Gopīnātha and his son Purushottama passed away, Vitthale-
s'vara seems to have begun his tours. His first visit was from Adel to
Gujarāt in the year 1600, and his second visit to Gujarāt was also from Adel
in 1613. In Gujarāt his activities were chiefly confined to Ahmedabad,
Cambay and Godhra. In Godhra, one Nāgajī Bhatta was initiated in the
Sampradāya by him. This Nāgajī Bhatta was, it is said, a state-officer, and
the name Pancha Mahals owes its origin to his activities. He was a
Sāthodrā Brahmin. Mr. Kes'havalāl Harshadraya Dhruva, the veteran
Gujarātī scholar, is said to be a descendant of this Nāgajī Bhatta. When-
ever Vitthales'vara visited Gujarāt, Nāgajī Bhatta always took advantage of
his company. A few of the original letters addressed by Vitthales'vara to
Nāgaji Bhatta are preserved even to this day at Nathadwara in Mewar.
Nāgajī Bhatta seems to have been a very intelligent follower. Various
questions seem to have been put by him to Vitthales'vara. He seems to
have been a very active agent in spreading the doctrines of Vallabhāchārya
in his country. After having read Subodhinī, Nibandha etc., he wanted to
know as to what was the kernel of Vallabhāchārya's teachings. In answer
to this query, Vitthales'vara sent to him a beautiful couplet which sum-
marises the doctrine in the choicest words. It runs as follows:—
श्रीवल्लभाचार्यमते फलं तच्चात्मसमर्पणमव्यभिचारिहेतुः ।
प्रेमैव तच्चित्तवचोधनक्रियान्योन्योपयोगोऽखिलसाधनानाम् ॥
According to the view of Vallabhāchārya, भगवत्प्राप्य is the फल, and the
unfailing remedy for it is love for Him, while all other Sādhanas are useful in
generating this love. Nāgajī Bhatta remained in company of Vitthales'vara
not only in Gujarāt, but he often visited Adel to pay his respects to him.
He is said also to have visited the shrine of S'rī Nāthajī-Govardhanadhara-
at Jatīpura on the Govardhana Hill, and stayed there for a couple of months.
Thus it would seem that Nāgajī Bhatta was familiar both with the practice
and theory of the Sampradāya, and he was instrumental in the rapid spread
of the Sampradāya from Samvat 1600 onwards in Gujarāt.
Another personality who helped in the spread of Sampradāya was
*The letter runs as follows:—
स्वस्ति श्रीमन्महेन्द्रभ्रातृचरणकमलेषु यवीयसो विठ्ठलस्य प्रणामकोदिनिवेदनमेवं परम्परतः । समिह, भगवत्प्रसादात्थे ।
अहं भगवदाज्ञया रासोत्सवपर्यन्तं श्रीगोवर्धनवरधरचरणारविन्दसंनिकटे स्थितोऽस्मि । हरिद्वारे प्रसादा न वाट्येति न
मन्तव्यम् । अत्र ममास्वास्थ्यं बहु जातमासीत् । उपवासदशकं कृतम् । अधुना भगवत्कृपयया च नैरुज्यं जातमस्ति । कापि
चिन्ता न कार्या । अद्या-अम्बा-अष्टादशपर्वसु गन्तव्यः । अद्या यथा दुःखं न करोति ममास्वास्थ्यं श्रुत्वा तादृक् कर्तव्यम् ।
अत्रापि कापि चिन्ता न कार्या मम, अश्वादि सर्वत्र । यादवेन्द्रपुरीषु महात्मनेषु दीक्षितेषु हरिहरवाग्भटायण्णूआदिषु
हास्यकथाः । ...भिक्षाप्रसादिप्रसादिभिः । अस्मत्संबन्धिनाम्नां मन्तव्यः ।
2002

( 3 )
Bhāilā Kothārī of As'arvā near Ahmedabad. When Vitthales'vara visited
Dwarka or Gujarāt, he used to put up with him for a couple of months.
Bhāilā's son-in-law Gopāladāsa has given the Sampradāya a charming and
unique poem in Navākhyāna. The Sampradāyika Gāthā relates that this
Gopāladāsa was Narsinha Mehtā in his preceding birth. Whatever that may
be, it helps one in furnishing the latest date of Narsinha Mehtā. Vitthale-
s'vara's first visit to Gujarāt was in 1600 St, and Gopāladāsa was then nine
years old. The poem of Gopāladāsa (Navā Khyāna) has been the most
popular and revered among Vaishṇavas. Every Vaishṇava, male and female,
recites it. Commentaries in Sanskrit and Vraja Bhāshā are written on it.
The commercial people of Gujarāt have been fascinated by it. This poem,
it seems, has been instrumental in shaping Vaishṇava attitude towards the
Mahārājas. The intensely tender feelings with which the Mahārājās are
looked upon have their genesis in the spread of this lyric. It speaks of
Vitthales'vara as Goswāmiji. He assumed the surname of Goswāmi in 1634,
after he was granted permission by Emperor Akabar to graze his cattle on
all lands including the Royal ones. From this it would seem that this poem
of Gopāladāsa could not have been composed before 1634. The Sāmpra-
dāyika Gāthā informs us that the inspiration of this poem came to Gopāladāsa
from Vitthales'vara himself. It is said that Gopāladāsa, who was dumb,
miraculously got his powers of speech as a result of the chewing of the
betelleaf offered by Vitthales'vara. When he visited Bhāilā's house,
numerous persons came to see him and joined his Sāmpradāya.
In Cambay, Jivā Pārekh, a celebrated Baniā merchant was instru-
mental in the early spread of Vaishṇavism. On the whole the spread of
Vaishṇavism in Gujarāt was not only rapid but complete. Numerous castes
and sub-castes wholly embraced the Vaishṇava Cult. This continued in
increasing proportions during the times of the succeeding generations of
Vitthales'vara.
Vitthales'vara himself visited Gujarāt not less than six times. His
first visit was in 1600 from Adel. The second one was also from Adel in
1613. The third one was from Gaḍā in 1619. The fourth one was from
Mathurā in 1623. The fifth one was in 1631 from Gokula. And his sixth
and last visit was also from Gokula in 1638. This would show that for
nearly forty years Vitthales'vara exercised his influence over Gujarāt and
Kathiāwād. The visits to Gujarāt were incidental to his visit to the shrine
of Dwārkānāthaji at Dwārkā. His desire for and interest in Dwārakā and
Gujarāt were created by the early reception of his father and his elder
brother S'rī Gopīnātha. Rānā Vyāsa, a learned pupil of Vallabhāchārya,
was an active worker at Siddhāpura. So also there was one Gopāladāsa of
Naroda. Vallabhāchārya himself had visited Dwārakā not less than three
times, his last visit being in 1585. He is said to have stayed at Dwārakā
for over six months. The Swarūpa of Dwārkānāthaji at Bet-Dwārkā was
installed there by Vallabhāchārya.
2003