अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

परिशिष्टम्। १५
हीनमध्यमोत्तमभेदतो व्यस्तैस्तैः पूर्वोक्तैः प्रकारैः सुहृद्भिः सुशोभनैराचार्याभिमतैः हृदैः स्व-
रुचिमन्ननशास्त्राभ्यासकृतैः। व्यासस्तु स्वरुच्या कायवाग्भ्यां कृता हीनाधिकारिणी कायवाङ्मनोभिस्तैः
सप्रेमैः कृता मध्यमाधिकारिणी तैः दृढप्रेमसहितैः दृढमूल्युत्तमाधिकारिणी लतावृद्धद्वचोत्तमोत्तमाधिका-
रिणी, अयं भेदो नातिप्रसिद्धोऽनुग्रहसाध्य इत्युत्तमान्तर्गतमात्रो गृहीतः। 'मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म
न भक्तियोगम्' इति वाक्यादुत्तमोत्तमाधिकारिभक्तिरनुग्रहे सति ददातीति। अत्र फलं ब्राह्मेणेत्यादि-
सूत्रोक्तं भगवत्सेवोपयोगिदेहो वैकुण्ठादिषु, अलौकिकसामर्थ्यं तु 'निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे' इति
वाक्यादत्यन्तानुग्रहे सति संपादयति । आत्मनिवेदनमात्मनिवेदनपद्धतौ द्रष्टव्यं सप्रकारम् ।
'अभि त्वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव धेनव' इत्याद्याः श्रुतयः। त्रिविधं निवेदनम्। आत्मा तु ईश्वरे तस्मा-
त्कृतात्मनिवेदनेन विहाय पुरुषोत्तमं न कोपि भजनीयः शरीरं तु गुरुपुरुषोत्तमयोः कार्ये कल्पनीयं
नान्यत्र तथा सर्वं धनादिकमपि। यदा निवेदितं शरीरं गुर्बुर्विक्रीणाति भुनक्ति वा कथमपि
करोति तदा तस्मिन् शरीरे स्वयं स्वामित्वं न करणीयम् । 'विक्रीतस्य पशोः पुत्र न कर्तव्यो
यथा व्ययः । न करोति पुनः शिष्यस्तथा जीवे निवेदिते' इति काठिन्यमस्तीत्यनधिकारिणि न
देयम् । 'यस्य देवे परा भक्तिः' 'स इतः प्रेत्यानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति' परं विशिष्टं चिकीर्षु पुष्ट-
भक्तत्वादिति प्रतिभाति ।
'यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मन' इति
श्वेताश्वतरन्यायादप्रकाशितानां फलानुपयोगमाशङ्क्य प्रकाशार्थं पवित्र्यद्वारा भावजनकरजोभक्ति
स्मरणात्मिकां मार्गरूपार्थप्रकाशद्वारा फलोपयोगार्थमाहुः पित्रित्यादि ।
पितृपादरजो जातु ह्युत्तमैर्विस्मृतं न यैः ।
तेषामेव हि मार्गीयं फलिष्यति न चान्यथा ॥ ९ ॥
अन्यथा पितृपादरजोविस्मृतत्वप्रकारेण वर्तमानानां च पुनर्न फलिष्यति तदुक्तं
'यत्पादरजसागत्य यादृग्भावः कृतो मम । तादृशेनैव तद्भावं वर्णयाम्यवशः क्वचिद्'िति भ्रमरगीत-
टिप्पण्यां स्वानुभव उक्तः। एकादशे चतुर्दशाध्याये 'पूयेयेतद्घिंरेणुभि'रिति रजसो महदङ्घ्रिसम्बन्धिनः
पावित्र्यं प्रति कारणत्वमुक्तम् ।
एवं प्रवृत्त्यर्थं फलमुपपाद्य बाधकसरत्वे प्रवृत्तिरपि निष्फलातः कालस्य बाधकत्वाभावमनुगुणत्वं
विरोधदार्ढ्यं संप्राप्त्यर्थमपि वदन्तो नमनात्मकविरहदशायां वस्तुनिर्देशात्मकं च मङ्गलं ग्रन्थमध्य्येऽष्ट-
श्लोक्याहुः श्रीति ।
श्रीवल्लभो जयति भक्तहितैकबन्धु-
राविश्चकार तनयं किल विठ्ठलं यः।
तस्यैव पादयुगलं सततं नमामि
प्रेम्णा तदस्तु हृदये मम सर्वदैव ॥ १ ॥
वल्लभपदमरारम्भ एव व्याख्यातम् । भक्तानां हितम्भासावेकबन्धुर्बहुल्यबन्धुः । विशेषणप्रति-
पादनार्थं ज्येष्ठभ्रातरोनुजस्य स्वनामापि गृहीतवन्तः । विट् ज्ञानं तान् शून्यान् लातीति पितृ-
प्रवर्तितपयप्रचारसुविचारक इति नाम ।
2413

Here is the complete, line-by-line transcription of the text from the image:

कलिकालबाधकत्वमाहुः श्रीति ।
श्रीवल्लभाचार्यमार्गे शरणात्सेवनाद्धरेः ।
तत्कथाश्रवणाच्चापि न कालो बाधते क्वचित् ॥ २ ॥
शरणं सकलसाधननिषण्णं भगवद्विषयकमात्मविषयकं च । 'कृष्णमेव विचिन्तये'दिति
सिद्धान्तमुक्तावली । सेवनकथाश्रवणे संप्रदायप्रदीपे एताभ्यां हरिं सेवेतेति । कालो न बाधत
इति कठवल्ल्यां 'मयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः' इत्युपक्रम्य 'मृत्युर्धावति पञ्चम' इति श्रुतेः ।
'कालात्मा दिनकृदि'ति ज्योतिषे । यो बिभेति स न बाधते कचिद्देशे ।
अनुवृत्त्यास्योत्सङ्गसेवायां कालाबाधमुक्त्वा तत्र तस्यानुगुणत्वं तत्र करणं चाहुः वै इति ।
वैराग्यप्रेमयोगेन शरणादित्रिकात्पुनः ।
प्रसीदति हरिः शीघ्रं कालश्चानुगुणो भवेत् ॥ ३ ॥
[L

परिशिष्टम् । ५७
करणम् । तेन 'प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुप' इति पाणिनीयसूत्रं न प्राप्नोति । रसरूपता दशरसरूपता,
चकोरे कामवति शृङ्गाररस इव भगवति शृङ्गाररसरूपता । क्रौञ्चे वीर इव भगवति वीररसरूपता ।
चक्राङ्गे करुण इव करुणरसरूपता । भारद्वाजेऽद्भुत इवाद्भुतरसरूपता । भारद्वाजस्य द्विजन्मत्वात् । बर्हिणि
हास्यरस इव हास्यरसरूपता । व्याघ्रसिंहयोर्भयानकवद् भयानकस्ररूपता । बलभद्रे संवाहनपदे भक्तिमति
बीभत्सरसः हीनादीनभाव उत्तमस्य बीभत्सो भवति, स भक्तिमतां प्रतीयते । वल्गत्सु भक्तेषु रौद्र
इव रौद्ररसरूपता । कृतोत्सङ्गोपबर्हणेषु गोपेषु शान्तरस इव तत्र सुप्ते भगवति शान्तरसः । भगवत्पाद-
संवाहकेषु भक्तेषु दास्यभक्तिरसः । तद्भगवति दास्यभक्तिरूपता यावद्रससामग्र्या अश्लत्वात् 'रसो वै स'
इति श्रुतेः । जीवद्वारा जीवधर्मस्य भगवद्धर्मत्वं वा । एतच्च दशमद्वादशाध्याये 'चकोरक्रौञ्चचक्राङ्गे'त्यत्र
सुबोधिन्यां स्पष्टम् । गोपीषु भक्तिरससंयोगविप्रयोगरसरूपता । पञ्चाध्यायां भ्रमरगीते विरहरसः ।
कुब्जायां कामरसः । आदिपदोक्तसान्दीपिनिगुरौ भक्तिरसः । रुक्मिण्यादिषु कामरसः । तां
प्रकटीकृत्य कृपया मयि कारयते चेदित्यन्वयः । मदिच्छया प्रकटीकृत्य, भक्तेच्छायाः क्रीडाप्राकट्यं
प्रति हेतुत्वाद् 'अचलत्'मिति सूत्रभाष्यात् । कृपया प्रकतानन्दरूपेण मयि सर्वात्मभावस्य
आश्रये, कृपाया आनन्दरूपप्राकट्येऽपि कारणत्वात् । कृपया विज्ञानं स्यानन्दप्राकट्ये सति
भवतीति प्रथमस्य चतुर्थचरणे 'तदधीनत्वादर्थवदि'ति सूत्रे 'कृपाविष्टः साधनम्, आनन्दरूपः
फल'मिति भाष्यात् । कारयत इति लक्षणया सहाहं भक्तः कामलीलाः करोमि महोपाधि-
मेदभिन्नं मां भक्तं कारयते कामलीला इत्यस्मच्छब्दोत्तरं द्वितीया प्राप्ता महिन्नः स्वस्याध्यात्मिकादि-
त्रितयविदाश्रयत्वविवक्षया निरस्ता । विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति युक्तवचनात् । ग्रामे
गच्छतीतिवत् सप्तमी मयीति । कारयत इत्यात्मनेपदं तु 'णिचश्चे'ति सूत्रात् । लीलाकरणरूपं
फलं प्रयोज्यप्रयोजककर्तृगामि भवत्येव । तदुक्तं स्वामिनीस्तोत्रे उदाहरणं तु 'प्रियतमकरपद्मस्पर्शमावे-
क्षषोद्यद्रसमरजवरासान्दमदोदाकुलानाम् । प्रतिपदतलरुग्भिर्गोपसीमन्तिनीनामरुणतरहृदम्भोजमन्मे मे
नमोस्त्वि'ति । एतत्फलं निरोधसुदार्ढ्य तच्च तदा भवति यदा निरोधः सुदृढो जायते नान्यथा, अन्ये-
षूक्तनिरोधलीलाकारयितृत्वप्रकारातिरिक्तेषु सर्गादिलीलाकारयित्वादिसु सत्सु क्वचिदपि निरोधलीला-
कारयितृविरहिते मनसि देहे तत्काले च दृढो निरोधो जायते न सुदृढः । शुद्धलीलाऽसाहित्यवद्भगव-
द्विषयकत्वेन शोभनघटिकामिपदार्थाभावादाचार्याभिमतस्वस्य शोभनपदार्थत्वस्याभावात् । एवं तु
व्रज इत्यादिना रुक्मिण्यादिभित्यन्तेन ग्रन्थेन 'जयति जननिवासो देवकीजन्मवाद' इत्युत्तरार्घान्यक-
श्लोकोक्तशुद्धलीलाः सङ्गृहीतास्तत्साहित्याच्छोभनघटिकामिपदार्थोस्त्येव ।
निरोधस्य सर्वात्मभावरूपकस्य कारणं 'प्रदानवदेवे'ति सूत्रोक्तं भगवत्कृतं प्रदानकं शक्तिस्तु
सर्वोऽप्यात्मनो भावो भगवत्येवाधिकृत इति षष्ठीतत्पुरुषगर्भितकर्मधारयादात्मनि सर्वेन्द्रियप्रतिष्ठापने ।
फलमत्र मोदप्राप्तिः 'ये निरुद्धास्त एवात्र मोदमायान्त्यहर्निशमि'ति निरोधलक्षणवाक्यात् । सेवाफलं
तु पृथक्सेवाफलोक्तम् । तत्र सेवायाश्चेतस्तत्प्रवणत्वरूपत्वात्, अत्र सेवाया अनुवृत्तिरूपत्वात् ।
एवं ज्ञानात्सुदृढनिरोधेच्छु प्रति कृपावितरणप्रार्थनां स्मरणात्यागविधिं चाहुः निरोधेत्यादि ।
निरोधेच्छुभिरेतावदेव प्रार्थ्यं हरौ ततः ॥ ६ ॥
अकूरे श्रुतदेवे च विदुरेऽथोध्दवे च या ।
कृता दासापिताकृपा तां कृपां वितर प्रभो ॥ ७ ॥
१. मद्ध भूतानां मिषु कल्पने तथा निक्षेपिष्विति पाठः ।
४ परि०
2415

५८ | परिशिष्टम् ।

श्रीमदाचार्यपादाम्बजेरेणोर्न शरणं त्यजेत् ।
तस्यागे महती हानिर्मानुष्यं निष्फलं भवेत् ॥ ८ ॥
ततो ज्ञानानन्तरं ज्ञानाद्धेतोर्वा हरौ, निरोधेच्छुभिः निरोधदानोन्मुखिभिः, श्रुतावात्मनीति
सप्तम्या निरोधस्यात्माभिन्नाश्रये बोधनाद्धराविति सप्तमी, युक्तं चैतत्, आश्रयस्य मुख्यत्वात् ।
प्रार्थ्यमिति 'प्रार्थिते वा ततः किं स्यात्स्वाम्यभिप्रायसंशयादि'ति वाक्यात्प्रार्थना विरुद्धा तथापि
'रतिप्रादुर्भावो भवतु सततम'ति वाक्ये प्रार्थनायां लोडस्वीकाराद्रतिप्रार्थना युक्ता । कृपाविस्तारस्य
रतित्वात्, रतिः प्रीतिर्यद्यपि तथाप्यत्र रतिः क्रीडा रमु क्रीडायामिति धातुपाठात् प्रार्थ्यम् । अक्रूरे
दासार्पितकृपा 'अप्यङ्घ्रिमूल' इति श्लोके पञ्चत्रिंशाध्याये 'मयि दया उत्पत्स्यत' इति सुबोधिन्यां
कृपा सा दासार्पिता, 'प्रणतवत्सल' इत्यस्य 'नतिमात्रेणैव कृपा अभिव्यक्ता भवती'ति सुबोधिन्यां
च कृपा सा दासार्पिता पञ्चचत्वारिंशाध्यायेऽक्रूरभवनं कृष्णः सहरामोद्धवः प्रभुः । किञ्चिच्चिकीर्षया
प्रागादक्रूरप्रियकाम्यये'ति वाक्ये प्रभुपदादुक्ता । 'सर्वेषां हि स्वामी सेवकगृहेऽपि सेवकसंमाननार्थं
गच्छती'ति सुबोधिन्यां श्रुतदेवे दासार्पितकृपा । उत्तरार्धे सप्तत्रिंशाध्याये मैथिलस्य गृहवासमात्रं
श्रुतदेवस्य तु सन्मार्गोपदेश इति तं विहाय श्रुतदेवोपादानम् । तत्र कृपा तु 'अद्य नो दर्शनं प्राप्तः परं
परमपुरुष' इत्यस्य सुबोधिन्यां दर्शनं चक्षुषाद्यैव शास्त्रतस्तु यः शक्तिभिः सङ्गा आत्मसत्तया प्रविष्टः स
कीदृश इति मनोरथ एव स्थितः, न तु कदाचिद्दृष्टः, अद्यैव परं दृष्ट इति तद्दर्शनं तु बुद्ध्या
बुद्धिमानयं पदार्थाञ्जानातीति प्रत्ययात्सा च कृपयैव भाष्यप्रामाण्याद् अतः श्रुतदेवे दर्शनानु-
मितबुद्ध्द्यनुमिता कृपा या सा दासार्पिता । 'स त्वं शाधि स्वभृत्यान्नः किं देव करवाम ते । एतदन्तो
नृणां क्लेशो यद्द्वानक्षिगोचर' इत्यत्र सुबोधिन्यां दासत्वात् स्वामिकार्यमेव कर्तव्यमिति । अत
आज्ञापयेत्यर्थ इति कथनात् 'देवाः क्षेत्राणी'त्यादिवाक्यादर्चार्चनेऽधिकारो मामूदिति तु न सूच्यते
गृहिणोपसंहाराधिकरणभाष्यविरोधाद् अतो ज्ञानिनि कृपामात्रमक्षरोत्तमदर्शनजनकबुद्धिजनकं प्रार्थनीयं
प्रार्थ्यन्ते पुष्टिमक्ताक्रूरदृष्टान्तेन पुष्टिमक्ते कृपा पूर्वं प्रार्थिता भाष्यमर्यादार्थं कृपया विज्ञानं
'बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी'ति भगवद्वाक्यात् तेन दर्शनमिति । विदुरे दासार्पितकृपा तृतीयस्कन्धे
चतुर्विंश्याये 'इति सह विदुरेण विश्वमूर्ते'रित्यत्रोत्तमधिकारिणि विदुरे यथा यथा यस्मिन्नवसरे
भगवान्युद्घादिलीलया स्वस्मिन्कृपां कृतवान् एवं विदुरोपि उद्धवं प्रति भगवत्कृपाकार्यं
कथयति स्मेति सुबोधिन्यां कृपा या सा दासार्पिता । 'विष्णोर्मूत्यः खमृताथकृतश्वरन्ती'ति
उद्धवं प्रति विदुरवाक्यात् । परमाधिकारिणि भगवद्दर्शनजनकबुद्धिजनिका कृपा प्रार्थिता । उद्धवे
दासार्पितकृपा पूर्णकरीत्या स्पष्टा एकादशे च स्पष्टा भगवत्प्रवर्तितपथप्रचारसुविचारके भगवद्दर्शन-
जनकबुद्धिजनिका कृपा या सा प्रार्थिता । 'भक्त्या जानाति चाव्यय'मिति श्रुतौ भक्त्या
ज्ञानकरणत्वेन हेतुत्वेन चोक्

ुवाच । कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैः स्मरन् ... कारयेद्गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि'रित्येकोनत्रिंशाध्याये"
Yes! It is quoting Śrīmad Bhāgavatam 11.29.11:
"कारयेद्गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभिः"
Now, look at the actual print of this book (probably a pothi/grantha reprint from Chowkhamba or similar):
Did the typesetter print:
"कारयेद्गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि" or something garbled?
Look at:
का र ये द् गी त
Then:
Is that नृ?
Wait, look at the letter:
It has a top loop?
Wait! Could it be:
नृ - त्या - द्यै - र् ?
Let's see: if it's नृत्याद्यैर्:
नृ has a top bar, then the curve of न, then ृ at bottom.
Then त्या has त् + य + ा.
Then द्यैर् has द्य + ै + र्.
Wait, look at the glyphs:
Is the first one 'नृ'? Look at the top of that letter: there is a loop above the line? No, that's the bottom of line 30's letter!
Look directly above it in

६० परिशिष्टम् ।
मुक्तिमपि तुच्छां मन्यन्त' इति । अन्यत्सर्वं तृतीयाध्याय एवोपपादितम् । एवं च 'तमेतं वेदानुवचनेन
ब्राह्मणा विविदिषन्ती'ति श्रुत्या वेदानुवचनेन ब्राह्मणा ज्ञात्वा वेतुमिच्छन्तीति वेदनं तु भक्त्या ।
व्यापारः कृपा । ततो जानातीच्छति यतत इति लोके न्यायविदो वचनात्कृष्णानुवृत्तिरूपा सेवोक्ता
इयमंशत्रयवतीत्यन्यत्र भक्तिरत्नटीकायां विस्तरः । 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा वा
तदेव वीर्यवत्तरं भवती'ति छान्दोग्यश्रुत्यौपनिषदज्ञानस्य कर्मयोगाङ्गता । 'अत एव ब्रह्मविदा मेव
जनकादीनां कर्मणि सर्वदेवसान्निध्यमन्यथाऽऽभासत्वमेव' । एतच्च जिज्ञासाधिकरण एवोपपादितमेतच्च
कर्म 'एकं साङ्ख्यं च योगं च वेदारण्यकमेव च । परस्पराङ्गान्येतानि पञ्चरात्रं च कथ्यत' इति
वाक्याद् अगहनकर्मप्रकाशकपञ्चरात्राद्युक्तमित्यवसीयते । शैवान्प्रति तु पाशुपतशास्त्रमिति
वेदान्तवेदसाङ्ख्ययोगपञ्चरात्रपशुपतिमतमिति षट्शास्त्राणां विषयाः । अत्र सेवामार्गे भगवदित्यारभ्य
मां हि पालयेत्यन्ता नवश्लोकी, हरितुर्येत्यारभ्य भावमुत्तममित्यन्तं श्लोकद्वयं च श्रीमत्प्रभुविरचितसेवा-
विधिरस्त एकादशश्लोकाः सानुपूर्वीव्याख्याने व्याकरिष्यन्ते । श्रीमत्प्रभुकृतसेवाश्लोकान् सानु-
पूर्व्या लिखामः । 'प्रातरुत्थाय सविधानं स्नात्वा इत्यादि' इत आरभ्य श्रीगोपीनाथजितां सेवाविधि-
कृतिरास्ति । सविधानमिति । 'यं मां स्मृत्वा अपूतः पूतो भवती'ति गोपालतापिनीये 'एवं विधिना
गोपीचन्दनं यो धारयेत्स्वेतेतदधीते वे'त्युपक्रम्य 'सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवती'ति वासुदेवोपनिषदि
च श्रुतिभ्याम् । वारुणं स्नानं वेदान्तिनां कुतः प्राप्तम् । उच्यते । 'आचार्यवान्पुरुषो वेद' इति श्रुते-
र्वेदन्प्राप्तीच्छुं प्रत्याचार्याज्ञाप्राधान्येन वारुणस्य स्नानस्योक्तिरुक्तं तु स्नानं सकलसाधारणम् । तदुक्तं
ग्रन्थविशेषे कुम्भनदासादीन्प्रति 'मस्तके जलं निक्षिप्य स्नाया'दिति । विधानं तु भक्तिरत्नटीकायां
प्रोक्तमेव परम्परागतं क्रियत एवं पञ्चरात्राद्युक्तस्नानं तु ह्युपनिषदा कर्तुर्विहितम् । एकं साङ्ख्यमिति
वाक्यात् । श्रीमदाचार्यान्स्मृत्वेति । अस्मन्मार्गे श्रीमदाचार्यस्मरणं विना तद्धैमनस्येन सेवा
परगामिनी भवति । 'विनोद्धव गुरोर्भक्त्या भक्तिर्मम विडम्बनमि'ति वाक्यात् ।
बहुमात्स्केन स्मरणं भावनायां, नित्यकृत्ये तथोक्तेः । प्रार्थनादिकमाहुः भगवद्धामेत्यादि ।
भगवद्धाम भगवत्क्षमस्तेऽलङ्करोमि तत् ।
अङ्गीकुरु हरेरर्थे क्षान्त्वा पादोपस्पर्शनम् ॥ १ ॥
भगवन्मन्दिरं प्रार्थयित्वा नमस्कृत्येत्ययं ग्रन्थो हे भगवन् हे भगवद्धाम भगवद्धामतलेन
वाक्यार्थांशेन युक्तं भगवन्निति ह्यदृश्यत्वाधिकरणोक्तरीत्याऽक्षरमभेदेन संबोध्य प्रभुत्वेन हरेः स्फूर्ती
धामत्वेन तदुद्भवस्वाभाव्याद्धामत्वेन वाक्यार्थे बोधस्तदाश्रयत्वेन वक्तुरिच्छाविषयत्वात्प्रार्थना गम्यते
धाम्नो भेदानुसन्धाने 'प्रार्थिते वे'त्यस्य न विरोधः । ते तुभ्यं नम इति नमस्कारः । उमाभ्यां
गतार्थः । वाक्यार्थबोधाश्रयत्वेन वक्तुरिच्छाविषयत्वं सम्बोधनलक्षणं प्रार्थनागमनाय ज्ञेयं ग्रन्थकर्त्तुः
श्रीगोपीनाथजितो भक्तिमार्गीयत्वेनाभिपुत्रत्वेऽपि 'ऋषिरमिकुमारस्त्वि'ति वाक्याद् आतुर्र्ग्रन्थकर्तु
ऋषिस्वेऽपि मन्त्रत्वं नास्ति । श्लोकानामाचार्यकर्तृत्वात् । मन्त्रैरेव स्मर्तव्यमिति नियमस्य दशमचतुर्थपादे
रथघोषेण माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोतीति श्रुत्यां रथघोषेण उपावर्तेयमिति बर्हिभ्यां स्तोत्रमुपाकरोतीति
प्राकृतौ बर्हिर्मन्त्रौ बाध्यते एवं बाधात् प्रकृते 'स्वयं परिचरेद्भक्त्ये'ति तृतीयाश्रुत्या भक्त्याबाधात् किन्तुः
भक्तित्वं तथा च भगवद्धामेत्यादिकीर्तनमभक्तिरूपम्, न मन्त्ररूपम्, कारिकातिरिक्तं ग्रन्थमप्यत्रैव
बोधाय समग्रं लिखामः । 2418

अलङ्कारं विवृण्वन्त एव मार्जनादिकं कुर्यादिति ग्रन्थं स्पष्टयांबभूवुः मार्जनादिति ।
मार्जानात्कृष्णगेहस्य मनोविक्षेपकं रजः ।
नाशमेति तदर्थं च मार्जयामि तथास्तु मे ॥ २ ॥
मार्जनमलङ्कारः । ननु 'कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि मदर्थ'मित्यादित्रिश्लोकीमन्तरा कुतः सर्वोत्तम-
मार्गे एकादशस्कन्धीयैकादशाध्यायस्थमार्जनादिकमूरीकुरुथेति चेन्न प्रकृतित्वात् । प्राकृतान्यङ्गानि
त्रिश्लोक्यां निष्पतन्ति विकृतौ । भक्तिरत्नटीकायां प्रकृतिविकृतिभावः प्रपञ्चितः । चकारान्मानसी
सेवा । 'मानसी सा परा मते'ति वाक्यात् । तथास्तु म इति मार्जनं मे मम मत्कर्तृकं 'कर्तृ-
कर्मणोः कृती'ति सूत्रेण षष्ठी । तथा मनोरजोनाशकत्वमानसीसेवाजनकत्वाभ्यां प्रकाराभ्यामस्तु ।
इह कृष्णगेहमार्जनस्य कृष्णगेहस्य रजोनाशकत्वात्कुतः कृष्णगेहमार्जनत्वेन मनोरजोनाशकत्वेन कार्य-
कारणभावः । उच्यते । गीतायां चतुर्दशेऽध्याये 'मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स
गुणान्समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते' इति वाक्ये भक्तियोगसेवात्वेन गुणात्ययत्वेन कार्यकारणभाव-
बोधनाद् यत् सामान्ययोः कार्यकारणभावस्तद्विशेषयोरपीति नैयायिकोद्घोषादुक्तकार्यकारणभाव इति ।
मार्जनादित्यत्रादिशब्दार्थमाहुः आत्मन इति ।
आत्मनोऽज्ञानरूपस्य दुरितस्य क्षयाय हि ।
करोमि सेकोपलेपौ त्वद्गृहे गोकुलेश्वर ॥ ३ ॥
आत्मनो जीवस्य अज्ञानरूपं स्वरूपाज्ञानरूपं तस्य क्षयाय सेकलेपौ, निबन्धे पञ्चसु
विद्यापर्वसु भक्तिपर्वणा स्वरूपाज्ञाननाशोक्तेः । स्वरूपाज्ञानमविद्यायाः पञ्चमं पर्व । 'माया च तमोरूपा'
इति श्रुतेः । अज्ञानं तमोगुणस्तस्य क्षयो भक्तियोगेनेत्यत्र गीता पूर्वं निर्दिष्टा ज्ञानत्वेन वा भक्तिरत्रा-
ज्ञाननाशकत्वात् । यद्वा आत्मनो मनसः भक्तिस्तनुजा सेवा कार्यकारणभावः पूर्वमुक्तो गीतया तथा
चैकादशे 'प्रकृतिवच्चांसि' 'उद्यानोपवनाक्रीडपुरमन्दिरकर्मणि । सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः ।
गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवदमायये'ति ।
ततः सिंहासनास्तरणं कुर्यादिति । तत इति क्रमवाचकपदम् । यद्यपि मार्जनाद्यानन्तर्यवाचकं
तत इति पदं तथापि तात्पर्यैण क्रमवाचकम् । क्रमस्तु पाठमनादृत्य 'लोकवत्तु लीलाकैवल्य' मिति
व्याससूत्रात् पश्चादुक्तमपि मार्जनादि पूर्वं कृत्वा प्रवर्तते । प्रकृतौ पूर्वं 'परिचर्यास्तुतिप्रह्वगुणकर्मानु-
कीर्तन'मित्यनेनोक्ता परिचर्या पश्चात्कर्तव्या अर्थक्रमादत्र मार्जनादि परिचर्यार्थम् । 'सिंहासने
समासीनं रामं' इति रामोपनिषच्छ्रुतेः सिंहासनपदम् । 'सिंहासने आस्तरणमिति सप्तमीतत्पुरुषः ।
अलङ्करणं सिंहासनस्य 'यथा सुन्दरतां याति वस्त्रैश्चामरगैरपि । अलङ्कुर्वीत सप्रेम तथा स्थानपुरः-
सरम्'इति सेवाप्रकरणात् ।
अभीष्टमाहुः सिंहासने कीर्तनभक्तिरूपं सिंहेति ।
सिंहासनं मद्धृत्पद्मरूपं सज्जीकरोम्यहम् ।
श्रीगोपीशोपवेशार्थं तथा तद्योग्यतां भज ॥ ४ ॥
'तद्रूपस्थैर्यमावहे'ति चतुर्थचरणं श्रीमत्प्रभुविरचितसेवाविधौ । सिंहासनं शेषरूपं
'अग्रतो भविता देव' इत्यत्र सुबोधिन्यां तथोपपादनात् । मद्धृत्पद्मं सर्वात्मभाववद्धृत्पद्मं
तद्रूपं लिङ्गमूयस्त्वाधिकरणतोदो विहायैतदुपात्तम् । 'सर्वं सर्वमयं' इति तापनीयश्रुतेः । सिंहासनस्य

६२ परिशिष्टम् ।
हृत्पद्मत्वेन ज्ञाने न भ्रमः । हे तद्रूप हृत्पद्मरूप स्थैर्यं हृत्पद्मत्वेन रूपेणावह प्रापय सिंहासने ।
पाठान्तरे हृत्पद्मत्वेन रूपेणेति तथेत्यस्यार्थः । योग्यतां सर्वात्मभाववद्भक्तहृदयं श्रीगोपीशोपवेशयोग्यं
पाठे तु सिद्धान्तरहस्ये 'तथा कार्यं समर्प्यैव सर्वेषां ब्रह्मता ततः । गङ्गात्वं सर्वदोषाणां गुणदोषादि-
वर्णना । गङ्गात्वेन निरूप्या स्यात् तद्वदत्रापि चैव ही'ति ब्रह्मतया योग्यता । यद्वा फलप्रकरणे
'स्थानन्दानुभवार्थं हि योग्यतापि निरूपिते'त्यस्याष्टिप्पण्युक्तदिशा भूर्भुवःसुवो जगतद्रूपलक्ष्मीरूपतां
भज । लक्ष्मीतुल्यतायां हि भगवद्रमणमिति हि मर्योदेति । ततः पात्राणि सजीकुर्यादिति एतावानेव
ग्रन्थः स्पष्टः । श्लोकान्तरं श्रीमत्प्रभुविरचितसेवाविधेर्ग्रन्थकर्तुः ।
पानीयेति ।
पानीयपात्रं हि तथा व्रजनाथाय कल्पितम् ।
राधाधरात्मकत्वेन भूयात्तद्रूपमेव तत् ॥ ५ ॥
अर्थः । प्रकृतौ परिचर्यापदं तत्र चान्यत्र वाराहे चातुर्मासमाहात्म्ये 'सुगन्धिशीतलं वारि ततो
मह्यं निवेदयेदि'ति 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यं' इति सूत्रे लोकवलीलायामपि । गुहां प्रविष्टावात्मानौ
हि तद्दर्शनादित्यत्र ऋतं पिबन्ताविति श्रुत्या वारिपानस्यर्तस्य वारित्वेन सिद्धा 'सत्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म'
इत्यनया श्रीमद्यमुनाजिदुक्त्या च स्वरूपामृतपानं प्रथमं निर्दिष्टम् । सुवर्णमयपात्रे राधाधरात्मकत्वं
'सर्वं सर्वमय'मिति श्रुत्या तदीयभोगोपि राधाधरात्मकत्व एव 'ऋतं पिबन्तौ' इति श्रुतेः । ऋतं परम्ब्रह्मा-
नन्दम् । तद्रूपमेव तद्रूप्यादित्याशीर्ब्राह्मणस्य ग्रन्थकर्तुः । तथा च भाष्यं 'ऋतं सत्यं परं ब्रह्मे'ति ।
श्रीमत्प्रभुविरचितसेवाविधिश्लोकः स्वामिनीति ।
स्वामिनीकररूपाणि भावस्वर्णमयानि वै ।
श्रीकृष्णभोज्यपात्राणि सन्तु ते मत्कृतानि हि ॥ ६ ॥
अनुभावुकानामपि श्लोको विव्रीयते । श्रिया सह कृष्णः सदानन्दः तस्य भोज्य-
पात्राणि यानि मत्कृतानि मया ते तुभ्यं सजीकृतानि धात्वादिमयानि भावो भावना तेन
स्वर्णमयानि स्मरणभक्त्या सर्वमयत्वेपि स्वर्णप्रचुराणि निबन्धे 'अथवा सर्वरूपत्वात्' इत्यत्र
वै पात्रस्य प्रामाण्योक्तेः । अत आहुर्वै इति । तानि पुनः स्वामिनीकररूपाणि । सन्त्विति
सत्कारपूर्वको व्यापारः । अधीष्टे लोट् आशीर्वा । अयमर्थष्टिप्पण्यां फलप्रकरणे लक्ष्मीतुल्यतायां हि
भगवद्रमणमिति मर्यादा सा च ब्रह्मानन्दरूपेति । तथा च सिद्धान्तरहस्ये ब्रह्मतोक्त्या तद्रूपत्वमुक्तं
जातमित्युक्तमर्यादापि सम्पन्ना । तन्नाप्यधिकं तत्रानुप्रविष्टं न तु तद्धानिरिति न्यायेनाधिकप्रवेशः ।
द्वादशस्कन्धेषु कराणां पात्रत्वेन तदुक्तिः पिबत्यस्मादात्मेति पात्रं तानि पात्राणि ष्ट्रन् प्रत्ययः ।
'तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः' इति श्रुतेर्दर्शनात् । हीति निश्चयार्थकमव्ययम् ।
ततः शय्यातो विज्ञाप्योत्थापयेदिति तत इति पदं क्रमवाचकं पूर्ववत् । शय्यात इति पदेन
मुक्तिसाधनीभूतवक्ष्यमाणवन्दनभक्तावपि दास्यभक्तिवच्छयनमाक्षिप्यते 'लोकवत्तु लीलाकैवल्य'मिति
न्यायात् । विज्ञापना भावनोक्ता लोडर्थः । तत्र श्रुतिः । 'वने वृन्दावने क्रीडन् गोपगोपीसुरैः
सहै'ति कृष्णोपनिषदि सा यशोदोत्थापनभावनायां गोप्युत्थापनभावनायां च प्रबोधोपि । गोप-
गोभिरित्यत्र गोपाश्च गोप्यश्च गोपाः 'पुमान् स्त्रिये'त्येकशेषः । उत्थापयेदिति विधिः ।
वन्दनभक्तौ कीर्तनभक्तिमाहुः उदेति ।
उदेति सविता नाथ प्रियया सह जागृहि ।
अङ्गीकुरुष्व मत्सेवां स्वकीयत्वेन मां वृणु ॥ ७॥
2420

व्रजभक्तभावः शृङ्गारात्मा भक्तिर्वा । 'रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्जितः, भावः प्रोक्त'
Check: "व्रजभक्तभावः शृङ्गारात्मा भक्तिर्वा । 'रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्जितः, भावः प्रोक्त'"
Wait, look at 'तथाञ्जितः':
Letters: 'त' 'था' 'ञ्जि' 'तः' -> "तथाञ्जितः" (from Kavyaprakasha: रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्जितः । भावः प्रोक्तस्तद्भावाद्...).
And then: "भावः प्रोक्त'"

Let's read line 22:
इति काव्यप्रकाशात् । तदात्मकतयेत्यर्थः । भक्तिशृङ्गारयोरन्तःपातिवस्तूनां भक्तित्वं शृङ्गारत्वं वा ।
Check: "इति काव्यप्रकाशात् । तदात्मकतयेत्यर्थः । भक्तिशृङ्गारयोरन्तःपातिवस्तूनां भक्तित्वं शृङ्गारत्वं वा ।" -> Exactly!

Let's read line 23:
कृपयेति पूर्ववत् । ततो नमस्कुर्यादिति स्पष्टम् ।
Check: "कृपयेति पूर्ववत् ।

": स - प - त - व - ि - ं - श - े -> "सप्तविंशे"!
Look at 'विं': व with i-matra and anusvara.
Look at 'शे': श with e-matra.
Now look back at line 24:
Between "नान्" and "शय्या":
There is a letter with i-matra: 'नि'.
Then a letter with a dot above: wait, does it have an i-matra or anusvara?
Wait! It has an i-matra!
Look at the curve: there is a curve over 'नि', and a curve over the next letter!
Wait, is it "निशि"?
Let's look at the top:
There is an i-matra over 'न' (left curve): wait, no, i-matra curves to the left!
Wait, if it's 'निशि', both i-matras curve to the left: ि + न, ि + श.
Look at line 24: there is a left curve before 'न', and a left curve before the next letter!
Wait, the dot above: is it a dot or a flyspeck?
Look at the letter itself: it's 'श'! It has the rounded head of 'श'!
Wait, so it is ि + न् + न + ि + श ? No:
तत्रोत्थापनान् (tatrotthāpanān)
निश

परिशिष्टम् । ६५
ब्रजस्त्रीकरयुग्मात्मयन्त्रे पात्रं च तन्मयम् ।
स्थापितं ते भोजनार्थं योग्यभोज्याङ्गसम्भृतम् ॥ १३॥
ब्रजस्त्रीणां करयुग्मं तदात्मकं यन्त्रे, उपासनया शुद्धे चित्ते भवेति पक्षेक्ति रामतापनीये
सर्वात्मकयन्त्रस्य विभूतिविषयत्वं भक्तिहंसोक्तदिशाऽतो गोपालतापनीयोक्तं यन्त्रं जानीयाद् ध्यान-
विषयीभूतं न तु रामतापनीयोक्तं लेख्यम् । ननु दास्यभक्तौ प्रेमलक्षणाभक्तिकारणत्वात् किमनेन
यन्त्रेण पाक्षिकेन सच्चिदानन्दैकरसे भक्तियोगस्तिष्ठतीति तत्रैव श्रुतेरिति चेन्न । यन्त्रमिव यन्त्रमित्युप-
चारात् । एतस्योपयोगः पूर्वं 'क्रीडात्मसाधनयुतम्' इत्यत्र निरूपितः । क्रीडात्मसाधनानि यन्त्रे
श्रुत्युक्तानि । तास्तु 'ते होचुरूपानमेतस्य परमात्मनो गोविन्दस्याखिलाधारिणो ब्रूहीति । तानुवाच
यत्तस्य पीठं हैरण्यमष्टप

गोपवधूपतेः प्राणप्रिये हे राधे यशोदाजिदुक्तिः । तत्र गोपवधूपतेरित्युक्तिः स्नेहेन
मुक्तित्वाद्वा । 'यशोदा मुक्तिगेहिनी'ति कृष्णोपनिषच्छ्रुतेः धरातवाद्वा 'यशोदा सा धरामवत्', इति
भागवताद् धराया विरुद्धधर्माश्रयत्वम् । किञ्च ग्रन्थकर्ता श्लोकानुपनिबबन्ध । श्लोकास्तु विज्ञस्यादि-
ष्ट्येतद्वन्यानां तत्कर्तुस्तूचितमेव । गोपवधूपतेरिति पदं तदीयत्वाद् 'अहं तदीय इत्येषा तद्वार्ता
रूपिता परम्' इति त्रिभङ्गललितस्तोत्रन्यायात् । तत्र हेतुमाहुः त्वदित्यादि । तव मुखस्यामोदः
सुरभिर्विशेषः तेन सुरभीत्यर्थः । अधिकमिति । भक्तमात्रनिवेदितमश्नाति यद्यपि तथापि नाहं
भक्षितवानिति वाक्यादानन्दभुगपि ब्रह्मानन्दामोदेन सुरभि त्वधिकं भुङ्क्ते 'ऋतं पिबन्ता'विति श्रुतेः ।
तदेवाहुः राधेति ।
राधाधरसुधापातुः किमन्यन्मधुरायितम् ।
यन्निषेव्यं तदप्येतन्नामसम्बन्धतो भवेत् ॥ १६ ॥
अन्यन्मधुरवदाचरितं किम्, न किमपीति काकुः । ध्वनेर्विकारः काकुः । एतस्या नाम-
सम्बन्धतो मधुरायितं भवेत् । यथा 'व्रजस्त्रीकरयुग्मालम्यत्रे पात्रं च तन्मय'मिति व्रजस्त्रीनाम-
सम्बन्धः । अयं भावः । सर्वेषां ब्रह्मत्वेऽपि पुनः 'सर्वेषां ब्रह्मता तत' इति सिद्धान्तरहस्ये ब्रह्मताविधान-
मीदृगिति । 'ऋतं पिबन्ता'विति श्रुतेः ।
एवं विज्ञाप्यात्राङ्गीकारेपीष्टमाहुः प्रियेति ।
प्रियामुखाम्बुजामोदसुरभ्यन्नमतिप्रियम् ।
अङ्गीकुरुष्व गोपीश तदीयत्वान्निवेदनम् ॥ १७ ॥
ननु प्रियेत्यादिविशेषणेन पूर्वोक्तब्रह्मतानुवादस्तेनैव योग्यतया भुङ्क्तेत्युपपन्नेऽङ्गीकुरुष्वे-
त्यङ्गीकारस्य किं प्रयोजनमिति चेन्न । एतादृशब्रह्मत्वेऽपि वरणरूपाङ्गीकारस्यावश्यकत्वात् । तदुक्तं
'विद्यैव तु निर्धारणात्' इति सूत्रभाष्ये 'नायमात्मेति श्रुतिरितरसाधननिषेधपूर्वकं वरणस्य
साधनत्वमुक्त्वे'त्यादि । अङ्गीकुरुष्वेत्यात्मनेपदेनाङ्गीकारफलं भक्तमनोरथपूर्तिरात्मगामिनी ।
तदीयत्वादिति स्वस्य योग्यता । निवेदनमिति अर्शआद्यच् निवेदितमित्यर्थः ।
'सर्वतोऽक्षिशिरोमुख'मित्युक्ते कस्मिंश्चिज् आस्य इत्याकाङ्क्षायां नवलास्ये भक्तिमार्गमर्यादया-
ङ्गीकृतं भोज्यमन्नं भुङ्क्तेत्याहुः निजेति ।
निजास्यनवलास्येऽस्मिंश्चारुभोज्यं मदर्पितम् ।
भुङ्क्ष्व श्रीगोकुलाधीश स्वाधिव्याधी निवारय ॥ १८ ॥
सर्वत आस्येषु निजे आस्ये तत्रापि नवं भक्तेच्छयाधुना प्रकटं लास्यं यत्र तदपि प्रत्यक्षं
साक्षात्कृतं तस्मिन् भुङ्क्ष्व, न तु घर, 'तत्तदत्तुमनुप्रियते'ति बृहदारण्यके सर्वाश्रयस्योक्तेः । अयं तु
भक्तिमार्गाश्रयः । भक्तस्त्वाध्यात्मिकादित्रितयविदाश्रयः । अत ऊचुः स्वाधीति । पूर्वोक्तभक्तेच्छया
स्वस्यात्मनो निवर्तनीयत्वेन भक्तेच्छाकालिकौ आधिर्मनःपीडा व्याधिः शरीरस्य तौ निवारय ।
ननु मूर्ध्नि तावच्छक्यवचनावित्यत आहुः गवीति । गोकुलस्य पुष्टिमक्तौ स्वीकृतसाधीशः पुष्टि-
रक्षकस्तस्य सम्बोधनम् । पुष्टौ क्षुत्पिपासादि ज्ञापयतीति । स्वीयानां आधिव्याधी इति वा । 'उत्कर्षश्चापि
वैराग्ये हरेरपि हरिर्यदी'ति सुबोधिनीकारिकाया वैराग्योत्कर्षवतां भक्तानां आधिव्याधी भवतः ।
लौकिकापाधिव्याधी वा ।
१. अर्शआद्यादिराकृतिगण इत्याधुनिकाः । 2424

दाससेवायां मानसीसेवा फलं तस्यै समाधये ध्यानवद्भावनास्ता आहुः यशोदेति ।
यशोदारोहिणीभावाद्बलेन सह बालकैः ।
भुक्तं यथा बाल्यभावप्राकट्याद्भुङ्क्ष्व मे तथा ॥ १९ ॥
अत्र तृतीयाध्यायस्य 'सर्वथापि त एवोभयलिङ्गादि'ति सूत्रे 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत
ब्राह्मणः' इति बृहदारण्यकश्रुत्या भावनात्रयम् । तासु प्रथमं लीलाभावना यशोदारोहिणी-
भावादिति । लीलाभावना नाम लीलास्थभक्तानामात्मनिष्ठक्रीडाभावना सप्रतियोगिकक्रीडाभावनेति
यावत्, लीलास्था भक्ताः परिगणिताः क्वचिद्भावनायाम्, उभये स्वामिन्यौ, तुर्यप्रिया, श्रीगोवर्धनः, व्रजः
श्रीमदाचार्याः श्रीगोस्वामिनः ससबालका इति । अत्र श्रीगोपीनाथजितः श्रीमल्लक्ष्मणजितः अन्येऽपि
नित्यलीलाप्रविष्टा उपलक्षणविधया ग्राह्याः । यशोदारोहिणीभावाद्बाल्यभावप्राकट्याद् बाल्य-
भावेऽष्टस्वरूपाणां भावना कर्तव्या यथा

६८ परिशिष्टम् ।
'स्ववंशे स्थापिताशेषस्वमाहात्म्य' इति सर्वोत्तमे श्रीमदाचार्यनामः सर्वेषां तद्वंशजानां वैराग्यसंभवात् ।
कृपयेति श्रीमद्गवतः साधनत्वायैतत्पूर्वमुक्तम् । अत्र 'कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्' इति यशोदानन्दादि-
भाववता देवासुरेति वाक्यार्थमनुसन्दधता श्रीकृष्ण एव संबोधितः बलस्तु गोपीवल्लभभोगापसरणा-
नन्तरमाकार्यः ।
सेवार्थं नन्दादयश्च तत्रैवाकार्यन्ते स्म देवकीति ।
देवकीवसुदेवश्रीबलरोहिणीसंयुतः ।
श्रीमन्नन्दयशोदाभ्यां समं मयि कृपां कुरु ॥ २१ ॥
देवकी ब्रह्मविद्या ब्रह्मविद्योपनिषदुक्ता, सर्वात्मभावः पुरुषोत्तमविद्या, वसुदेवः शुद्धसत्त्वा-
त्मकः, श्रीबलः शेषनागः, रोहिणी दया, श्रीमद्गोकुलम्, वनम्, वैकुण्ठम्, तत्र नन्दः परमा-
नन्दः । श्रीमन्नन्द इति वा स एवार्थः । 'यशोदा मुक्तिगेहिनी' मुक्तिश्च गेहिनी मुक्तिर्भक्तिमार्गीयात्र गृह्यते
मय्याश्रये आध्यात्मिकादित्रितयविदाश्रये भक्ते वा । यथायोग्यकाले कृपां कुरु । देवक्यादीनां
स्वरूपाणि कृष्णोपनिषदि वर्तन्ते ।
निःकिञ्चनस्य 'यद्दिष्टतमं लोक' इति श्लोकोक्तमर्यादातिक्रमेऽपि चाधिकारस्याकिञ्चनाधि-
क्रियोपेत्यत्रोपपादनादाहुः निःकिञ्चनेति ।
निःकिञ्चनस्य दीनस्य गुणहीनमपि प्रभो ।
शुद्धान्नं तत् स्वदत्त्वाद्भुङ्क्ष गोकुलनायक ॥ २२ ॥
विकृतेः प्रकृतौ 'मच्छरणो मुनि'रिति मुनिविशेषणाच्छरणं भक्तिमार्गे प्रोक्तमतः 'पृथक् शरण-
मार्गोपदेद्दे'त्यस्य न विरोधः । किञ्च प्रकृतौ 'धर्मान्सन्त्यज्य यः सर्वान्मां भजेत् स च सत्तम' इत्यत्र
'न्यासादेशेषु धर्मत्यजनवचनतोऽकिञ्चनाधिक्रियोक्ता कार्पण्यं वाङ्गमुक्त'मिति श्लोकोक्तप्रकारोऽसूचि ।
परान्नगणान्नादिभिन्नमन्नं शुद्धान्नम् । वाराहे 'कान्यन्नानि निषिद्धानि तद्भक्ते शोधने च कि'मिति
पृथ्वीप्रश्ने श्रीवराहः 'परान्नं नैव भुञ्जीत परपकं विशेषतः । तथा गणान्नं शूद्रान्नं स्वयं पकमपि
त्यजे'दिति षोडशाध्याय उवाच । तत् सिद्धान्तरहस्योक्तरीत्या ब्रह्मात्मकं स्वदत्तं यतिभ्यो दत्तं स्वेन
पूर्वमुपपादितं 'पुष्पं पत्रं फलं तोय' मिति श्लोकोक्तमर्यादया भुङ्क्ष ।
भोजनफले आहुः भुक्त्वेति ।
भुक्त्वा दत्त्वातिप्रियेभ्यो भक्तेभ्योऽतिप्रियं सदा ।
तदात्मशोधकोच्छिष्टं कृतकृत्यं च मां कुरु ॥ २३ ॥
भुक्त्वा वैराग्योत्कर्षं मयि फलं कुरु 'उत्कर्षश्चापि वैराग्ये हरेरपि हरिर्यदी'ति वाक्यात् ।
मानसीसेवां प्रति तनुजापूर्ति कुरु, तदतिप्रियं भुक्तमात्मशोधकोच्छिष्टं कुरु, पुरुषोत्तमयोगाध्या-
योक्तपदार्थज्ञानात्कृतकृत्यं च मां कुरु । 'एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारते'ति गीतातः ।
अतिप्रियमात्मशोधकं भक्तेभ्योऽतिप्रियेभ्यो दत्त्वा च कृतकृत्यं मां कुरु । 'आहारशुद्धौ
सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां प्रविमोक्ष' इति श्रुतेः ।
क्वेत्याकाङ्क्षायां श्रीविष्णुस्वामिसंप्रदायानुरोधाद्यथा तद्गृहे आगत्य भुक्तं तथा भुक्त्वा कृतार्थं
कुर्वित्याहुः श्रीति ।
श्रीकृष्णान्तरस्वरूप स्वकीयस्य गृहे मम ।
आगत्य भोजनं कृत्वा कृतार्थं कुरु मां प्रभो ॥ २४ ॥
2426

परिशिष्टम् । ६९
हे श्रिया सहित कृष्ण सच्चिदानन्द हे आन्तरस्वरूप ‘आनन्दमय आनन्दभुगि’ति नृसिंह-
तापनीयश्रुतेः । यद्यपीयं तृतीयचरणनिरूपणेऽस्ति तथापि तुरीयचरणे 'नित्यानन्दं सदैकरस’मिति-
श्रुतेरानन्दभुक्त्वमस्त्येव संदेंकरसं मन्यन्त इत्यस्य रसत्वेनानेकरसत्वप्राप्त्या तन्निषेधार्थमेकरसावबोधोक्तेः
मनु अवबोध इति धातुपाठात् । तर्ह्यानन्दमयः प्राज्ञ इत्यायाति । 'प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक्
चेतोमुखश्चतुरात्मा प्राज्ञ ईश्वरस्तृतीयः पाद' इति श्रुतेः । मैवम् । 'नित्यानन्दं सदैकरस’मिति
पूर्वोक्तश्रुतेः, अत एवानन्दमयाधिकरणे 'को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद्यदेष आकाश आनन्दो न स्यादि’ति
श्रुतिर्मीमांसिता, नतूक्ता श्रुतिर्मीमांसिता । अत एवाहुः स्वकीयस्येति । मदीयजीवविशिष्टो भोगान्भुङ्क्ते
यतः । एतच्च विद्यैवेति सूत्रभाष्य उक्तम् । कृतार्थं हृदि भगवत्प्राकट्यवन्तं मां कुरु । एतादृशस्य हृदि
भगवत्प्राकट्यं भवतीत्याहेति भाष्यात् तथा च कृतः अर्थो हृदि भगवत्प्राकट्यं येन स तथोक्तः ।
अत्र श्रुतिः 'ता वां वास्तूनि’ ‘वने वृन्दावनै क्रीडन् गोपगोपीसुरैः सह’ । सूत्रं 'तानि परे तथा ह्याह’ ।
गीतातयोदशाध्याये ‘सर्वेन्द्रियगुणाभासम्’ समाधिभाषा ‘अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षज’ इति ।
अथवा श्रुत्यादयः 'सर्वथापि त एवे'त्यादिसूत्रस्थाः, समाधिभाषा तु सैव । मङ्गलभोगपर्यन्तं 'गोपगोपीसुरैः
सहै'त्यतो नन्दयशोदागोपीमात्रेण सह लीलादि भावनीयम् । ततो जलमर्पयेदिति स्पष्टम् ।
अत्राचार्याज्ञा कुम्भनदासादीन्प्रति प्रियेति । -
प्रियारतिश्रमपरिमलितं वारि यामुनम् ।
समर्पयामि तत्पानं कुरु श्रीकृष्ण तापहृत् ॥ २५ ॥
वारीत्युक्तं चेदितरस्य स्यादतो यामुनमिति विशेषणं यामुनं सिकताचपीति वारीति । तदपि
न नापि सेवमानानां भुक्तिमुक्तिदा अपि तु प्रिया या कदाचित् प्रत्यक्षा, तस्या रतिः तत्स्रग्भूषणा एकैक-
स्मिन्नदार्ये दशलीलाविशिष्टो भगवान्वर्तत इति सुबोधिन्याः । तज्जन्यश्रमेण परिमलवतकञ्चित्पदार्थ-
मितं प्राप्तं तारकादिभ्य इतच्, आधिदैविकसंस्पृक्तमिति यावत् । मल धारणे भ्वादिर आत्मनेपदी सेट् ।
के रूपमपि प्रियारतिश्रमं परिहर्तुं धारितमित्यर्थः । तापो ह्याधारे भक्तेच्छया वार्यपनोधधर्मरूपः ।
सर्वधर्मकत्वात् । श्रुतिस्तावत् 'ऋतं पिबन्तावि'ति । सूत्रं 'गुहां प्रविष्टावात्मानौ’ इति । 'पुष्पं पत्रं
फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन' इति गीताराजविद्याराज-
गुह्ययोगाध्याये । गुरुपादुकादिपूजनं तु पूर्वमेव कर्तव्यम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिकेति वाक्यात् । आधिक्यं
प्राथम्यम् । तथा च भाष्यम् । गुरौ तु 'शब्दे परे चे'त्यादिगुर्वभेदेन भगवत्सेवयैव चारितार्थ्यम् ।
पादुकादितां भक्तिमार्गीयं पूजनं वेदस्तुतौ वर्तते । घटिकानन्तरं कृत्यमाहुः ततः आचमनं कारये-
दिति । 'दत्त्वाचमन'मिति वाक्योक्ताचमनस्य 'पाद्योपस्पर्शनादीनि’त्यत्राप्यादिपदार्थत्वात् ।
कुरुष्वेति ।
कुरुष्वाचमनं कृष्ण प्रियायामुनवारिणा ।
स्नेहात्मदन्तसक्तान्यभावापाकरणात्मकम् ॥ २६ ॥
आचमनफलस्य शुद्धेः कृष्णगामित्वादात्मनेपदम् । कुरुष्वेति । आङ् मर्यादायां चमु अदने अद्-
नमवधिर्यस्य भावे ल्युट् । आचमनं हस्तादेः प्रक्षालनम् । कृष्ण सदानन्द । स्नेहात्मानो दन्तास्तेषु
सक्ताः अन्यभावाः स्नेहग्लानिकारकास्तदपाकरणरूपमाचमनम् । तदुक्तं 'खेदकला द्विजानी'ति
द्वितीयस्कन्धे । ननु हस्तादेरपि प्रक्षालनं वर्तते किं पुनर्बालभावे सर्वाङ्गप्रक्षालनं भवति । तत्र सक्तान्यभावाः
2427

आश्रवणवद्योगात्पूर्वं"?
Let's look at footnote 1:
"१. दर्शनश्रवणमनननिदिध्यासनादीनाम् ।"
Ah! Footnote 1 refers to something with 'श्रवण'!
Where is '१' in the main text?
Look at L2: "तद्दर्शनादे१रवर्जनीयस्वभावस्य"! There is a small '१' after 'दर्शनादे'!
Yes, "तद्दर्शनादे१रवर्जनीयस्वभावस्य".
Footnote 1 says: "१. दर्शनश्रवणमनननिदिध्यासनादीनाम् ।"
Where is '२'?
In L2-3: "अन्येषाम्२ अवर्जनीयप्रक्षालनकत्वाद्" -> footnote 2 says: "२. वर्जनीयानां प्रक्षालनं वर्जनीयप्रक्षालनं न तथैषाम् तत्फलत्वात् ।"
Where is '३'?
In L13: "स्नेहा३द्रतिश्रमजल..."
There is a small '३' after 'स्नेहा'!
Footnote 3: "३. स्नेहसम्बन्धेयः स्नेहः तदादिषु पदार्थेषु स्नेहाम्बुखस्त्राव्यमबजलं प्रोञ्छदाचमनजलं मुखवञ्जमिति स्नेह्रायः ।"

Now back to L8:
"प्रयोग इति नियमाभावः आश्रवणवद्योगात्पूर्वं प्रमितिजनकत्व

उद्धवभावनया सेवामाहुः ततस्ताम्बूलमर्पयेदिति । 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्'ति व्याससूत्रा-
दिति भावः । इदमग्रेतनमाकृष्यते ताम्बूलमिति ।
ताम्बूलं खप्रियावक्त्रसौरभ्यरतिसंयुतम् ।
गृहाण गोकुलाधीश तत्कपोलाभपाण्डुरम् ॥ २८ ॥
खस्य सदानन्दस्य प्रिया भक्तियुता ब्रह्मानन्दात्मिका तस्या वक्त्रे तदिच्छयाविर्भूतेन सौरभ्य-
ग्रहणा या रतिः क्रीडाव्यासक्ततया संयुतम् । ताम्बूलं पर्णव्यतिरिक्तमपि पर्णमात्रेऽपि
प्रियावक्त्रसौरभ्याभावादेवं व्याख्यातम् । तत्करादाभपाण्डुरमित्यनुक्त्वा तत्कपोलाभेत्याद्युक्तं
तत्तन्मुखमात्रयोग्यौचित्याय हस्तद्वारेति ज्ञेयम् । गृहाणेति हस्तव्यापारादानात् । ग्रह उपादाने
'हस्तौ चादातव्यं चे'ति प्रश्नोपनिषच्छ्रुतेः । उपेति लुप्तषष्ठीकं समीपस्थानां पदार्थानां हस्तव्यापारो
हस्ताभ्यामा

७२ परिशिष्टम् ।
स्नेहेति ।
स्नेहात्मगन्धतैलेन प्रियगन्धातिचारुणा ।
अभ्यक्तो मङ्गलस्नानं कुरु गोकुलनायक ॥ ३१ ॥
स्नेहो गुणस्तदात्मा गन्धो न संभवतीति स्नेहेनात्मा स्वरूपं भगवद्योग्यतारूपं यस्य गन्ध-
युक्ततैलस्य तेन तैलेन प्रियो गन्धः प्रियागन्धः पूत्युग्रगन्धव्यतिरिक्तो वा गन्धः प्रियगन्धस्तेन
चारुणा मङ्गलदिने स्नानं कुरु ।
स्नेहेति ।
स्नेहात्मगन्धतैलस्य लापनाङ्गोकुलाधिप ।
वितरात्यन्तिकीं भक्तिं मयि स्नेहात्मिकां विभो ॥ ३२ ॥
भक्तिवर्धिन्यां तनुजासेवायां भक्तिवृद्धिर्बीजत्वेनोपादानाद् वितरेत्युक्तम् । ननु सेवायाः
फलं मानसी सिद्धान्तमुक्तावत्युक्तम् । भक्तिवर्धनस्य फलत्वं कुत इति चेन्न । श्रद्धा भक्तिबीजं
'श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यती'ति वाक्यात् । सेवा मानसीसेवायाः कारणम् । व्यसनात्मिका तु सेवा
भक्तकृतार्थताबीजमिति । आत्यन्तिकीं भक्तिं फलाभिसन्धानरहितां 'मुक्तिं ददाति कर्हिचित्
स्म न भक्तियोग'मिति वाक्यान् मुकुन्दाद्भक्तिसत्कारपूर्वोको व्यापारो युक्तः । स्नेहात्मिकां भक्तिं
वितरेति । विभविति । मुक्तिदातुरपि भक्तिदाने सामर्थ्यं द्योतितम् ।
श्रीति ।
श्रीसुगन्धोद्वर्तनेन निशाश्रमनिवारणात् ।
उद्वर्तितः कृष्ण भक्तिदानेन कुरु मे कृपाम् ॥ ३३ ॥
चतुरसेवकैः सुगन्धयुक्तमुद्वर्तनं कृतं चेच्छ्रीयुक्तं भवतीतरथा तु कृष्णं शुभ्रं वा भवेत् । उद्वर्तनं
उबटनेति लोके उच्यते । तत्करणं पुस्तकेऽस्ति । तथाहि । सठी, कचूरेति लोके तद्वस्तु सेटक-
द्वयम् । कर्पूरा, कपूरकाचरीति प्रसिद्धा सा पादद्वयपरिमितोऽऽनकद्वयमिता च । ग्रन्थंस, वरमीति
लोके, तत्पादद्वयानकद्वयपरिमितम् । जटिला, मूतकेशी छडीलो इति लोके सा पादद्वयानकद्वयमिता ।
तालीसपत्रं तमालपत्रं वा, पत्रेति लोके तदपि पादद्वयानकद्वयम् । मुस्ता, मोथा इति लोके सापि
पूर्वोक्तमाना । बेसा, बेसवनोसा इति लोके सापि सार्धसेटकैकपादा च । वालम्, वालो इति लोके
तदपि सेटकद्वयम् । उक्तसर्वाैषधय एकीकृत्य पक्वाः कृत्वा शुष्काः कृत्वा खण्ड्यन्ताम् । पश्चाद्
रुगातुगा तवखीरेति लोके सा पादोनसेटकद्वयमिता । चन्दनं घृष्ट्वा कृताः खपड्यः सेटकद्वयानकद्वयाः ।
चन्दनचूर्णं सपादद्वयसेटकमेतानोषधीनेकीकृत्य पिष्ट्वा वस्त्रपूतान्कृत्वोद्वर्तनं कुर्यात् । 'कस्तूर्या चन्दने-
नैव कुर्यादुद्वर्तनादिक'मिति स्कान्दे । निशेति आलस्यं स्नानेन निवर्तते श्रमस्तु 'मृत्युः श्रमो
मूले'ति श्रुतेर्मृत्युरूपः स उद्वर्तनेन निवर्तते । भक्तीति करणे ल्युट् प्रकृत्यादित्वादभेदे तृतीया ।
भक्तिदानकरणीभूता कृपा तां कुरु । कृपापदस्यानुग्रहे गौणी । तेनानुमानिकाधिकरणे विज्ञानकरण-
त्वेऽपि भक्तिदानकरणत्वं कृपायाः । परस्मैपदार्थ उक्त एव ।
आलस्यदूरीकरणाय स्नानमाहुः दिवेति ।
दिवा त्वदनुगमनस्मरणात्तापभावतः ।
गोपिकास्पर्शोष्णेन वारिणा स्नापयाम्यहम् ॥ ३४ ॥
ननूष्णेन वारिणा स्नापयाम्यहमित्येतावता चारितार्थ्ये 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यमि'ति
2430

व्याससूत्रात् । तदुक्तं सिद्धान्तरहस्ये 'सर्वेषां ब्रह्मता तत' इति 'निवेदिभिः समर्प्यैव सर्वं कुर्यादिति
स्थितिरि'ति च । स्पर्शनान्तं तु परं किमर्थमिति चेन्न । 'ऋतं पिबन्ता'विति श्रुतौ सर्वेषां ब्रह्मतारूप-
प्रकारस्य प्रस्तावनाङ्गीकारात् । तदुक्तं सिद्धान्तमुक्तावल्यां 'कृष्णसेवा सदा कार्ये'ति । 'तस्माच्छ्रीकृष्ण-
मार्गस्थो विमुक्तः सर्वलोकतः । आत्मानन्दसमुद्रस्थं कृष्णमेव विचिन्तयेदि'ति । तथा च स्नान-
वारिणि कृष्णविचिन्तनं दिवात्मनो वने गमनस्य स्मरणाद् यस्तापो विरहतापः सोऽपि भाव्यो
भक्तिदलं ततो गोपिकास्पर्शनवदुष्णः स्पर्शो यस्य वारिण इति । ननु गोपिकास्पर्शनोष्णत्वचिन्तनं न
कृष्णविचिन्तनमिति चेन्न । 'सर्वरस' इतिश्रुत्या कृष्णस्यैव सर्वरूपत्वेनास्य कृष्णविचिन्तनत्वात् । अत्र
श्रीभागवतम् 'चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितैः । सलिलैः स्नाप

सदा ध्येया' 'दर्शनं स्पर्शनं स्पृष्ट'मिति वाक्ये । अत्र प्रयोगे यत्र मूर्तिकर्मकार्चनवाक्येऽयं कर्तृत्वेन
प्रतिपाद्यत्वं तत्र हरिमूर्त्तिमत्फलमिति व्याप्तिः । सर्वथेति सर्वैः प्रकारैस्ते च 'कामादीतरत्रे'ति
सूत्रोक्ता मन्मथकामुकत्वभयानकत्वद्वेषत्वसम्बन्धित्वस्नेहविषयत्वभक्तिविषयत्वरूपाः । अत्र द्वेषत्व-
भयानकत्वरूपौ प्रकारौ भक्तिमार्गे चिन्त्यौ । तत्तत्स्वभावत इति तेन श्रीविष्णुना तस्य
श्रीपुरुषोत्तमस्य स्वभावत्वात् । 'अलङ्कारप्रियो विष्णुर्'इति श्रीपुरुषोत्तमोऽप्यलङ्कारप्रियः शृङ्गोऽ-
प्रियः क्रीडनकानि प्रियाणि श्रीपुरुषोत्तमस्य । यद्वा 'इन्द्रस्य युज्यः सखे'ति श्रुतेरिन्द्रेण समानानि
शीलव्यसनानि श्रीपुरुषोत्तमस्येतीन्द्रस्वभावेन श्रीपुरुषोत्तमस्वभावमनुमाय भजेदित्यर्थः ।
ननु 'शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा
स्मृता