अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

परामर्शकं तत्पदमत्तस्तथेत्यर्थः। Wait, what if it is "तत्पदमिति । तथेत्यर्थः"? No, let's look at the letter: It's definitely: त (ta) त्प (tpa) द (da) म (ma) त (ta) स्त (sta) थे (the) त्य (tya) र्थः (rthaḥ) । Wait, तत्पदम + ततः = तत्पदमूततः? No, तत्पदमत्तस्तथेत्यर्थः. Let's check Rashmi line 23: "तथेत्यर्थ इति । तस्य मुख्यफलस्येत्यादिरित्यर्थ इत्यर्थः ।" Rashmi quotes "तथेत्यर्थ इति". It doesn't quote "तत्पदम...".

Let's read L13: अन्ये तु तच्छब्देन 'संज्ञामूर्तिक्लृप्ति'रिति पूर्वाध्यायान्त्यपादस्थसूत्रोक्तं देहं परामृशन्ति । Wait, check: 'संज्ञामूर्तिक्लृप्ति'रिति: In image: 'संज्ञामूर्तिक्लप्ति'रिति or 'संज्ञामूर्तिक्लृप्ति'रिति? It has the ृ mark under ल: 'संज्ञामूर्तिक्लृप्ति'रिति. पूर्वाध्यायान्त्यपादस्थसूत्रोक्तं देहं परामृशन्ति ।

[

सम्यक् तमेवासक्तानि । 'तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चे'ति । जीवपक्षे ज्ञानकर्मणी । कर्मणो हि स्वरूपभूता आपः । तत्र हेतुः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् । 'वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती'ति प्रश्नः । 'असौ वा व लोको गौ- तमाग्निस्तस्यादित्य एव समि'दित्यादि निरूपणम् । प्रश्ने हि पुरुषत्वं वदति, न देहमात्रम् । तज्जीवाधिष्ठितानामेव भवति । सिद्धवत्कारवचनाच्च । निरूपणेपि चन्द्रो भवतीति । तत्रापि सोमो राजा चेतनः । न ह्यन्याधिष्ठाने ह्यन्यस्य शरीरं भवेत् । तथा (वर्षा) झरेतोगर्भाश्च । अन्यथापि विनियोगसम्भवात् । भाष्यप्रकाशः। इत्यादि । एवं सम्परिष्वङ्गं साधयित्वा परिष्वक्तस्य होम्यत्वाय तस्य भूतासञ्जने हेतुमाहुः तमित्यादि । बृहदारण्यके शारीरब्राह्मणे 'अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ती'त्यादिना प्राणैः सहितस्य जीवस्यो- त्क्रमणमुक्त्वा, 'स एष ज्ञः स विज्ञानो भवति, तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चे'त्यनेन जीवदक्षासम्बन्धिप्रमाणाप्रमाणेन्द्रियजनितं ज्ञानम्, कर्मेन्द्रियजनितं द्विविधं कर्म, मरणव्यवहित- कालीना 'यं यं वापि स्मरन् भाव'मित्याद्युक्ता पूर्वबुद्धिश्च तदीयदेहारम्भककारणत्वेन श्राव्यत इति जीवस्य होम्यत्वपक्षे ज्ञानकर्मणी आसञ्जिके । तथाच भूतपरिष्वक्त एव होम्य इत्यर्थः । अपाहु- तेर्गौणत्वं वारयन्ति कर्मण इत्यादि । हि यतो हेतोर्द्रव्यरूपत्वात् कर्मणः स्वरूपभूता आपः । तथाचात्रापां होम्यद्रव्यत्वेनोक्ततया कर्मस्वरूपे प्रवेशेन केवलं संस्कार्यत्वेनाप्रवेशादत्राबाहुतेर्गौण- त्वमित्यर्थः । अत्र प्रमाणं वदतीत्याहुः तत्र हेतुरित्यादि । अन्भोमकाले तासु जीवाधिष्ठानं व्युत्पादयन्ति प्रश्ने हीत्यादि सम्भवादित्यन्तम् । तथाच छान्दोग्ये 'प्राणो हि पिता प्राणो माते'त्यत्र प्राणविशिष्ट एव मातृपित्रादिशब्दप्रवृत्तिव्युत्पादनात् तस्य न्यायस्य पुरुषपदेऽपि तुल्य- त्वात् पुरुषत्वं जीवाधिष्ठितानामेव भवति । 'पुरुषौ चात्ममानवा'विति कोशेऽपि मानवपदेन शरीरविशिष्ट एव पुरुषपदशक्तिग्रहणेनात्र तस्य सिद्धवदुक्त्या च प्रश्ने सपरिकरजीवलाभात् । निरूपणे चाङ्गारतया चन्द्रमसः पूर्वं सत्तामुक्त्वा आहुत्यनन्तरं 'सोमो राजा सम्भवती'त्यम्भोमसम्भूत- कलावृद्धिकृतराजत्वकथनतः प्रजारूपचेतनसाहित्यसूचनेन तेषां चन्द्रसायुज्याङ्गीकारेऽपि यदा रश्मिः। भाष्यस्याक्लिष्टत्वेनासाक्लिष्टत्वात्कुतो नाक्लिष्टत्वमिति चेत् । न । अन्भोमश्रुतेः कालनिश्वासत्वेन गौणतया- प्युपपत्तेः । 'यजमानः प्रस्तर' इति श्रुतिवत् । अतः क्लिष्टत्वादित्यर्थः । व्याख्यायेति । कर्मणि क्तप्रत्यय- बोधकम् । तथा च कर्तरिक्तप्रत्ययेपि क्लिष्टत्वं बोध्यम् । शरीरदाह इत्यादीनि । तमेवेति । एव- कारोऽत्राकाशादिव्यवच्छेदकः । नात्राकाशादिधर्माः शब्दादीनि भूतसूक्ष्माणि । होम्यत्वेति । अन्भोमे प्राणाधारकजीवस्य होम्यत्वपक्षे । द्रव्येति । 'करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः' इति वाक्यात्क- रणे निवेशेन द्रव्यरूपत्वात् । प्राणेति । प्राणविशिष्ट इति सप्तम्यन्तम् । तज्जीवेत्यादिभाष्यं विवृण्व- न्ति स्म तस्येति । स्वार्थे कारप्रत्ययान्तसिद्धवत्कारेत्यादिहेतुभाष्यं विवरीतुं हेतुमाहुः पुरुषौ चेति । अत्रेति । 'पुरुषवचसो भवन्ती'त्यत्र तस्य पुरुषपदसोक्तप्रमाणसिद्धविशिष्टपुरुषसेवोत्त्येत्यर्थः । निरूपण इत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म निरूपण इति । 'अपां पुष्पं यो वेदे'ति चन्द्रविषयिण्या श्रुत्याहुः अन्भोमेति । तसिल् भाष्येयेतिशब्दस्थले । तत्रापीति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म प्रजारूपेति । 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्ये'ति श्रुतेरपां पुष्पं चन्द्रश्चेतनः । सूचनेनेति । सम्भवतीत्यस्य सम्भवानु- १ वर्षाञ्चरेतोगर्भाश्चेति रश्मिपाठ आदर्शेसु कुत्राप्यदर्शनाच्चात्र रक्षित इति । २ प्रतिपादयन्तीति पाठः । 1551

१६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० १ अ० १ सू० १. जीवसाहित्येऽप्यपामेव मुख्यत्वम् । शरीरवत् । अयं होमस्तत्र तथा तं जनयन्तीति न दुःखहेतुः । भाष्यप्रकाशः । द्वितीयाद्याहुत्या वृष्ट्यादिरूपता, तदा अन्याधिष्ठानादन्यदीयदेहासम्भवेन, वर्षसोष्परपातेऽन्नस्य मांसादिभावे रेतसो वृथापाते गर्भस्य स्रावादौ च पुरुषभावाभावेन, तैः फलोपहितैः सर्वैरपि सप- रिकरजीवस्यैव होम्यत्वेन लाभाच्चेत उत्क्रमणे संस्कृतभूतैः सम्परिष्वक्त एव रंहतीत्यर्थः । एवमत्र श्रौतन्यायदर्शनेन सम्परिष्वङ्गस्याप्यौचित्यं साधितम् । ननु यद्युत्क्रमणमारभ्य जीवसाहित्यम्, तदा अपामेव कुतो होम्यत्वमुक्तमित्यत आहुः जीवेत्यादि । यथा वाजसनेयिनां षष्ठेऽग्नावग्नौ पुरुषस्य होम्यत्वे शरीरस्य मुख्यत्वम्, तद्वदत्र प्रथम- होमेऽपां मुख्यत्वम्, अतस्तासामेव होम्यत्वोक्तिरित्यर्थः । ननु तथापि दुःखहेतुत्वादेवं होमस्यापि वैराग्यहेतुत्वमेव वक्तव्यमित्यत आहुः अयमित्यादि । अयं देवैः कृतो होमः षष्ठे पर्याये ब्रह्म- लोकगमनयोग्यं भास्वरवर्णं पुरुषं देवा जनयन्तीति, सात्त्विकसुखवत् परिणामसुखदत्वादनभिमान- तयैव तत्र स्थितेश्च न दुःखहेतुः, अतो नास्योपाख्यानस्य वैराग्यमात्रहेतुत्वमित्यर्थः । नच जीवस्य चिद्रूपत्वात् प्राणानां च देवरूपत्वेनाशुद्ध्यभावान्न होमार्हत्वमिति शङ्क्यम् । तैत्तिरीयोपनिषदि विरजाहोमे प्राणवृत्तीरारभ्यात्मान्तरात्मपरमात्मपर्यन्तं शोध्यत्वश्रवणात् । नच परमात्मनोऽन्त- र्यामिणः किं शोधनीयमिति शङ्क्यम् । प्रेरणस्यैव शोध्यत्वात् । अन्यथा असत्कार्येऽपि प्रेरयेत् । इदं च तृतीयस्कन्धे विदुरवाक्ये 'हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूत' इत्यत्र सुबोधिन्यां व्याख्यातम् । अतो न शङ्कालेशः । नच तर्हि विरजाहोमादेव शुद्धिरस्तु, किं पुनराहुत्येति शङ्क्यम् । तत्र रश्मिः । फूलो व्यापारो वाच्योर्थः । प्रजया रूप्यते यश्चेतनस्तत्साहित्यं सूचितार्थः । नहीत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तेषामिति । हुतावंशानाम् । वृष्ट्यादीति । चन्द्रस्य तथा । अन्येति । अन्याधिष्ठाने सति अन्या- धिष्ठानाच्चन्द्राधिष्ठानादन्यस्य जीवस्य शरीरं न हि भवेत् । तस्य विवरणं अन्यदीयेत्यादि । जीवीायदे- हासम्भवेन । तथा वर्षेत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म वर्षेत्येति । स्रावाद्भाविति । आदिना पातः । तथा वर्षाज्जरेतोगर्भश्च पुरुषा न भवेयुरिति भाष्यार्थः । तैः पूर्वोक्तैः फलं पुरुषत्वं तदुपहितैर्विशिष्टैः । सपरीति । परिकरस्तं ज्ञानौपयिकदेहकारणत्वम् । एवेति । सर्वसम्मत्यैवकारः । प्रश्नश्रुतिविरोधाद्वा । अत्र पूर्वो लाभान्तो हेतुरुत्तरोपि । तत्रोत्तरहेतौ निरूपणादिवाक्येष्वन्ते इतिशब्दं योजयित्वा इतिहेतुनेति व्याख्येयम् । तानि प्रकाशे तृतीयान्तैर्वाक्यैर्विवृतानि । एतैर्हेतुभिरन्यथाप्यपुरुषलेनापि विनियोगसम्भ- वादित्यन्येयेत्यादिभाष्यार्थः । अत इत उत्क्रमण इत्यादिरिति भाष्यप्रकाशार्थः । एवमिति । प्रश्ननिरूपणं श्रौतन्यायः । अपिना जीवसत्ता । षष्ठेऽग्नाविति । 'तस्माग्निरेवाग्नि'रित्यादिनोक्ते । अपामिति । भविष्य- च्छरीरयोग्यानाम् । एवेति । षष्ठामिश्रुतेरेवकारः । षष्ठामिर्बृहदारण्यके श्वेतकेतुब्राह्मणेप्यस्ति । एवेति । ज्ञानयोग्यदेहहेतुत्वव्यवच्छेदकः । सात्त्विकेति । 'यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपम'मिति वाक्यात् । अनभीति । मृतस्य भयनाम्नोऽनुवर्तनात्तथा । अभिमानस्याश्रुतत्वादेवकारः । वेवेति । तृतीयस्कन्धे स्पष्टम् । प्राणवृत्तीति । 'अपानं मे शुध्यन्तां ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयास ँ स्वाहे'त्येव- मादिश्रुतिमिरारभ्य 'आत्मा मे शुध्यन्तां ज्योतिरहं० परमात्मा मे शुध्यन्तां ज्योति० स्वाहे'त्येवम् । प्रेरणेति । तत्कर्तृकप्रेरणस्य । एवेति । अन्यव्यवच्छेदकः । पूर्वपक्षदोषोद्धारं तच्छब्दार्थायित्वेनाहुः होम 1552

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १७ तस्मात् प्रश्ननिरूपणान्यथानुपपत्त्या सम्परिष्वक्त एव संस्कृतैर्भूतै रंहतीति सिद्धम् १ त्र्यात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥ २ ॥ ननु कथं भूतसंस्कारमात्रत्वमवगम्यते, यावता प्रश्ननिरूपणाभ्यामप एवा- वगम्यन्ते । नच तावन्मात्रसंस्कारकत्वम् । नियामकाभावात् । 'अस्थि चैव तेन मांसं च यजमानः संस्कुरुत' इति विरोधाच्चेति शङ्कां निराकरोति तुशब्दः । भाष्यप्रकाशः। 'विरजा विपाप्मे'ति पदाभ्यां रजस्तमोनिवृत्तिरेवाशासिता, न तु सत्त्वस्यापीति सत्त्वस्यापि निवृत्त्यर्थं तस्या आवश्यकत्वादिति । सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि । होमे अपां गौणत्वस्य परिहृतत्वात्, श्रौतन्यायस्योपदर्शितत्वात्, होमप्रयोजकानां पूर्वजन्मनीनानां निष्कामकर्मणामेव संस्कृतसूक्ष्मभूतपोषकत्वात्,

१८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० १ अ० १ सू० २. अपामेव ग्रहणेन तेजोऽबन्नानि गृहीतानि ज्ञातव्यानि । कुतः । त्र्यात्मक- त्वात् । लोकादिनिर्माणानन्तरभावित्वात् ता आपस्त्रिवृत्कृता एव । अतस्त्रयोपि गृहीता अपां ग्रहणेन । उपलक्षणत्वेऽप्यपामेव ग्रहणे हेत्वन्तरमाह भूयस्त्वात् । शुद्धत्वात् विशेषाभावान्मध्यभावाच्च । दीक्षिततुल्यत्वेन भारूपत्वेनाग्रे वक्तव्य- त्वात् । शुद्धापामेवेदं शरीरम् । बहुहेतुकत्वमेव भूयस्त्वम् । बहुधा परिणामाच्च । भाष्यप्रकाशः । सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति अपामित्यादि । हेत्वन्तरप्रयोजनमाहुः उपलक्षणत्व इति । त्रिषु तुल्य इति शेषः । भूयस्त्वादित्यस्य नियामकभूयस्त्वमर्थ इति तानि व्याकुर्वन्ति शुद्धत्वादित्यादि । 'आपः स्वभावतो मेध्या' इति स्मृत्याऽपां स्वभावतः शुद्धत्वात् प्राणाप्याय

भेत पूर्वप्रज्ञा चे'ति श्रुतौ । उक्तत्वादिति । दशमस्कन्ध उक्तत्वात् । पुराणेति । द्वितीयस्कन्धे

Bottom number: 1555

Let's double-check all lines and format cleanly with to and header/footer if appropriate. The prompt asks: "Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line."

Let's check every single line carefully: Line 1: द्रव्यभूयस्करत्वं च । तस्मान्नियामकानां भूयस्त्वादपामेव ग्रहणम् ॥ २ ॥ Line 2: प्राणगतेश्च ॥ ३ ॥ Line 3: वैदिकीं युक्तिमुक्त्वा लौकिकीमाह । प्राणस्य गतिः प्राणगतिः । 'तमुत्क्रा- Line 4: मन्तं प्राणोऽनूत्क्रामती'ति प्राणाप्यायनजनकत्वादपाम् । प्राणो गच्छन् Line 5: स्वाप्यायकं गृहीत्वैव गच्छति । जलौकाबदन्यत्र देहसम्बन्धः । मुक्तौ न प्राणा Wait, section title: भाष्यप्रकाशः। Should भाष्यप्रकाशः be on its own line? Let's see the layout: Line 5: स्वाप्यायकं गृहीत्वैव गच्छति । जलौकाबदन्यत्र देहसम्बन्धः । मुक्त

गच्छन्ति। क्रममुक्तावपि देहसम्बन्ध इति पौराणिकाः। देवभाव इत्यौपनिषदाः। अतो दूरे प्राणगतिरत्रैव। अतोऽपां संश्लेषो वक्तव्यः। चकारात् 'विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चे'ति कर्मसहभावं बोधयति श्रुतिः। तस्मादद्भिः परिव्वक्तो गच्छति ॥ ३ ॥ भाष्यप्रकाशः। प्राणा गच्छन्ति। क्रममुक्तावपि 'वैश्वानरं याति विहायसा गतः सुषुम्नया ब्रह्मपथेन शोचिषे'- त्यादिभिर्देहसम्बन्ध इति पुराणाचार्याः शुकादयः सूचयन्ति। उद्गीयमाह्लाणे तु प्राणानां देवभाव- स्तदुपासनयेत्यौपनिषदा आहुः। अतो दूरे प्राणगतिरत्रैवास्मिन्नेव प्रकारे। अतः सद्योमुक्तिं विहाय सर्वत्र देहसम्बन्धोऽस्तीत्यत्राप्यावश्यक इत्यपां संश्लेषो वक्तव्यः। श्रुतिश्च कर्मसहभावं बोधयतीत्य- तोऽपि तथेत्येतत्प्रयोजनं विशेषविचारस्येत्यर्थः। एतेन 'उपाधिकल्पितावच्छेदः परमात्मैव जीवः, स च सूक्ष्मदेहपरिक्वक्तो रंहति। तस्य कर्मोपस्थापितप्राप्यदेहविषयाया भावनाया दीर्धीभावमात्रं जलौकावदुपमीयत' इत्येकदे- शिमतम्। 'स्वर्गे नरके वा यत्र फलभोगस्तत्र तादृशां भूतमात्राणां सुलभत्वात्मनां व्याप- कत्वात् करणानां चाहङ्कारिकत्वेन तथात्वात् तत्र वृत्तिलाभमात्रम्, न तु कस्यापि गम- न'मिति सांख्यमतम्। 'मनसो नित्यत्वात् तदेव भोगस्थानपर्यन्तं गच्छति, इन्द्रियाणि त्वभिनवानि जायन्ते। तदात्मनस्तत्र वृत्तिलाभाद्भोग' इति काणभुजमतम्। एवमन्येषां बाह्यानां च यानि मतानि 'जीव एवोत्प्लुत्य देहाद्देहान्तरं गच्छती'ति, 'देह एवात्मा, स च नश्यतीति न कस्यापि गमन'मित्यादीनि तानि सर्वाण्येवापास्तानि ॥ ३ ॥ रश्मिः। सूचयन्ति श्रीभागवताद्याचार्याः। दूर इति। सद्योमुक्त्यादौ तु हृदो बहिर्भगवति शरीरान्तरे च समीपा। अत इत्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म अत इति। अत्रापीति। अत्र प्रकारे। वक्तव्य इति। भूतसंस्कारार्थम्। चकारादित्यादिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म श्रुतिरिति। भाष्योक्ता श्रुतिः। तथेति। देहसम्बन्धः। किञ्च, भाष्ये तस्मादित्यस्य लौकिकयुक्तिसद्भावादित्यर्थात्त्यादद्भिः परिव्वक्तो गच्छति। एतेनेति। अगोऽष्टकमणसाधनेन। एवकारोऽन्यव्यवच्छेदकः। रंहतीति। अन्तःकरणावच्छिन्नो जीवो भवतीत्यन्तःकरणावच्छिन्नत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेषो रंहति। भावनाया इति। 'तं विद्याक- र्मणी' इति श्रुत्युक्तप्रज्ञायाः। ज्ञानरूपत्वेन जीवसाम्यात्फलसाधनयोर्वैयधिकरण्याभावाय। मात्रचोक्ता- वच्छेदे परमात्मनोऽविकृतत्वं व्यवच्छिद्यते। जलौकेति। 'जलौकासदृशो बुद्धिरूपभावनादीर्घीभाव' इति वाक्यात् लक्षणत्वेन पूर्वं ज्ञातस्य ततः पदार्थस्फुरणेन स्फुरितस्य सादृश्यस्य संस्कारेण शब्दामिव्यक्तौ दृष्ट- संवादनिश्चितप्रामाण्यस्य च वाक्यस्य च सहकारेणायं दीर्धीभावपदवाच्य इत्युपमीयते। सुलभमेति। अदृष्टवशात्। अह्मिति सांख्ये प्रसिद्धम्। करणानामिति। इन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वेनाहङ्कारस्य मनो- भेदत्वेन तथात्वात् सुलभत्वात्। तत्रेति। देहान्तरे वृत्तिलाभस्थाने। मात्रचा गमनव्यवच्छेदः। भोग इति। सुखदुःखसाक्षात्कारः। जीव इति। देहेन्द्रियसम्बन्ध आलेति मुण्डाः। 'बुद्धिश्चित्तं समालम्ब्य तता निर्विषयाथवा। स्वरूपविषयाहंधीर्जीव इत्यभिधीयत' इति दिगम्बराः। समेति। विषयीकृत्वा तता। देह आला उक्तः। द्विसम्बध्यते। देहजन्यत्वं देहत्वम्। एवकारोऽतियुक्त्या। तानीति। मतानि। एवेति। स्वस्य परमार्थोदेवकारः। अपेति। गौणगमनापत्या तया ॥ ३ ॥ 1556

सिद्धत्वेपि" -> "उपनिषत्सिद्धत्वेपि" "वृक्षादीनां" "स्वाधिभौतिकमुखसम्बन्धाद्भागाथाध्यात्मिकं" -> wait, could it be "स्वाधिभौतिकमुखसम्बन्धाद्भागत आध्यात्मिके"? Wait, look at the end of L24: "स्वाधिभौ-" and start of L25: "तिकमुखसम्बन्धाद्भागाथाध्यात्मिकं" Wait, is the anusvara on 'कं' clear? Yes, "कं". And "रूपं भवतीति ।" So it's definitely "द्भागाथाध्यात्मिकं रूपं भवतीति ।" (or "द्भागादाध्यात्मिकं"). Looking closely at 'था' vs 'दा': In 'बाधितविषयत्वाभावाच्च' (L15), 'भा' has a loop, 'वा' has a loop. Here, it has a loop at top left, curved right, vertical line: it looks like 'था'. Let's write 'द्भागाथाध्यात्मिकं' (or if 'द्भागादाध्यात्मिकं', actually in many Indian fonts 'दा' does NOT have a top loop, only 'था' does. So the typesetter set 'था').

Let's check page number: Top right: ६३ Bottom center: 1557

Let's do a complete, meticulous line-by-line verification of the

३२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० १ अ० १ सू० ४. 'अथ हैनँ जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छे'त्यत्र ग्रहनिरूपणानन्तरं मृत्युं पृष्ट्वा म्रियमाणप्रश्ने, 'नामैव न जहात्यन्यज्जहाती'ति प्रतिज्ञाते, प्राणोत्क्रमणप्रश्ने, 'ने'ति प्रतिवचने, वागादीनामग्न्य्यादिभावानुवादः । ततो मन्त्रणाज्जीवस्य ब्रह्मभावोऽवग- म्यते । सामग्र्या गतत्वात् । 'तौ ह यदूचतु'रिति कर्मप्रशंसा भिन्नप्रश्नोत्तरा । भाष्यप्रकाशः । इति श्रुतेर्ब्रह्मणि लयो वा, 'स वाचमेव प्रथमामत्यवह'दिति श्रुत्युक्तरीत्या देवभावो वा भवतीति देवभावपक्षमादाय प्रवृत्तेयं श्रुतिः प्रकरणव्यतिरेकेणामुक्तविषये त्वयोच्यत इति तत्र प्रवृत्ता अप्यय- मिव बोधयन्ती भक्ता भवतीत्येवं भाक्तत्वमित्यर्थः । एवमविरोधपक्षो विवृतः । द्वितीयं विवरीतुं विषयश्रुतेः सर्वमर्थमाहुः अथेत्यादि । मृत्युं पृष्ट्वेति । 'कास्वित् सा देवता यस्या मृत्युरन्न'मित्य- नेन मृत्युविषयकं प्रश्नं कृत्वा । प्राणोत्क्रमणप्रश्ने, नेति प्रतिवचन इति । 'उदस्मात् प्राणाः क्रमन्त्याहो ने'ति प्रश्ने, तत्र च नेति प्रतिवचने । ततो 'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्ये'त्यादिना वागादीनामग्न्य्यादिभावानुवादः । ततः 'क्वायं तदा पुरुषो भवती'तिप्रश्ने, 'आहर सौम्य हस्त'मित्या- दिना मन्त्रणाज्जीवस्य ब्रह्मभावोऽवगम्यते । सांसारिकभोगसामग्र्या गतत्वात् । नच मन्त्रणव्याख्यान- श्रुतौ कर्मप्रशंसाया उक्तत्वान्मन्त्रणस्य न जीवब्रह्मभावबोधकत्वमिति शङ्क्यम् । 'तौ होत्क्रम्य मन्त्र- याञ्चक्राते'रित्यनेनैव समापनात् । ततः 'तौ यदूचतु'रित्यादिनोक्ता या कर्मप्रशंसा सा एतद्भिन्न- रश्मिः । प्येतीति साध्यवत् । स वाचमिति । बृहदारण्यकेऽस्ति । स प्राणः । अत्यवहत् स्वस्वरूपं प्रापितवान् । तत्रेति । अमुक्तविषये प्रवृत्ताप्यप्यमिवाप्ययं भक्तं बोधयन्ती भक्तेत्यर्थः । द्वितीयमिति । परस्परेति भाष्योक्तं व्यवस्थापकम् । अथेत्यादीति । भाष्ये । एनमित्यादि । याज्ञवल्क्यम् । जारत्करूगोत्रः । ऋत- भागस्य पुत्रः । ग्रहेति । इन्द्रियनिरूपणानन्तरम् । 'चक्षुर्वै ग्रह' इति श्रुतेः । कास्विदित्यादि । कास्वित् तर्के । भाष्ये । म्रियमाणेति । 'यत्रायं पुरुषो म्रियते किमेनं न जहातीति, नामेती'ति श्रुतेः । शुको मुक्तो वामदेवो मुक्त इति नामव्यवहारपारम्पर्यान्नाम न जहातीत्यर्थः । प्रकृते । वागादीनामिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत इति । अग्न्य्यादीति । नेति प्रतिवचनस्य 'नेति होवाच याज्ञवल्क्योत्रैव समवनीयन्ते स उच्छ्वयत्याध्मायत्याध्मातो मृतः शेत' इति रूपत्वेन तदनन्तरं 'यत्रास्य पुरुषस्ये'त्यादिश्रुतौ 'समवनी- यन्त' इति पूर्वश्रुत्युक्तसमवनयनोक्ताग्न्यादिभावानुवादः । तत इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म ततः क्वाय- मिति । हेतुभाष्यं विवृण्वन्ति स्म सांसारिकेति । जनसङ्गे जनसमूहे । ब्रह्मभावेति भाष्यं विवरीतुमाहुः अत्रेति । तद्योग्यस्मरणाँस्तथा । तथाच श्रुतिः 'आर्तभागेति होवाच आवामेवैतद्वेदिष्यावो नावेतत्सं- जन इति तौ होत्क्रम्य मन्त्रयांचक्रतु'रिति । अग्रे 'तौ ह यदूचतु'रिति भाष्ये वक्ष्यमाणा श्रुतिः । न नावि- त्यादेरर्थः । नौ आवयोरेतद्वस्तु सजने जनसमूहे देशे निर्णेतुं न शक्यत इतीति । मन्त्रणव्याख्यानेति । 'तौ ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुरथ ह यत्प्रशशँसतुः कर्म हैव तत्प्रशशँसतुः पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति ततो ह जारत्कारव आर्तभाग उपररामेति' मन्त्रणव्याख्यानश्रुतिस्तस्याम् । न जीवेति । कर्मरूपसाधनपरत्वाच्च तत्फलं जीवब्रह्मभावस्तस्य बोधकत्वमिति शङ्क्यमित्यर्थः । एवेति । अनेन फलसाधने एकीकृत्योक्तौ कर्मोक्तिरिति पक्षो व्यवच्छिद्यते । कर्म हैवेत्येवकारस्य फलव्यवच्छेदकस्य सत्त्वात् । समापनं ब्रह्मभावस्य तस्मात् । तौ हेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म ततस्ताविति । भिन्ने प्रश्नोत्तरे । यस्याः प्रशंसाया इत्यत्र षष्ठी विषयविषयिभावसम्बन्ध इत्याशयेनाहुः एतद्भिन्नेति । उभयोरिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तौ 1558

' ? No, look at: तद्ब्रह्म (tad-brahma) Then: 'ह' (ha) with 'ति' (ti) -> wait, is that 'ह' or 'य'? Wait, could it be 'तद्ब्रह्म स्थिति-'? 'स्थि'? No, where is the 'स'? Wait, could it be 'तद्ब्रह्मप्रतिकृते'? Wait, look at 'प्रति' in line 25: 'प्रति' has 'प्र' and 'ति'. Here, the letter has a diagonal down-left like 'प्र', but with a loop: that is 'हृ'? Wait, what about 'तद्ब्रह्महतिकृते'? Let's look at the letters: त (ta) द्ब्र (dbra) ह्म (hma) Then: ह (ha) with something? Wait, look at line 24 again: "प्रतीयते तद्ब्रह्म...कृते ।" Wait, could it be: "तद्ब्रह्मप्रतिकृते"? "तद्ब्रह्मवित्कृते"? "तद्ब्रह्महतिकृते"? Let's look at each stroke:

1. horizontal top bar
2. 'त' with 'ि' matra? No, the loop is on the left, then vertical line with 'ि'? Wait! Look at 'ह' in 'हस्त' (line 18): 'ह' has a top shelf, a hook right

प्राणोत्क्रमणमस्ति । तस्मात् सम्परिष्वक्तो गच्छतीति सिद्धम् ॥ ४ ॥ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः ॥ ५ ॥ किञ्चिदाशङ्क्य परिहरति । 'असौ वा व लोको गौतममाग्नि'रित्यत्र, 'देवाः श्रद्धां जुह्वती'ति श्रुतेरापो न संकीर्तिताः । अपां हि पञ्चम्यामाहुतौ पुरुषवचनम् । श्रद्धा मनोधर्मः। स कथं हूयत इति चेत् । न। मनसा सह भविष्यति । तथाप्य- रुणान्यायेन धर्ममुख्यत्वम् । भाष्यप्रकाशः। भाक्तत्वं साधयन्तः सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि ॥ ४ ॥ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः ॥५॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः किञ्चिदित्यादि । आशङ्काभागं व्याकुर्वन्ति असावित्यादि । अत्र अपां हीत्यादिना तासामुपसंहारवाक्यगतत्वा- दुपसंहारस्य च सञ्जातविरोधत्वेन उपक्रमापेक्षया नैर्बल्यान्न निर्णायकत्वमिति बोध

तर्हि कथं प्रश्नोपसंहारौ । परोक्षवादाद्भविष्यति । चमसवत् । 'श्रद्धा वा आप' इति श्रुतेः शुद्धिहेतुत्वसाम्यात् । 'चन्द्रमा मनसो जातः' इति श्रुतिश्चैवं परा भविष्यति । तस्मात् प्रथमाहुतावपामश्रवणाच्च ताभिः सम्परिष्वक्तो गच्छतीति चेत् । न । ता एव आप एव श्रद्धाशब्देनोच्यन्ते । हि युक्तोऽयमर्थः । यथा भाष्यप्रकाशः । गोविशेषणं सत् सुखेन क्रयेऽन्वेष्यतीति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु । अरुणशब्दः स्त्रीलिङ्गतया गुणिवचनः । तथा सत्यरुणगुणः स्वयोगेन द्रव्यं व्यवच्छिन्दन् द्रव्यद्वारा सुखेन क्रये करणभावं प्राप्स्यतीति तृतीयाश्रुतेस्तद्विनियोजकत्वमपि निर्बाधम् । न च प्राधान्यहानिः । इतरव्यावर्तकत्वेन तस्यैव साधनतायां मुख्यत्वात् । एवं सति वाक्यभेदोऽपि न भविष्यति । न च यथा पिङ्गाक्ष्यादिपदे समासवृत्त्या तादृशधर्मविशिष्टगोद्र- व्यबोधकत्वम्, तथारुणापदे द्रव्यबोधककृदादिप्रत्ययात्मकवृत्त्यन्तरस्याभावात् स्त्रीत्वमात्रबोधकस्य टापश्च विवक्षितगोद्रव्यपरतानन्तरभावित्वात् पूर्वं तत्परत्वाङ्गीकारे लक्षणापत्तिरिति वाच्यम् । तृतीयया बोधिते गुणस्य करणत्वे तदन्यथानुपपत्त्या द्रव्यस्य द्वारत्वं कल्प्यते । अतो घटे निश्छि- द्रत्ववदर्थबलादेव तस्य द्रव्यावच्छेदकत्वसिद्धेर्लक्षणाया अत्राभावात् । तस्मात् द्रव्यावच्छेदकत्वेना- रुणिम्नोऽपि करणत्वमिति । तथाच यथा तत्रारुणधर्मस्य मुख्यत्वम्, न गोः, तथात्र होमे मनसो होम्यत्वेऽपि श्रद्धाया एव मुख्यत्वम्, न मनस इत्यर्थः । पुनरप्याशङ्कते तर्हीत्यादि । यदि श्रद्धापदेनापो न गृह्यन्ते, तदा प्रश्न उपसंहारे च या अबुक्तिः सा विरुध्येतेति तौ केन प्रकारेण सङ्गच्छेतामित्यर्थः । समाधत्ते परोक्षेत्यादि । तथाच यथा 'अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्न' इत्यत्र शिरःप्रभृतिचमसादिशब्दैः परोक्षवादेन गौण्या वृत्त्योच्यते, तथात्र 'श्रद्धा वा आप' इति श्रुतेः शुद्धिहेतुत्वसाम्यादाप इति पदेन श्रद्धैवोच्यत इत्यर्थः । नन्वेवमप्यदस्स्र श्रद्धापरत्वे, 'श्रद्धां जुह्वति, तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवती'ति श्रद्धापरिणामत्वेन सोमस्य कथनं विरुध्येतेत्याशङ्क्य तत्परिहरति चन्द्रमा इत्यादि । एवं परेति । अनुकूला । तथाच श्रद्धायां मनःसहभावात् तद्धोमेन चन्द्ररूपस्य सोमस्य तत्परिणामतायां श्रुत्यन्तरानुकूल्यान्न कश्चिद्दोष इत्यर्थः । सिद्धमाह तस्मादित्यादि । रश्मिः । विधिरमिहोत्रे, तद्वद्वहचमसादावरुणगुणविधिरित्यर्थः । गवीति । अरुणयेति श्रुतौ गवेति विशेष्यात् । स्त्रीलिङ्गेति । 'गुणे शुक्लादयः पुंसी'ति पुंलिङ्गं विहाय स्त्रीलिङ्गेत्यादिः । द्रव्यमिति । शुक्लादिगुणयु- क्ताभ्यो गोभ्योऽरुणगुणां गाम् । तद्विनीति । द्रव्यविनियोजकत्वम् । विवक्षितेत्यादि । वृत्तावजाद्य- दन्तस्य स्त्रीत्वे विवक्षिते टाबित्युक्तेः । लक्षणेति । अरुणगव्यभेदसम्बन्धरूपलक्षणापत्तिः । विशेष्यवि- शेषणयोरभेदसम्बन्धात् । द्वारत्वमिति । करणत्वस्य व्यापारनियतत्वादिति भावः । निश्छिद्रेति । षष्ठ्यन्ताद्धतिः । घटत्वमितरव्यवच्छेदकम् । निश्छिद्रत्वं सच्छिद्रघटेभ्यः । तस्येति । अरुणस्य । शुक्ला- दिगोभ्योऽवच्छेदकत्वसिद्धेर्गोत्वस्मरणादेवाहार्यज्ञानविषयस्त्रीत्वस्मरणाल्लक्षणां विनापि तत्सिद्धेः । अत्रेति । अरुणापदे । तस्मादिति । द्रव्यरूपव्यापारसत्त्वात् । द्रव्येति । शुक्लादिगोद्रव्यावच्छेद- कत्वेन । करणत्वमिति । क्रये करणत्वम् । श्रद्धाया एवेति । मनोव्यवच्छेदक एवकारः । चम- सवदितिभाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथाचेति । अर्वागित्यादि । बृहदारण्यकेऽस्ति । चमसवद्विशेषाधि- करणेऽर्थः सहः । श्रद्धा वा इति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तथात्रेति । अप्पदस्येति । अप्छब्दस्य ।

३६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० १ अ० १ सू० ५.

कर्मकाण्डे आपः श्रद्धाशब्देनोच्यन्ते, तथा प्रकृतेपि । परं नोपचारः । उपपत्तेः । उपक्रमोपसंहारयोर्बलीयस्त्वात् । नतु मध्ये श्रुतेन श्रद्धाशब्देनोपक्रमोपसंहाराव- न्यथाकर्तुं युक्तौ । श्रद्धासहभावः संस्कारद्वारेण संस्कृतेषु भूतेषु सिद्धः । तेन मनःस्थाने आप एव वाच्याः । 'चन्द्रमा मनसो जात' इति तु भिन्ना सृष्टिः । भाष्यप्रकाशः । सिद्धान्तभागं व्याचक्षते आप एवेत्यादि । युक्तत्वं स्फुटीकुर्वन्ति यथेत्यादि । परं नोपचार इति । वैदिके निघण्टौ अदिति सत्यनाम । 'ऋत् सत्यं दधाती'ति श्रद्धाशब्दस्य योगेनाप्सु प्रवृत्ति- सौकर्यान्नोपचारः । तथाच 'एतद्वा अपां नामधेयं गुप्तं यदाधावा' इतिवत् 'श्रद्धा वा आप' इति श्रुतेरिदमपि योगरूढम्, योगेन वा तद्वाचकम्, अत उपचाराभावा

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । २७ श्रद्धाप्रयोगस्तु कामनाकृतव्यावृत्त्यर्थः । तत्र फल एव श्रद्धा, न कर्मणि । 'यो यच्छ्रद्धः स एव स' इति श्रद्धाया आश्रयस्य विषयभावजनकत्वात् कर्तुः कर्मभा- वाय श्रद्धाप्रयोगः । ततः संस्कृता आपो यजमानरूपा हूयमाना भवन्तीति सिद्धं भवति । तस्मात् प्रथमेऽप्यपामस्ति श्रवणम् ॥ ५ ॥ अश्रुतत्वादितिचेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ६ ॥ स्थितमेतज्जीवः सम्परिश्वक्तो रंहतीति । तत्र विचार्यते । सर्वे जीवाः सम्प- रिष्वक्ता गच्छन्ति, आहोस्विज्ज्ञानोपयोगिन इति विमर्शः । तत्र पञ्चाहुतिब्राह्म- णे नाधिकारिणः श्रुताः । वेदे हि श्रुतानुसारिकल्पना । अतो विशेषस्याश्रुत- त्वात् सर्वेषामेव पञ्चाहुतिप्रकार इति चेत् । न । इष्टादिकारिणां प्रतीतेः । साधारण- पक्षं दूषयति । कुतः । इष्टादिकारिणां प्रतीतेः । इष्टादिकारिणः प्रतीयन्ते श्रद्धा- भाष्यप्रकाशः। तत्रेति । सकामे यष्टरि । फल एव श्रद्धा आदर उपादेयबुद्धिविशेष इति यावत्, न कर्मणि । तथाच श्रद्धाया अयं स्वभावो यत् स्वाश्रयं स्वविषयं करोतीति गीतावाक्यादवधार्यते । अतो निष्कामस्य कर्मण्येव श्रद्धेति तादृशकर्तुः कर्मात्मकत्वं बोधयितुं श्रद्धाप्रयोग इत्यर्थः । एवमुपपादनेन सिद्धमाहुः तत इत्यादि । सूत्रात् सिद्धमाहुः तस्मादित्यादि ॥ ५ ॥ अश्रुतत्वादितिचेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः॥६॥ अस्या आहुतेः फलं विचारयितुं किञ्चि- दाशङ्क परिहरतीत्याहुः स्थितमित्यादि । स्थितमिति । निर्धारितम् । ननु निर्णीते संशयस्योच्छि- न्नत्वात् को विचारांश इत्यत आहुः सर्व इत्यादि । संशयबीजं तु विशेषाश्रवणम् । उपकारार्थं देवानां प्रवृत्तिश्च । पूर्वपक्षांशं व्याकुर्वन्ति तत्रेत्यादि । नाधिकारिणः श्रुता इति । न श्रुता इत्यन्वयः । सिद्धान्तांशं व्याकुर्वन्ति इष्टादिकारिण इत्यादि । श्रद्धापदेन देवकर्तृत्वेन चेति । 'यो वै श्रद्धामनारभ्य यज्ञेन यजते, नास्येष्टाय श्रद्धत' इत्यश्रद्धालुनिन्दया 'उभयेऽस्य देवमनुष्या इष्टा यः श्रद्धते' इति श्रद्धालुस्तुत्या च श्रद्धावत एव यज्ञः फलमुख इति पूर्वकाण्डे लभ्यते । अत्र रश्मिः। सौत्राणां 'ता एवोपपत्ति'रितिशब्दानां व्याख्यानभूतेन । प्रातिकूल्यमिति । चन्द्रमसोऽब्जातत्वेन मनो- जातत्वबोधकश्श्रुतिविरोधरूपप्रातिकूल्यम् । दर्शयन्तीति । स्वमतोक्तयैव दर्शयन्ति स्म श्रद्धे- त्यादीति । कामनया कृतो होमस्तद्व्यावृत्त्यर्थ इति भाष्यार्थः । विभजन्त इति । सकामानिष्काम- त्वेनोभयं यष्टारं विभजन्ते तत्रेत्यादीति । एवकारव्यवच्छेद्यमाहुः न कर्मणीति । अग्रिमभाष्यस्य पिण्डि- तार्थमाहुः तथा चेति । स्वाश्रयं यजमानम् । स्वं श्रद्धा तद्विषयं कर्म तत्करोतीति 'यो यच्छ्रद्धः स एव स' इति गीतावाक्यादवधार्यत इत्यर्थः । तथा च भाष्ये आश्रयस्य जीवस्य । विषयः कर्म । तद्भावजनकत्वात् । तस्मादित्यादीति । प्रथम इति । उपक्रमे ॥ ५ ॥ अश्रुतत्वादितिचेन्नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः ॥ ६ ॥ अत्राविना पूर्तम् । 'अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्त इत्युपासते ते धूममभिसम्भवन्ती'ति श्रुतेः । परीति । भगवान् व्यासः । विशेषेति । अधिकारिविशेषाश्रवणम् । अत्र संशयादिकं सौत्रम्, न त्वधिकरणत्वसमर्पकम् । विषयवा- क्यपदाभावात् । एवेति । अश्रद्धाव्यवच्छेदकोयम् । फलमुख इति । फलोपायः । 'मुखं निःसरणे 1563

२८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० १ अ० १ सू० ७. पदेन देवकर्तृत्वेन च । सोमभावसाम्याच्च । इष्टादिकारिणां धूममार्गव्युत्पादने सोमभाव उक्तः । अत्रापि प्रथमाहुतिफलं सोमभाव उच्यते । अतः श्रुतिसाम्या- दपि इष्टादिकारिणो रंहन्तीति सिद्धम् ॥ ६ ॥ भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथाहि दर्शयति ॥ ७ ॥ किञ्चित् दूषणं परिहरति । ननु यदि श्रुतिसाम्येन सोमभावाविष्टादिकारिणो रंहन्तीत्युच्यते, तदा सोमभावे तेषामनिष्टं श्रूयते, 'तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ती'ति, समानश्रुतौ च 'आप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ती'ति चन्द्रदृष्टान्तेन ते च भक्ष्यन्ते, ततश्च देवाः खाद्यं पर्जन्येऽग्नौ कार्यं जुहुवुः, अतः भाष्यप्रकाशः। च श्रद्धापदेनोक्तरीत्या निष्कामकर्तारो लभ्यन्ते । देवानां च प्रत्युपकारस्तेषामेवावश्यक इति होमं प्रति देवानां कर्तृत्वेन च त एव प्रतीयन्ते । सोमभावसाम्याच्चेति तृतीयं हेतुं गृहीत्वा विभजन्ते इष्टादिकारिणामित्यादि । धूममार्गे 'आकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजे'ति 'तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवती'ति चोच्यते । अतः श्रुतिसाम्यात् पूर्वोक्तेष्टादिकारिण एव रंहन्ति, न सर्वे इति सिद्धमित्यर्थः ॥ ६ ॥ भाक्तं वानात्मवित्त्वात् तथाहि दर्शयति ॥७॥ सूत्रमवतारयन्ति किञ्चिदित्यादि । किं तदित्याकाङ्क्षायामाशङ्कामुखेन व्युत्पादयन्ति नन्वित्यादि । तदिति । सोमात्मकं द्रव्यम् । रश्मिः । वक्रे प्रारम्भोपाययोरपी'ति विश्वात् । उक्तेति । तत्र फल एवेत्यादिभाष्योक्तरीत्या । तेषामिति । इष्टादिकारिणामेव । 'देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्त्वि'तिवाक्यादेवकारः । त एवेति । इष्टा- दिकारिणः । 'यो वै श्रद्धामनारभ्ये'त्यायुक्तश्रुतेरेवकारः । तृतीयमिति । उपपत्तेश्चेत्यनुवर्तत इति । विभजन्त इति । प्रासङ्गिकत्वं सूचयन्तो व्याख्यान्तीत्यर्थः । एकसम्बन्धिज्ञानमपरसम्बन्धिसमारक- मित्याशयेनाहुः धूमेति । छान्दोग्येऽस्ति । अभिप्रायमुन्वन्तीति पूर्वेणान्वयः । एवेति । सर्वव्यवच्छेदकः ॥ ६ ॥ भाक्तं वानात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति ॥७॥ आशङ्केति । मुखं प्रारम्भः । 'मुख- निःसरणे वक्त्रे प्रारम्भोपाययोरपी'ति विश्वः । नन्वित्यादीति । समानेति । बृहदारण्यके छान्दोग्यस- मानश्रुतौ । एनानिति । धूममार्गेण सम्भूतान् कर्मिणः । तत्रेति । सोमलोके । भक्षयन्तीति । अयमर्थः । 'ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति तांस्तत्र देवा यथा सोमं राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेनांस्तत्र भक्षयन्ति' । अत्र ते कर्मिणः चन्द्रं प्राप्यान्नं जलं भवन्ति । चन्द्रस्याप्पुष्पत्वात् । अन्नस्य जलवाचकत्वात् । तान् कर्मिणः । तत्र चन्द्रलोके । देवाः कर्मठाः । यथा सोमं राजानमिति । च(न्द्र)मसं सोमवल्लीरसम् । 'सोमोऽस्माकं ब्राह्मणानां राजे'ति वाक्यात् । अस्मानाप्यायस्व आप्यायनं कुरुष्वेति प्रार्थयन्ति । अपक्षीयस्व कर्मान्तःपातित्वात्कर्मरूप- पस्त्वमपक्षीयस्व । कर्मणामाप्यायनापक्षयजनकत्वात् । एवमाप्याय्याय पुनःपुनराप्यायनं कृत्वा भक्षयन्ति यथायं दृष्टान्तः, एवं तानन्नभूतान् जलभूतान् तत्र चन्द्रलोके भक्षयन्ति । छान्दोग्ये 'षोडश- कलः पुरुष' इत्युक्तेः । तत्रा'प्यायस्वापक्षीयस्वे'ति वर्तते । तत्र द्रष्टव्यम् । यद्वा । भक्षणं भाष्यीयं 'प्रथमां पिबते वह्नि'रित्यादि वक्ष्यमाणम् । चन्द्रेति । सोमवल्लीरसद्दृष्टान्त उक्तोऽन्यैः, अत्र तु चन्द्रदृष्टान्त उच्यते । तेन षोडशकलः पुरुषः महाचम(स)स्य मतेन तैत्तिरीयोक्ततृतीयचन्द्रांशः । तेन दृष्टान्तेन ते कर्मिणश्च भक्ष्यन्त इत्यर्थः । तत इत्यादि । खाद्यत्वात् । खाद्यं आत्मरूपान्नम् । कथमिति । 1564

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । २९ पञ्चाहुत्यभाव इत्याशङ्क्य, परिहरति वाशब्दः । तेषां सोमभावो गौणः । भक्षणं च । प्रकृतेप्यङ्गारत्वाच्चन्द्रमसः कथमाहुतिफलं भवेत् । सोमभावस्य भाक्तत्वमग्रे निरूपयिष्यामः । इदानीं भक्षणस्य गौणत्वं निरूपयति । अन्नभावे हि मुख्यं भक्षणं भवति । तदन्यस्यान्नभावो नोपपद्यते । ब्रह्मज्ञाने तु भवति । 'स सर्वं भवति । तद्वैतत् पश्यन् ऋषीर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यश्चे'ति । प्रकृते तु तन्न । अनात्मवित्त्वात् । तथा सति मोक्ष एव भवेत् । अतो परिहारं व्याकुर्वन्ति तेषामित्यादि । गौणत्वे हेतुमाहुः प्रकृतेपीत्यादि । तथाच चन्द्रमसः स गौणश्चेत्, एतेषां सुतरां गौण इत्यर्थः। ननु सोमभावस्य गौणत्वं नात्र विवक्षितम्, सूत्रे भाक्तपदस्य नपु

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text into clean Devanagari Markdown:

भक्षणमपि गौणम् । तथाहि । श्रुतिरेव गौणभावं शब्दस्य बोधयति । 'अथ योऽन्यां देवतामुपास्त' इत्यत्र यथा पशुशब्दः, एवमत्रापि भक्षणं सहक्रीडनं सेवकभावः । चन्द्रतुल्यापदेशाय तथा वचनम् । तथा सति तेषाममरत्वेन तथा श्रुतिः । चन्द्रस्य भक्षणं तु क्षयादनुमीयते श्रुत्या, 'प्रथमां पिबते वह्नि'रित्यादि- भाष्यप्रकाशः । व्याकुर्वन्ति तथाहीत्यादि । श्रुतिरिति । 'यावत्सम्पातमुषित्वे'त्यादिश्रुतिः । पशुशब्द इति । पशुतुल्यत्वबोधको गौण इति शेषः । एवमत्रापीत्यादि । यथा 'श्रियं भुङ्क्ष्व' इत्यत्राभ्यवहारो भोग एव, न तु चर्वणादिकम्, तथात्रापि भक्षणं क्रीडनादिकमित्यर्थः । नन्वेवमुपचारस्य किं प्रयो- जनम्, न हि प्रयोजनं विना उपचारोपि युक्त इत्याशङ्कायां तत्प्रयोजनमाहु

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into clean Unicode Devanagari Markdown:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ३१ रूपया । देवानामभक्षणं भगवदवयवानामेव । अशनानशने तस्याविरुद्धे । आधि- भौतिकानां देवानांमशनमेव । तस्मात् भक्षणस्य गौणत्वात् सोमभावे न काचि- च्चिन्ता ॥ ७ ॥ इति तृतीयाध्याये प्रथमपादे प्रथमं रंहत्यधिकरणम् ॥ १ ॥ भाष्यप्रकाशः तन्नाशे यः श्रुत्यन्तरे भोगसद्भावः प्रतिपाद्यते, स सोमलोके विभूतिमनुभूय पुनरावर्तत इति । आनन्दमीमांसायां च 'ते ये शतं पितॄणां चिरलोकलोकानामानन्दाः, स एकः कर्मदेवानामा- नन्दः, ये कर्मणा देवानपियन्ती'ति विरुध्येत । एतेनैव भिक्षूक्तमप्यपास्तम् । अतस्तेषां तद्गौणमेवेत्यर्थः । ननु 'न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्ती'ति श्रुत्यन्तरे दे

१२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० १ अ० २ सू० ८. कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥ ८ ॥ (३.१.२.) प्रथमाहुतिः सफला विचारिता । द्वितीयां विचारयितुमधिकरणारम्भः । सोमस्य पर्जन्यहोमे वृष्टित्वमिति । सोमाद्बृष्टिभावे रूपरसादीनां हीनतया प्रती- यमानत्वाद् यागस्यावान्तरफलं तत्र भुक्तं इति निश्चितम् । तत्र संशयः । किं सर्वमेवावान्तरफलं तत्र भुङ्क्ते, आहोस्विदनुशयवान् वृष्टिर्भवतीति । सद्वासनयाग्रिमजन्मनि सदाचारयुक्त एव स्यादिति । 'आचारहीनं न पुनन्ति वेदा' इति बाधोपलम्भेः । अतो विचार उचितः । तत्रावान्तरफलस्यावशेषे अवान्तरफलत्वबाधाज्ज्ञानौपयिकशरीरभावादेव सदाचारसिद्धेः प्रयोजनाभावान्निरनुशय एव वृष्टिभावं प्राप्नोतीत्येवं प्राप्ते, उच्यते । भाष्यप्रकाशः । कृतात्ययेनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥ ८ ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः प्रथमेत्यादि । ननु द्वितीयायां किं विचारणीयम्, येनायं संरम्भ इत्यत आहुः सोमस्येत्यादि । सोमादिति । सोमभावानन्तरम् । निश्चितमिति । 'सोमं राजानं जुह्वति, तस्या आहुतेर्वर्षं सम्भवती'ति सोमाद्दीनभावबोधिकाया आहुतिफलश्रुत्यैव निश्चितम् । तत्र संशय इति । तत्र भोगे संशयः । अनुशयवानिति । अनुपश्चाच्छेते, कर्मफलभोगानन्तरं तिष्ठति यः शेषः, सोऽनुशयस्तद्वान् । नन्वेतद्विचारस्य किं प्रयोजनम्, यथाकथञ्चिदस्त्वित्यत आहुः सद्वा- सनयेत्यादि । तथाच सर्वस्य स्वभावाधीनतयोभयविधं कर्म संभवति, तत्र निरनुशयत्वे, पूर्वकृतदुष्कर्मभोगस्यानुक्तत्वात् तदनुवृत्त्या कपूययोनित्वमापद्येतेति तद्विचार उचित इत्यर्थः । एवं विचारावश्यकत्वं समर्थयित्वा पूर्वपक्षमाहुः तत्रेत्यादि । रश्मिः । कृतात्ययेनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ॥ ८ ॥ सोमभावेति । श्रद्धायाः सोमभावानन्तरमितिशेषः । सोमादितिभाष्ये भावप्रधानः । भाष्ये श्रद्धारूपस्य जीवस्य सोमं प्राप्य वृष्टिभावे इत्यप्यर्थः । रूपरसादीनामपाकानां हीनतया वृष्टेः सोमाद्धीनत्वं प्रत्यक्ष- सिद्धं यागस्य मुख्यं फलम् । स्वर्गोऽवान्तरं फलम् । तत्रेति वृष्टिभावे । भुङ्क्ते । रूपरसादीनामित्यत्रा- दिशब्देन शब्दगन्धस्पर्शाः । प्रकृते । आहुतीति । एवकारोऽन्यस्य शब्दस्य व्यवच्छेदकः । भाष्ये । सर्वमेवेति । सामान्ये नपुंसकम् । एवकारो विशेषव्यवच्छेदकः । तत्रेति । वृष्टि- भावे । प्रकृते । अन्विति । 'भवेदनुशयो द्वेषे पश्चात्तापानुबन्धयो'रिति विश्वादनुबन्धेऽनुशयशब्द इति भावः । यः प्रारब्धसन्नित्क्रियमाणेषु कर्मसु यत्किञ्चित्कर्मजन्यभोगसाधक सामग्रीशेषः । एतद्वीति । अनुशयरूपकर्मणो विचारस्य । यथेति । अनुशयवत्त्वेनाननुशयवत्त्वेन वा । अत आहुरिति । अतो द्वितीयकोटौ हेतुमाहुरित्यर्थः । स्वभावेति । गीता पञ्चमाध्याये 'न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तत' इति वाक्यात् । उभयेति । कपूयरमणीयो- भयविधम् । निरनुशयत्व इति । निष्क्रान्तमनुशयपदान्निरनुशयं सूत्रं तत्त्वे । तद्विचार 1568

कृतात्ययेऽनुशयवान् । कृतस्य सोमभावस्यात्यये नाशे सति अनुशयवान् अवान्तरफलसाधकलेशसहित एव वृष्टिभावं प्राप्नोति । कुतः । दृष्टस्मृतिभ्याम् । दृष्टं तावत् भोगसाधकमूलद्रव्यनाशेऽपि भोगसाधकतादृशदेहध्वंसादिसहित भाष्यप्रकाशः । अयमर्थः । आहुतिभिर्द्युलोके नीतानां द्युलोकाग्नौ देवकृतहोमोत्तरं सोमभावः । ततः पर्ज- न्याग्नौ हुतानां तेषां वृष्टिभावः । स हि न तत्कालमेव, किन्तु कृतकर्मभोगान्ते इति चन्द्रमण्डल- मारूढानां धूममार्गीणामवस्थाबोधिका 'आकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति, तस्मिन् यावत्सम्पातमुषित्वाथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशाद्वायु'मित्यादिका श्रुत्यावसीयते । सम्यक् पतत्युत्पतत्यस्माल्लोकात् स्वर्गलोकमिति व्युत्पत्त्या सम्पातपदेन कर्मबोध-