अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यनंorकर्मेति वेदाध्ययनं? Let's read: कर्मणीति क्रियते इति कर्मेति वेदाध्ययनं 'साङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इति अर्थस्यात्यन्ताप्र-Wait,अर्थस्यात्यन्ताप्रवेशात्(next line:विवेशात्कर्मपदेनैव? No, line 30 starts with विवेशात्? Ah, प्र-at end of L29,वेशात्on L30? Look at L30:विवेशात्? Wait, प्र-on L29, so L30 isवेशात्orविवेशात्? Let's look at L30 first word: विवेशात्कर्मपदेनैव? No, is it प्र-at L29 end? At L29 end:अर्थस्यात्यन्ताप्र-At L30 start:विवेशात्? Wait, why would it be प्रविवेशात्? Wait, प्रवेशात्! Is the first letter of L30 वे? Look at L30 start: वेhas an e-matra, but wait, there is a letter before it:वि? No, look at the glyph: it's वेorवि? Wait! In प्रवेशात्, प्र-` is at

) Then: द (6) - wait, is it 'तद्व्याप्यपदार्थः'? Look at the glyphs: त, then an conjunct: द्य or द्व or व्याप्य? Wait, there is 'स्त', then: द् (d) या (yā) प (pa) दा (dā) र्थः (rthaḥ) Wait, is that 'तद्यापदार्थः' or 'तद्व्याप्यपदार्थः' or 'तद्वाच्यपदार्थः'? Wait, look at: 'वाच्य'? No, it doesn't look like 'च्य'. What about "तद्याप्यपदार्थः"? No, "तद्व्याप्यपदार्थः"? Wait, let's look at: 'त' then 'द्या'? Could it be 'तद्यावत्पदार्थः'? Wait, what is the word in the text being commented on? Look at line 8: "तथात्वेऽपि क्रियमाणे कर्मणि श्रुतिविरोध इत्यर्थः ।" Wait, why does Raśmi say: "... इति ब्राह्मण्यादि... स्वाभावे प्रकारत्वात् ।" What is the word before "इति"? Look at line 15: "अन्यथात्व इति"? Wait! Is that word "अन्यथात्व"? Look at the letters of the bold word in line 15: अ (a) न्य (

करणं च द्योतयति । अथवा सर्वपदार्थानामनेका प्रतिपत्तिर्बहुधोपयोगो वेदे दृश्यते । यथा चतुर्धाकरणादि, परिधिप्रहरणादि, तुषोपवापादि, तद्विद्यमाने क्रियते, नाविद्यमाने । तथा यत्र ये पदार्था न सन्ति तत्र कर्म तदभावेऽपि भवति । तथाहि दृश्यते । पर्वते सोमवाहकाऽनोऽभाववत् । 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः' । भाष्यप्रकाशः । अग्निहोता आश्विनाध्वर्यू उभौ हि वै देवाना५ शमितारौ अग्निगुधापापचेत्यादिश्रुत्या ज्ञेयम् । प्रकारान्तरेण हेतुं व्याकुर्वन्ति अथवेत्यादि । नाविद्यमाने इत्यन्तमेकधा प्रतिपत्तिर्व्याख्याता । प्रकारान्तरं दर्शयन्ति तथा यत्रेत्यादि । सोमवाहकाऽनोऽभाववदिति । सोमवाहकं यदनः शकटं तदभाववत् । तथा च कृष्णलेष्ववघातो यथा वैतुष्यरूपद्वारबाधाल्लुप्यते, तथात्र मार्गरूपद्वार- बाधादनोऽपि लुप्यत इति तस्मि

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७०९ 'इति संभृतसंभारः पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनेवाजायमीश्वरम्' ॥ इत्यादिवाक्यैः सर्वसंभृत्युपपत्तिश्च । आधुनिकान् प्रति वेदविभागाज्जैमि- नेस्तथा निर्णयः । तस्मात् कर्माधिकारः कर्मकरणं चोपर्यपि सिद्धम् ॥ २७ ॥ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २८ ॥ ननु मास्तु कर्मकरणे विरोधः । शब्दे तु भविष्यति । अर्थज्ञानानन्तरं हि कर्मकरणम् । वेदादर्थज्ञानम् । तत्र साध्यादीनां वेद एव कर्मकरणं श्रूयते । तत्र भाष्यप्रकाशः । त्यादि । एतेन देवतासद्भावोऽप्युक्तः । पुरुषावयवरूपाणां तेषां सम्पादिति । तथाच प्राथ- मिकानां यागे भगवान्नेव देवतातत्स्थानापन्नः । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्तीति । अतो देवता- न्तराभावेऽपि न तेषां कर्मकरणे विरोध इत्यर्थः । तर्हि जैमिनीयस्मृतेः का गतिरित्यत आहुः आधुनिकेत्यादि । तथा चासर्वज्ञान् प्रत्येकवेदज्ञस्य मनुष्यमात्राधिकारनिर्णय इत्यर्थः । तेन, 'जैमिनीये च वैयासे न विरोधोऽस्ति कश्चन' इति पुराणवाक्यमपि समर्थितं ज्ञेयम् । अन्ये तु देवानां विग्रहाङ्गीकारे एककालिकनानायागेषु तत्सन्निधानविरोध इत्येवं व्याख्याय सौभर्यादिवद्योगेनानेकशरीरग्रहणमनेकप्रतिपत्तिपदार्थत्वेन व्याख्याय समादधते ॥ २७ ॥ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २८ ॥ आद्यशङ्कां व्याकुर्वन्ति नन्वित्यादि । पूर्वोक्तरीत्याधिकारव्यवस्थापनेन देवेषु कर्तृत्वापादनात् तैः कर्मकरणे मास्तु रश्मिः । वदिष्यन्तः पुराणमतप्रतिपन्नप्रकारान्तरं च वदन्तः प्रतिनिधिरूपप्रकारान्तरं वदन्त एव हेतुमाहुः पुरुषेति । एतेनेति संभृतेति भाष्यमपि विवृतम् । यज्ञेनेति श्रुतौ यज्ञपदार्थद्वयमुक्तम् । ग्रन्थकर्तृमते पुराणेनोपबृंहणं श्रुतेरिति श्रुत्युपबृंहणं ज्ञेयमत एवोपबृंहकत्वेन संभृतेति भाष्यमुप- न्यस्तम् । प्रतिनिधिः षष्ठस्य तृतीये पादे चतुर्थेऽधिकरणे व्रीह्यादिद्रव्याभावे तत्प्रतिनिधिनिष्पाद्यं कर्म भवति न तु श्रुतद्रव्याभावे कर्मलोप इति चिन्तितम् । एकं सद् ब्रह्म । देवेति इदं देशादेरप्युप- लक्षणम् । भाष्ये । इत्यादीति आदिपदेनेतिहासोक्तं प्रकारान्तरं 'स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च' इति गीतोक्तं प्रकारान्तरम् । शोभनैर्निगमैर्युतस्य भाष्यशब्दार्थयोः सङ्गरहितस्य वेदसाध्ययनं यज्ञ इति । जैमिनीति षष्ठाध्यायोक्तस्य चातुर्वर्ण्यमविशेषादित्यधिकरणरूपायाः । प्रत्येकेति प्रथमस्कन्धे सामगो जैमिनिः कविरिति सामगुरेकैकवेदज्ञस्य । तेनेति सूत्रभाष्ययोः जैमनिनाम्ना । अन्ये त्विति शंकराचार्य्यादयः । सौभर्यादीति नवमस्कन्धस्य षष्ठेऽध्याये इदमुपाख्यानमादिपदेन योगी इदं च रामानुजभाष्ये शंकरभाष्ये तु बृहदारण्यकशाकल्यब्राह्मणस्था श्रुतिः 'कति देवा' इत्युपक्रम्य त्रयस्त्रिंशत्त्वेन देवा इत्येकैकस्यैव देवतात्मनोऽनेकरूपतां दर्शयति प्राणैकरूपतां च दर्शयति कतम एको देव इति प्राण इतीति श्रुतेः । स्मृतिश्च । 'आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ । योगी कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महींश्चरेत्' ॥ इति स्थितम् । अत्र देवतात्वेनानेकप्रतिपत्तेरविरोधः । सिद्धान्ते तस्य स्वयजने किं फलं वृत्तमिति चिन्त्यम् ॥ २७ ॥ शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २८ ॥ भाष्ये । वेदादेरिति पदमन्यपदापेक्षितैः सत्त्वात् । प्रकृते । 'उत्पत्तरावित्यादि प्रबन्धाद्विकलितम् । 709

७१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ८ सू० २८ ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधः । अन्यकल्पनायां त्वनवस्था । व्यवस्थापकाभावात् । वेदो वस्तूनां वृत्तान्तं वदन् वस्तूनामधिकारं वदेत् । वदन् वा कथमनित्यो न भवेदिति चेन्न । अतः प्रभवात् । अतः शब्दात् प्रभवः शब्दोक्तपदार्थानाम् । वेदोक्ताः सर्व एव पदार्था आधिदैविका एव पुरुषावयवभूताः । सर्वानु- कारित्वाद् भगवतः । अतो नामप्रपञ्चो वेदात्मको भिन्न एवाङ्गीकर्तव्यः । स केवलं शब्दैकसमधिगम्यः । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य इति । अतस्तस्य प्रपञ्चस्य भाष्यप्रकाशः। विरोधस्तथापि शब्दे तु भविष्यति । कथमित्याकाङ्क्षायां व्युत्पादयन्ति अर्थेत्यादि । ज्ञाने कर्मकर्तृविरोध इति तत्र वेदजन्यज्ञाने विचार्ये तस्य ज्ञानस्य साध्याख्यदेवसाध्ययागात्मक- कर्मरूपविषयसापेक्षत्वात् तत्कर्तॄणां साध्याख्यदेवानां तद्यागार्थं प्रवृत्तत्वेन वाक्यार्थप्रमिति- समये तस्य विषयत्वाभावेनोत्पत्तौ इतो चात्माश्रयाज्ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधः । श्रुतौ यागकर्तृणां भूतत्वेन निर्देशाज्ज्ञानविषयभूतानां समनन्तरभाविज्ञाने कर्मकर्तृविरोध इति वा । न च ते साध्याख्या देवाः, सा यागव्यक्तिभ्यान्यैवेति युक्तम् । अन्यकल्पनायां त्वनवस्था । व्यवस्था- पकाभावात् । तस्माद् वेदो वस्तूनां वृत्तान्तं वदंस्तेषामधिकारं वदेत् । ततश्चेवमधिकारं वदंस्त- दानीमर्थाभावेन शब्देऽर्थसंबन्धस्याशक्यवचनत्वादानीन्तनेन तेन संबन्धं प्राप्नुवन् पदपदार्थ- संबन्धद्वारा शब्दस्य पाञ्चाल्यत्वं संपादयन् कथमनित्यो न भवेत् । तथाच देवानां कर्माधिका- राङ्गीकार एवं शब्दे विरोध इत्यर्थः । परिहारांशं व्याकुर्वन्ति अतः शब्दादित्यादि । प्रभव इति प्रकर्षेण भवो विद्यमानता । तथाच शब्दोक्तपदार्थानां शब्दादेव नित्यतावधारणात् पूर्वोक्तो विरोध इत्यर्थः । तदुपपादयन्ति वेदोक्ता इत्यादि । सर्वानुकारित्वादिति सर्वमनुकारि यस्य तादृशत्वात् । अतोऽनुकारिणः सकाशादनुकार्यस्य भिन्नत्वात् । अत इति वेदेकवेद्यत्वेन लौकिकप्रमाणाविषयत्वात् । वेदात्मक इति ज्ञानात्मकः । तथाच साध्यादिभिर्देवैर्वेदाइद्द- गम्यमानस्य प्रपञ्चस्य भिन्नत्वात् तेनैव सह पदानां संबन्धान्न ज्ञाने कर्मकर्तृविरोधो, न वा रश्मिः। ज्ञाने कर्मकर्त्रीति भाष्यात् । ज्ञाताविति वृत्तिमात्रे । ज्ञान इति शाब्दे कर्मकर्तॄणां देवानां साध्यादीनां भूतवर्तमानत्वाभ्यां विरोधः सहानवस्थानात् । श्रुताविति 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः' इति श्रुतौ अयजन्त इति लङा तथा निर्देशादित्यर्थः । ज्ञानेति भूतवर्तमानत्वाभ्यां कर्मकर्तृविरोधमुक्त्वा कर्मकर्तृत्वार्भ्यां विरोधमाहुः ज्ञानचीति । साध्यादीनां कर्तृत्वेन ज्ञानविषयभूतानां कर्मत्वेन समनन्तर- भाविशाब्दज्ञाने । अन्येति भाष्यं विवृण्वन्ति स न च त इति ते भूतत्वेन प्रतीयमाना सा भूतत्वेन प्रतीयमाना । शब्दादेवेति । ननु 'वाचा विरूप नित्यया' इति श्रुत्या शब्दरूपया वेदस्य नित्यत्वेप्यर्थस्य नित्यत्त्वां कः शब्दः इति चेन्न 'अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा' इति श्रुत्यात् विरूपया विविधरूपया । न उच्छित्तिर्येषां ते अनुच्छित्तयः अनुच्छित्तयो धर्मा यस्यैतदनुच्छित्तिधर्मा । सर्वमिति सर्व जगत् अनुकार आत्मानुकारो यस्यास्ति तादृशं यत् संबन्धि सदेव । अत इति इदं भाष्यीयं पदं व्याख्येयम् । अनुकारि जगत् अनुकार्य आत्मा ज्ञानात्मक इति । 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः' इति जैमिनिसूत्रात् । 'नारायणपरा वेदाः' इति वाक्यात् । भिन्नत्वादिति आधिदैविकत्वेन भिन्नत्वात् । भूतभावित्वे कर्मकर्मप्रतिपादकवेदयोरनुगम्येते नित्यत्वे तयोः शुद्धत्वान्नित्ये 710

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७११ नित्यत्वान्न विरोधः शब्दे । कथमेवमत आह । प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । प्रत्यक्षं ताव- दिदानीमपि यजमानो यजमानकुल्यस्त्वृत्विजश्च स्वकुल्यं वेदादेवावगच्छन्ति । न चाकृतिमात्रवाचकत्वेनाविरोधः । सर्वत्र लक्षणाप्रसङ्गात् । यः सिक्तरेताः स्यादित्यादिषु विरोधश्च । भाष्यप्रकाशः । वेदानित्यत्वम् । भूतभावित्वव्यवहारकालेऽपि तद्धर्मवत्त्वेन तस्य सत्त्वात् । अन्यथा भूतत्व- भावित्वयोर्निराश्रयत्वप्रसङ्गेन तयोर्धर्मत्वस्य व्यवहारस्य चोच्छेदप्रसङ्गात् । अतो न विरोधः शब्द इत्यर्थः । अत्र प्रत्यक्षविरोधमाशङ्कते कथमित्यादि । युक्तिं व्याकुर्वते प्रत्यक्षम- त्यादि । वेदादेवावगच्छन्तीति । सिद्धमेव कुल्यं वेदादेव वृद्धव्यवहारादिनावगच्छन्ति । तथा च यथा कर्म तदेकगम्यं तथा पदार्था अपीत्यर्थः । ननु

An accurate, line-by-line transcription of the page into Devanagari Markdown:

यानुसरणेनाविरोधसाधनमसङ्गतमित्यर्थः । अनुमानपक्षस्त्वतिशिथिलत्वाद् भाष्ये नोद्धृत इति ज्ञेयम् । नन्वस्तु लक्षणा, जैमिनेरप्यभिमते आदरणीयत्वात् प्राचीनवृत्तिकारैरेकवाक्य- सैवादृतत्वादित्यत आहुः य इत्यादि । अयमर्थः । न हि सर्वत्र वेदे शक्ता एव शब्दाः प्रयुज्यन्ते । किंतु यौगिका अपि । यथा, यः सिक्तरेताः स्यात् प्रथमायां तस्य सिकता- मुपदध्यादिति सिक्तरेतःपदम् । न हि तत्राकृतिः काचित् संभवति, या व्यक्तिरूपं सिक्तरेत- समाक्षिपेत् । किंतु सिक्तरेतस्त्वं तत्रोपाधिः । स च रेतःसेकानन्तरभावित्वाद नित्य इति । अवयवशक्त्या बोधनेऽपि सिक्तत्वं सेकानन्तरभावित्वाद नित्यमतस्तत्र पदसंबन्धाङ्गीकारे शब्दा- नित्यत्वस्यापरिहारो दोषतादवस्थ्यमित्यर्थः । ननु नास्माभिर्जातावुपाधौ वा शक्तिराद्र

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७१३ न च प्रवृत्तिनिमित्तस्यैव वाच्यत्वम् । प्रवृत्तिवैयर्थ्यापत्तेः । संकेतग्रहविरो- धाच्च । सर्वस्यापि पदार्थस्य भगवत्त्वस्यानुपस्थितियोधः । संकेतग्रहेऽपि । भाष्यप्रकाशः। तु पदप्रवृत्तिनिमित्ते । स कोऽप्यस्तु । तस्य नित्यत्वान्न कोऽपि दोष इत्यत आहुः न च प्रवृत्तीत्यादि । प्रवृत्तिनिमित्तस्य धर्मस्य सर्वत्र नित्यत्वैवेति नियमाभावान्नित्यसंबन्धाभावे च तेन व्यक्त्यनाक्षेपात् तां विना कार्यासंभवे पदप्रवृत्तिवैयर्थ्यापत्तेरित्यर्थः । अथ तादृशस्या- प्यर्थबलादाक्षेपकत्वमाक्षेपश्चोपनय इति विभाव्यते तदा दूषणान्तरमाहुः संकेतेत्यादि । तादृ- शस्थले हि संकेतग्रहो व्यवहारादिना वाच्यः । तत्र व्यवहारादिस्तु व्यक्तावेव पर्यवस्य- त्यनुपस्थिते प्रवृत्तिनिमित्ते संकेतं ग्राहयिष्यति । यदि च नागृहीतविशेषणन्यायेनोपस्थिति- रङ्गीक्रियते तदापि समानसंवित्संवेद्यत्वापातेन विशिष्ट एव शक्तेः पर्यवसानमनित्यत्वानुद्धार इति तद्विरोधादित्यर्थः । ननु मास्त्वेकदेशिमतं तथापि वैदिकसृष्टेरतिरिक्तत्वाङ्गीकारे तस्या अगोचरत्वेनानुपस्थितत्वात् तत्र संकेतग्रहो दुर्लभ इत्यत आहुः सर्वस्येत्यादि । तथाच पूर्वेषां ब्रह्मादीनां भगवद्दर्शनेनोपस्थितेः सुकरत्वाददोषः । ततोऽर्वाचीनानामिदानीन्तनपर्यन्तानां तु रश्मिः । वाच्यम् गोत्वव्यक्तिप्रसिद्धीप्रसंगात् भवति तु गौरितीत्यादिनैयायिकोक्तदूषणानि ज्ञेयानि । स क इति स पदार्थः । प्रवृत्तीति यथा घटपदप्रवृत्तिनिमित्तं घटत्वम् । इति नियमेति जातिमात्रे नित्यत्वा- नियमोस्तु न तु सिकतेरतस्त्वादिषु सामान्यत्वादिषु च । उपनयः इति तर्कः एकवित्तिवेद्यत्वं वा । संकेतेति अस्मात् पदादयमर्थो बोद्धव्य इतीश्वरेच्छानुरूपः संकेतः शक्तिः, अभिधा च तस्य ग्रहो व्यवहारादिभिः । 'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद्व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सांनिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः' ॥ व्यक्ताविति घटोयमित्यादिषु अन्येषां जातावभावात् । यदि चेति दण्डीत्यादौ न गृहीत- दण्डरूपं विशेषणं यथा सा बुद्धिर्न विशिष्टं घटदण्डिरूपमुपसंक्रामतीति यथाह विश्वनाथः सिद्धान्त- मुक्तावल्यां विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वादिति । एवं विशेषणीभूतजात्याद्यग्रहे विशिष्टाग्रहः संदर्शितः । अनित्यतेति व्यक्तीनामनित्यत्वेनानित्यतानुद्धारः तस्य संकेतग्रहस्य विरोधात् । अगविति । वृद्धव्यवहाराद्यगोचरत्वेन प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धागोचरत्वेन वा । भगवदिति भगवद्दर्शनेन प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वरूपसंबन्धग्रहस्ततो भगवान् भगवत्पदवाच्योऽस्त्रीत्यत्र भगवत्पद- वाच्यभिन्नो भगवन्निष्ठा सचेति शाब्दबोधः । उपमितौ तु भगवत्पदवाच्योयमिति प्रतीतिः । मादृशास्तु यासौ पूर्वमस्माभिरदृष्टा गौः सा नेतरावयवेन सदृशीप्रतीतिमाहुश्चोपमितेः । अतो भगवान् भगवत्पदवाच्य इति शाब्दबोधः । दृष्ट एव श्रेष्ठ इत्युपपत्तिरिति मान्यात्स्नेहे जाते तत्साम्याभ्याम् । 'वेदाक्षराणि यावन्ति कथितानि द्विजातिभिः । तावन्ति हरिनामानि कीर्तितानि न संशयः' ॥ इति वाक्यविसंवाद्याः 'तमुस्तोतारः पूर्व्यं यथाविद ऋतस्य गर्भं जनुषापिपर्तन आस्य जानन्तो नामचिद्विविक्तन् महस्ते विष्णोः सुमतिं भजामहे' इति श्रुत्या ऋषितेन भगवदिच्छया हर्षावेशेन भगवच्छास्त्रेषु प्रसिद्धाः भगवतः । 713

रश्मिः । 'आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः' ॥ इतिवाक्यात् । 'भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत्कूटस्थो रतिरात्मन्यतो भवेत्' ॥ इतिवाक्यात् । मनीषया पदपदार्थसंबन्धरूपायाः शक्तेर्ग्रहः । ननु भगवद्दर्शनं पदार्थो यस्मिन्निति रूपं तत्र कानि पदानीति चेन्न मनीषायाः पदपदार्थसंबन्धग्रहे कारणत्वात् । ननु पदानि तदानीं न सन्तीति चेन्न 'तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरयः' इति वाक्यात् मनीषायां वेदरूपपदसत्त्वात् तथा च श्रुतिः 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्म- बुद्धिप्रकाशम्' इति ब्रह्मणो भगवद्दर्शनं गोपालतापिन्येऽस्ति यो विधातस्मै गोपायती कृष्णः यस्तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशमिति पूर्वपादानन्तरं पादद्वयं गोपालतापिन्ये । अत्रात्मबुद्धिरात्मनो मनसो वर्तनमेकादशधा 'एकादशामी मनसो हि वृत्तयः' इति वाक्याद्यद्यपि वक्तुं शक्यते तथापि वेदप्रसङ्गादात्मनां वैदिकपुरुषशरीराणां वृत्तिवर्तनं हरिनाम्नां ग्रहणमिति यावत् । तस्य प्रकाशरूपं 'मुमुक्षुर्वै शरणमनुप्रपद्येत्' इति श्रुत्यंशेनान्वयः । एवं च वेदा नामसु शक्ताः क्रियायां वेति संकटे 'यावानर्थ उदपाने' इति गीतारूपवाक्यशेषात् इतिहासशरणानां पूर्वोक्तयोर्वैदिकानां क्रियारूपोऽर्थ इति । यद्वा । भगवद्दर्शनेनोपस्थितेरित्यस्यायमर्थः । भगवद्दर्शनान्निजोपस्थितेरिति । अभेदेके । प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानमिति वार्तिकेन तृतीया । तदुक्तं प्रस्थानरत्नाकरे अथ प्रसङ्गादिदं विचार्यते वैदिकपदपदार्थानां भिन्नत्वात् कथं तत्र संबन्धग्रहः कस्य वा संबन्धस्य ग्रह इति । तत्र भगवद्ध्यया वृद्धव्यवहारादिनेति ब्रूमः । अत्रादिपदेन उपमानाप्तावाक्ये ग्रहीतव्ये कथमिति चेदुच्यते यो वै ब्रह्माणमिति श्रुतौ ब्रह्मणो वेदपाठनसाक्षाद्बुद्धिप्रकाशनस्य चोक्तेः । अत्राप्तवाक्याच्छक्तिग्रहः । पुरुषसूक्ते तु शक्रस्य वृद्धव्यवहारेण 'सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन् यदास्ते । धाता पुरस्ताद्यमुदाजहार शक्रः प्रविद्वान् प्रदिशश्चतस्रः तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' इति । अत्र यज्ञः नाम कर्ता वृद्धः प्रयोजकः प्रयोज्यवृद्धो धाता उदाहारकत्वात् । शक्रो बालस्थाने शकु शक्नो स्फातिमन्तीतिरक् शक्नोति स्म । प. भ. । उपमानाच्छक्तिग्रहो यथा पुरुषसूक्ते सहस्रशीर्षा पुरुषः अन्तस्तद्धर्माधिकरणोक्तः 'अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम्' इति श्रुतेः । एतस्य वैश्वानराधि- करणोक्तविरुद्धधर्माश्रयत्वेनाभिव्यापकरूपे मक्तमनोरथाविषये साकारे ब्रह्मणि यतो वाचो निवर्तन्ते इति श्रुतिविषये परब्रह्मपदस्य संकेतग्रहः । तथाहि विराट्सदृशं परं ब्रह्मेति भाष्यादवगत्य अपि संराधने कृते परब्रह्म पश्यति ततः इदं वस्तु परब्रह्मपदवाच्यमित्युपमितिरियं प्रत्यक्षेन्तर्भवतीति प्रस्थानरत्नाकरे । तथा च सर्वस्येति भाष्यस्यायमर्थः । 'पदज्ञानं तु करणं द्वारं तत्र पदार्थधीः । शाब्दबोधः फलं तत्र शक्तिधीः सहकारिणी' ॥ इति भाषापरिच्छेदेन शक्तानां वर्णपदानां वर्णविज्ञानसत्त्वेपि द्वारभूतस्य पदार्थोंपस्थितेर्विषय- त्वादिदैविकत्वेनामावादभावेन शाब्दबोधकारणवैकल्यरूपो दोषः प्राप्तः स न । आधिदैविकाना- मप्यर्थानां भगवत्त्वापेन रूपेणाधिदैविकानामप्युपस्थितेरिति । संकेतग्रहः सहकारी तत्सत्त्वेपि वैया- करणास्तु अर्थसापेक्षशब्दस्वरूपमेव वाचकत्वापरनामकं शक्तिःकारणत्वादित्याहुः, सिद्धान्ते तु सानुकूलतापरपर्याया अनादिवाचकरूपा अर्थगोपाविर्भावकशक्तिरितिफैन नच गौरवम् । परस्य

जमदग्नीनां पञ्चावत्तमित्यनुमानम् । न हि स्वयं जामदग्न्य इति प्रत्यक्षोऽनु- भाष्यप्रकाशः । संप्रदायपारंपर्यात् सर्वस्य भगवदनुकारित्वेन लौकिकतत्सद्दशतयोपमानेन संकेतग्रहसौकर्याददोषः । अन्यथावादिनां त्वज्ञानमेवातो न कोऽपि दोष इत्यर्थः । अतो जैमिनिमते वेदाङ्गाधर्मवगतिरिव व्यासमते वैदिकपदार्थानामप्यवगतिरिति कर्मावगतिप्रत्यक्षेण साधितम् । अनुमानेन साधयितुं श्वाहुः जमदग्नीत्यादि । नच मनुष्यत्ववत् तदपि प्रत्यक्षमिवि वाच्यम् । भारते ब्राह्मण्यविचारे, 'जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते । संकरात् सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः । सर्वे सर्वास्रपत्यानि जनयन्ति सदा नराः' ॥ इति कथनात् । 'द्वयपराधात् कर्तुश्च पुत्रदर्शनम्' इति जैमिनीयसूत्रेऽपि पुत्रदर्शनमात्र- कथनेन तज्जात्यदर्शनसूचनात् । प्रवरानुमन्त्रणश्रुत्या, 'यन्मे माता प्रममाद यच्चचाराननुव्रतम्' इति श्रुत्या च तथा निश्चयात् । नच, बीजाद्योनिर्बलीयसीति प्रसिद्धेर्मातृगोत्राद् गोत्रनिर्णय इति वाच्यम् । 'माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः' इति शास्त्रापेक्षया तस्या रश्मिः । शक्तिर्विविधैवेति श्रुतेः । विस्तरः प्रस्थानरत्नाकरेऽस्ति । वर्णेपु पदेषु च शक्तिः वाक्येषु तु बुद्धिपरि- कल्पिता । संप्रदायेति प्राचां व्यवहाराप्तवाक्योपमानविवृतिपारंपर्यात् । तेषूपमानमाहुः सर्वस्येति सर्वस्यानुकारोऽनुकरणं भगवदनुकारोऽस्यास्तीति भगवदनुकारी तत्त्वात् । लौकिकभगवत्सद्दशतयो- पमानेन । तद्यथा लौकिको भगवान् विराडात्मा तद्गृहिर्गर्भादिभिः भृग्वादिसप्तर्षिपर्यन्तैः देवदा- नवगुह्यकादिभ्यः उक्तं वैदिकविराडवयवसद्दशा लौकिकविराडाख्यातवाचकपुरुषसूक्तोकपदवाच्या इति पश्चात् देवदानवगुह्यकादिभिः यागादिषु ते पदार्था विराडाख्याता दृष्टा तत्र वैदिकविराडवयव- सादृश्यज्ञानं यज्जातं तदुपमितिकरणं तदनन्तरं वैदिकविराडवयवसद्दशाः लौकिकविराडाख्यातवा- चकपुरुषसूक्तोक्तपदवाच्या इत्यतिदेशवाक्यार्थस्मरणं यज्जायते तदेव व्यापारः तदनन्तरं तल्लौकिक- विराडाख्यातवाचकपुरुषसूक्तोक्तपदवाच्या इति ज्ञानं यज्जायते तदुपमितिरिति । तथा च सादृश्यज्ञानेन लौकिकं भगवत्सद्दशताप्रकारेण लौकिकभगवत्सद्दशविशेष्यकेनोपमानेन संकेतग्रहसौकर्याददोषः संकेतग्रहाभावरूपः स न इत्यर्थः । अन्यथेति अनुमाननिवेशनकल्पकत्वं वदतां त्वज्ञानमित्युक्तम् । तत्प्रस्थानरत्नाकरे स्पष्टम् । इत्यर्थ इति इति सर्वसेति भाप्यास्यार्थः । अवगतिरिति नाविदै- मिकत्वेनावगतिरित्येवम् । कर्मेति कर्मणां याजमानादीनामवगतिरिदानीमपीति भाष्योक्तरीत्या प्रत्यक्षं तदात्मकेन प्रत्यक्षेण । साधितमिति अनुमेति । तदिति । जैमिनिमते वेदाङ्गाधर्मवगतिरिव व्यासमते वैदिकपदार्थानामप्यवगतिरित्येवमनुमानेन साधयितुमाहुरित्यर्थः । जमदग्नीत्यादीति । भाष्ये । अवत्तं अवदानम् । प्रकृते । स्वयं जामदग्न्यमिति पाठमङ्गीकृत्याहुः न चेति । तदपीति जामदग्न्यत्वमपि । मान्ये भावप्रधानत्वादतच्छब्दस्य । येनेन्द्रियेण यद्गृह्यते तेनेन्द्रियेण तद्गता जातिः तदभावश्च गृह्यते इति । प्रवरति तस्य मे अग्निरुग्द्रष्टा वायुरुपश्रोताऽऽदित्योऽनुख्याता द्यौः पिता पृथिवी माता प्रजापतिर्बन्धुः य एवास्मि स सन् यजे इति श्रुत्या । तस्याः प्रसिद्धेः ।

"? No, look closely at line 31 end: "प्र" - "व" - "र ्" - "त" - "त" or "प्रवर्तत"? Wait, is that a visarga after प्रवर्तत? Wait, what about the word before "प्रवर्तत": Is that "प्रवर्तत"? Or "पुरुषः प्रवर्तत"? Wait, in Mimamsa: "विधीयते पुरुषः प्रवर्तते" or "विधीयते, पुरुषः प्रवर्ततेति"? Let's check line 31 carefully: "तस्य तिरोभावः । स एवार्थः । लौकिकस्तु संसारहेतुत्वादनर्थः । अत एव विधीयते पुरुषः प्रवर्तत" Wait, does it say "पुरुषः प्रवर्तते"? The 'ते' might have its matra very close or faint. But let's look at line 32: "इति ।" So it could be "प्रवर्तत इति" (sandhi: प्रवर्तत इति or arsha) or "प्रवर्तत इति" -> wait, "प्रवर्तते इति" -> "प्रवर्तत इति"! By sandhi: "प्रवर्तते + इति = प्रवर्तत इति" (लोपः शाकल्यस्य)! Yes! 'प्रवर्तते' before 'इति' becomes 'प्रवर्तत इति'! That is standard Sanskrit sandhi!

Line 32: इति । अत्र भौतिकयज्ञपदार्थेषु भगव

ो गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न"? Wait, let's look at the word before "गोत्रे": य (ya) with ño? "यञो"? Wait, 4.1.106 is an apavada or extends something. Wait, look at line 14: "यञो गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न" Wait, does it say "यञो" or "यूनि"? Look at the characters: य with anusvara/o-matra: य-ञो (yañor) or यूनो? It has a loop like ञ or न? Wait, look at line 18: "यूनश्च कुत्सायां". Here in line 14: "यञो गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न" - wait, in Vritti to "मधुबभ्र्वोर्ब्राह्मणकौशिकयोः": "मधु बभ्रु इत्येताभ्यां गोत्रे यञ् प्रत्ययो भवति..." So "मधुभ्यां गोत्रे यञ् इति वृत्तिरिति चेन्न" or "यञो गोत्रे"? Wait, look at the letter: य (ya) - then a letter with loop - looks like 'ञो' (yañ-o). Wait, could it be "यञो"? No, in "गर्गादिभ्यो यञ्" (4.1.1

७१८ श्रीब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ८ सू० २९

अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ साधिकां विशेषोपपत्तिमाह । अत एव अस्मादेव हेतोर्वेदस्य नित्यत्वम् । सर्वप्रपञ्चवैलक्षण्येन । चकाराद् ब्रह्मतुल्यत्वम् । शब्दब्रह्म वेदपुरुष इत्यादिवा- क्यत्वम् । अस्यास्तु सृष्टेर्ब्रह्मोपादानस्य सर्वज्ञतया कथनं तन्माहात्म्यनिरूपणा- र्थम् । बन्धिका ह्येषा । मोचिका तु सा । अत एव ऋषीणामप्यत्र मोहः । निःश्व-

भाष्यप्रकाशः । स्मृतिं 'सर्वेषां स तु नामानि रूपाणि च पृथक् पृथक्' इत्यादिसमृतिरूपमनुमानं चोपन्यस्य शब्दनिमित्तिकां व्यक्त्युत्पत्तिमङ्गीकृत्य सूत्रं व्याचक्षते । तथा सति, समाननामरूपव्यक्त्यवस्थाना- वश्यकता स्यादित्यवधेयम् ॥ २८ ॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ सूत्रमवतारयन्ति साधिकामित्यादि । व्याकुर्वन्ति अत एवेत्यादि । अस्मादित्यस्य विवरणं, सर्वप्रपञ्चवैलक्षण्येनेति । ननु यदि वैदिकसृष्टिरेव तदा श्रुतौ, यतो वा इमानीत्यादिषु ब्रह्मण एवत्सृष्ट्युपादानत्वकथनं निष्प्र- योजनकं स्यादित्यत आहुः अस्या इत्यादि । ब्रह्मोपादानस्येति ब्रह्मरूपस्योपादानस्य । तन्माहात्म्यनिरूपणार्थमिति । तस्या वैदिक्याः सृष्टेः प्रकटसच्चिदानन्दरूपत्वब्रह्मधर्मसंपन्न- त्वादिरूपमाहात्म्यनिरूपणार्थम् । उभयोर्वैलक्षण्यं स्फुटीकुर्वन्ति बन्धिकेत्यादि स्मृत्यन्तरविरोध-

रश्मिः । पदेन च देवमनुष्यान् स्मृत्वा प्रजापतिरसृजेति आदिशब्देन इन्दव इति पितॄन् तिरः पवित्रमिति ग्रहानाश्रव इति स्तोत्रं विश्‍वानीति शस्त्रं अभिसौम्येत्यन्याः प्रजाः इति श्रुतिः । इमानि बीजानि पदानि । इत्यादीति । उत्तरार्धं तु 'वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे' इति । स इति महेश्वरः । व्यक्तीति अर्थेन नित्यसंबन्धाय देवादिव्यक्त्युत्पत्तिम् । अत्रेति यत्तु स्फोटोऽपि स तु भागवतीयद्वादशस्कन्धस्य । 'शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग्व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मनः' ॥ इति वाक्यविरुद्धम् ॥ २८ ॥ अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९ ॥ साधिकामिति नित्यत्वसाधिकां विशेषशामिकां उत्कृष्टां वा उपपत्तिं ब्रह्मतुल्यत्वरूपामाहेति भाष्यस्यार्थः । प्रकृते । व्याकुर्वन्तीति यत्तु शंक- राचार्यादयः पूर्वसूत्रकथितं वेदर्नित्यत्वमेतद् द्रढयतीत्याहुः तन्न पुनरुक्त्यापातादित्याशयेन प्रका- रान्तरेण व्याकुर्वन्तीत्यर्थः। विवरणमिति विभक्तिहेत्वर्थसाम्यादिति भावः । यद्वा करणमेव अस्मा- दतः प्रभावादेव सर्वप्रपञ्चे यथाऽऽविर्भावतिरोभावदर्शनेपि ब्रह्मत्वेन नित्यत्वं तद्वैलक्षण्यमाविर्भावादिर- हितं तेन रूपेण वेदस्य नित्यत्वं शब्दब्रह्मत्वेनाक्षरत्वा च ब्रह्मवन्नित्यत्वम् । इदमुक्तं भवति यथा जगज्जन्मादिकर्तृत्वं ब्रह्मलक्षणं तद्वत् आधिदैविकप्रपञ्चकर्तृत्वं शब्दब्रह्मलक्षणम् । इत्यादीष्विति । सूक्तानि जायन्ते छन्दांसि जज्ञिरे तस्मादित्यादिषु यत इति जन्माधिकरणविषयवाक्यम् । प्रकृतेति चारिणा शब्दब्रह्मादिपदवाच्यत्वम् । स्मृत्यन्तरेति जन्माद्यस्येति स्मृत्यविरोधो मोचकत्वमोहक- त्वयोः सहानवस्थानलक्षणत्वात् । 'वेदो नारायणः साक्षात् स्वयंभूरिति शुश्रुम' इति स्मृतेः अन्यजन्मा- द्यस्य यतः इति वाक्यं स्मृत्यन्तरं तेन विरोधम् । यद्वा— 718

इत्यर्थः"! Yes, तत्प्राधान्यम् = अर्थप्राधान्यम्!

Let's re-check line 12-13: "तथापि तस्य जैमिनिनाऽनुक्तत्वात् । यत्तु कल्पितमतः शब्दभेदः व्यवहारभेदस्तु प्रसिद्ध एवेति तावपि तद्गतावित्यर्थः ।" Look at L12-13: "यत्तु कल्पितमतः शब्दभेदः" Wait, is it "यत्तु कल्पितमतः" or "यत्तु कल्पितं ततः"? "यत्तु कल्पितमतः शब्दभेदः" - look at the letters: य (ya) त्त् (ttu) क (ka) ल्पि (lpi) त (ta) म (ma) तः (taḥ) -> कल्पितमतः.

Let's check line 36: "९१ ब्र० सू० २०" or "११ ब्र० सू० २०"? Look at the numbers: "९१" or "११" or "१"? First digit: '९' or '१'? It looks like '९' or '१'. Then '१'. Then 'ब्र० सू० २०'. Wait, in BS 1.3.29, 29 is sometimes 20 in some counting or it's sheet number / adhyaya / pada: Wait, 1st Adhyaya, 3rd

काऽन्यविन्दैहस्थ्यवन्तः । तथा च पूर्वस्थितामेव वाचं सर्वे ज्ञातवन्त इति तात्पर्यार्थः । निःश्वसितेत्यादीति तथा चेश्वरात्मकत्वरूपं नित्यत्वं वेदस्य न तु तदुक्तमिति भावः । नन्व- स्त्वीश्वरस्य नित्यता कथं तादृशी तन्निःश्वासस्येत्यत आहुः तस्यापीति । तस्येति ईश्वरस्य । तथा च सिद्धान्ते साकारत्वात् तादृशी नित्यता सूपपद्येति भावः । लोकवेदेति पूर्वतन्त्रे प्रथमस्य तृती- यपादेऽस्ति । जैमिनिनेति । 'प्रयोगचोदनाभावादर्थैकत्वमविभागात्स्यात्' इत्यादिषु सूत्रेषु शब्दैक्यस्या- नुक्तत्वादित्यर्थः । तथाहि यन्माधवीयजैमिनिन्यायमालाविस्तरे अर्थैकत्वं पदैक्यमन्तरा न संभ- वतीति पदैक्यं तर्कयित्वा अर्थैकत्वं महता संरम्भेण साधितम् । तत्र पदैक्यमन्तराप्यर्थैकत्वं पर्या- येषु दृष्टमिति तन्मन्दमिति अतो लोकवेदाधिकरणस्य कल्पितत्वेनाप्रामाणिकत्वम् । किंचाकृत्य-

"? Wait! Look at line 10, first word: Letter 1: wait, look at line 10 again: Wait! Could it be: "वारणात्"? Wait, why did I think "चारणात्"? Let's check if "वारणात्" makes sense: If it says: "...तस्या अपि नित्यत्वाद् [अ]वारणात्"? Or "नित्यत्वात् [तद्]वारणात्"? Wait, if creation is Brahma-rupa, then creation is eternal. If creation is eternal, then the relation between word and its meaning (the created things) is also eternal! Because the Purvapaksha is: creation is anitya (non-eternal), therefore the relation between Vedic words and worldly objects is anitya (संबन्धानित्यत्व). So by showing that creation is also Brahma-rupa and therefore nitya, the objection of "संबन्धानित्यत्व" is WARNED OFF / REFUTED (वारणात्)! "संबन्धानित्यतेति [शङ्कायाः] वारणात् वेदस्य नित्यत्वमक्षुण्णमेवेत्यर्थः" ! YES! "वारणात्"! "वारणात् संबन्धानित्यतेति"! Wait, but why is there a hyphen after नित्यत्वात्? Wait, look at the end of line 9: Is that "नित्यत्वा-द्" with a hyphen? Or "नित्यत्वात्"? Wait, look at line

दार्थार्थम् । नन्वस्य प्रपञ्चस्यानुकारित्वेन वाच्यत्वेन वा लौकिक्यमानत्वे सृष्टि- प्रलययोर्विद्यमानत्वादनित्यसंयोगः प्राप्नोति तत्राह समाननामरूपत्वादावृत्ता- वप्यविरोधः । वस्तुतस्तु भगवद्रूपत्वादाविर्भावतिरोभावेच्छयैव तथात्वात्- इतिशङ्कापि । तथापि लोकबुद्ध्यनुसारेणावृत्तावपि समाननामरूपत्वात् । भाष्यप्रकाशः । अनुक्तेत्वादेः सूक्तनित्यताबोधकत्वाद्वागर्थबलविचारेण । एतद्विचारेणाशङ्कायाहुः नन्वि- त्यादि । समाधिं व्याकुर्वन्ति वस्तुत इत्यादि । तथात्वादिति अनित्यत्वेन प्रतीयमानत्वात् । तथोक्तं विष्णुपुराणे प्रथमेंऽशे— 'तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराऽखिलम् । आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत्' ॥ इति । रश्मिः । 'सात्त्विका भगवद्भक्ता ये मुक्तावधिकारिणः ।

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७२३ समुद्रे जलप्रक्षेपवत् । पुनरुपादाने तदेवेति निश्चयाभावेऽपि नामरूपयो- स्तुल्यत्वादन्यस्य भेदकस्याभावान्नानित्यसंयोगविरोधः । कुतः । दर्शनात् । दृश्यते हि तथा । वेधपितृमातृस्त्रीभर्तृशरीरगङ्गाविषु तदेवेदमिति व्यवहारस्य सिद्ध- भाष्यप्रकाशः । एतद्विकल्पचतुष्टयवद्वा । आविस्तिरोभावाभ्यां तथा विकल्पश्चेत्यर्थः । उभयथापि, न वास्तवनित्यत्वबाधः । आहुतावपीत्यस्य व्याख्यानं समुद्र इत्यादि । प्रक्षेपवदिति सप्तम्यर्थे वतिः । दर्शनं व्याकुर्वन्ति वेधेत्यादि तथा च नित्यप्रलयविचारे शरीरादेः प्रतिक्षण- मन्यान्यत्वेऽपि प्रवाहेक्येनैकस्मिन् शक्यतामभिमन्यत इति तत्तत्प्रवाह एव पदानां शक्तिः । स चानादिसृष्टिवादिनो मीमांसकस्य मतेऽप्यविच्छिन्नत्वात्सिद्धः । अतो यथा, अव्यतिरेकश्चार्थे-

An accurate, line-by-line transcription of the page into Devanagari Markdown:

त्वात् । 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्, दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्ष- मथो सुवः' इति । स्मृतेश्च । 'सर्ववेदमयेनेदमात्मनाऽत्मात्मयोनिना । प्रजाः सृज यथापूर्व याश्च मय्यनुशेरते ॥' इत्यादिविस्मृतेः । सर्वस्मृतेश्च 'ऋषीणां पूर्वचरितस्मरणं स्मृतिरुच्यते' इति । अतोऽर्थबलविचारेऽपि पदार्थानां नित्यत्वान्न वेदस्यानित्यसंबन्धः ॥ ३० ॥ भाष्यप्रकाशः । अनुपलब्धे इत्यत्र व्यवहाराव्यतिरेकेण प्रवाहनित्यतया धर्मे शब्दसंबन्धवद्ग्रहो, तथा वस्त्वन्तरे- ऽपीति नानित्यसंयोग इत्यर्थः । अविच्छेदे प्रमाणं दर्शयन्ति सूर्येत्यादि । सर्वासां स्मृतीनां कार्यं प्रवाहाविच्छेदसाधकत्वमित्यत आहुः ऋषीणामित्यादि । लक्षणार्थविचारादेवाविच्छेदावग- तिरित्यर्थ

कचिद्तृतीयप्रपाठक इति पठन्ति । भाष्ये । छत इति रश्मित्वेन 'प्रकाशाश्रयवद्वा" Wait! "कचिद्तृतीयप्रपाठक" or "क्वचित्तृतीयप्रपाठक"? Look at line 36: 'क' 'चि' 'द्' 'तृ' 'ती' 'य' 'प्र' 'पा' 'ठ' 'क' -> "कचिद्तृतीयप्रपाठक" or "क्वचित् तृतीयप्रपाठक"? It looks like "कचिद्तृतीयप्रपाठक" or "क्वचिद् तृतीयप्रपाठक" (कचिद् with no व, or small व under क: क्वचिद्). Then: "भाष्ये । छत इति" - wait, is that 'छत' or 'अत'? Or 'कृत' or 'तत'? In line 7 of Bhashya: "स्वतः सिद्धं च तेषां तन्मधु ।" Wait, does Bhashya have "स्वत इति"? Look at Bhashya line 7: "स्वतः सिद्धं च तेषां तन्मधु ।" So in line 36 of Rashmi: "स्वत इति"! Wait, line 36 shows: 'भा' 'ष्ये' । [space] 'स्वत' (or 'छत'?) 'इ' 'ति' Ah, the letter is 'स्वत'! 'स्व' looks a