अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७८७ भगवान् पद्मवर्णनाडीकृत एवास्य क्लेशो भगवत्कृत एवानन्द इति स्वप्नानन्दो भाष्यप्रकाशः। इत्यादेस्तात्पर्यमाहुः पद्मेत्यादि । 'भगवद्रूप इति अक्षरात्मकः । तथा श्रुतौ नाडीः प्रक्रम्यान्ते, अविद्यया भयं मन्यत इत्युपसंहारात् तास्वेवाविद्यासम्बन्धो दुःखदः । अग्रे तु भगवत्सम्बन्धात् साऽभिभूयते । ततोऽथेति प्रक्रमान्तरादुपसंहारे लोकपदाद्याक्षरम् । ततः पुनरथशब्दात् कामाभाव- रश्मिः। सहस्रधा भिन्नस्तावताणिम्ना तिष्ठति शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णा अथ यत्रैनं घ्नन्तीव जिनन्तीव हस्तीव विच्छादयति गर्तमिव पतति यदेव जाग्रद्भयं पश्यति तदत्राविद्यया भयं मन्यते अथ यत्र देव इवराजेवाहमेवेदं सर्वमस्मीति मन्यते सोस्य परमो लोक इति अस्यास्तात्पर्यम् ।

७८८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४२ भगवद्रूपः परमो लोकः । सुषुप्तिस्त्वकामरूपो भगवान् । अत्र ज्ञानाभावानुभयोः स्पष्टतया भेदनिर्देशः । शारीरः प्राज्ञ इति । भाष्यप्रकाशः । रूपलिङ्गप्रत्यभिज्ञानाच्च सुषुप्तिः सुष्ठु सुप्तिर्यत्रेति तत्स्थानं भगवान् । तेन तत्संबन्धादस्यापि सुषुप्तिरित्यर्थः । तत्र जीवेश्वरयोर्निर्देशस्य तात्पर्यमाहुः अत्रेत्यादि । तद्वा अस्यैतदात्मकाममिति श्रुतौ तद् अन्ताय धावदेतद् उच्यमानमस्य जीवस्य आत्मकामरूपमकाममाप्तकाममित्युक्तम् । अत उभयोः साधर्म्ये भेदज्ञानाभावात् तज्ज्ञानार्थं स्त्रीदृष्टान्तपरिष्वङ्गक्रियातृतीयाविभक्तिभिर्भेद- निर्देशः कृत इत्यर्थः । बाह्याभ्यन्तरज्ञानाभावस्तु परिष्वङ्गहेतुक इति श्रुतावेव स्फुटम् । तथा च यद्यवस्थात्रययुक्तं जीवस्वरूपमेतन्महावाक्ये वि

भाष्यप्रकाशः । विभाव्यते, तदापि लक्षणादोषो दृष्टान्तविरोधश्च दुर्द्धरः । तस्माद्भेदं जीवब्रह्मताप्रतिपादकं वाक्य- मिति हृदयम् । रश्मिः । उत्सर्जद्यातीति शारीराद्भेदेन परमात्मानं प्राज्ञशब्देन व्यपदिशति 'अन्वारूढः' अधिष्ठितः 'उत्सर्जन्' वेदनातः शब्दं कुर्वन् इति ब्रह्मामृतवर्षिण्याम् । अवस्थात्रयेण मुक्तं तथा च शंकरभाष्यं यदुक्तमाद्यन्त- मध्येषु शारीरलिङ्गात्तत्परत्वमस्य वाक्यस्येत्यत्र ब्रूमः उपक्रमे तावद्योयं विज्ञानमयः प्राणेष्विति न संसारिरूपं विवक्षितं किं तर्हि अनुद्य संसारिरूपं परेणास्यैकतां विवक्षति । अतो ध्यायतीव लेलायतीवैवमेवापोत्तरग्रन्थप्रवृत्तिः संसारिधर्मनिवृत्तिपरा लक्ष्यते तथा चोपसंहारेपि यथोपक्रममेवोप- संहरति स वा एष महानज आत्मा योयं विज्ञानमयः प्राणेष्विति । योयं विज्ञानमयः प्राण

भाष्यप्रकाशः। 'जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तिश्च गुणतो बुद्धिवृत्तयः । तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः' ॥ इत्यादिवाक्योक्ता वृत्तयस्तु विषयोपधानाज्जायन्ते । जाग्रति तथा निश्चयात् । विषयस्तु ततो भिन्न इति भगवतः सुषुप्तित्वोक्तौ न किंचिद् बाधकम् । तमोऽभिभूतः सुखरूपमेतीति श्रुत्युक्तोऽभिभवस्तु भेदज्ञानाभावे हेतुः । 'अविद्याप्युपकाराय विष्वग्जायते नृणाम्' इति मार्कण्डेयपुराणोक्तन्याया दागमनं प्रति च । ततोऽन्यत्र बुद्धान्ताय गमनं चाविद्ययैवेति न कोऽपि क्वापि विरोधः। अतः परमात्मकामे रूपे आप्तकामत्वमकामत्वं च कुत इत्याकाङ्क्षापूरणाय, रश्मिः। आह आत्मकाममिति । आत्मैव कामः सुखसाक्षात्कारलक्षणो यस्मिन् विज्ञानमित्येतदानन्दरूपे ब्रह्मणि तदात्मकामं अत एव एतदकामं कामरहितं रूपं काम्याभावादिति टीकायाम् ।

नाञ्छाच्छादनाभावोऽतिच्छन्दः, तत्र भगवत्स्वरूपं गतस्य बाह्येन्द्रियधर्मा- भावमाह बिजानीयादित्यन्तेन । बाह्येन्द्रियाणां सलिलत्वमिति पूर्वोपपत्तिः । भाष्यप्रकाशः । तद्वा अस्यैतदतिच्छन्द इत्यादिग्रन्थ इत्याशयेन तत्तात्पर्यमाहुः नाञ्छेत्यादि । तत्रेति सुषुप्तौ । बाह्येन्द्रियधर्माभावमिति बाह्यादीनां त्रयाणामभावम् । पूर्वोपपत्तिरिति पूर्वोक्ते सर्वस्मिन् युक्तिः । श्रुत्यर्थस्तु, तद् आस्माकामं वै निश्चयेन अस्य जीवस्य एतत् प्राज्ञपरिष्वक्तमतिच्छन्दः । रश्मिः । बलादपि देहत्यागो विमुक्तिदः' इति निबन्धात् । विषभक्षणेन देहं त्यजतीति न्यायस्त्वनुप- कर्तुमशक्तृत्वे क्वचिदिति । अयं हेतुरवस्थात आगमनेपि इत्याहुः आगमनमिति । ननु कथमवस्थात आगमनेऽविद्याहे

७९२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४२ भाष्यप्रकाशः । छादयतीति छन्दो नाडी । अतिक्रान्तं छन्दांसीत्यतिच्छन्दस्तदादिगुणकमतस्तथा । तर्ह्यपहत- पाप्मत्वादिकमेव कथमित्यत आह अत्र पितेत्यादि । तथाच नाडीच्छादनाभावेन पित्रादीनां देहसंबन्धिनां स्तेनादीनां देहानां च संबन्धविरहादपहतपाप्मपुण्यपापासंबन्धादभयं तीर्ण- शोकत्वादशोकान्तरमित्यर्थः । तर्हि पित्रादीनां पापान्तानां सत्त्वे कथं तदसंबन्ध इत्यत आह रश्मिः । छादेति संवृणोति । छद संवरणे चु. प. से. वृञ् वरणे स्वा. उ से. छन्द इति । चदि आह्लादने दीप्तौ च भ्वा. प. से. 'चन्देरादेश्च छः' इत्यसुन् । छन्दसि सर्वे विधयो विकल्प्यन्ते इति विकल्पात् । अतः सार्वधातुभ्योऽसुन्

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७२३

भाष्यप्रकाशः ।

यद्वै तदित्यादि । वै एवकारार्थः । यद् वै यदेव तद् पूर्वोक्तं पित्रादिकं न पश्यति, सुषुप्तौ भगवत्स्वरूपं प्राप्तो न चक्षुर्विषयीकरोति तत् द्रष्टव्यं पूर्वोक्तं पश्यंश्चक्षुर्गोचरीकुर्वन्नेव न पश्यति । एवमुभयं प्रतिज्ञाय पूर्वं दर्शनमुपपादयति । हि यतो हेतोर्द्रष्टुर्जीवस्य दृष्टेस्तद्धर्मरूपस्य ज्ञानस्य विपरिलोपो दर्शनसाधनतद्विषययोस्तत्राभावेन विरोधात् सर्वात्मनादर्शनं तन्न विद्यते । कुतः । अविनाशित्वात् । प्रकाशकस्यात्मज्योतिषः, 'सर्वे जीवाः सर्वमयाः' इति श्रुत्यन्तरात् सर्वप्रचुरस्य जीवस्वरूपस्य च नित्यत्वात् । तर्हिदर्शनं कुत इत्यतस्तदुपपादयति । तुः शङ्कानिरासे । यत् पश्येदत्र यत्पदेन करणस्य विषयस्य च संग्रहः । तद् द्वितीयं करणं विषयश्च ततोऽन्यद् विभक्तं नास्ति । तथाच बाह्यस्य विषयस्य विभक्तस्य करणस्य चाभावात् । तद्धर्मरूपस्य दर्शनस्याभाव इत्यर्थः । एवमग्रेऽपि सर्वत्र एवमत्र बाह्येन्द्रियधर्मानामभावः प्रतिपादितः । अतः परमन्यत्व- विभक्तत्वयोरभाव एव कथमित्यतस्तदुपपादयति सलिल इत्यादि । एको मुख्यो द्रष्टा भगवानेव

रश्मिः ।

सुषुप्तौ जीवस्य पिताऽपितेत्यादि भवतीत्यस्मिन् पक्षेऽर्थः । सुषुप्तावनुभवात्कार्किचित्करत्वात्कथमिति प्रश्नः । वा इति । 'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यति' इति श्रुतिः । उपेति 'न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेऽ- विनाषित्वात्' इति श्रुतिमुपपादयति । तद्धर्मेति । चक्षुर्विषयनित्यज्ञानेषु चैतन्यरूपस्य । तन्नेति सुषुप्तौ । विरोधादिति ज्ञानस्य चैतन्यस्याकामेन भगवता सहानवस्थानलक्षणविरोधात् । भगवतोऽज्ञाना- विषयत्वात् । तर्हि विषयाभावात् सर्वथा ज्ञानाभावेनास्तित्वं ज्ञानस्य स्यात्तन्नाहुः सर्वात्मनेति सर्वथा । यस्मिन्नदृष्टे कोपि पुरुषार्थो न सिद्धयति तत्सर्वात्मनाऽदर्शनम् । आत्मति जीवचैतन्यस्य । सर्वमेति सर्वविकार इति द्व्यचश्छन्दसीति सूत्रेणार्थो भवति तथापि जीवस्याविकृतत्वान् न संभवति जाग्रजीवाय तदात्मना सुषुप्तस्य दर्शनेऽङ्गीकृते सुषुप्तिकालेऽदर्शनं कुत इति पृच्छति तर्हीति । उपेति न तु तद् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येदिति श्रुतिमुपपादयति । तद्धर्मेति जीवधर्मरूपस्य । अभावस्तिरोभावः अतो नानित्यत्वम् । सर्वत्रेति । यद्वै तन्न जिघ्रति जिघ्रन् वै तद् घ्रातव्यं न जिघ्रति न तु घ्रातेर्घ्राणाद्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वाच्च तु तद् द्वितीयमस्ति ततोऽन्य- द्विभक्तं यज्जिघ्रेदित्यत्र । एवं यद्वै तन्न रसयति रसयन् वै तद्रसं न रसयतीत्यादि । यद्वै तन्न वदति वदन् वै तद्वक्तव्यं न वदतीत्यादि । यद्वै तन्न शृणोति शृण्वन् वै तच्छ्रोतव्यं न शृणोतीत्यादि । यद्वै तन्न मनुते मन्वानो वै तन्मन्तव्यं न मनुत इत्यादि । यद्वै तन्न स्पृशति स्पृशन् वै तत्स्प्रष्टव्यं न स्पृशतीत्यादि । यद्वै तन्न विजानाति विजानन् वै तद्विज्ञेयं न विजानातीत्यादि । आसु श्रुतिषु । बाह्येति बाह्या जाग्रदनुभूताः । इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि । धर्मा ज्ञानानि । अत्र पक्षे कुत इन्द्रियचतुष्टयपरित्याग इति प्रश्नः प्राप्नोति प्रातीतिकाकार्यपरित्यागश्च अतो बाह्येन्द्रियाणां ये धर्मास्तेषामभाव इति भाष्यार्थे चतुर्णांमान्तरेन्द्रियत्वं व्यज्यते तेन दोर्मेद्रॉङ्घ्रिपायूनां चतुर्णामणुत्वेन प्रतीतानां सत्त्वं सुषुप्तौ इन्द्रोपेन्द्रमित्रकानां चतुर्णी देवानामक़ामभगवत्सुषुप्तिसामयिकत्वम् । आनन्दभुगिति श्रुतेः आनन्दमये कस्य प्रजापतेर्देवस्योपयोगः । एवमिन्द्रोपेन्द्रमित्राणामुपयोगः यया प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्त इत्यादि- दृष्टान्तश्रुतेः । इन्द्रोपेन्द्रपदाभ्यां सर्वतःपाणिपादान्तमित्युक्तं रूपमपि । जीवोश्वरः तस्य निर्गुणभगव- त्प्राप्तिश्च सुषुप्तौ । श्येनसुपर्णदृष्टान्तस्तु भगवत्स्वरूपप्राप्तये इति भाष्यात् । विशेषस्तु चानधिकारात् स्वयं ज्ञातव्यं रहस्यात् । एक इति । सलिल एको द्रष्टाऽद्वैतो भवतीति श्रुतिः । सलिल इति सल

७९४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४२ एष ब्रह्मलोक इत्यारभ्य, अनुशाशासैतदमृतमित्यन्तेनानन्दरूपो भगवान् भाष्यप्रकाशः। सलिलः। 'यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति' इति श्रुत्यन्तरात् सलिलवत्। अद्वैतः। द्विधा इतं द्वीतम्। तस्य भावो द्वैतम्। न विद्यते द्वैतं यस्मिन्नित्यद्वैतो भवतीति तदानीं भगवतः सर्वात्मकत्वप्राकट्येन द्वैतराहित्यादन्यत्वविभक्तत्वयोरभाव इत्यर्थः। तदिदमाहुः बाह्येत्यादि। एतदग्रिमग्रन्थस्य तात्पर्यमाहुः एष इत्यादि। एष इत्यनेन, एको द्रष्टेत्यनेनोक्तं रूपं दृष्टारं परामृश्य ब्रह्मलोकपदेन तस्य ब्रह्मात्मकस्यानन्दत्वं विधाय जीवस्य तावत्पर्यन्तं प्राप्तिरिति बोधनाय, रश्मिः। गतौ भ्वा. प. से. सलति सलकलीति लच्। गन्तेत्यर्थः। योगमात्राहैदान्ते। बृहदारण्यकटीकानु- रोधादाहुः यथोदकमिति। यथोदकं तादृगेव भवति तथात्मा भवतीति श्रुत्यन्तर आत््मोदकयोः दृष्टान्त- दार्ष्टान्तिकभावात्। अत्रापि योगरूढ्या दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावापन्नया सलिल इत्यर्थः। द्वैतमिति द्वैतपदवाच्ये यकारलोप इति भावः। द्वयोर्भावो द्विता सैव द्वैतं प्रज्ञादेराकृतिगणत्वात् 'प्रज्ञादिभ्यश्च' इत्यण् इति केचित्। कैयटे तु द्वाभ्यामितं प्रकारद्वयेन विरुद्धत्वाद्भिन्नत्वाधारवर्तिना युक्तं वस्तु द्वीतं तत्र भवं द्वैतं संशयरूपं ज्ञानं यद्वा द्वयोर्भावो द्विता तत्र भवं द्वैतं तदेव संशयज्ञानमित्युक्तम्। तद्विदमिति। तद्दर्शनमेव कुत इत्यारभ्योक्तम्। बाह्येत्यादीति। बाह्येन्द्रियाणां सलिलत्वं विषयगन्तृत्वमन्तराणां चतुर्णामसलिलत्वं विषयागन्तृत्वमिति पूर्वोक्ते दर्शनादर्शनरूपेणोपपत्तिः। एष इति। एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति हैनमनुशाशासैषास्य परमा संपदेषोस्य परमो लोक एषोस्य परमानन्दः एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवति अन्येषाम- धिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैः कामैः संपन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानामानन्दः। अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानामानन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दः ये कर्मणा देवत्वमपि संपद्यन्ते। अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवानामानन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः। अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एको देवलोक आनन्दः यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः अथ ये शतं देवलोक आनन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः। अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दो यश्चाश्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः। अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति हैनमनुशासासैतदमृतमित्यनेन संदर्भेण। ब्रह्मात्मकेति। एतेन ब्रह्मलोकपदे ब्रह्म चासौ लोक इति कर्मधारयोऽभ्यूपे। ननु एष इत्यनेन सुषुप्तिरूपमकामं पराम्रष्टुं योग्यं न तु बाह्येन्द्रियरूप एको द्रष्टेति चेन्न। अपहतपाप्मप्रपञ्चलेनादोषात्। अपहतपाप्मत्वस्य सलित्वादिवदसाधारणधर्मत्वात्। न चामयपदमपि वर्तते इत्यमयं चित् ज्ञानमिति यावत् तस्य परामर्शोस्त्विति वाच्यम्। ज्ञानपदे- नानुक्तत्वात्। 'अमृतमानन्दोऽमयं चित् सद् ब्रह्मेति भाष्ये सत्पदेन ब्रह्मणः पृथगुपादानात्। नानन्दकामरूपस्य परामर्शः स्यादिति चेन्मैवम्। रूपेऽकासत्वं न चाकामं रूपमपहतपाप्मत्वेव ब्राह्मणसाधारणधर्मत्वादित्युपपत्तेः। सम्राडिति जनकं संबोध्य एवं जनकं याज्ञवल्क्य उवाच। तापदिति साधनैरिति बोध्यम्। पुष्टिमत्त्वारिमित्तु सगुणस्यापि प्राप्तिः। एतदिति मात्रा कंस्य 794

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into clean Markdown in Unicode Devanagari:

[Header] भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७९५

[Bhashya-Prakasha] भाष्यप्रकाशः। एषास्य परमा संपदित्याद्युक्त्वा तस्य माहात्म्यबोधनायान्येषामानन्दानामेतदंशत्वं बोधयित्वा,

[Rashmi] रश्मिः। अंश इति यावत् । विरुद्धधर्माश्रयत्वादनंशस्यांशोपि टीकायां त्वेतस्यैव महानन्दस्य मात्रां कलाम् । पूर्णस्यानन्दस्याविद्योत्थानेकबहुलवृत्त्यवच्छेदवशात् मात्राशब्दार्थां विषयेन्द्रियसंबन्धकाले विभाव्य- मानानानन्दानविद्यानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानि भूतानि उपजीवन्त्युपभुञ्जते इति युक्तमुपाधिमत्त्वमुक्त्वा । राद्धः संसिद्धः अविद्यां गमयित्वा सिद्धः । 'अविद्यां गमयित्वाऽन्यं नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा ब्राह्मं वा प्राजापत्यं वा दैवं वा मानुषं वा अन्येभ्यो वा भूतेभ्यः

ह्याङ्गीकरणे । लभ्यते तु पञ्चीकरणस्थाने त्रिवृत्करणवत् पूर्वत्र ते संदिग्ध्धे । अकामहतत्वकृत आनन्दोत्कर्षो वैराग्यस्य भगवत्त्वात् । 'जनयत्याशु वैराग्यम्' इत्यस्य सुबोधिन्यां भगवत्त्वं वैराग्यस्य । 'अथर्वा शुश्रुवो वेदश्चतुष्के त्रिषु सामवत्' इति वाक्याद्यथाऽजानदैवत्य इत्यत्र वैकृतोत्कर्षोऽपि । ततश्च पूर्वो- त्तरभावः कर्मदेवानामाजानदेवानां च । मनुष्याणां परमानन्दानन्तरमाजानदेवानामानन्दानां कथनं भजने विद्याकामना तया गिरिशस्य यष्टव्यत्वात् । 'विद्याकामस्तु गिरिशम्' इति वाक्यात् । गिरिशे यष्टे विद्यावाप्ताकामत्वे संपन्ने यद्वा शमदमाद्युपेत इति सूत्रभाष्योक्ते स्वतोऽकामत्वे वा संपन्ने 'अकामः पुरुषं परम्' इति वाक्यात् । सेवायां स्वर्गसात्म्यसुखस्य कामना तथाऽदितेः सुतान्तर्गताजानदेवानां यष्टव्यत्वान्मनुष्याणां परमानन्दानन्तरमाजानदेवानन्दकथनं 'स्वर्गकामोऽदितेः सुतान्' इति वाक्यात् । देवत्वाददितेः सुतत्वमाजानानाम् । यच्चेति सुपां सुः येषां याजकानां आजानदेवानां तेऽमुं लोकमजयन्निति श्रुतेः । च आह्लादेन श्रोत्रियाणां छन्दोऽध्येतृणां अपापानामित्यवृजिनपदार्थः । वृजि वर्जने भ. आ. से. वृज्यते वृजेः क्विबेतीति नञ् न विद्यते वृजिनं वर्जनं येषां ते अवृजिनास्तेषामिति वा । अकामहतः अकामहतानामानन्दाः । यद्वा च सुलुक् आह्लादः श्रोत्रियैः मिश्रः सुः छन्दोध्येतृभिरवृजिनैः अकामहतैः नात्र पक्षे आनन्दानुत्कर्षः । तदुक्तं 'महानुभावाः प्रायेण शास्त्रं शुद्धत्वद्धेतवे' इति । अथेति देवलोकः स्वर्गलोकः । तत्र स वा यथेति पूर्ववत् । येषां याजकानां देवानाम् । अकामहतत्वोत्कर्षकृत आनन्दोत्कर्षो देवलोकस्य फलत्वात्तत्कृत आनन्दोत्कर्षश्च ततश्च पूर्वोत्तरभाव आजानदेवानां देवलोकानन्दानां च । मनुष्याणां परमानन्दानन्तरं देवलोकानन्दकथनं भजने भूमौ भगवद्भजनं कृत्वा दिव्यानां पदार्थानामभावात् स्वर्गे कर्तव्यमिति स्वर्गकामना भवति तत्रादित्याः प्रत्यक्षाः तेऽमुं लोकमजयन्निति श्रुतेः अतः कारणादादित्यानां यष्टव्यत्वात् । 'स्वर्गकामोऽदितेः सुतान्' इति वाक्यात् । अत्र स्वर्गो लोकः । अथेति गन्धर्वेति गन्ध अर्दने चु. आ. से. अर्दनंगतियाचनयोः म्वा. प. से. अर्व गतौ गन्धाय गत्वा याचनाय गच्छन्ति तैत्तिरीयानन्दमीमांसायां मनुष्यगन्धर्वपदात् मनुष्यत्वानवबोधकर्तृन् गत्वा उभ्भावबोधा अन्यत्र तुरीयाश्रमे याचनाय भिक्षार्थं गच्छन्तीत्यर्थः । 'भिक्षुचर्यां चरन्ति' इति श्रुतेः । गन्धर्वपदं शुकन्त्वादि तेषां लोको मासकस्तत्र । यथेति पूर्ववत् । येषां याजकानां गन्धर्वाणामकामहतत्वोत्कर्षकृतः आनन्दोत्कर्षः । तुरीयाश्रमकृत उत्कर्षश्चानन्दानां ततश्च पूर्वोत्तरभावो देवलोकानन्दानां गन्धर्वलोकानां च । मनुष्याणां परमानन्दानन्तरं गन्धर्वलोकानन्दकथनम् । केषाञ्चित् स्वर्गे धर्मकामना तयोत्तमश्लोकस्य यष्टव्यत्वात् । 'धर्मार्थमुत्तमश्लोकम्' इति वाक्यात् सेवायां रूपकामना तया गन्धर्वाणां यष्टव्यत्वम् । 'रूपकामो गन्धर्वान्' इति वाक्यात् । गन्धर्वा राक्षसास्ते देवताः 'एते वै गन्धर्वाप्सरसो यज्ञाङ्गभूतः' इति श्रुतेः । अथेति प्रजापतिः विष्णुः वेदान्ते ज्ञेयत्वान्नात् । तस्य लोकस्तस्यानन्दः । भा. गन्तुः भासुः सच्चिदानन्दः । यथेति । विष्णुयाजकानां यच्छब्दार्थः आह्लादेन आह्लादो वेति पूर्ववत् । अत्राप्यकामहतत्वोत्कर्षकृत आह्लादोत्कर्षः । विष्णुकृत आह्लादोत्कर्षः । सेवायां यशसो भक्तिकारणस्य कामना कीर्त्या हि सर्वे समायन्ति पश्चात् ह्युज्जयिह्रियन्ते 'यज्ञो वै विष्णुः' यशः प्राप्तवान् 'देवा वै सत्रमासत' ऋद्धिरपरिमितयशस्कामा इत्यत्र ह्यज्ञेनैव यशसः प्राप्तत्वात् स सेव्योऽतो मनुष्याणां परमानन्दकथनोत्तरं प्रजापत्यानन्दकथनम् । पूर्वोत्तरभावः आनन्दयोः स्पष्टः । एतावत्पर्यन्तं कर्ममार्गः तत्प्रधानो भक्तिव्यापारी सर्वोत्तममार्गबोधकः । ज्ञानभक्तिमार्गानुच्येते अथेति । ब्रह्मणो हिरण्यगर्भानुक्त्वात् ब्रह्मणो लोक इति ब्रह्मणो हिरण्यक-

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। ७९७ भाष्यप्रकाशः। एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति निगमयित्वा तस्य परब्रह्माभिन्नत्वाय भूमवाचकेनामृतपदेनोपसंहारात् तथेत्यर्थः । ननु स्वप्ने जीवस्यासंगतत्वश्रवणेऽपि जागरिते सङ्गेन स्वरूपयोग्यत्वाविघटनमावश्यकं तत्रापि तज्ज्ञानार्थं मोक्षसाधनप्रश्ने, तयथा महामत्स्य इति महामत्स्यदृष्टान्तेन पुनः पुनः समा- रश्मिः। कर्मणा मोक्ष इति सर्वोत्तममार्गीयत्वम् । अक्षरपुरुषोत्तमयोस्त्वभेदात् ब्रह्मपदेनोपादानं फलत्वं च । ब्रह्मणः श्रीपुरुषोत्तमसाक्षाद्रूपत्वादेव प्रक्रान्तसुषुप्तिरूपनिर्गुणरूपानन्दप्रस्तावेऽभिधेयत्वम् । श्रुत्यन्तराणि तैत्तिरीयानन्दमीमांसोक्तन्यूनत्वानन्दकथनेऽपि न न्यूनतालक्षणनिग्रहस्थानम् । ननु तथापि प्रजापत्यानन्दात्पूर्वमिन्द्रबृहस्पत्योरानन्दौ कुतो नोक्तौ इति चेन्न । सेवायामिन्द्रियकामना तयेन्द्रस्य

७९८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४२ प्रतिपादितः फलत्वाय । एतावता उभयासङ्गः प्रतिपादितः । तस्यानुभवारूढत्वाय पुनः प्रश्नः । दर्शनादर्शनाभावापोद्घाताभ्यां सिद्धमसङ्गो भाष्यप्रकाशः। न्तबुद्धान्तसंचारणादेवाऽसङ्गत्वं सिद्धम् । तदुत्तरं श्येनसुपर्णमारभ्य यदेतावत् सुषुप्तिमाहात्म्यमुक्तं तस्य किं प्रयोजनमत आहुः एतावतेत्यादि । पुनः पुनरुभयत्र संचरणादुभयत्र समाना तस्या- सक्तिरिति स्यादतस्तन्निवृत्त्यर्थमेतावान् ग्रन्थ इत्यर्थः । तर्हि पुनर्मोक्षसाधनप्रश्नस्य किं प्रयोजन- मत आहुः तस्येत्यादि । यदि सुषुप्तेः सकाशात् तस्य भेदो न ज्ञायेत, तदेश्वराद् भेदोऽपि न ज्ञायेतेति तस्यानुभवारूढत्वाय स इत्यर्थः । उत्तरस्य तात्पर्यमाहुः दर्शनेत्यादि । तत्रापि समा- न्तवद् वाक्यम् । अ

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७९९ कार्यं पुरुष इति । एवं जीवं सुषुप्तौ भगवन्तं च ज्ञात्वा मोक्षोपायं पृच्छति । तत्र याज्ञवल्क्यस्य भयं जातं, सुबुद्धिरियं निर्बन्धेनापि सर्वं ज्ञास्यतीति जीवब्रह्मधर्मा- भाष्यप्रकाशः । न किंचिदवेदिषमित्यज्ञानानुस्मरणम् शेषं पूर्ववाक्यसमानम् । अत्र बुद्धान्ताऽऽद्रावणकृतो यो दर्शनाभावोऽदर्शनोद्भाथ, ताभ्यां कृत्वा सुषुप्तावपि साक्षित्त्वेनैव दर्शनं सिद्धम् । अतस्ततोऽपि भिन्न इति तत्राप्यनासक्तत्वादसङ्गो ह्ययं पुरुष इति सिद्धम् । तत्स्वरूपसावत्क्षातो भिन्नत्वं, वासनासक्तत्वं च सिद्धम् । तावता तस्य मोक्षे स्वरूपयोग्यताऽनुभवारूढा जातेत्यर्थः । अग्रिम- ग्रन्थतात्पर्यमाहुः एवमित्यादि । जीवं मोक्षयोग्यत्वेन, भगवन्तं तद्दातृत्वेन च ज्ञात्वा तत्प्रश्न इत्यर्थः । उत्तरस्य तात्पर्यमाहुः तत्रेत्यादि । सर्वं ज्ञास्यतीति । कामप्रश्नव्याजेन सर्वं ज्ञानं मदीयं ग्रहीष्यतीति । आहेति । कामप्रश्नवरदानस्य भयस्य चानुरोधादुक्तरीत्या मोक्षोपायं रश्मिः । सर्वधातुभ्यो मन्निति कृञो मनिन् कर्मणि छान्दसः । पुण कर्मणि शुभे तु. प. से. पुजति इगुपधेति कः पुनः तमहैतीत्यर्हणकर्तरि यत् पुण्यम् । आनन्दोतः पुण्यदर्शनमानन्दानुभवः । अपि च पुण्ये साधुः पुण्यं तत्र साधुरिति यत् । शुभकर्मकर्तरि कार्यं साभोतीति कार्यमानन्दस्तस्य साधकः साधुरात्मा । तथा च तस्यानन्दसाधकस्य तत्फलत्वात् शुभकर्मकर्तृफलत्वात् । शुभकर्मकर्तुरानन्दसाधक आनन्दो भगवान् विवक्षितः । किं च पुनाति यः स पुण्यमानन्दः । 'प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुहम् । धुनोति शमलं कृष्णः सलिलस्य यथा शरत्' ॥ इति वाक्यात् । पूञो नुड् ह्रस्वश्चेति यत् ह्रस्वश्चेति । सुखमहमस्वाप्समित्यानन्दानुभवः । अयं घट इत्यनुभववत् पास्यस्मादात्मानमिति पापं पा रक्षणे अ. प. अ. भीत्रादित्वान्नापादाने यद्वा पिबति भक्षयति कर्तारं पा पाने भ्वा. प. अ. अज्ञानमित्याहुः न किंचिदिति । न किंचिदवेदिषमित्यज्ञानं पापं अनुस्मरणं दर्शनं सुखमस्वाप्सं न किंचिदवेदिषम् इति सुषुप्त्यनुभवः संपूर्णः । संस्कारोद्बोधमनु- लक्षीकृत्य स्मरणमनुस्मरणम् । शेषमिति । भगव इति पाठे त इत्यस्य लोपः भगव इति छेदोत्र बोध्यः । भाष्यं व्याचक्रुः अत्रेति । बुद्धान्ताय जागरिताय आद्रावणमागमनं व्यासुः सकाशाद्गमनम् । तस्य कृतित्वेन जानातीच्छति यतते इत्यत्रेच्छापरित्यागेन ज्ञानानुमापकत्वम् । अत आद्रावणकृतः दर्शनस्य पुण्यपापज्ञानस्यावापः दृष्ट्वैव पुण्यमित्यादौ । न च सुषुप्तावनुभवो बाधक इति वाच्यम् । श्रौतत्वेन दर्शनस्यानुभवस्याबाधकत्वात् । कृत्वकारणसादर्शनसोद्भापञ्च जीवस्य साक्षित्वेन वर्तमानस्य दर्शनं पुण्यादिदर्शनम् । ततोपीति सुषुप्तेरपि न वा असक्तत्वात् । अत्रेति न वा असक्तत्वम् । तस्येति जीवस्य । अग्रिमेति प्रश्नस्तु श्रुत्युपन्यास उक्तः । एवमित्यादीति एवमसङ्गं जीवं मोक्षयोग्यत्वेन ज्ञात्वा सुषुप्तौ सत्यां सतिसप्तम्याः सामानाधिकरण्यमर्थः सुषुप्तिः समानाधिकरणं सुषुप्तावित्यस्यार्थः । तथा च सुषुप्तिरूपमकामं भगवन्तं जनको ज्ञात्वा । यद्वा सुषुप्तौ अकामरूपे भगवति एवं जीव- मिति योजना । अत्र भगवतश्चोक्तिकातात्पर्यमाहुः तद्दातृत्वेनेति । भगपदार्थेषु केनचिद्यदातृत्वम् । उत्तरस्येति । अत्र याज्ञवल्क्यो बिभयांचकार मेधावी राजेति मां तेम्य उदरौत्सीदित्युक्त्वा स यत्रानि- मानं न्येति जरया वोपवतपता बानिमानं निगच्छति यथाऽम्रोडुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात् प्रमुच्यते एवमेवायंऽशारीर आत्मैभ्योऽङ्गेभ्यः संप्रमुच्य प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति प्राणायैवैक्युत्तरस्य । कामप्रश्नवेति । ननु भाष्ये निर्बन्धेनेति हेतुरस्ति यस्य किं प्रयोजनमिति चेन्न । सर्वं ज्ञास्यतीति १०१ ब्र० सू० २०

८०० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४२ नेकीकृत्य जीवोपक्रमेण ब्रह्मोपसंहारेणाह । तत्र, स यत्रेति जीवस्य मूर्च्छोपता- भाष्यप्रकाशः वक्तुं पूर्वं सकामस्य कर्तुर्मरणावस्थां सप्रकारामावृत्त्या ततो निष्कामस्य कर्तुर्मोक्षोपायं सुषुप्त्यवस्थयै- कीकृत्य शिष्टतया आहेत्यर्थः । श्रुतौ तु, अन्तेभ्य उदरौत्सीदिति प्रश्ननिर्णयावसानेभ्यः पुनः- पुनरवरोधं कृतवानिति हेतोर्भयं जातमित्यर्थः । उत्तरं विवृण्वन्ति स यत्रेत्यादि । श्रुतौ तु, अणिमानं स्थूलशरीरकार्श्यम् । उपतपेतेति उपतापजनकेन ज्वरादिना, न्येति प्राप्नोति । ततोऽणिमानं ज्ञानकार्श्यरूपां मूर्च्छा नितरां गच्छति । बन्धनादिति वृन्तात् । संप्रमुच्येति रश्मिः । हेतुवाचकेतिशब्दस्य देहलीदीपन्यायेन भये जीवधर्मानैकीकृत्य वचने च हेतुत्वेन उभयोरेकतरार्थे हेत्वन्तरस्यास प्रयोजनसत्त्वात् । तथा च सुषुप्तिदयं निर्बन्धेनापि सर्वं ज्ञास्यतीति हेतुना तत्र याज्ञवल्कस्य भयं जातं कामप्रश्नव्याजेन मदीयं सर्वं ज्ञानं ग्रहीष्यतीति हेतुना जीवब्रह्म- धर्मानैकीकृत्येत्यादिरिति भाष्यार्थः । अत्र निर्बन्धः । 'निर्बन्धं तस्य तं ज्ञात्वा' इत्यस्य सुबोधिन्युक्तदिशा सर्वज्ञानरूपोऽवश्यसर्वज्ञानसाधकयत्नः । न च निर्बन्धेन सर्वज्ञानस्य न भयहेतुत्वं किं तु क्रोधस्येति वाच्यम् । पापाद्द्वयमित्याशयात् । पापं तु सर्वज्ञानाविषये ब्रह्मणि सर्वज्ञानात् । 'यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः' इति श्रुतेः 'यतो वाचः' इति श्रुतेश्च । पापं- 'योऽन्यथासन्तमात्मानं अन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा' ॥ इति श्रुतेः । सर्वज्ञानाविषयस्य ब्रह्मणः सर्वज्ञानविषयत्वेन प्रतिपादनकर्ता अन्यथा प्रतिपद्यते इत्यसार्थः । ननु तर्हि स्पष्टमेव कुतो नोक्तमित्यतआह ज्ञातुं शक्यं न भवति ब्रह्मेति अनतिप्रश्न्या वै देवतेति चेत्तत्राहुः कामेति । कामप्रश्नभियेण सर्वं ज्ञानं मदीयं ग्रहीष्यतीति स्पष्टं नोक्तम् । किं तु जीवब्रह्मेत्याद्युक्तम् । कामप्रश्नवरदानस्य अन्यथयितुमशक्यत्वेन स्पष्टं नोक्तम् । तदाहुः आहेति । कामप्रश्नवरदानस्य 'अथस्य चातुरोपात् इति । कामप्रश्नवरदानं तूपक्रमे तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ स ह कामप्रश्नमेव वव्रे तं हास्मै ददाविति । जीवब्रह्मधर्मानिति भाष्यं विवरीतुमाहुः उक्तेति । स समानः सन्नित्यादिनोक्तस्वप्नजागरणयोः संचरणोक्त्या सुषुप्त्युक्त्या च समजागरणसुषुप्तिबोधकश्रुत्युक्तरीत्या सुषुप्तिर्भगवान् । जीवब्रह्मधर्मसंश्लिष्टतया मां तेम्य इत्युक्तौ विवक्षितबहुवचनानुपपत्तिः प्रश्नेभ्यः उद्बोधाभावात् । अत आहुः अन्तेभ्य इति मां मां अन्तेभ्यः इति छेदः । 'अन्तः प्रान्तेऽन्तिके नाशे स्वरूपे मनोहरे' इति विश्वादन्तपदं त्रिष्वाहुः प्रश्नेति । अन्तिकवाचकान्तपदार्थः प्रश्नः निकटत्वात् । निर्णय उत्तरं प्रान्तवाचकान्तपदार्थत्वात् । अन्तोऽव- सानं तेभ्यः । प्रश्नाश्च निर्णयाश्च अवसानं चेति विग्रहः । अथेति रुधिर आवरणे रु. उ. अ. उत् । उद् शब्दे । किप् । तुक् । शब्देन व्याहुः संबन्धिदोषं वरणं वक्तृत्वेन स्वीकरणं कृतवान् इति हेतोर्भयं जातमिति । उक्तवरणे निर्बन्धेन सर्वं ज्ञानं जनकस्य भवत्वेवेत्युक्तरूपस्य निर्बन्धेन सर्वज्ञानद्वारा भयहेतुत्वमस्ति निर्बन्धेन सर्वज्ञानस्य भयहेतुत्वमुक्तमेव । उत्तरमिति जीवोपक्रमं वदन्त एवोत्तरं सजीवः शिरःपाण्यादिमान् देहो वा । उपतपेति । उपतपतीत्युपतपत् तेनोप- तापकेनैतद्देहो भवति । तदुक्तं कर्ता जनको भवत्वेव । बन्धनात्प्रमुच्यत इति पाठः । अडभावश्छान्दसः तदर्थमाहुः वृन्तादिति । 'वृन्तं प्रसवबन्धने स्यात् वटपाराकुचाग्रयोः' इति विश्वात् । प्रसवबन्धा- 800

ायो जीवाद् गमनं" - wait, look before "गमनं": Is that "जीवाद् गमनं" or "जीवादागमनं"? In line 18: "जीवाद् गमनं" - there is a clear space between 'द्' and 'ग'! Wait, could the second one be "जीवाद् उद्गमने"? No, wait! Look at the second word: "जीवाद्" then... wait, look at the letters: Is it "जीवाद्भवे न"? Wait, what if it is "जीवाद् भूयः"? Wait, let's look closely at the letters in line 18: "त" "सै" (तस्मै) "प्रा" "णा" "नां" (प्राणानां) Then: "जी" "वा" "द्" - wait, is it "जीवाद्"? Look at the next characters: 'भू' 'त' 'ये' or 'ने'? Wait! Look at the letter before 'ने' (or 'ते'): Wait, could it be "जीवाद्भिन्नं"? No. Let's look at the glyphs: Letter 1: ज with ी (जी) Letter 2: व with ा (वा) Letter 3: द् with halant? No, 'द्' Letter 4: 'भू'? Letter 5: 'त'? Letter 6: 'ने

८०२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० १ अ० १३ सू० ४२ नैवंविद् । सिद्धवद्वचनान्न ज्ञानविधिः । वाक्यभेदप्रसङ्गाच्च । भाष्यप्रकाशः । पापिनां शासनार्थं नियुक्ताः । ग्रामण्यो, ग्रामनायकाः । प्रतिकल्पन्ते, उद्युज्य लोपयोगाय प्रतीक्षन्ते । भूतानि शरीरान्तरारम्भणायेश्वरेण नियुक्तानि । ननु जीवब्रह्मणोरुभयोरपि तत्र गमने कथं ब्रह्मण एव सन्मानमित्यत आहुः एवंविदमित्यादि । नैवंविदिति संसारिण उपक्रान्त- त्वादेवंवित्पदे परामृश्यमाणे जीवत्वेन न वक्तुं शक्य इत्यर्थः । ननु प्राज्ञान्नारोहान्तज्ञान- वन्तमनूय, तस्मिन् ब्रह्मायातीति ज्ञानकथनात् पूर्वोक्तकर्मफलविदः संसारिणो जीवस्यैवेदं सन्मानं, न ब्रह्मण इति चेत् तत्राहुः सिद्धवदित्यादि । अत्र किमेवं ज्ञानं विधीयते, उतानूद्यते । नाद्यः ।

निकटे समायान्ति । यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवतीति, पूर्वोक्तमरणावस्थाया उपसंहारे सारणम् । अतः परं शारीरप्राणप्रसारणमाहुः स यत्रेत्यादि । स यत्रायं शारीर आत्मा लिङ्गविशिष्टो जीवः । अबल्यं नीत्य, पूर्वोक्तोपतापादिना नैर्बल्यं नितरां प्राप्य । संमोहमिव न्येति, मरणा- वस्थायामधिकं मोहं प्राप्नोति । तदा तूत्क्रमणस्य कर्तुमशक्यत्वात् तदुपायं भगवान्नेव करोति । यथाक्रमोऽयं परलोकस्थान इत्यादिना पूर्वं तथोक्तत्वात् । तदिदानीं सविस्तरं वदामीति ज्ञापनायाथैनमेते प्राणा इत्यथशब्दः । नच प्राणाः स्वत एवायान्तीति शङ्क्यम् । जडत्वात् । अतो जीवे संमुग्धे भगवत्प्रेरिता एवायान्तीत्याशयेनाहुः अथैनमित्यादि श्रुतौ । अथेति भगवत्प्रेरणोत्तरम् । प्राणा वागादयः । स इति जीवः । तेजोमात्रा इति प्रज्ञांशभूतानि करणानि । समभ्याददान इति । उपसंहरन् । अवक्रामति । अन्यतश्चैतन्यमुपसंहृत्य हृदयेऽभि- व्यनक्ति । चाक्षुष इति । चक्षुषि भवः सूर्यांशः । पराङ् न पर्यावर्तत इति । स्वकार्यरहितो भवति । अरूपज्ञ इति जीवस्तथा भवति । तत्र हेतुः । एकीभवतीति । लिङ्गात्मना करणग्रामे वागादय इति टीकाकृद्व्याख्यानम् । तत्समायन्तीत्यनेन वागादीनामन्ययमुलभमानं विरुणद्धि अतः प्राणा वायवः । यद्वा प्राणा वागादयः एत एवाग्रे भगवत्प्रेरणया जीवे समायान्तीति । यत्रैतदिति एतद् ग्रन्थ । ऊर्ध्वोच्छ्वासीति । इ आश्चर्ये उपसमिति भाष्योक्तस्य ग्रन्थोेपसंहारेणाहेतुत्वोपसंहारा- रत्वोपपादनान्ते वक्तव्यत्वम् । स यत्रेति । स यत्रायं शारीरः आत्मा अबल्यं नीत्य संमोहमिव न्येतीति श्रुतिः । अत्रात्मा भगवान् न जीवे मोहोधिक इति भाष्यादित्याहुः लिङ्गेति । तथेति तदापीत्यर्थः । परात्तु तच्छ्रुतेरिति न्यायात् । अथैनमिति अथैनमेते प्राणाः अभिसमायन्ति स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति इति पूर्वश्रुतिशेषश्रुतिः । कार्त्स्न्येऽथशब्दः । अनन्तरार्थे वा भगवत्प्रेरणानन्तरमित्यर्थः । भगवत्प्रेरणोत्तरमिति यावत् । प्रज्ञेति तेजांसि प्रज्ञांश- भूतानि प्रज्ञाया अवयवोत्त्वात् । मात्राः करणानि मात्राशब्दस्य प्रमाणवाचकत्वात् । मीयन्ते विषया याभिस्तास्तेजोमात्राश्चक्षुरादिकरणानि टीकाव्युत्पत्तिरेषा अथवा सविस्तारकः । वि गन्ता स्तुञ् आच्छादने वा व्याङ्गुः षद अपवारणे चु. प. से. वर ईप्सायां चुरादि. प. से वारकः ईप्साकर्ता देहे सहाकर्तृत्वं व्याधुर्मभवतः सकाशादवस्थायामित्युक्तम् । अप इत्यसार्थः कर्तव्यः अन्यथा मूर्च्छितस्य देहस्यान्यावप्रसङ्गात् । एता इति गद्ययः तेजसो निष्ठानकर्तुः मात्रा मानस चितोश्वतेः कर्म्मः मान्ति चितोऽर्ति कुर्वन्ति मात्राः हुयामेति श्रन् । उपेति । यद्वा सम् गम वैक्लव्ये किम् । वि गन्तुलेन ह्रम्थेन शब्दकर्तृत्वेन वर्तमानो जीवः अभि अश्ये अमयाय नाभ्यासे प्राज्ञाय ददानः हृदयमेव हृदयमेति । अनु अन प्राणने अनिति बाहुलकात्कः । अव रक्षणादौ वाति वातं वा डः नवं अव न गच्छति हृदयमेतीत्युक्तम् । तत्र विशेषः क्रामति अदस्यपादपोर्विक्षेपं करोति सर्वतः पाणिपा- दान्तस्त्वां वो जीबोऽप्यंशतः सर्वतः पाणिपादान्त इति । चाक्षुष इति स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ्पर्यावर्ततेऽथारूपज्ञो भवति एकीभवति न पश्यतीत्याहुरिति श्रुतिः । चक्षुषि व्यक्तवार्त्तरि ॐकारे परूङ् व्यात्तवां वापि । पश्यन् चक्षुर्भवतीति श्रुतेः सूर्यांशः सूर्यस्यांशश्चागं अपः । करणग्रामो लिङ्गदेहः । आबुरित्यनेन चक्षुरसोऽद्यपि । स तु 'तमेवैततंकारेण भवतीति

८०४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ४ पा० २ अ० ११ सू० १७ भाष्यप्रकाशः । मिश्रीभवति । तदा पार्श्वस्थान्न पश्यतीत्याहुस्तद्विदः । एवमग्रेऽपि सर्वत्र । एवमुपसंहृते करणग्रामे निष्क्रमणसाधनीभूतं व्यापारमाह तस्येत्यादिना । हृदयस्याग्रं, हृदयच्छिद्रनाडीमुखं प्रद्योतते भगवज्ज्योतिषा लग्न इव तदानीं प्रकाशयुक्तं तिष्ठति । प्राण इति मुख्यः प्राणः । प्राणा इति वागादयः । अनूत्क्रामन्तीति । मुख्यप्राणगमनोत्तरं सहैकीभूय गच्छन्ति । संज्ञानमिति । पूर्वोक्तप्रद्योतादेरेकत्वेन ज्ञातां बुद्धिम् । अन्ववक्रामतीति । अश्ववच्चामारोहति । सविज्ञानो रश्मिः । श्रुतेर्मतम्' आविर्भावतिरोभावशालिनो ब्रह्मणः इच्छातः मोक्तृकर्मक्षये तिरोभावाच्च पश्यतीति । सर्व- त्रेति । एकीभवति न जिघ्रतीत्याहुः, एकीभवति न रसयतीत्याहुः, एकीभवति

An exact, line-by-line transcription into Unicode Devanagari matching the printed page:

भाष्यप्रकाशः । भवति, गमनार्थं विशेषज्ञानवान् भवति, । तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति । विद्या सदसद्विषयकं ज्ञानम् । कर्मादृष्टरूपं लिङ्गगतिरूपं च । यद्वा, विद्या उपासनात्मकं ज्ञानम् । कर्म यज्ञादिरूपम् । यथाक्रतुरस्मिन् लोक इत्यादिश्रुतेः पूर्वप्रज्ञा, संस्कारात्मना वर्तमानं ज्ञानम् । समन्वारभेते अनुगच्छतः । जलायुका जलौका । निहत्येत्यस्य व्याख्यानमविद्यां गमयित्वेति । रश्मिः । गन्तव्यम् । अन्ववक्रामति उद्धृच्छति इति तव मनीषितं तदसंगतम् । आक्रममाक्रामतीति श्रुतावाक्र- मस्य गन्तव्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अतो हृदयस्याग्रे प्रद्योतितोऽणुमात्रहृदयजीवो निःसरतीत्युक्तम् । इदं निःसरणं संसारिणस्तस्य कर्मवैशिष्ट्यादित्याहुः तमिति । तं जीवम् । विद्यापदेन पञ्चपर्वविद्या [L1

८०६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ११ सू० ४२ भाष्यप्रकाशः । अज्ञानं प्रापयित्वा, निश्चेष्टं कृत्वेत्यर्थः । पेशस्कारी अमरीविशेषः । पेशसो रूपस्य मात्रामपा- दायापच्छिद्यान्यं खण्डकीटार्थं नवतरं रूपं तनुत एवमयं पुरुष इदं स्थूलशरीरं निहत्या तस्माद् रूपाद् वासनया तदंशं गृहीत्वेति यावत् । त्यक्ते पूर्वशरीरे वासनया कथं तदंशग्रहणमित्यत रश्मिः । 'देहे पञ्चत्वमापन्ने देही कर्मानुगोऽवशः । देहान्तरमनुप्राप्य प्राक्तनं त्यजते वपुः ॥ व्रजन् तिष्ठन् पदैकेन यथैवैकेन गच्छति । यथा तृणजलौकैवं देही कर्मगतिं गतः' ॥ इति वाक्याभ्यां स्फुटीकुतामाहुः तथ्यथेति । ततत्र दृष्टान्तः जलायुष्का इत्यत्र वर्णलोपः । हन हिंसागत्योस्तत्र गत्यर्थो हनिरित्याह श्रुतिरित्याशयेनाहुः ठ्याख्यानमिति । अज्ञानं ज्ञानाभावं विषयत्वेन ज्ञानं शरीरे तत्रैव विषयत्वेन ज्ञानाभावं गमयित्वा शरीरमदृष्ट्वेति यावत् । यद्वा निश्चेष्टं कृत्वेत्यर्थः । अन्यमाक्रमं देहं आक्रम्यते इत्याक्रमो देहः आत्मानं पाद्व्यतिरिक्तं उपसंहरति जीवो भगवत्कर्तृत्वविशिष्टः । आक्रम्यारम्भकानाह तथ्यथेति तत् तत्र देहारम्भकविचारे पेशस्कारीति मूर्धन्यषकारः आन्त्यत्रिकप्रयोगानुरोधात् । अमरीति श्रीभागवते सप्तमस्कन्धे— 'कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्यान्तरमनुस्मरन् । संरम्भभययोगेन विन्दते तत्स्वरूपताम्' ॥ इत्यत्र तथा व्याख्यानात् पूर्वं पिषू संचूर्णने रु. प. अ. रूपमुक्त्वा पिंश इत्यस्य रूपमाहुः पेशास इति । पिंश अवयवे तु. प. से. असुन् अवयवकर्तृ रूपस् । रूपत्वं मूर्तत्वं तच्च परिच्छिन्नपरि- माणवत्वं तन्निष्ठसावयवानुकूलव्यापारस्य विवक्षितत्वात् । मात्रां लेशमपच्छिद्य आशुः सकाशाद् अप- द्वैधीकृत्वावयवावयवित्वे द्विधा धीविषयं कृत्त्वार्थाद् दत्त्वा ऽन्यं खण्डेत्यादि । निहत्येति अविद्यां गमयित्वा । माया मिदा सा खस्माल्लिङ्गाच्च शरीरेगा तया जन्यो भेदः पञ्चसु महाभूतेषु पञ्चधाविभक्त- देहेऽविद्यापदवाच्यः तदुक्तम् । 'भिन्ने पञ्चात्मके देहे गते पञ्चसु पञ्चधा' इति पिण्डोपनिषदि । तया च जगदन्तर्गतदेहस्यात्मत्वात् अविद्याप्रापणं कृत्वाऽऽत्मरूपपञ्चमहाभूतांशस्य ग्रहणं प्राप्तं तदाहुः तस्मादिति यावदित्यथौ शरीरं क्षेत्रं तच्च— 'महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः' ॥ इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः । एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्' ॥ इति गीतात्रयोदशे उदाहृतम् । श्रुताबन्यमित्यादि । रूपं मूर्तं पित्र्यं पितृभ्यो हित