अपराजितपृच्छा (भुवनदेवाचार्य - प्राचीन मन्दिर, प्रासाद, कला एवं वास्तु महाग्रन्थ सटीक)
Aparajitapriccha of Bhuvanadeva with Commentary by Shrikrishna Jugnu
भुवनदेवाचार्य (टीकाकार: डॉ. श्रीकृष्ण 'जुगनू') द्वारा
xxxvi अष्टशक्त्युद्भवो नाम षष्ठं सूत्रम् ॥ ६ ॥ 29-32 अथाष्टशक्तिनामावलिः — 30 तस्यवंशाः — 30 विप्रक्षत्रियवैश्यशूद्राणां गोत्रसंख्याः — 32 सृष्टिसंसारावतारणं सप्तमं सूत्रम् ॥ ७ ॥ 32-36 सप्तपातालराज्योद्भवो नामाष्टमं सूत्रम् ॥ ८ ॥ 36-41 नवकुलनागराजनामावली — 36 पद्मेशराज्यवासिनामाह — 37 कर्कोटकराज्यवासिनामाह — 38 पुण्डरीकराज्यनिवासिनामाह — 39 अथानन्तराज्यनिवासिनामाह — 39 रसातलनिवासिनामाह — 40 इत्यमनन्तर पातालनिवासिनामाह — 40 भूराज्यनिवेशानो नाम नवमं सूत्रम् ॥ ९ ॥ 42-45 जम्बूद्वीपवर्णनमाह — 43 नवक्षेत्रनामानि — 43 तत्रैव गन्धर्वविद्याधराक्षनिवासिनामाह — 44 संसारभूतग्रामोत्पत्तिपञ्चतत्त्वनिर्णयो नाम दशमं सूत्रम् ॥ १० ॥ 45-50 षडाश्रयाः — 48 एवं योगादीनामाह — 48 पञ्चतत्त्वपञ्चगुणनिर्णयो नामैकादशं सूत्रम् ॥ ११ ॥ 50-54 पिण्डनिर्माणचरणमाह — 51 इत्यमनन्तरमहाभूतादिकमाह— 53 गर्भविज्ञानोद्भवो नाम द्वादशं सूत्रम् ॥ १२ ॥ 54-57 कृतयुगानुरूपेणज्ञानमाह — 55 कर्मज्ञानोद्भवो नाम त्रयोदशं सूत्रम् ॥ १३ ॥ 58-62 हंसयोगसाधनमाह — 60 हृदयकमलमाह — 61 शरीरस्थगुणदोषादीनां — 62
xxxvii शिवशक्तिब्रह्मज्ञानं चतुर्दशं सूत्रम् ॥ 14 ॥ 62-67 शक्त्याप्रमाणानि — 65 गीतासद्भावोऽपरेऽपराजितबोधनार्थं पञ्चदश सूत्रम् ॥ 15 ॥ 67-70 गुरुपूजननिर्देशमाह — 68 गुरुमाहात्म्यमाह — 69 सत्वरजस्तमः षोडश सूत्रम् ॥ 16 ॥ 70-73 ग्रहादिध्रुवमण्डलं सप्तदश सूत्रम् ॥ 17 ॥ 73-78 सूर्यचन्द्रवंशानुकीर्तनम् — 74 इत्थमनन्तरकेत्वादीनामाह — 75 पञ्चाङ्गलक्षणानि — 76 ग्रहनामादीनां — 76 तत्रैव मण्डलपृथुत्वञ्च बिम्बमानमाह — 76 ग्रहगतिमानमुहूर्तादिप्रमाणमष्टादश सूत्रम् ॥ 18 ॥ 78-82 सूर्यादिग्रहाणां बिम्बप्रमाणमाह — 79 ध्रुवस्य प्रदक्षिणागतिक्रमह — 80 तिथिमासर्तुकालसंवत्सरो नामैकोनविंशं सूत्रम् ॥ 19 ॥ 82-88 तिथ्यादीनामाह — 83 तथा च स्पष्टाह — 83 षोडशचन्द्रकलामाह — 84 मासनामानि — 84 कार्त्तिक्यात्षडृतवः — 85 वार्षिकात्मकद्वैर्तुकालमाह — 85 त्र्यर्तुकालमाह — 85 प्रभवादिषष्टिसंवत्सरनामानि — 86 एतद्विंशत्यानि — 87 कल्पान्तो नाम विंशं सूत्रम् ॥ 20 ॥ 88-94 युग प्रमाणमाह — 88 कल्पान्तचिह्नादीनामाह — 91 अक्षयलिङ्गसृष्ट्युद्भवो नामैकविंशं सूत्रम् ॥ 21 ॥ 94-98
xxxviii केतुमालादि लिङ्गोद्भवक्षेत्राणि — 95 तथा च काश्यपीय सृष्टिवर्णनमाह — 97 पञ्चलिङ्गोद्भवकाश्यपसृष्ट्युद्भवो नाम द्वाविंश सूत्रम् ॥ 22 ॥ 98-102 प्रथमहरि-मत्स्यावतारो नाम त्रयोविंश सूत्रम् ॥ 23 ॥ 102-106 दशावतारनामानि — 103 अवतीर्णकालावधिमाह — 103 कूर्मावतारे मन्दरार्णवमन्थनं चतुर्विंशं सूत्रम् ॥ 24 ॥ 106-114 कूर्मावतारमासतिथ्यादीनां — 108 क्षीरार्णवात् निर्गतरत्नद्रव्यादीनां — 109 कल्पवृक्षवर्णनमाह — 110 पुनर्मन्थनात् अलक्ष्मीनिर्गतनं — 112 तथा च मन्थने विषप्राप्तिं — 113 इत्यमनन्तर वारुणी कलिकोद्भवं — 113 वराहावतारो नाम पञ्चविंशं सूत्रम् ॥ 25 ॥ 114-118 वराहावतार वर्णनं — 116 नृसिंहवामनावतारो नाम षड्विंशं सूत्रम् ॥ 26 ॥ 119-123 नरसिंहावतार कालादीनां — 119 नरसिंहवर्णनं — 120 पञ्चम वामनावतारणवर्णनम् — 121 रामावतारो नाम सप्तविंशं सूत्रम् ॥ 27 ॥ 123-126 परशुराममाहात्म्यमाह — 124 दाशरथीरामचरित्रं — 124 हरेष्टमः कृष्णावतारो नामाष्टाविंशं सूत्रम् ॥ 28 ॥ 126-133 अवतारप्रयोजनोपरान्तकृष्णलीलावर्णनं — 126 द्वारकापुरीवर्णनं — 130 बलादीनां वर्णनं — 131 केदारमाहात्म्य — 133 विष्णोर्जन्मरहस्यदशमोऽवतारो नाम नवविंशं सूत्रम् ॥ 29 ॥ 134-138 केवलिन चतुर्विंशतितीर्थङ्कराः — 135 तस्यानुयायी कथनं — 135
xxxix युगवर्णनमाह — 136 कल्कि अवतारवर्णनं — 137 वैष्णवावतारकीर्तन फलमाह — 138 विष्णुवाक्योद्धवारण्ये श्रीसोमेश्वरनिर्णयो नाम त्रिंशं सूत्रम् ॥ 30 ॥ 139-145 अथाश्रमवर्णनमाह — 141 विष्णुवाक्योद्धवसोमनाथोक्तद्वादशशिवरात्रि निर्णयो नामैकत्रिंशं सूत्रम् ॥ 31 ॥ 146-152 शिवरात्र्युत्सवविधिं — 149 द्वादशोत्सवनामानि — 150 मासानुसारं चतुर्दश्यां सफलञ्च — 150 शिवरात्रिमाहात्म्यमाह — 152 विश्वकर्मावतारो नाम द्वात्रिंशं सूत्रम् ॥ 32 ॥ 153-156 पृथुपृथिवीसंवादे भूर्लोके विश्वकर्मागमनं त्रयस्त्रिंशं सूत्रम् ॥ 33 ॥ 157-160 जयविजयसिद्धार्थपृच्छा नाम चतुस्त्रिंशं सूत्रम् ॥ 34 ॥ 160-164 जयपृच्छादीनां परिचयमाह — 161 ग्रन्थोत्पत्तिवर्णनं — 163 एकविंशतिस्वर्गा नाम पञ्चत्रिंशं सूत्रम् ॥ 35 ॥ 164-169 पृथ्वीप्रमाणमाह — 164 स्वर्गपातालनामादीनां — 165 नागकुलनामश्च — 166 धरत्यां द्वीपनामानि — 167 सागरनामानि — 168 स्वर्गनामानि — 168 महापर्वतप्रमाण षट्त्रिंशं सूत्रम् ॥ 36 ॥ 169-172 विश्वकर्मोवलोकितपृथ्वीनवखण्डानिं सप्तत्रिंश सूत्रम् ॥ 37 ॥ 172-176 दिव्यवर्षवर्णनम् — 174 भारतक्षेत्रग्रामसङ्ख्यानृपराज्यप्रमाणमष्टात्रिंशं सूत्रम् ॥ 38 ॥ 176-180 वनयात्रानामैकोनचत्वारिंशं सूत्रम् ॥ 39 ॥ 180-185 उपवनदीनां लक्षणं — 180
xl नानाविधानिमित्तानि — 182 अयं मन्त्रः — 184 वनयात्राशिलापरीक्षा नाम चत्वारिंशं सूत्रम् ॥ 40 ॥ 185-190 शिलालक्षणं, युवावृद्धाबालावयपरीक्षणम् — 186 छेदनावसरेमण्डलादीनां दर्शनफलं — 187 हस्तकम्बीप्रमाणमेकचत्वारिंशं सूत्रम् ॥ 41 ॥ 190-195 ज्येष्ठादीना हस्तभेदाः — 192 अथ रुद्रगायत्री — 192 हस्तोपयोगीकाष्ठादीनां — 193 नगरादीनामानार्थहस्तप्रमाणम् — 194 गणितशब्दनिघण्टुर्नाम द्विचत्वारिंशं सूत्रम् ॥ 42 ॥ 196-203 अथाङ्कज्ञानमाह — 196 ज्योतिषपञ्चाङ्गवासना नाम त्रयश्चत्वारिंशं सूत्रम् ॥ 43 ॥ 203-212 ज्योतिषमाहात्म्याह — 203 संवत्सरानयनं — 204 नाडीज्ञानमाह — 207 धनर्ऋणकल्पनाह — 208 अथार्कनाड्यानुक्रमाह — 209 सङ्क्रान्तिवर्तमानाधिकारमाह — 209 दिननक्षत्राधिकारः — 210 महानक्षत्रभुक्त्यधिकारः — 211 योग आनयनाधिकारः — 211 करणाधिकारः — 212 अवकहोडाचक्रज्योतिषं चतुश्चत्वारिंशं सूत्रम् ॥ 44 ॥ 213-217 तिथ्यादीनामाह — 213 योगनामानि — 214 करणनामानि — 214 अथावहकडाचक्रमाह — 215 राशिचरणविचारमाह — 216 राशिनामानि — 217
xli अवकहोडाचक्रज्योतिषं ज्योतिषफलं पञ्चचत्वारिंशं सूत्रम् ॥ 45 ॥ 217-226 योनिवैरमाह — 218 अथाष्टकवर्गमाह — 219 अथोष्टतरीदशामाह — 220 सूर्यदशाफलमाह — 221 चन्द्रदशाफलमाह — 221 अथाङ्गारकदशाफलमाह — 221 बुधदशाफलमाह — 222 शनिदशाफलमाह — 222 गुरुदशाफलमाह — 222 राहवादशाफलमाह — 222 शुक्रदशाफलमाह — 222 चन्द्रस्य द्वादशावस्थामाह — 223 तस्यफलमाह — 223 जन्मानुसारेणचन्द्रशासफलमाह — 224 चन्द्र-ताराबलमाह — 225 ज्योतिषलक्षणत्मकं षट्चत्वारिंशं सूत्रम् ॥ 46 ॥ 227-233 अधोमुखीनक्षत्रं — 227 ऊर्ध्वमुखीनक्षत्रं — 227 राक्षसगुणप्रधानाः — 228 मनुष्यगुणप्रधानाः — 228 देवगुणप्रधानाः — 228 सूर्यपातस्ययोगमाह — 229 क्षेत्राधिपत्याह — 229 ग्रहमैत्री — 230 लग्नघटिकाप्रमाणं — 231 दिवानिशालग्नानि — 231 विप्रादीनाभिधानं — 231 गणितक्षेत्रनिर्णयो नाम सप्तचत्वारिंशं सूत्रम् ॥ 47 ॥ 233-239 गणितपादं — 234
xlii एकात्पर्द्धादीनां गणनामाह — 234 संख्यापद नामानि च — 235 वृत्तदीनां फलानयनं — 237 भूपरीक्षाग्रहपूजा नामाष्टचत्वारिंशं सूत्रम् ॥ 48 ॥ 240-245 ग्रहणयोग्यपर्वताश्रितभूप्रदेशमाह — 240 नद्यादीनां भूक्षेत्रं — 240 सूत्रधारलक्षणम् — 242 सूत्रधारपरीक्षा नामैकोनपञ्चाशं सूत्रम् ॥ 49 ॥ 245-249 चतुर्विधपरीक्षणं — 246 भृत्यलक्षणं — 246 इत्यमनन्तर सुभाषितानि — 248 सूत्रधारलक्षणात्मकं पञ्चाशं सूत्रम् ॥ 50 ॥ 249-253 भूपरीक्षाग्रहकीलकारोपणमेकपञ्चाशं सूत्रम् ॥ 51 ॥ 254-271 आचार्यप्रशंसाह — 254 प्रथमपरीक्षणं — 255 प्लवानुसारेण गुणदोषादीनां — 256 आग्नेयप्लवभूमिफलमाह — 257 दक्षिणप्लवाफलं — 257 नैर्ऋतिप्लवाफलं — 257 पराप्लवाफलं -- 257 वायव्यप्लवाफलमाह — 258 उत्तरप्लवाभूफलं — 258 ईशानप्लवाभूफलं — 258 पुनरपि प्राक्प्लवाभूमिप्रशंसामाह — 259 गृहप्रासादोचितभूमिलक्षणं — 259 द्रुमानुसारेणभूगुणदोषं — 260 भूमिस्थनिधिसाधनं — 262 अथाहिबलचक्रम् — 263 सूर्यचन्द्रनक्षत्रसाधनम् — 265 इत्यमनन्तर वर्णानुसारेणयोग्यायोग्यभूमिलक्षणं — 266
xliii गन्धानुसारेणभूमिलक्षणं — 266 स्वादानुसारेणभूमिः — 266 दिशानुसारेण रेणुपतनफलं — 267 कीलकरोपणविचार — 268 कीलकस्य आयामप्रमाणं — 268 सूत्रलक्षणं — 269 सूत्रपातनमाह — 269 कूर्मप्रमाणपदप्रतिष्ठा नाम द्विपञ्चाशं सूत्रम् ॥ 52 ॥ 271-277 दिङ्मूढनिषेधमाह — 271 जीर्णप्रासादलक्षणं — 275 मर्मवेधविचार — 273 खातपूर्वकशल्यादीनोद्धारनिर्देशं — 274 तत्र कूर्मलक्षणं — 274 इत्यमनन्तर प्रासादस्य कूर्मलक्षणं — 275 कनिष्ठादित्रिविधकूर्मप्रमाणं — 276 धातुवानुसारेणकूर्मफलं — 276 देवासुरसङ्ग्रामादिवास्तूद्भवो नाम त्रिपञ्चाशं सूत्रम् ॥ 53 ॥ 277-284 पुराख्यानं कथ्यते — 277 देवासुरमहाघोरसङ्ग्रामवर्णनं — 278 शैलेन्द्रात् दैत्येन्द्रागमनं — 280 वास्तूत्पत्तिर्नाम चतुःपञ्चाशत्तमं सूत्रम् ॥ 54 ॥ 284-290 वास्तूत्पत्त्यधिकारे देवतान्यासो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमं सूत्रम् ॥ 55 ॥ 290-292 वास्तोत्पत्ति अङ्गमाह — 292 वास्तुदेवतानिघण्टुर्नाम षट्पञ्चाशत्तमं सूत्रम् ॥ 56 ॥ 293-295 वास्तुक्षेत्रात्मकं सप्तपञ्चाशं सूत्रम् ॥ 57 ॥ 296-300 इत्यमनन्तर वास्तुस्थानमाह — 297 षट्क्षेत्राणिवर्णनम् — 299 वास्तुपददेवताभिधाननिर्णयो नामाष्टपञ्चाशं सूत्रम् ॥ 58 ॥ 300-305 वास्तुमर्मोपमर्मनिर्णयो नामैकोनषष्टितमं सूत्रम् ॥ 59 ॥ 305-308 वास्तुमर्मस्थानज्ञानफलयोर्विशेषमाह — 305
xliv उपवंशादीनां मर्मफलमाह — 307 ब्रह्मकर्णेषु महामर्ममाह — 307 वास्तुपुरुषस्य शिरोखातफलमाह — 308 दिक्पालादिवास्तुदेवपूजाबलिकर्मयुक्तिर्नाम षष्टितमं सूत्रम् ॥ 60 ॥ 309-315 अन्य देवताः — 309 तथा चान्य देवताः — 310 चरक्यादीनामष्टदेव्यां पूजासम्भाराह — 310 दिक्पालक्षेत्रपालश्च बलिं — 311 प्राचीं इन्द्रपूजानिर्देशमाह — 311 आग्नेयां अग्निदेवपूजानिर्देशमाह — 311 दक्षिणदिशायां यमदेवपूजानिर्देशमाह — 312 नैर्ऋत्यायां पूजानिर्देशमाह — 312 परदिशायां जलेश्वरपूजानिर्देशमाह — 312 वायव्यकोणायां वायुदेवपूजानिर्देशमाह — 313 उत्तरदिशायां निधिराजपूजानिर्देशमाह — 313 ईशान्यां रुद्रदेवपूजानिर्देशमाह — 313 अधस्तात्तु विष्णुदेवपूजानिर्देशमाह — 314 अधोर्ध्वायां ब्रह्मदेवपूजानिर्देशमाह — 314 आचार्यसूत्रधारपूजानिर्णयो नामैकषष्टितमं सूत्रम् ॥ 61 ॥ 315-319 सूत्रधारप्रशंसामाह — 316 शिल्पिनसम्मानाह — 317 सूत्रधारसम्मुखे प्रार्थनानिवेदनम् — 318 वास्तुपरिभ्रमणादिगुणदोषनिर्णयो नाम द्वाषष्टितमं सूत्रम् ॥ 62 ॥ 319-324 वास्तुदिशामुक्तिमानं रव्यानुसारेण वास्तुमुखस्थितिं — 320 इत्यमनन्तर एषां फलमाह — 320 दिक्विदिक वास्तुवेधमाह — 322 अन्यान्य दोषमाह — 323 गृहारम्भप्रतिष्ठादिनमासनिर्णयो नाम त्रिषष्टितमं सूत्रम् ॥ 63 ॥ 325-332 मासानुसारेणगृहारम्भफलमाह — 325 तिथ्यानुसारेणगृहारम्भफलमाह — 326
xlv बलादीनां विचारमाह — 326 निर्माणोपरान्तं प्रासादप्रतिष्ठाविधिं — 327 नक्षत्रफलमाह — 328 प्राचीमतमाह — 329 राश्यानुसारेण शङ्कुच्छायाविचारः — 329 नक्षत्रवेधवशादिक्साधनम् — 329 समक्षित्योपायमाह — 330 शङ्कुलक्षणमाह — 330 निशाकाले ध्रुवसाधनमाह — 331 आयाधिकारो नाम चतुःषष्टितमं सूत्रम् ॥ 64 ॥ 332-340 वास्तुदण्डाह — 333 अथायनयनमाह — 334 आयनामानि — 334 आय प्रयोजनमाह — 334 युगादिपरत्वेन ग्राह्यायाः — 334 विप्रादिजातिपरत्वेन ग्राह्यायाः — 335 अथ प्रशस्तऽऽयोच्यते — 335 परस्परदेय आयानि — 337 अथाऽऽयस्वरूपाणि — 337 नक्षत्रराशिश्चन्द्रमैत्र्यनुक्रमो नाम पञ्चषष्टितमं सूत्रम् ॥ 65 ॥ 340-346 त्रिविध नक्षत्रगणमाह — 341 नक्षत्राद्राश्यानयनमाह — 342 वर्णानुसारं प्रशस्तराशयः — 343 षडष्टकादीनां — 343 चन्द्रस्थितिफलमाह — 344 इत्यमनन्तरं समशलाकयचक्रमाह — 344 ग्रहराश्यादि मैत्रीविचारः — 345 व्ययांशकताराग्रहजीवमृत्युसर्वबलं षट्षष्टितमं सूत्रम् ॥ 66 ॥ 346-356 व्ययनामानि — 347 प्रशस्ताप्रशस्त व्ययमाह — 347
xlvi अथांशकाधिकारः — 350 ताराधिकारः — 351 तारानामानि सफलं — 351 अथाधिनायकमाह — 353 अधिपतिनामानि — 353 अथायुष्यत्थाविनाशः — 354 तथा च शुभानि — 355 वास्तुकर्मे अशुभानि — 355 शास्त्रच्छन्दनिर्णयोनाम सप्तषष्टितमं सूत्रम् ॥ 67 ॥ 357-363 छन्दश्चतुर्विधमाह — 357 तेषां अभिधानपङ्क्तिमाह — 358 निबन्धमाह — 358 गुणाः — 359 अथार्याच्छन्दोद्भूत छन्दं — 359 प्रकरणादीनां — 359 अङ्गाष्टमाह — 360 क्षराक्षरापदादीनां — 360 अक्षरानुसारेण नानावृत्तनामाह — 360 इत्यमनन्तर गणश्छन्दमाह — 361 समविषमवृत्तानि — 362 आर्यावृत्तनाह — 362 गृहप्रासादसम्भूतच्छन्दभेदो नामाष्टषष्टितमं सूत्रम् ॥ 68 ॥ 363-375 मण्डपानि — 366 वितानानि — 366 शाला नामानि — 366 पीठानि — 366 विविध लिङ्गनामानि — 366 वेदाश्रादि पीठिकाः — 367 अथार्चा — 367 नगरादीनां — 367
xlvii
जलस्रोतादीनां — 367 मेरुच्छन्दवर्णनं — 368 षट् छन्दभेदाः — 368 छन्दस्य पुराख्यानमाह — 369 प्रस्तारक्रमाह — 369 खण्डमेरु वर्णनं — 371 तथा चान्य खण्डमेरु (पताकाच्छन्दश्च) — 371 सूचीछन्दः — 373 अथोद्दिष्टछन्द नष्टच्छन्दश्च — 373 गृहोत्पत्तिहर्म्यादिराजप्रासादर्निर्णयो नामैकोनसप्ततितमं सूत्रम् ॥ 69 ॥ 375-383 घटिकानादोत्पत्ति प्रसङ्गं — 375 आश्रमवास्तु — 376 अथालयमाह — 376 कोष्ठका — 376 छाद्यकं — 376 प्राकारमाह — 377 गृहं — 377 हर्म्यादीनां — 378 प्रासादसञ्ज्ञक हर्म्यवर्णनं — 379 मालिकानि कथ्यते — 380 भूधरादिब्रह्मनगरं सप्ततितमं सूत्रम् ॥ 70 ॥ 383-393 नगरस्य केन्द्रे ब्रह्मप्रासादं — 386 प्रोक्तस्तम्भ च कीर्तिस्तम्भं — 387 तदर्थे मेरुच्छन्दमाह — 389 प्रतिष्ठापनावसरेकर्त्तव्यं — 391 अन्यदप्याह — 392 हेमकूटाख्यनगरप्रमाणमेक-सप्ततितमं सूत्रम् ॥ 71 ॥ 393-398 पदादीनां विन्यासमाह — 394 वसति मार्गादीनां न्यासक्रमोह — 395 रत्नकूट नगरादीनां लक्षणं — 396
xlviii महाराजाधिराजपुरनिवेशो नाम द्वासप्ततितमं सूत्रम् ॥ ७२ ॥ 398-411 प्राकारोच्छ्रयमाह — 400 प्रवेशद्वारलक्षणं — 400 चत्वरे देवस्थानानि — 401 देवस्य मुखस्थितिं — 401 प्राकारान्तरे परिखप्रमाणादीनां — 402 नृत्यशालिकाः — 404 मठस्थानं — 404 तत्र मण्डपिकादीनां — 405 वर्णादीनां निवेशनं — 407 पुरसुरक्षार्थे प्राकारोपरि यन्त्रनिवेशनं — 409 नाना यन्त्रनामानि — 409 पुरलक्षणं त्रिसप्ततितमं सूत्रम् ॥ ७३ ॥ 411-416 विंश पुरनामानि — 411 नामस्य स्वरूपाणि — 412 पुरस्य फलाफलमाह — 413 इत्यमनन्तर अशुभ पुराकृतिमाह — 414 तस्य फलोच्यते — 415 अथाकारानुसारेण पुरग्रामादीनां प्रमाणमाह — 416 वापीकूपतडादिनिर्णयो नाम चतुःसप्ततितमं सूत्रम् ॥ ७४ ॥ 417-424 दशविध कूपमाह — 417 कूपिका सफलमाह — 418 चतुर्वाप्यः — 418 चतुर्विधकुण्डानि — 419 तत्रैवार्च्चा निर्देशमाह — 420 इत्यमनन्तर तीर्थवर्णनं — 422 सरोवरमाह — 423 पालिप्रमाणमाह — 424 शस्यावतारो नाम पञ्चसप्ततितमं सूत्रम् ॥ ७५ ॥ 425-435 अथात्र प्रशंसामाह — 426
xlix लोकमङ्गलमूलमाह — 427 स्वस्थ देशलक्षणं — 428 दुर्भिक्षनिवारणोपाय — 431 महाराजनिवेशोनाम षट्सप्ततितमं सूत्रम्॥ 76॥ 435-442 उच्चरङ्गिका प्रमाणमाह — 435 अन्य गृहादीनां — 435 सभाष्टकवेदीनिर्णयो नाम सप्तसप्ततितमं सूत्रम्॥ 77॥ 443-447 सभा निर्माण प्रकारलक्षणञ्च — 443 नवांशानुसारेण सुन्दरीशालाः — 443 इत्यमनन्तर वेदीलक्षणं — 445 वर्णानुसारेण वेदीप्रमाणमाह — 445 कार्यानुसारेण वेदीप्रयोगमाह — 446 महाराजाधिकाराजो नामाष्टसप्ततितमं सूत्रम्॥ 78॥ 447-455 चक्रवर्त्यादीनां नृपकोटयः — 448 राज्योत्पत्तिमाह — 449 बृहत् शुश्रूषया मातायात् राज्ञो दिनचर्यायाः — 450 पौरुषोद्भव मातायात्क्रमाह — 452 स्त्रीणामङ्गोद्भवा मातायात्क्रमाह — 453 राजसभासदवर्णनं — 454 गजमातायात्क्रमाह — 454 गजशालाप्रमाणहस्तिलक्षणकमेकोनाशीतितमं सूत्रम्॥ 79॥ 456-467 दन्तिन्यादि षड्विधा गजशालाह — 457 अधुना भद्रादीनां चतुर्विधा गजलक्षणमाह — 458 मृगजातिलक्षणमाह — 461 मन्द्रजातिलक्षणमाह — 462 सङ्कीर्णजातिगजलक्षणमाह — 463 गजवननिरूपणमाह — 464 परस्पर वनस्थितिं — 465 परस्पर गजस्थितिं — 465 अश्वलक्षणशाला नामाशीतितमं सूत्रम्॥ 80॥ 467-473
I अथाश्वोत्पत्तिदेशाः — 468 अथाश्वाश्चातुर्वर्ण्यमाह — 468 तथा चोच्छ्रयादीनां प्रमाणमाह — 470 अशुभाश्वलक्षणमाह — 470 अथाश्वशालालक्षणं — 471 तत्रैव कूरार्थपात्रलक्षणमाह — 471 अश्वशालाप्रमाणं — 472 राजालयसिंहासनछत्रप्रमाणमैकाशीतितमं सूत्रम् ॥ 81 ॥ 473-482 नृपस्य कोट्यानुसारेणनिर्माणमाह — 473 आरोहणमाह — 476 दण्डनायकादीनां भवनप्रमाणमाह — 476 अधुना तलविधानमाह — 476 इत्यमनन्तर सिंहद्वारानुक्रममाह — 477 तोरण प्रयोजनलक्षणञ्च — 478 इत्यमनन्तर आसनविधानमाह — 479 अधुना छत्रप्रमाणमाह — 480 राजभुवनं द्व्यशीतितमं सूत्रम् ॥ 82 ॥ 482-485 शयनभाण्डागारवारीगृहादीनां — 483 अर्चनागृहमहासनकोष्ठागारशस्त्रागारमाह — 483 राजपदमकराक्षमाह — 483 सभाष्टकानुसारेण पुष्पकसिंहासनमाह — 484 दन्तिशालामाह — 484 एकत्रिपञ्चप्रतोली नाम त्र्यशीतितमं सूत्रम् ॥ 83 ॥ 485-490 प्रतोल्योच्छ्रयप्रमाणमाह — 485 तत्रैव विस्तारमाह — 486 प्रतोलीचतुष्टये मुखद्वारमाह — 486 पोलसमूहमाह — 487 तस्य प्रकारलक्षणमाह — 488 त्रिपोल्यलक्षणमाह — 489 पञ्चपोल्यलक्षणं — 489
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीभुवनदेवाचार्योक्ता सूत्रसन्तानगुणकीर्तिप्रकाशापरनामधेया अपराजितपृच्छा गन्धमादनो नाम प्रथमं सूत्रम् ॥ १ ॥ अथ ग्रन्थस्य निर्बाधपरिसमाप्त्यर्थं परम्परानुमितश्रुतिबोधितकर्त्तव्यताकं स्वाभीष्ट गणाधीशादिदेवानामाशीर्वादस्वरूपं मङ्गलम् — अभीप्सितार्थसिद्धयर्थं पूजितो यः सुरैरपि। सर्वविघ्नच्छिददे तस्मै गणाधिपतये नमः ॥ १ ॥ अपने अभीष्टार्थ की सिद्धि के निमित्त देवगण जिनका पूजन करते हैं जो समस्त विघ्नों का उच्छेदन करने वाले हैं, उन गणाधिपति को नमस्कार है। चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधूर्म्मम ( -र्म्म! ) । मानसे रमतां नित्यं सर्वशुक्ला सरस्वती ॥ २ ॥ चतुर्मुख ब्रह्माजी के मुखरूपी कमलों के वन को हंसवधू अर्थात् हंसिनी के समान अनुरागपूर्ण भाव से निहारती हुई, ब्रह्माजी के मन रूपी मानसरोवर में नित्य रमण करने वाली सर्वशुक्ला अर्थात् श्वेतपुष्प माला व वस्त्रों को धारण करने वाली निर्मल, उज्ज्वल सरस्वती को प्रणाम है। ग्रन्थार्थं गन्धमादनपर्वताश्रये प्रवर्तनमाह — अथ श्रीहिमान्तभागे पर्वते गन्धमादने। विचित्रशिखराकीर्णे चित्रस्फटिकशोभने ॥ ३ ॥ चन्द्रकान्तशिलारम्ये सेव्यामृतनिवासिने। सिद्धामरकन्याकीर्णे क्रीडामणिगुहागृहे ॥ ४ ॥ अब हिमाचल के अन्तिम भाग में विद्यमान गन्धमादन पर्वत का वर्णन किया जा रहा है जो अपने विचित्र शिखरों से युक्त, स्फटिक चित्र-सा शोभित होता है। वहाँ रमणीक चन्द्रकान्त शिला है जो कि देवताओं का निवास है। वहीं पर सिद्ध, देव-कन्याओं के निमित्त क्रीडामणि गुहागृह विद्यमान है।
2 अपराजितपृच्छा हंसकारण्डवाकीर्णे चक्रवाकोपशोभिते ।¹ नीलजीमूतसङ्काशे तरुणादित्यसप्रभे ॥ 5 ॥ उच्छ्रयाकाशशिखरे रत्नधातुपशोभिते । अनन्तगह्वरे रम्ये यथाख्यातात्य (दृ ?) हासके² ॥ 6 ॥ हंस और बतखों के समूहों से भरपूर और चक्रवाकों के शोभित नीले वर्ण के बादलों के समान शोभित और मध्याह्न के सूर्य के समान तेज प्रभाववाले ऊँचे-ऊँचे गगनचुम्बी शिखरों वाला, रत्न और धातुओं से उपशोभित, अनेकों गह्वर गुहाओं से रमणीयता को वैसे ही लिए हुए हैं जैसे कि इतिहासों में उसकी ख्याति है। महाद्रुमलताकीर्णे वनोपवनकानने । दिव्यासनसभारम्ये सरितां तटवासिते ॥ 7 ॥ इदं वै आश्रमं रम्यं पर्वते गन्धमादने । भूर्भुवनेश्वरं देवं तच्छिलापृष्ठशायिनम् ॥ 8 ॥ वहाँ महावृक्षों, लताओं से युक्त वनोप
सूत्र- १ 3 इन पर्वत शिखरों से निकलकर बहने वाली नदियों के नाम हैं— गङ्गा, सरस्वती, पुण्यवती वेदका (वेदिका) मधुमती, पारा, सिन्धु, कावेरी, गोमती और चन्द्रतारका। मज्जन्मातङ्गगण्डच्युतमदमदिरामोदमत्तालिमालं स्नानैः सिद्धाङ्गनानां कुचयुगविगलत्कुङ्कुमासङ्गपिङ्गम्। सायं प्रातर्मुनीनां कुशकुसुमचयच्छिन्नतीरस्थनीरं पायान्नो गाङ्गमम्भः करिमकरकराकान्तरं हस्तरङ्गम्॥ 12॥ इन नदियों के जल में स्नान-मज्जन करने वाले मदमाते हाथियों के गण्डस्थल, कपोलों से बहने वाले हस्तिमद रूपी मदिरा के जल में घुलने से फैली सुगन्ध के मोद में मस्त भँवरों के झुण्ड चारों ओर सर्वत्र उड़ते दिखाई देते हैं। इसी प्रकार इन नदियों के प्रवाह के जल में सिद्ध और महात्माओं की रमणियों के स्नान करने से उनके कुच युगल अर्थात् दोनों स्तनों पर चिपके हुए कुङ्कुम-केसर के लाल रङ्ग के पानी में गलकर बहने से अपूर्व शोभा और सुगन्ध फैल रही है। इसके साथ ही मुनियों द्वारा अपने सायंकाल और प्रातःकाल के स्नान करते समय पूजा-अर्चना में प्रयुक्त कुश, कुसुमादि चयनित पुष्पों के नदियों के किनारे ठहरे हुए जल में एकत्रित हो जाने से वहाँ की वायु में अपूर्व सुरभि का वास मिलता है। गङ्गा नदी के जल में हाथियों के मस्ती में स्नान करने और मकर, सारस आदि जन्तुओं के तैरने और उछालने से जो अन्तरङ्ग जल राशि की उत्ताल तरङ्गे प्रसारित होती हैं, वे ऐसे लगती हैं मानो ओले वाली वर्षा हो। दंष्ट्रिगजेन्द्रवनजाः सिंहव्याघ्रगुहास्तथा। गण्डभल्लूकशार्दूलाः शूकरा महिषा मृगाः॥ 13॥ शुककोकिलकुलायै रम्भं शीशि(चीचि)रवोद्भवैः। वदन्त्येतैते (रे?) व गिरा तपोवननदीस्वराः॥ 14॥ इन विशाल वनों और पहाड़ों की उपत्यकाओं में जंगली हाथियों, गजेन्द्रों, सिंहों, व्याघ्रों को यहाँ की गुहाओं में बसे हुए देखा जा सकता है। इनके साथ ही यहाँ के वनों में गेण्डे, भालू, शार्दूल, शूकर, भैंसे, मृग, तोते, कोयलों के समूहों के गान और चहचहाहट से शिशिर अर्थात् ठण्ठ के मौसम का आभास होने लगता है। इन पशु-पक्षियों की वाणी व नदियों के बहने के स्वरों से यहाँ के तपोवन जीवन्त बने रहते हैं और बड़े ही आनन्दप्रद लगते हैं।¹
- उक्त श्लोकों में ग्रन्थ रचनाकार भुवनदेव की कल्पना ही नहीं, प्रासाद और माधुर्य शब्दशक्ति के प्रयोग के साथ-साथ साहित्य और अलङ्कारिक वर्णन की क्षमता परिलक्षित होती है।
.. 4 अपराजितपृच्छा इत्यमनन्तर अष्टाशीतितपसानां तपश्चर्या — अगस्त्यः कश्यपश्चैव याज्ञवल्क्योऽथ कौशिकः । भारद्वाजो वैश्रवणो वसिष्ठो नारदस्तथा ॥ 15 ॥ पाराशरो जमदग्निर्मार्कण्डेयानकौ तथा। मरीचिर्गौतमोऽग्निश्च भृगुर्वै एकशृङ्गकः ॥ 16 ॥ कपिलः पुलमाहेन्द्रौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसुदेवश्च दुर्वासाः कनकः शौनकस्तथा ॥ 17 ॥ भार्गवोऽर्थ सुराचार्यो ह्यङ्गिरा मनुजल्मुकः । वहाँ अगस्त्य, कश्यप, याज्ञवल्क्य, कौशिक, भारद्वाज, वैश्रवण, वसिष्ठ, नारद, पराशर, जमदग्नि, मार्कण्डेय, मरीचि, गौतम, अग्नि, भृगु, शृङ्गी, कपिल, पुलमाहेन्द्र, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसुदेव, दुर्वासा, कनक, शौनक, भार्गव, सुराचार्य शुक्र, अङ्गिरा, मनुजल्मुक थे। अन्यदप्याह — हरितोत्सङ्गनागेन्द्रा देवन्यः किंशुकस्तथा ॥ 18 ॥ पद्मकः पार्थुकः संपदङ्ग ईक्षण एव च। विश्वामित्रश्च जनको व्यासवाल्मीकिनौ तथा ॥ 19 ॥ मैत्रेयो धर्मकश्चैव प्रचेता वैजयन्तकः । शान्तः समुद्रकश्चैव वैशम्पायनपाचकौ ॥ 20 ॥ जीवध्वनो बाल्यषष्टिः शम्भुश्रुर्णक एव च। शुकात्रियमकाश्चैव विशाला ब्रह्मतेजसा ॥ 21 ॥ शान्तोऽथ विद्रुमश्चैर बहुधान्यो वो ( भ ?ग ) व्यस्तथा। गर्गोऽथ लम्पटः ख्यातो नीलश्च सत्य एव च ॥ 22 ॥ मृगाक्षो वृषचक्रश्च शङ्खवर्णोऽर्थ लोमशः । चन्द्रभानुर्वज्रसूचिः किरातश्चाथ सम्भ्रमः ॥ 23 ॥ सुपर्णः श्यामतुङ्गश्च हेमकान्तिश्च देवलः । शिखिध्वजो महाकान्तिः शिवात्मा चन्द्रशेखरः ॥ 24 ॥ जयश्च विजयश्चैव सिद्धार्थश्चापराजितः । अष्टाशीतिः₈₈ समाख्याता ऋषयो ब्रह्मतेजसः ॥ 25 ॥ अधः शीर्षोर्ध्वपादाश्च वर्षाणां शतसङ्ख्यया। हृष्टास्तुष्टास्तु सर्वेषु ज्ञानध्यानपरायणाः ॥ 26 ॥
सूत्र- १ ५ (इनके अतिरिक्त) हरित, उत्सङ्ग, नागेन्द्र, देवन्य, किंशुक, पद्मक, पार्श्वक, संपदङ्ग, ईक्षण, विश्वामित्र, जनक, व्यास, वाल्मीकि, मैत्रेय, धर्मक, प्रचेता, वैजयन्तक, शान्त, समुद्रक, वैशम्पायन, पाचक, जीवध्वन, बाल्यषष्टि, शम्भु, चर्णक, शुक, अत्रि, यमक, विशाला, ब्रह्मतेजस्, शान्त, विद्रुम, बहुधान्य, गव्य, गर्ग, लम्पट, ख्यात, नील, सत्य, मृगाक्ष, वृषचक्र, शङ्खवर्ण, लोमश, चन्द्रभानु, वज्रसूचि, किरात, सम्भ्रम, सुवर्ण, श्यामतुङ्ग, हेमकान्ति, देवल, शिखिध्वज, महाकान्ति, शिवात्मा, चन्द्रशेखर, जय, विजय, सिद्धार्थ, अपराजित व अठासी महाख्याता ब्रह्मतेजस् ऋषिगण, नीचा सिर और ऊपर पाँव करके सैकड़ों वर्षों तक शीर्षासन की तपस्या करते हुए, सभी ज्ञान ध्यान परायण महात्माओं को प्रसन्न किया और सन्तुष्ट किया। तत्र वनस्पतिवर्णनं — केचित्कन्दफलाहाराः पञ्चगव्योपजीविताः । केचिद् विस्तृतपथ्याश्च केचिन्नक्षत्रभोजनाः ॥ २७ ॥ इनमें से कोई तो कन्द और फलाहारी थे। कोई पञ्चगव्य पर जीवित थे। कोई बहुत ही पथ्यों को पालन करने वाले थे। कोई-कोई नक्षत्रानुसार भोजन करने वाले थे।¹ तत्र विश्वकर्मदिव्याश्रमवर्णनम् — इत्येते ऋषयः सर्वे पृष्ठे वै गन्धमादने। भूर्भुवः स्वर्भृतश्चैव वने दिव्यावतोत्तमे ॥ २८ ॥ ये सभी ऋषिगण गन्धमादन पर्वत के पृष्ठभाग में रहते थे। इनके द्वारा उच्चारित गायत्री मन्त्र जाप के भूः भुवः स्वः के उच्चारण से वन दिव्य और उत्तम हो रहे थे। अनेकधा वने तत्र चन्दनागुरुपादपाः । पुन्नागनागबकुला विविधा वृक्षजातयः ॥ २९ ॥ जातीचम्पकमन्दारा नीलरक्तोत्पलं तथा। कङ्कोलकलवङ्गादि कर्पूरोद्द्रुमपादपाः ॥ ३० ॥ अतीवफलसंयुक्ता लताभिर्विविधाः कृताः । रक्तचन्दनवृक्षाश्च प्रभूततृणपादपाः ॥ ३१ ॥ उक्त वन में अनेक प्रकार के चन्दन, अगरु के पेड़, पुन्नाग, नाग, बकुल आदि
- तुलनीय— केचित्पुष्पफलाहाराः शीर्णपर्णाशिनस्तथा ॥ केचिद्गोमयभक्षाश्च जलाहारास्तथा परे। साग्निहोत्राः सुविद्वांसो मोक्षमार्गार्थचिन्तकाः ॥ (स्कन्द. प्रभास. 22, 21-22)