बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

[ १० । २४, २५ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २३ दधाति यो न उत्तरत इति॑ दिक्षूपदधातीति ब्राह्मणं॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः१ करोत्यथैतामैन्द्रीमिष्टकामाक्रमणं प्रत्युपदधाति स दू॑ पाहि य ऋजीषी तरु॑त्रो यः शिप्रवा- न्वृषभो यो म॑तीनाम् । यो गोत्रभिद्वज्रभृद्यो हरिष्ठाः स ५ इन्द्र चित्राँ अभितृ॑न्धि वाजानिति॑ तयादेवतं कृत्वा सूद- दोहसं करोत्यथ२ दक्षिणतो विभक्तिमुपदधात्यग्न आयाहि वीतय इति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्यथाधिद्रुत्य स्वयमातृण्णायैँ शङ्कुमुद्बृह्योदपात्रमुपनिनय दर्भस्तम्बमुप- दधाति वाक्त्वा समुद्र उपदधात्विति वा तूष्णीं वोथैनꣳ स्रुवा- १० हुतिभिरभिजुहोति सजूरब्दो द्यावाभिरिति पञ्चभिरथ दूर्वा- मुपदधात्यायने ते परायणे

Digitized by Madhuban Trust ९९ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । २३, २४ । ] त्त्वमादायोत्तरे श्रोण्यन्ते सꣳसादयन्त्यथ१ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयंचितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति ' श्वेतमश्वमभि- मृशन्तःशर्करमिमामुपदधाति प्रजापतिस्त्वा सादयतु तया देवतया ऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्य॑थादत्ते धनुर्वाणवच्चतुरो ऽश्मन २ ५ इत्येतत्स मादाय जघनेन दक्षिणेनाग्निं परीत्याग्रेण यूपा- वटीयꣳ शङ्कुं तिष्ठन्ननुरधिज्यं कृत्वायत्यान्तःशर्करमिषुं निहन्ति ॥ २३ ॥ इन्द्रस्य वज्रो ऽसि वार्त्रघ्नस्तनूपा नः प्रतिस्रश इत्योष्ट्र्या- श्मानमुपदधाति यो नः पुरस्तादघायुरभिदासत्येतꣳ सो ऽश्मान- १० मृच्छत्वित्य॑थ दक्षिणस्य पक्षस्य दक्षिणे पक्षोपप्लव ३ आयत्यान्तः- शर्करमिषुं निहन्योष्ट्रह्याश्मानमुपदधाति ४ यो नो दक्षिणत इत्य॑थ पुच्छस्यापरे पुच्छोपप्लव ३ आयत्यान्तःशर्करमिषुं निह- न्याष्ट्रह्याश्मानमुपदधाति यो नः पश्चादित्य॑थोत्तरस्य पक्षस्यो- त्तरे पक्षोपप्लव ३ आयत्यान्तःशर्करमिषुं निहन्योष्ट्रह्याश्मानमुप- १५

१ Thus (plural) Tr U Be B Ms (sc. परिकर्म्मिणः according to Msc) ; •सादयत्यथ MH. २ Thus M Tr Be Ms ; ऽश्वाश्मन्• H ; ऽश्वाश्मं• B. ३ Instead of उपप्लव (cf. Sulba-sūtra 6, where, however, the var. r. उपसद्य and उपसृद्य, cp. Lāṭy. I. 5.7, Drāhy. II. 1.10, are found) the MSS. have mostly उपप्य or उपह्वय । ४ Here Bu breaks off ; here and infra M Tr U (pr. m.) every time निहत्याष्ट्रह्य• । CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

दधाति यो न उत्तरत इति । दिक्षूपदधातीति ब्राह्मणं । तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः १ करोत्यथैतामैन्द्रीमृष्टिकामाक्रमणं प्रत्युपदधाति स दृं पाहि य ऋजीषी तरुत्रो यः शिप्रवा- न्वृषभो यो मतीनाम् । यो गोत्रभिद्वज्रभृद्यो हरिष्टाः स ५ इन्द्र चित्राँ अभिदृन्धि वाजानिति । तयादेवतं कृत्वा सूद- दोहसं करोत्यथ २ दक्षिणतो विभक्तिमुपदधात्यग्न आयाहि वीतय इति । तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्यथाधिद्रुत्य २ स्वयमातृण्णाँ शङ्कुमुद्धृत्योदपात्रमुपनिक्षीय दर्भस्तम्बमुप- दधाति वाक्का समुद्र उपदधात्विति वा तूष्णीं वार्थैनँ सुवा- १० हुतिभिरभिजुहोति सजूरब्दो ऽयावभिरिति पञ्चभिरथ दूर्वा- मुपदधात्यायने ते परायणे दूर्वा रोहन्तु पुष्पिणीः । उत्सो वा तत्र जायतां हृदो

युञ्जन्ति कवयो युगा युनक्त सीरेति द्वाभ्यां' कृषति लाङ्गलं पवीरवँ् शुनं नः फाला इति द्वाभ्याँ्' सीतां प्रत्यवेक्षते कामं कामदुघे धुक्ष्व घृतेन सीतेति द्वाभ्याँ्' स पुच्छादेवाग्रे तिस्रः प्राचीः सीताः कृषत्युत्तरायै श्रोणेर्दक्षिणमंसमभि तिस्रो' दक्षिणायै श्रोणेरुत्तरमंसमभि¹ तिस्रो' दक्षिणा- ५ त्यक्षादुत्तरं पक्षमभि तिस्रो' ऽथैतान्विमुच्य प्रदक्षिणमावर्त्या- द्भिरभ्युक्ष्योदीच उत्सृजति²। त एते ऽध्वर्योर्भवन्ति यदि दक्षिणावता यजते' यद्यु वै सत्त्रियो³ ऽग्निर्यथागवं व्युदञ्चन्ति⁴। यन्नैवानड्वाहस्तद्युग्लाङ्गलमथास्यैतत्पुरस्तादेवौदुम्बरे द्रोणे सर्वौ- षधं दध्नाज्येन समुदायतं भवति' स पुच्छादेवाग्रे तिस्रः १० प्राचीः सीता वपति या जाता ओषधय इति तिसृभिरनु- च्छन्दसमुत्तरायै श्रोणेर्दक्षिणमंसमभि तिसृभिर्दक्षिणायै श्रोणेरुत्तरमंसमभि⁵ तिसृभिर्दक्षिणात्याक्षादुत्तरं⁶ पक्षमभि पञ्चभिस्सप्तदशभिर्वपतीति ब्राह्मणमेव दिग्भ्यो लोष्टान्सम- स्यति' सो ऽत एव प्राङ् द्रुत्वा बहिःशर्करं लोष्टमादत्ते' १५ तमन्तःशर्करं न्यस्यति ॥ २५ ॥

१ Thus MT Ms; श्रोणेरोत्तर० all the other MSS. २ Thus M Tr UHB Be Keś. (the MS. of the India Office has twice उत्सृजंति, both times corrected into singular); उत्सृजंति Msc; cp. TS. v. 2.5.3. ३ Thus (or सत्रियो) all exc. MB Keś., which have सचिणो। ४ Thus B; बादद्यन्ति Ms; व्युदंचंति M Tr Be U (pr. m.); बुदंचति U (sec. m.). ५ Thus M (pr. m.) and Ms; the other MSS. श्रोणेरोत्तर०। ६ Thus Ms only; all the other MSS पक्षादोत्तरं।

[Digitized by Madhuban Trust] [Handwritten: अग्निचयनम्] [ १० । २६, २७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २५

मा नो हिँसीज्जनिता यः पृथिव्या इत्य॑थ दक्षिणं पक्ष- मनुद्रुत्य बहिःशर्कराल्लोष्टमादत्ते॑ तमन्तःशर्करं न्यस्यत्यभ्या- वर्तस्व पृथिवीत्य॑थ पुच्छमनुद्रुत्य बहिःशर्कराल्लोष्टमादत्ते॑ तमन्तःशर्करं न्यस्यत्यग्ने यत्ते शुक्रं यच्चन्द्रमित्य॑थोत्तरं पक्षमनु- ५ द्रुत्य बहिःशर्कराद्द्वौ लोष्टावादत्त इषमूर्जमहमित आदद इति॑ तयोरन्यतरमन्तःशर्करं न्यस्यत्या नो गोषु विशत्वौषधी- ष्विति॑ तां दिशमितरं निरस्यति यस्यामस्य दिशि द्वेष्यो भवति जहामि सेदिमनिराममीवामित्याददान एवैतां दिश- मभि संपाद्येदित्येतदेकं॑ यजुषा॑ यजुर्विपरिहरेदित्येतदपर- १० म॑थ महावेद्या उत्तरादँसीयाच्छङ्कोर्विद्यन्तेन चोन्प्रतीचः प्रक्र- मान्प्रक्रामत्युदञ्चं चतुर्थ॑ं तच्चालाञ्चाष्टाता चात्वालं परिलिख- त्यु॑त्तरवेदेराष्टातोत्तरवेदिं निवपत्यु॑त्तरनाभिमुत्स्वाद्य सिकता निवपत्यग्ने तव श्रवो वय इति षड्भिरनुच्छन्दसमथोर्ध्वचित उपदधाति चित स्थ परिचित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वं तया देव- १५ तयाङ्गिरस्वद्ध्रुवाः सीदतेत्य॑थानुव्यूहत्याप्यायस्वेति गायत्र्या ब्राह्मणस्य सं ते पयाँसीति त्रिष्टुभा राजन्यस्य॑ यथासृष्टु यथाशर्करमनुव्यूहति॑ ॥ २६ ॥ सप्तमः ॥ अथैतां महाचितिँ सँ²सादयन्त्यग्रेण¹ शालामुच्छ्राय्यां वा

१ MB Be Tr U Ms ins. वा ; H om. this word as also the Dvaidhasūtra. २ संसादयत्य• H Tr Bhav. †

iti वा तूष्णीं वा' Then: 'अग्निनाग्निः समिध्यत इत्याज्यप्रोक्षेण' Now look at the structure:

1. "तैः प्रोक्षत्यग्नौषो ऽग्निभ्यो जुष्टान्प्रोक्षामीति वा तूष्णीं वा"
2. "अग्निनाग्निः समिध्यत इत्याज्यप्रोक्षेण" Wait! If 2 is "अग्निनाग्निः समिध्यत इत्याज्यप्रोक्षेण", that means with the ājyaprokṣa he sprinkles with the mantra "अग्निनाग्निः समिध्यत इति"! Then with the payaḥprokṣa (milk-sprinkling), with what mantra does he sprinkle? "...तैः प्रोक्षत्यग्नौषो ऽग्निभ्यो जुष्टान्प्रोक्षामीति वा तूष्णीं वा"! Wait, what is the mantra before ऽग्निभ्यो? Is it a mantra from the Samhita? Wait! In TS 4.1: What is the mantra? Wait! Is it "अग्नौ" or something else? Let's look really closely at the glyphs: अ (a) ग्ने (gne) or ग्नौ (gnau) or ग्नी (gnī)? Look at the consonant cluster: ग + न = ग्न. Vowel: on top of it, there is a stroke to the left, and a curve

श्रोण्यन्ते सग्ꣳसादयन्त्येवं¹ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति । स्वयंचितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति । श्वेतमश्वमभिमन्त्र्याधिद्रवत्यपा- मिदं नयनं नमस्त इति द्वाभ्यामथ पुच्छसन्धौ चात्मसन्धौ च ५ शतं निदधात्य³थोदकुम्भं² पर्यस्यत्योदन्ते दक्षिणेन कुम्भꣳ सव्येन कुम्भीꣳ शतातृण्णाविला हिरण्यशल्कौ प्रत्यस्य या एता दक्षिणादꣳसात्स्वयमातृण्णामभ्याद्रवन्ति तासु विषुवत्यनुसीत- मुपदधाति ॥ २८ ॥ हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका यासाꣳ राजा वरुणो याति १० मध्य इति द्वाभ्यामेवमेव पूरयित्वैवं प्रत्यस्य या एता उत्तरायै श्रोणेः स्वयमातृण्णामभ्याद्रवन्ति तासु विषुवत्यनुसीतमु

Digitized by Madhuban Trust २८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । २९-३१ । ]

विषुवत्यनुष्टीतमुपदधात्येकादश्या च द्वादश्या च ' तासां बार्ह- स्पत्यं मध्य¹ उपदधाति दिवि श्रयस्वान्तरिक्षे यतस्व पृथिव्या संभव ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वेत्यनुष्टीतमुपदधातीति ब्राह्मणं ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोति ' ॥ २९ ॥ अथोत्तरवेदेरावृतोत्तरवेदिमलङ्करोत्यथोत्तरवेद्यामपां पृष्ठ- ५ मसीति पुष्करपर्णमुपदधाति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्यथोत्तरवेद्यामेवोत्तरनिबार्धं रुक्ममुपदधाति ब्रह्म जज्ञा- नमित्यथैनमक्त्या पञ्चगृहीतेन व्याघारयति कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीमित्यथ दक्षिणतः प्राञ्चं हिरण्मयं पुरुष- मुपदधाति हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्यथैनमभिमृशति द्रप- १० श्चस्कन्देति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसौ करोत्यथोत्तरतः प्रक्रमवेलायां स्रुचावुपदधात्याज्यस्य पूर्णां कार्ष्मर्यमयीं दध्नः पूर्णामौदुम्बरीं दक्षिणां कार्ष्मर्यमयीमुत्करामौदुम्बरीमियम- सीति कार्ष्मर्यमयीमसावसीत्यौदुम्बरीं मनसैव ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसौ करोत्यथ दक्षिणे प्रल्ललाटे सर्पशिर उप- १५ दधाति नमो अस्तु सर्पेभ्य इति तिसृभिरनुच्छन्दसमपि वा यतउच्चारं जनपदस्य जन्यं भयं मन्यते ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोति ' ॥ ३० ॥ अष्टमः ॥ अथ स्वयमातृण्णां यजुषा करोति ध्रुवासि धरुणामृता विश्वकर्मणा सुकृता । मा त्वा समुद्र उद्वधीन्मा सुपर्णो व्यथ- २०

¹ मध्यत M only.

a sru? In some fonts, sru has a loop, like स्रु. Here it's just a curve down-left. Let's look at स्वस्त्या in Line 4: स्व has normal स. Wait, let's look at स्रुचि in other lines or similar words. It could be स्रुचि where the र-stroke didn't ink, or सुचि. Let's check: actually, there is a tiny diagonal stroke! No, it's सुचि or स्रुचि. Let's keep स्रुचि or सुचि? Wait, prompt says: "Transcribe the text ... as visually presented / faithfully". But let's check whether it is स्रुचि: in Bengali-Nagari fonts, स्रु often looks like सु with a tiny cross, or just स्रु. Let's look at सयुजम् in L22: स is normal. In सुचि, under स there is ु. Let's transcribe what's printed, wait: is it स्रुचि? Most people would read it as स्रुचि.

*   Line 7:
    `मातृणावकाशे जुहोति चित्तिं जुहोमि मनसा घृतेनेत्य॑ङ्गुष्ठा-`
    Wait, look at `मातृणावकाशे`:
    The letter after `

Digitized by Madhuban Trust ९० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ३२, ३३ । ]

युञ्जा युनज्मीत्या॑षाढां व्यालिखितामुत्तरल॒क्ष्माणमुपदधात्य- षाढासि स॒हमानेत्य॑थ संयान्यान्युपदधात्यग्नेर्यान्त्यसि देवानाम्ने- यान्यसीति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोति॑ ॥ ३२ ॥ अथोत्तरेण व्यालिखितामुपविश्य याचति दधि च मधु- मिश्रं कूर्मं च॑ तं दध्ना मधुमिश्रेणाभ्यनक्ति मधु वाता ऋता- ५ यत इति तिसृभिरनुच्छन्दसमथैनमवकाभारेण परिवेष्ट्य पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुपदधाति मही द्यौः पृथिवी च नश्चतस्र आशाः प्रचरन्त्वग्नय इति द्वाभ्यामथैनँ शङ्कुभिः परिणिहन्त्यभितो ऽनवसर्पणाय॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थात्रैव तिष्ठ- न्याचत्यौदुम्बरं चोलूखलमुसलँ सर्वौषधं च॑ तदेतत्प्रादेश- १० मात्रमुलूखलं भवत्यरत्निमात्रं मुसलं॑ तस्मिन्सर्वौषधमववहन्त्यूर्जो भागो ऽस्यूर्जः पवित्रमूर्जन्नधाद्यायेत्य॑थैनदुत्तरतः१ प्रक्रमवेला- यामुपदधाति तद्विष्णोः परमं पदमिति॑ लोकंपृणासुत्तरतो मुसलं करोति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसौ करोत्य॑थ मुख्यामुखां याचति॑ तस्यामन्तरवस्त्राविणौ द्वे स्रुवाहुती १५ जुहोत्यग्ने युच्छा हि ये तवेति दक्षिणे बिले जुहोति युच्छा हि देवहूतमानित्युत्तरे॑ ऽथैनामुत्तरतः प्रक्रमवेलायामुप- दधाति ध्रुवासि पृथिवि सहस्व पृतन्यत इति॑ लोकंपृणे उत्तरत इतरे करोति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करो- त्य॑थैतत्पुरुषशिरो याचति॑ तस्य प्राणेषु हिरण्यशल्काम्प्रत्यस्यति २०

१ Thus U (sec. m.) and Ms (एनत् सर्वौषधेन पूर्णमुलूखलम् Msc.); अथैनम्० all the other MSS. and U (pr. m).

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

द्रुपत्सस्कन्देत्यास्ये ऽभूर्दिदं विश्वस्य भुवनस्य वाजिनमिति दक्षिणस्यां नासिकायामग्नेर्वैश्वानरस्य चेत्युत्तरस्यामग्निर्ज्योतिषा ज्योतिष्मानिति दक्षिणे ऽक्षिण रुक्मो वर्चसा वर्चस्वानित्युत्तर ऋचे लेति दक्षिणे कर्णे रुचे लेत्युत्तरे ' ऽथ स्रुचि चतुर्गृहीतं ५ गृहीत्वा दक्षिणे ऽक्षिण जुहोति चित्रं देवानामुदगादनीक- मित्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वोत्तरे ऽक्षिण जुहोति चित्रं देवा- नामिति ' समान्या जुहोतीति ब्राह्मणमथैनद्दध्ना मधुमिश्रेण पूरयति समित्स्रवन्ति सरितो न धेना इत्यान्तादनुवाकस्यो- र्ध्वेनत्राचीनमुत्तानमुखायामुपदधाति ॥ ३३ ॥ १० आदित्यं गर्भं पयसा समञ्जन्त्वित्यनुद्रुत्येमं मा हिंसीर्द्वि- पादं पशूनामिति ' मयुमारण्यमनु ते दिशामीति शुचमनूत्सृ- जति ' ललाटे हिरण्येष्टकामुपदधाति विश्वकर्मा दिशां पतिरि- त्यथ पुरस्तात्प्रत्यङ्मुख उपविश्यान्तरात्मन्नश्वस्य शिर उपदधाति वातस्य भ्राजिं वरुणस्य नाभिमित्यनुद्रुत्येमं मा हिंसीरेकशफं १५ पशूनामिति ' गौरमारण्यमनु ते दिशामीति शुचमनूत्सृजति ' ललाटे हिरण्येष्टकामुपदधाति प्रजापतिर्दिशां पतिरित्यथ पश्चात्प्राङ्मुख उपविश्यान्तरात्मनृषभस्य शिर उपदधात्यजस्र- मिन्दुमरुषं भुरण्युमित्यनुद्रुत्येम ँ समुद्र ँ शतधारमुत्समिति ' गवयमारण्यमनु ते दिशामीति शुचमनूत्सृजति ' ललाटे २० हिरण्येष्टकामुपदधाति रुद्रो दिशां पतिरित्यथ दक्षिणत उदङ्मुख उपविश्यान्तरात्मन्वृष्णोः शिर उपदधाति वरूत्रीं त्वष्टुर्वरुणस्य नाभिमित्यनुद्रुत्येमामूर्णांयुं वरुणस्य मायामित्यु॑द्रु-

/ anunasika symbol: ꣳ (U+A8F3 DEVANAGARI SIGN CANDRABINDU VIRAMA / gum-kar)! Wait, let's look at line 13 again: Is it उपाꣳशुरुपाꣳशो-? Yes, TS 4.3.2: "गायत्रादुपाꣳशुरुपाꣳशोस्त्रिवृत्"! So it is definitely उपाꣳशुरुपाꣳशो-!

Line 14: स्त्रिवृत्तिवृत्तो रथंतरꣳ रथंतराद्वसिष्ठ ऋषिः प्रजापतिगृही- Wait, स्त्रिवृत्तिवृत्तो or स्त्रिवृत्त्रिवृत्तो? Let's check the letters: स् + त्रि + वृ + त् + त्रि + वृ + त् + त + ो = स्त्रिवृत्त्रिवृत्तो! Wait, look at the second 'त्र': स्त्रिवृत् then त्रिवृत्तो: Wait, does it have 'त्रि' or 'ति'? Look at line 14, start: स्त्रिवृत्तिवृत्तो - wait, the second one has a 'त' with 'ि', no diagonal stroke! Wait, TS: "उपाꣳशोस्त्रिवृत्त्रिवृतो रथन्तरम्" In line 14

अग्निचयनम् Digitized by Madhuban Trust [ १० । ३५, ३६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३ देवंतं कृत्वा सूददोहसः करोत्यथापानभृत उपदधाति प्राची दिगां वसन्त ऋतूनामग्निर्देवता ब्रह्म द्रविणं त्रिवृत्स्तोमः स उ पञ्चदशवर्त्तनिस्त्र्यविर्वयः कृतमयानां पुरोवातो वातः सानग ऋषिरिति । वाचयति पितरः पितामहा इति । दक्षिणेन ५ प्राणभृतो दश प्रतीचौरायातयति स्वयमातृण्णामभि दक्षिणा दिगामिति । जघनेन प्राणभृतो दशोदीचीरायातयति स्वय- मातृण्णामभि प्रतीची दिगामित्युत्तरेण प्राणभृतो दश प्राची- रायातयति१ स्वयमातृण्णामभ्युदीची दिगामित्यग्रेण प्राणभृतो दश दक्षिणा आयातयति स्वयमातृण्णामभ्यूर्ध्वा दिगामिति । १० बाह्येन प्राणभृतो दशभिरुपरिष्टादपमलैः परिचिनोति । विषू- चीरुपदधातीति ब्राह्मणमपानभृद्भिस्स्थितिरायते' । तयादेवंतं कृत्वा सूददोहसः करोत्याग्निᳲ सर्वतोमुखं चिनुते२' ॥ ३५ ॥ गायत्रीं पुरस्तादुपदधाति त्रिष्टुभं दक्षिणतो जगतीं पश्चादनुष्टुभमुत्तरतः पङ्क्तिं मध्ये३ । तयादेवंतं कृत्वा सूददोहसः १५ करोत्यथाग्नेरङ्गान्युपदधाति प्राच्या त्वा दिशा सादयामि गायत्रेण छन्दसाग्निना देवतयाग्नेः शीर्ष्णोऽसि शिर उपदधामि दक्षिणया त्वा दिशा सादयामि प्रतीच्या त्वा दिशा सादया- म्युदीच्या त्वा दिशा सादयाम्यूर्ध्वया त्वा दिशा सादयामि पाङ्क्तेन छन्दसेति । तयादेवंतं कृत्वा सूददोहसः करोत्यथोत्त- १ Thus Tr HBU Ms ; प्रतीचौर० M Be. २ Thus Tr Be BU Ms ; चिनोति MH ३ मध्य इति M. 5 CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

३४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ३६, ३७ । ]

रतः प्राजापत्यामुपदधाति संवत्सरस्य प्रतिमामिति ' तां जघ- नेन प्रक्रमवेलायां प्राञ्चमृषभमुपदधाति त्वामग्ने वृषभं चेकि- तानमिति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसौ करोत्यथ लोकंपृणा उपदधाति लोकं पृण छिद्रं पृणाय सीद शिवा त्वम् । इन्द्राग्नी त्वा बृहस्पतिरस्मिन्योनावसीषदन्निति ' तयादेवतं ५ करोति तया देवतया ऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्यथ सूददोहसं करोति ता अस्य सूददोहसः सोमग्ं श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिव इति ' प्राच्याच लोकंपृणया प्रसौ- त्यग्निं प्राचीभिः संप्रच्छादयन्ति ' संप्रच्छन्नं पलाशशाखया परिकर्षति लोकं पृण छिद्रं पृणेत्यथ चितिक्लृप्त्याभिमृशति १० चित्तिमचित्तिं चिनवद्वि विद्वांनित्याग्नेय्या गायत्र्यैतां चिति- मभिमृश्य द्वाभ्यामवद्रवति वाङ्मा आसन्प्राणदा इत्यथाप- राह्णिकीभ्यां१ प्रवर्गापसद्भ्यां प्रचरत्येतावदेवैतदहः कर्म क्रियते ' वसन्चेताग्ं रात्रिम् ' ॥ ३६ ॥ दशमः ॥ अथ द्वितीये ऽभ्युदित आदित्ये प्रवर्गापसद्भ्यां प्रचरत्यथ १५ कार्ष्णाजिनी२ उपानहावुपमुञ्चेते३ अध्वर्युश्च यजमानश्चाथ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयं चितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि

१ Thus M Tr. Ms; the other MSS. abbreviate the following passage. २ यथापराह्न (or ह्ण) चापराह्नि० Be U Ms. ३ Thus M Tr U Ms; ॰जिनौवुपाय B; ॰जिनिष्पा० H; Be defect.

धामेति ' कृष्णमृगमभिमृश्य तनुपुरीषमुपदधाति पृष्टो दिवीति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्यथापराह्निकाभ्यां१ प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचरत्येतावदेवैतदहः कर्म क्रियते ' वसन्त्येताग्ँ रात्रिर्मथ तृतीये ऽभ्युदित आदित्ये प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचरति ' सर्व एव कार्ष्णाजिनौरुपानह उपमुञ्चन्ते ' ऽथ याचत्याज्य- स्थाल्यौग्ँ सस्रुवां विभक्तिमुदपात्रं पञ्च च स्कन्ध्या अवकाश्च या उ चान्या उपधास्यन्भवति ता ' एतत्स मादा योत्तरे श्रोण्यन्त सग्ँसादयन्त्यथ द्वाभ्यामात्मानमग्निं गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयंचितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति ' श्वेतमश्वमभिमृश्याधिद्रवत्यपामिदं न्ययनं नमस्त इति द्वाभ्यामथाधिद्रुत्य प्रथमे संचिताऽग्न

(15).

Line 16: "पत्यामृषभं लोकंपृणा॑ उदीचाच लोकंपृणया प्रसौत्य॑ग्नि-"

• लोकंपृणा॑ : accent over णा
• प्रसौत्य॑ग्नि- : accent over त्य

Line 17: "मुदीचीभिः संप्रच्छादयन्ति॑ संप्रच्छन्नं पलाशशाखया परि-"

• संप्रच्छादयन्ति॑ : accent over न्ति

Line 18: "कर्षति लोकं पृण छिद्रं पृणेत्य॑थ चितिकृप्त्याभिमृशति चित्ति-"

• पृणेत्य॑थ : accent over त्य

Now let's check the footnotes at the bottom: Line 19: "१ Thus (०पातिनीꣳ) MBU Bhav. (one MS.); पातीनीꣳ Be; " Line 20: "०पादिनीꣳ Tr H Bhav. (another MS.), Keś. (twice), Ms. (but Msc. :" Line 21: "हंसपतनवत् चक्रया गत्या आधायाः, and यथा भवेयुर्हंसपातिन्य इति गोपाळः) ।"

Wait, look at line 20: "Keś. (twice), Ms. (but Msc. :" Look at "चक्रया" or "वक्रया": ह

अग्निचयनम् Digitized by Madhuban Trust [१० । ३८, ३६ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३७ मचित्तिं चिनवद्वि विदानित्याग्नेय्या त्रिष्टुभैतां चितिमभि- मृश्य द्वाभ्यामवद्रवति वाङ् म आसन्प्राणदा इत्य॑थापराह्निकीभ्यां प्रवर्यापसद्भ्यां प्रचरत्येतावदेवैतदहः कर्म क्रियते ऽ वसन्त्येताꣳ रात्रिम् ' ॥ ३८ ॥ एकादशः ॥ ५ अथ चतुर्थे ऽभ्युदित आदित्ये प्रवर्यापसद्भ्यां प्रचरति ' समानं पुरीषस्योपधानम॑थ पञ्चमे ऽभ्युदित आदित्ये प्रवर्याप- सद्भ्यां प्रचरति ' सर्व एव कार्ष्णाजिनौरुपानह उपमुञ्चन्ते ' ऽथ यावत्याज्यस्थाल्यौꣳ सस्रुवां विभक्तिमुदपात्रꣳ सर्वं च स्वय- मातृण्णानिकेतं दृशं च स्कन्ध्या अवकाश्च या उ चान्या उप- १० धास्यन्भवति ता ' एतत्स मादा योत्तरे श्रोण्यन्ते सꣳसादयन्त्य॑थ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयंचितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति ' श्वेतमश्वमभिमृश्याधिद्रवत्यपामिदं न्ययनं नमस्त इति द्वाभ्याम॑थाधिद्रुत्य द्वितीये संचिताऽहुती जुहोत्यग्ने दुश्च १५ तन्त्वा यामीति ' दक्षिणतो विभक्तिमुपदधात्यग्निनाग्निः समि- ध्यत इति ' तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थ स्वयमातृ- ण्णामश्वमवघ्राप्याविदुषा ब्राह्मणेन सहाधिद्रुत्योपदधाति भुव इन्द्राग्नी अव्यथमानामित्यनुद्रुत्य वायुस्त्वाभिपातु मह्या स्वस्त्या छर्दिषा शंतमेन तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति ' व्यन्या- २० द्वितीयामुपधायेति ' प्राणापानिति ' स व्यानो ' ऽथैष ब्राह्मणो वरं ददात्य॑थ सुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा स्वयमातृण्णावकाशे जुहोति चित्तिं जुहोमि मनसा घृतेनेत्य॑ङ्गुष्ठाभ्यामन्वारभ्या- CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

३८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ३६, ४० । ] न्वारोहं वाचयत्यन्तरिक्षमाक्रमिषं प्रजा मा मा हासीदित्य॑परे बिले हिरण्येष्टकामुपदधाति ज्योतिरसि ज्योतिर्मे यच्छान्‍त- रिक्षं यच्छान्तरिक्षान्मा पाहीति॑ तां जघनेन प्रक्रमवेलायां मण्डलेष्टकामुपदधात्यधिद्यौरन्तरिक्षं ब्रह्मणा विष्टेति॑ दक्षि- णतो रेतःसिचमुपदधात्यन्तरिक्ष ँ रेतःसिक्तन्मे रेतो दधातु ५ तन्मे रेतः प्रजनयत्विति मनसैव॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोति॑ ॥ ३६ ॥ अथैता दश स्कन्ध्याः प्राचीरायातयति चतस्र ऋतव्याः सम्राजं च विश्वज्योतिषं च द्वे सयुजौ द्वे संयान्यावृतव्या उप- दधाति नभश्च नभस्यश्चेत्येकामनूपदधात्यग्नेर्योनिरसीतौष- १० ध्योर्जश्चेत्येकामनूपदधात्यग्नेर्योनिरसीति सम्राजं च विश्व- ज्योतिषं च सम्राड् ज्योतिर्धारयद्विश्वकर्मा त्वा सादयत्वित्यु- त्तरांमथ सयुजावुपदधाति वर्चसा त्वा सयुजा युजा युन- ज्युक्यैभिस्त्वा सयुजा युजा युनज्मीत्य॑थ संयान्यावुपदधाति देवानां वायोयान्यस्यन्तरिक्षस्य यान्यसीति॑ तयादेवतं कृत्वा १५ सूददोहसः करोत्य॑थ दिश्या उपदधाति राज्ञ्यसि प्राची दिगिति पञ्चैकां दिक्केकां मध्ये॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थ प्राणभृत उपदधात्यायुर्मे पाहि प्राणं मे पाहीति दश पुरस्तात्प्राचीस्तोमां ज्योतिष्मतोमुत्तमामुपदधाति॑ तया- देवतं कृत्वा सूददोहसः करोत्य॑थ बृहतीरुपदधाति मा २० छन्द इति द्वादश दक्षिणतः पृथिवी छन्द इति द्वादश पश्चादग्निर्देवतेति द्वादशोत्तरतस्तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः

[१० । ४०, ४१।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३६ करोत्य॑थ वालखिल्या उपदधाति मू॒र्धासि॒ राडिति॑ सप्त पुरस्तात्प्रतीचीरुपदधाति यन्त्री॒ राडिति॑ सप्त पश्चात्प्राची॑र्वाल- खिल्याभिष्टितिराष्यते॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसः करो- त्य॑ग्निꣳ सर्वतोमुखं चिनुते ऽग्नेरङ्गानि प्राजापत्यामृषभं ५ लोकंपृणाः॑ प्राच्यात्र लोकंपृणया प्रसौत्य॑ग्निं प्राचीभिः संप्रच्छा- दयन्ति॑ संपृच्छन्नं पलाशशाखया परिकर्षति लोकं पृण छिद्रं पृणेत्य॑थ चितिक्लृप्ताभिमृशति चित्तिमचित्तिं चिनवद्विद्वा- नित्याग्नेय्या जगत्यैतां चितिमभिमृश्य द्वाभ्यामवद्रवति वाङ्न आसन्प्राणदा इत्य॑थापराह्विकाभ्यां प्रवर्गापसद्भ्यां प्रचरत्यैतावदेवै- १० तदहः कर्म क्रियते वसन्त्येताꣳ रात्रिम् ॥ ४० ॥ द्वादशः ॥ अथ षष्ठे ऽभ्युदित आदित्ये प्रवर्त्यापसद्भ्यां प्रचरति समानं पुरीषस्योपधानम॑थ सप्तमे ऽभ्युदित आदित्ये प्रवर्गापसद्भ्यां प्रचरति॑ सर्व एव कार्ष्णाजिनौरुपानह उपमुञ्चन्ते ऽथ याज- त्याज्यस्थालीꣳ सस्रुवां विभक्तिमुदपात्रं पञ्च च स्कन्ध्या अव- १५ काश्च या उ चान्या उपधास्यन्भवति ता॑ एतत्समादायोत्तरे श्रोण्यन्ते सम्मादयन्त्य॑थ द्वाभ्यामात्मान्यग्निं गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति स्वयं चितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति॑ श्वेतमश्वमभिमृश्याधिद्रवत्यपा- मिदं न्ययनं नमस्त इति द्वाभ्यामंशाधिद्रुत्य तृतीये संचिता- २० हुतौ जुहोत्यग्रे गच्छ तन्वा यामवैति॑ दक्षिणतो विभक्ति- मुपदधात्यग्निर्वृत्राणि जङ्घनदिति॑ तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थैताः पञ्च स्कन्ध्याः प्राचीरायातयति द्वे ऋतव्ये द्वे

(12): Is that णव or णव? Wait, in line 12: First word: णव इति! Wait, look at line 11 end: ओजस्त्रि- Line 12 starts: णव इति पश्चात्संभरणस्त्रयोविंश इत्युत्तरतः ' क्रतुरेकत्रिंश Wait, look at the image, line 12: णव इति पश्चात्संभरणस्त्रयोविंश इत्युत्तरतः ' क्रतुरेकत्रिंश Wait, does it say णव? Let's look at the first two characters of line 12: Wait! ए व? Look at line 12: Is that एव इति पश्चात्संभरणस्त्रयोविंश??? Wait, look at line 11: ओजस्त्रि-? Wait, look at line 11 end: ओजस्त्रि- - no, is it ओजस्त्रि- or ओजस्त्रि-? Wait, TS has ओज॑स्त्रिण॒वः. Why does line 12 start with णव or एव? Look at the character: it has the shape of ए! Wait! Look at ए: top horizontal line, vertical