बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

उपदध्यात् । अर्ध्याश्चान्तयोः । शेषमग्निं बृहतीभि- प्रच्छादयेदर्धेष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेत् ॥ ८८ ॥ द्वितीयप्रस्तारे विशेषमाह-अपरस्मिन्निति । चुबुकयोरिति । पूर्वा- परयोरग्रयोः द्वे शूलपादेष्टके प्राक्प्रत्यग्दीर्घ उपदध्यादित्यर्थः । सन्ध्यन्तयो- रिति । दक्षिणोत्तरयोः स्रक्त्योः द्वे दीर्घपाद्ये । स्वयमातृण्णावकाशे पूर्व- वच्चतस्रः पाद्या उपदध्यादित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ८८ ॥ चुबुकयोरिति । शूलपाद्ये । सन्ध्यन्तयोरिति । प्रउगसन्ध्यन्तयोः दक्षिणोत्तरस्र- क्त्योरित्यर्थः । शेषमिति । पूर्वेण व्याख्यातम् । तत्रैवमुपधानम् । पूर्वपश्चिमचुबुकयोर्द्वे शूलपाद्ये । मध्ये सप्तदश उदीच्यो रीतयः । सर्वत्र प्रागायता इष्टकाः । मध्ये बृहत्यः । अन्तेषु अर्ध्याः । दक्षिणोत्तर- स्रक्त्योर्दीर्घपाद्ये । मध्यमायां रीत्यां मध्यमायाः स्थाने पूर्ववत् पाद्याः । चतसृषु दिक्षु चतस्रश्चतस्रो बृहतीरुद्धृत्य अष्टावष्टावर्ध्या निधेयाः । एवं द्विशतः प्रस्तारः । अस्मिन् प्रस्तारे अष्टाविंशतिशतं बृहत्यः । चतुःषष्टिरर्ध्याः । चतस्रः शूल- पाद्याः । चतस्रोदीर्घपाद्याः । अत्र कल्पोक्तो विधिरनुसन्धेयः । तत्रैवमुक्तम् । उभयतःप्रउगं चिन्वीत यः कामयेत प्रजातान् भ्रातृव्यानुदेय प्रतिजनिष्यमाणानिति । एतस्यैव सतः समुद्गृह्यैव श्रोणीं प्रत्यायातयति स तथा विहृतो भवति यथा न वहिर्वेदिर्यूपः स्यादिति (बौ. श्रौ. सू. १७।२८ पृ. २०७) ॥ ८८ ॥ [ इति उभयतःप्रउगचिदुपधानप्रकारः । ] रथचक्रचितं चिन्वीतेति विज्ञायते ॥ ८९ ॥ रथचक्रचितमिति । रथचक्रमिव चीयत इति (तं ?) रथचक्रचित- मित्यर्थः ॥ ८९ ॥ रथेति । रथस्य चक्रमिव चीयत इति रथचक्रचित् पूर्वेष्टकाकरणेचानुक्तोऽपि श्रुतौ गम्यमानायां विज्ञायत इति विशेषप्रतिपादनार्थमुक्तम् ॥ ८९ ॥ द्वयानि तु खलु रथचक्राणि भवन्ति साराणि च प्रधियुक्तानि च । अविशेषात्ते मन्यामहेऽन्यतरस्याकृतिरिति ॥ ९० ॥ सांराणीति । साराणि अरैः सह वर्तत इति साराणि । प्रधियुक्तानि प्रधयो नाम मण्डलकृतचतुरश्राद्वहिःप्रदेशास्तैर्युक्तानीत्यर्थः । अविशेषादिति । रथचक्रचितं चिन्वीतेति ब्राह्मणे सारत्वप्रधियुक्तत्वादिविशेषाश्रवणादित्यर्थः ।

अध्यायः ] बौधायनीयं ११६ अन्यतरस्याकृतिरिति । अर्थद्वयविशिष्टब्राह्मणद्रष्टारः अन्यतरस्य (सारस्य ?) प्रधियुक्तस्य वा रथचक्रस्याकृतिविकल्पे चोद्येते इति ॥ ९० ॥ अमुमेव प्रतिपादयति—द्वयानीति । तु शब्दोऽवधारणे । तत्र द्विप्रकाराणि लोके रथचक्राणि भवन्त्येव । कानि पुनस्तानि ? सह अरैर्वर्त्तन्त इति साराणि । प्रधियुक्तानि च । प्रधयो नाम चक्रस्य अन्ताः । तद्युक्तानि च । ब्राह्मणे रथचक्रचितं चिन्वीतेति अविशेषेण श्रूयते । तस्मादविशेषात् ते वयं मन्यामहे । अन्यतरस्याकृतिरिति । तस्मादुभयप्रकारं वक्ष्याम इत्यर्थः ॥ ९० ॥ अथाग्निं विमिमीते । यावानग्निः सारत्निप्रादेशस्तावतीं भूमीं परिमण्डलां कृत्वा तस्मिन् यावत् सम्भवेत् समचतुरश्रं कृत्वा तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेत् ॥ ९१ ॥ परिमण्डलामिति । मध्ये शङ्कुं निहत्य पञ्चाशीतिशताङ्गुलेन चतुर्दश- तिलयुक्तेन परिमण्डलं भ्रामयेदित्यर्थः । क्षेत्रप्रमाणमुक्त्वा करणीप्रकारं दर्शयति—तस्मिन्निति । परिमण्डले यावत् सम्भवति तावत् समचतुरश्रं कृत्वा तस्य समचतुरश्रस्य करण्याः पार्श्वमान्याः द्वादशेन द्वाविंशत्यङ्गुलेन पञ्चतिलोनेन समचतुरश्रं कारयेदित्यर्थः ॥ ६१ ॥ अथाग्निमिति । तस्य करण्या द्वादशेनेष्टकाः कारयेदिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । विष्कम्भो मण्डलविधा ( १।४७-४६ ) वेव प्रपञ्चितः । मध्ये शङ्कुं निहत्य पञ्चाशीतिशताङ्गुलेन चतुर्दशतिलयुक्तेन परिमण्डलं भ्रम- येत् । तस्य मध्ये विष्कम्भार्धद्विकरण्या सप्ततिलाधिकया द्विपष्टिशतद्वयाङ्गुल्या समचतुरस्रं कुर्यात् । चतुरस्राद् बहिः चत्वारः प्रधयः । द्वाविंशत्यङ्गुलेन पञ्चतिलोनेन समचतुरस्रकरणम् । चतुरस्रमध्ये चतुश्चत्वारिंशच्छतं इष्टकाः शेरते ॥ ६१ ॥ तासां षट् प्रधावुपधाय शेषमष्टधा विभजेत् । अस्मिन् प्रस्तारे चतुरश्रस्रक्तीरवान्तरदेशान् प्रति संपादयेत् ॥ ९२ ॥ अपरं प्रस्तारं तथोपद्ध्याद् यथा प्रध्यनीकेषु स्रक्तयो भवन्तोति ॥ ९३ ॥ तासामिति । पूर्वोक्तेष्टकानां मध्ये षट् षट् प्रधिमूलेषु उपधाया- वशिष्टं प्रधीनां क्षेत्रमष्टधा विभजेदित्यर्थः । प्रध्यनीकेषु प्रधिमध्येपु महादिक्षु चतुरस्रस्य स्रक्तयः कोणप्रदेशेषु यथा भवन्ति तथोपद्ध्या- दित्यर्थः ॥ ६२ ॥ ९३ ॥

तासामिति । प्रधिमूलमध्ये षट् चतुरस्रा उपधाय तस्य प्रधेः शेषं अष्टधा विभ- जेत् । उपहितानां षष्णां पार्श्वयोर्द्वे द्वे, मुखे चतस्र इति । त्रिकोणमाद्यम् । त्रितिलयुक्तं षड्विंशत्यङ्गुलमेकं करणम् । सप्ततिलहीनत्रयस्त्रिंशदङ्गुलं द्वितीयम् । तिलत्रयहीनं द्विचत्वारिंशदङ्गुलं तृतीयं कर्णरूपम् । तद्धनुरिव तक्षयेद् यथा षट्तिलोनाङ्गुलः शरो भवति । द्वितीयस्य षड्विंशत्यङ्गुलं तिलत्रययुक्तमेकं तिर्यक्फलकम् । एकादशतिलयुक्तं द्विचत्वारिंशदङ्गुलं द्वितीयम् । सप्ततिलोनत्रयस्त्रिंशदङ्गुलमेकं पार्श्वम् । षट्त्रिंशदङ्गुलं षड्विंशत्तिलं पार्श्वान्तरम् । तद् धनुरिव तक्षयेद् यथा तिलत्रयोनाङ्गुलिः शरो भवति । तृतीयस्याः सार्धविंशत्यङ्गुलमेकं तिर्यक्फलकम् । त्रिंशदङ्गुलं षोडशतिलहीनं द्वितीयम् । सप्ततिलोनत्रयस्त्रिंशदङ्गुलमेकं पार्श्वम् चतुस्त्रिंशकं पार्श्वान्तरम् । तद् धनु- राकारं तक्षयेद् यथा षड्विंशति तिलाः शरो भवति । चतुर्थस्य त्रिंशदङ्गुलं षोडश- तिलहीनमेकं तिर्यक्फलकम् । सार्धद्वात्रिंशद् द्वितीयम् । सप्ततिलोनत्रयस्त्रिंशदङ्गुल- मेकम् । चतुस्तिलोनं त्रयस्त्रिंशदङ्गुलं पार्श्वान्तरं धनुरिव तक्षयेत् । पञ्चविंशति तिलाः शरः एतान्यत्र चत्वारि करणानि अन्यस्मिन् प्रध्यर्धे विपर्यासेन भवन्ति । एवमेव चत्वारः प्रधयः ॥९२॥ अपरमिति । पूर्वस्मिन् प्रस्तारे महादिक्षु प्रधयः । इह तेषु प्रध्यनीकेषु प्रधि- मध्येषु चतस्रः स्रक्तयः । महादिक्षु स्रक्तय इत्यर्थः । एतावानेव भेदः पूर्वस्मात् प्रस्तारात् । एवं व्यत्यासेन पञ्च चितयः । इतिकरणः समाप्तिसूचकः ॥ ९३ ॥ [ इति प्रधियुक्तरथचक्रचिदुपधानप्रकारः । ] अथापरः ॥ ९४ ॥ प्रधियुक्तरथचक्रचयनप्रकारमुक्त्वा साररथचक्र(चयन?) प्रकारमाह- अथापर इति । अथानन्तरमपरः प्रकार उच्यते इति शेषः ॥ ९४ ॥ अथापर इति । अनन्तरमपरः प्रकारः । साररथचक्रचिदुच्यत इत्यर्थः ॥ ९४ ॥ पुरुषाधार्त् पञ्चदशोनेष्टकाः समचतुरश्राः कारयेन्मानार्थाः । तासा द्वे शते पञ्चविंशतिश्च सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते । तास्वन्याश्चतुःषष्टिमावपेत् । ताभिः समचतुरस्रं करोति । तस्य षोडशेष्टकापार्श्वमानो भवति । त्रयस्त्रिंशदति- शिष्यन्ते । ताभिरन्तान् सर्वतः परिचिनुयात् ॥ ९५ ॥ पुरुषाधार्दिति । पुरुषक्षेत्रार्धात् । पुरुषक्षेत्रं तावच्चतुश्शताधिकचतुर्द- शसहस्राण्यङ्गुलयः तदर्धं द्विशताधिकसप्तसहस्राङ्गुलयः । एवं भूतात् अर्धपुरुषक्षेत्रादित्यर्थः । पञ्चदशेनेति । तत्क्षेत्रपञ्चदशभागेन समचतु-

रश्रा इष्टकाः कारयेत् । एवं पञ्चदशाधाविभक्तस्यैकैकस्य क्षेत्रमशी- त्यधिकचतुःशतान्यङ्गुलय इत्यर्थः । ननु एवं कृतेन क्षेत्रभागेन उप धाने प्रयोजनाभावात् कथं युक्तमित्यत आह—मानार्था इति । नोपधेया इत्यर्थः । उत्तरत्र वक्ष्यमाणेन कर्षणेन उपधानोपयुक्तेष्टका- करणं स्पष्टं भविष्यतीति भावः । एवं पञ्चदशाकर्तव्यत्वेन चोदिता इष्टकास्त्रिंशत्तिलाधिकैकविंशत्यङ्गुलपरिमाणका इत्यर्थः । तासामिति । पूर्वोक्तेष्टकानामित्यर्थः । द्वे शत इति । उक्तासु पञ्चविंशत्यधिकद्विशत- सङ्ख्याकासु अन्यास्तत्सदृशीश्चतुःषष्टिः इष्टका आवपेत् ताभिः सह संयोजयेदित्यर्थः । आहत्य एकोननवत्युत्तरशतद्वयेष्टकाः सम्पन्नास्ता- भिरिष्टकाभिः समचतुरश्रं करोति । समचतुरश्रकरणं स्वयमेव विवृणोति तस्येत्यादिना । तस्य करिष्यमाणस्य समचतुरश्रस्य षोडशेष्टकाः सर्वतः पार्श्वमानी भवति । एवञ्च सर्वस्मिन् पार्श्वे षोडशेष्टकारीति- र्भवति । आहत्य उपह्रियतेष्टकाः, षट्पञ्चाशदधिकशतद्वयसङ्ख्याकाभिः समचतुरश्रं कुर्यादित्यर्थः । तत्र त्रयस्त्रिंशदिष्टका अतिशिष्यन्ते । ताभि- रिति । ताभिश्चयस्त्रिंशदिष्टकाभिरवशिष्टाभिरन्तान् सर्वतः परिचिनुया- दित्यर्थः । अन्तप्रदेशान्सर्वतः सर्वान् त्रयस्त्रिंशद्भागान् परिचिनुयादिष्ट- काभिः प्रच्छादयेदित्यर्थः । यद्यपि अन्तानिति निर्देशाच्चतुर्षु पार्श्वेषु उपधानं प्रतीयते तथापि सर्वत्र षोडशेष्टकारीतित्वेन त्रयस्त्रिंशादिरश्रेसमस्यन्तीति (?) न्यायेन सोऽपि तत्र योजयितुं शक्यते, तथापि तथाकरणे पूर्वकृतेष्टकापरिमाणलोपेन तत्प्रमाणानुसारेण वक्ष्यमाणकर्षणाद्यसम्भवात् प्राग्दक्षिणयोर्वा प्रागुत्तर- योर्वा पश्चिमदक्षिणयोर्वा पश्चिमोत्तरयोर्वा योजयेत् । अथवा पर्यायाभि- प्रायेण बहुवचननिर्देशः । पार्श्वद्वयप्राप्तमुपधानमनियमेन ययोः कयोः पार्श्वयोः कर्तुं शक्यत इत्यर्थः । एवं केचिदाहुः । तत्र अवशिष्टानामिष्टकानां पुनः संयोजनं कथं ? नानार्थत्वापत्तेः । अन्तशब्दस्य सर्वतः प्रकृतक्षेत्रान्त- परतवावगमेन प्रकृतरीत्यन्त(र)परत्वकल्पनानुपपन्ना । अन्तशब्दस्य क्षेत्रान्त- १६

१२२ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो-

परत्वे प्रायेण बहुवचनसमर्थनमेव दोषः। किञ्च "नाभिः षोडशमध्यमा" इति मध्याभिधाने सप्तदशेष्टकपार्श्वमानीकचतुरश्रप्रसङ्गेन षोडशेष्टकाना- न्यतरतो वैषम्यप्रसङ्गेन मध्यमत्वासम्भवात् तत्र सप्तदशपार्श्वमानीक- योदशेष्टकचतुरश्रं परिगृह्य सक्त्येष्टकाषु चतसृषु शङ्कुं निहत्य स्पन्द्यया परिचयने अष्टाविंशत्युत्तरशतेष्टकाभिः अरवेदिकरणसम्भव इति वाच्यम्। इष्टकास्वरूपभङ्गप्रसङ्गात्। तस्मादयमत्र सूत्रार्थः—ताभिर- न्तान्सर्वतः परिचिनुयात्ताभिस्त्रयस्त्रिंशदिष्टकाभिः अन्तान् चतुरः पार्श्वान् परिचिनुयात् संयोजयेत् । अयमत्र संयोजनप्रकारः—त्रयस्त्रिंशदिष्टकासु एकां निधाय अवशिष्टा द्वात्रिंशदिष्टका द्वेधा विभज्य प्रतिपार्श्वं षोडश षोडश संयोजयेत्। अवशिष्टामिष्टकां चतुर्धा विभज्य चतुर्षु कोणेषु योजयेदिति। इष्टकाभङ्गस्तथापि समान इति चेत्; सत्यम् तव पक्षे नाभिकरणे षोडशेष्टकानां भङ्गः, अरवेदिकरणे अष्टाचत्वारिंशदिष्टकानां भङ्ग इति दुर्बोधतया गौरवम्। मम तु त्रयस्त्रिंशदिष्टकानामेवेति लाघवम्॥ ९५॥ पुरुषार्धादिति। पुरुषक्षेत्रं चतुर्दशसहस्राणि चत्वारि शतान्यङ्गुलयः। तस्यार्धात् द्विशताधिकसप्तसहस्रात्। पञ्चदशांशं अशीत्यधिकचतुःशताङ्गुलं मूलं गृहीत्वा तेन भागेन इष्टकाः समचतुरस्राः कारयेत्। मानार्थाः एताभिरिष्टकाभिरग्निमानं वक्ष्यति तदर्थाः। नोपधानार्थाः। तत्र पञ्चदशभागस्य करणीक्लृप्तिः। अशीत्यधिकचतुःशतमङ्गुलीश्चतुस्त्रिंशत्ति- लववर्गेण षट्पञ्चाशच्छताधिकसहस्रेण हत्वा तस्य मूलमानीय तिलवर्गमूलेन चतुस्त्रिंशधा विभज्य लब्धं एकविंशतिरङ्गुलय एकत्रिशत्तिलाः। तेनेष्टकाः समचतु- रस्राः कारयेत्। तासामिति। तृतीयार्थे षष्ठी। अर्धपुरुषक्षेत्रे पञ्चदशेष्टकाः शेरते। ताः पञ्चदशभिर्गुणिताः द्वे शते पञ्चविंशतिश्च भवन्ति। तास्विति। तासु मानार्थासु। अन्याः तत्सदृशाः। उक्ताभ्योऽतिरिक्ताः चतुःषष्टिमिष्टका आवपेत् संयोजयेत्। एवं अग्निक्षेत्राधिकाभिः सह एकोननवतिशतद्वयं भवन्ति। ताभिरिति। ताभिः एकोननव- तिशतद्वयसंख्याकाभिः। तस्येति। पूर्वेषां चतुरस्राणां प्रदर्शनार्थमिदम्। अग्निक्षेत्रमध्यं परिगृह्य प्रथमं द्वाभ्यां द्वाभ्यां चतुरिष्टकं चतुरस्रं कृत्वा ततस्त्रिभिस्त्रिभिर्नवेष्टकम्। ततश्चतुर्भिश्चतुर्भिः षोडशेष्टकमित्यादि। षोडशभिः षट्पञ्चाशच्छतद्वयेष्टकं चतुरस्रं चात्र कुर्यादित्यर्थः।

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १२३ त्रयस्त्रिंशदिति । एवं षोडशेष्टकाभिः चतुरस्रे कृते एकोननवतिशतद्वयात् त्रय- स्त्रिंशदिष्टका अतिरिच्यन्ते । ताभिरिति । ताभिरतिशिष्टाभिः । अन्तान् आदित आरभ्य प्रदक्षिणमुपधीयमानत्वात् पर्यायापेक्षया बहुवचनम् । पूर्वोत्तरपार्श्वयो- रित्यर्थः । पूर्वपार्श्वमान्यां षोडश । उत्तरपार्श्वमान्यां षोडश । पूर्वोत्तरकोट्यां खण्डक्षेत्रे एका । एवं त्रयस्त्रिंशत् ॥ ९५ ॥ नाभिः षोडशमध्यमाः ॥ ९६ ॥ नाभिरिति । मध्यगताः षोडशेष्टका नाभिर्भवति । सप्तदशपार्श्वमानीके चतुरस्रे प्रतिपार्श्वं सार्धषडिष्टकाक्षेत्रं विहाय मध्ये चतुरिष्टकापार्श्वमानीकं नाभिं कुर्यादित्यर्थः ॥ ९६ ॥ नाभिरिति । एवमुपहितानामिष्टकानां मध्यमाः मध्यगताः षोडशेष्टकाः । चक्रस्य नाभिर्भवति । तत्र प्रकारः । मध्ये पञ्चेष्टकापार्श्वमानीकं पञ्चविंशेष्टक- चतुरस्रं परिगृह्य तस्य चतुरस्रस्यावान्तरदिक्षु स्रक्तिषु या इष्टकास्तासां मध्येषु शङ्कून् निहत्य स्पन्द्यया परितनोति । एवं षोडशेष्टकं चतुरस्रं भवति । सा नाभिः ॥ ९६ ॥ चतुःषष्टिरराः ॥ ९७ ॥ चतुःषष्टिरिति । अरा इति रथचक्रावयवविशेषाः ॥ ९७ ॥ चतुःषष्टिरिति । शिष्टानामिष्टकानां चतुःषष्टिरिष्टकाः चक्रस्य आराः प्रसिद्धा अवयवा भवन्ति ॥ ९७ ॥ चतुःषष्टिर्वेदिः ॥ ९८ ॥ वेदिरिति । अरान्त एव प्रदेशो वेदिः । अरवेद्यर्थं अष्टाविंशत्युत्तर- शतेष्टकाभिर्मध्यचतुरश्रं कुर्यादित्यर्थः । द्वादशेष्टकपार्श्वमानीकं चतुरश्रं मध्ये कुर्यात् । एवं चतुरश्रे कृते नाभ्यर्थं मध्यतः षोडशेष्टकास्वपनीतासु अष्टाविंशत्युत्तरशतेष्टकाः सम्पद्यन्ते ताभिररवेदी कुर्यादित्यर्थः ॥ ९८ ॥ चतुःषष्टिरिति । वेदिरपि चतुःषष्टिरिष्टकाः आराणामन्तरालभूमिः । वेदिसंज्ञक- नामधेयत्वात् तत्र स्तरणादयो धर्माः । आराणां वेद्या (श्च ?) सह अष्टाविंशतिशत मिष्टकाः । तत्र प्रकारः चतुरस्रमध्ये त्रयोदशेष्टकपार्श्वमानीकं नवषष्टिशतेष्टकं चतु- रस्रं परिगृह्य तस्य चतुरस्रस्य कोटिषु या इष्टकाश्चतस्रस्तासां मध्येषु शङ्कवः स्पन्द्यया- वेष्टिता अष्टाविंशतिशतं भवन्ति ॥ ९८ ॥

१२४ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- नेमिः शेषाः ॥ ९९ ॥ नेमिरिति । नेमिः रथचक्रान्त्यप्रदेशः । पञ्चचत्वारिंशच्छतेष्टका नेमिः । ताभिर्नेमिं कुर्यादित्यर्थः ॥ ९९ ॥ नेमिरिति । शेषाः विनियुक्तावशिष्टाः पञ्चचत्वारिंशच्छतमिष्टकाः नेमि- र्भवन्ति । रथचक्रस्य बाह्यावयवो नेमिः ॥ ९९ ॥ नाभिमन्ततः परिलिखेत् ॥ १०० ॥ नाभिमिति । नाभ्यन्तरं कृतं चतुरश्रं परिमण्डल(१।४७)मित्यादिना परिमण्डलं कुर्यात् । यद्यपि परिलिखेदिति सामान्यनिर्देशाद् यथा कथञ्चि- दुपपद्यते, तथापि लोके रथचक्रनाभिमण्डलाकारदर्शनादिहापि परिमण्डलं कर्त्तव्यमिति गम्यते ॥ १०० ॥ नाभिमिति । नाभिः षोडशमध्यमा (३।९६) इत्युक्तम् । तां नाभिमन्ततः सर्वतो लिखेत् । अक्ष्णयार्ध (१।४७) मित्यादिना ॥ १०० ॥ नेमिमन्ततश्चान्तरतश्च परिलिख्य नेमिनाभ्योरन्तरालं द्वात्रिंशद्धा विभज्य विपर्यासं भागानुद्धरेत् । एवमावाप उद्धृतो भवति ॥ १०१ ॥ नेमिमिति । नेमिमन्तरं ततः परिलिखेत् नेमेरन्तरं तस्य नेमेरन्तरं(१) तस्य नेमेरन्त्यप्रदेशे च परिमण्डलद्वयं कुर्यात् । पूर्वोक्तन्यायेनान्तप्रदेशे परिमण्डलं भवति । लोके मध्ये परिमण्डलाभावेऽपि रथचक्रकरणसम्भ- वादिहापि मध्ये परिमण्डलकरणे प्रमाणं नास्तीति चेन्न, अत्रापि लेखन- विधानाच्चतुरश्रातिरिक्तं यत्किञ्चित्कर्त्तव्यमुभयत्रापि परिमण्डलदर्शनाद- विशेषादत्रापि परिमण्डलं भवति । अयमर्थः—अरवेद्यर्थं कृतं चतुरश्रं परिमण्डलं कुर्यात् । एवं नेम्यर्थं कृतं चतुरश्रं परिमण्डलं कुर्यात् । एवं त्रीणि मण्डलानि भवन्ति । ननु मण्डलत्रैविध्ये प्रमाणाभावात् प्रत्युत चतुःषष्टिरराश्चतुःषष्टिर्वेदिरिति पृथग्, नेमिः शेषा इति पृथगुपदेशाच्च- त्वारि मण्डलानि भवन्ति । अथ परिमण्डलमूलभूतचतुरश्रचतुष्टयासम्भवाद् न परिमण्डलचतुष्टयं सम्भवति । अस्तु वा चतुरश्रचतुष्टयसम्भवः अथापि अरार्थकृतपरिमण्डलादुपरि वेद्यर्थं परिमण्डलं कर्त्तव्यम् । तस्या-

ाणाञ्चorअराणां च? It is अराणाञ्च(withञ्च). And वेदेश्च: वेदेश्च`.

*   Let's check line 3 again:
    `यथायोगमष्टौ विधाय अवशिष्टानांमष्टानामधर्धक्षेत्रं विधाय उद्धृतार्धक्षेत्रेण`
    Wait, let's look at `अवशिष्टानांमष्टानां`:
    Is there a space? `अवशिष्टानांमष्टानाम्` - wait, there is no space between `अवशिष्टानां` and `मष्टानाम्`?
    Let's look at line 3:
    `यथायोगमष्टौ विधाय अवशिष्टानांमष्टानामधर्धक्षेत्रं विधाय उद्धृतार्धक्षेत्रेण`
    Notice the spacing: `विधाय` [space] `अवशिष्टानांमष्टानामधर्धक्षेत्रं` [space] `विधाय` [space] `उद्धृतार्धक्षेत्रेण`.
    Wait, is there a space between `अवशिष्टानां` and `मष्टानां`? No space, it's run together: `अवशिष्टानांमष्टानामधर्धक्षेत्रं`.
    Wait, look at line 8:
    `नेमिनिविष्टानांमराणामन्तरालदेशेषु` - also run together!
    This is a common feature in this edition.

१२६ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- नेमिमिति । नेमिं व्यवलिख्य चतुःषष्टिभागान् कृत्वा नेमिमध्ये सर्वतः परिमण्डलरूपेण परिलिखेत् । अयमर्थः—अररेखाभिरसंयुक्ततया परिलिखेत् । एवं कृते अष्टाविंशत्यधिकशतेष्टकाः सम्पन्नाः । अन्यस्मिञ्छ्रयने सर्वत्र इष्टकानुरोधेन करणान्युन्नेयानि । अत्र नेमीष्टकासु करण- द्वयम् ॥ १०२ ॥ नेमिमिति । नेमिप्रदेशमभ्यन्तरदेशादारभ्य आ बाह्यान्तात् चतुःषष्टिं कृत्वा चतुःषष्टिभागान् समान् कृत्वा । तत्र द्वितीये प्रस्तारे अरा नेमिं प्रविशन्ति तत्र भेदो यथा न भवति तथा अराणां पार्श्वदेशभागान् षोडशभागान् कृत्वा । एकैकं भागं समशश्चतुरो भागान् कृत्वा । व्यवलिख्य व्यवधामालिख्य । नेमिं मध्ये परिकृषेत् । सर्वतः कृषेत् । ता इति । बाह्याः चतुःषष्टिः । तासामेकं करणम् । अन्ततश्चतुःषष्टिः । तासामेकं करणम् ॥ १०२ ॥ अरांश्चतुर्धा विभजेत् । नाभिमष्टधा विभजेत् । एष प्रथमः प्रस्तार ॥ १०३ ॥ अरानिति । षोडश अरानेकैकं तिर्यक् चतुर्धा विभजेत् । यद्यप्यराणां चतुर्धा विभागो दीर्घेरज्जुवाकारेणापि कर्तुं शक्यते, तथापि षोडश करणोप- पत्त्यर्थमेव विभागो सदं (१) द्रष्टव्यः । एवञ्च षोडशारेषु चतुःषष्टिरिष्टकाः सम्पद्यन्ते । अत्र चत्वारि करणानि । नाभिमिति । नाभिमष्टौ भागान् समान् कुर्यात् । तत्राष्टाविष्टकाः । तत्रैकं करणम् । आहत्य अस्मिन् प्रस्तारे सप्त करणानि ॥ १०३ ॥ अरानिति । अरांश्चतुर्धा विभज्य लेखाः कुर्यात् । तासां चत्वारि (करणानि ?) । ताश्चतुःषष्टिः । नाभिमिति । अत्रापि द्वितीयप्रस्तारानुगुणं विभागः । अरप्रदेश- मध्येषु लेखा इत्यर्थः । तास्त्रिभुजाः । तासामेकं करणम् । बाह्यफलकं धनुर्वक्रम् । एवं सप्त करणानि । एष इति । एवं शतद्वयसंपत्तिः । तत्र मध्ये भेदो न परिहरणीयः । न सक्तिपार्श्वयो (२।९) रित्युक्तम् ॥ १०३ ॥ अपरस्मिन् प्रस्तारे नाभिमन्ततश्चतुर्थवेलायां परिकृषेत् । नेमिमन्तरतः । नेमिमन्तरतश्चतुःषष्टिं कृत्वा व्यवलिखेत् ॥ १०४ ॥ अपरस्मिन्निति । नाभिमन्तरतः नाभिमन्ततः अन्त्यप्रदेशे तद्वत्प्रदेशे इत्यपेक्षायां चतुर्थवेलायामिति । चतुर्थांशे परिकृषेत् परिलिखेत्,

[ऽध्यायः ] बौधायनीयं १२७

नाभेश्चतुर्थवेलायामिति इत्यवगम्यते । अयमर्थः—नाभौ मध्यप्रदेशे अंशत्रयं निधाय अवशिष्टमेकं भागमरवेदिभ्यां संयोजयेत् । अत्रापि पूर्ववदंशनिहितांशत्रयं संयोज्य चतुर्थांशयोर्मध्ये पूर्वोक्तन्यायेन मण्डलं परिलिखेत् । नेमिमन्तरत इति । चतुर्थवेलायां परिकृषेदित्यनुषङ्गः । अयमर्थः—नेम्यामन्ततः प्रदेशे अंशत्रयं निधाय अन्तःप्रदेशे स्थितं चतुर्थभागमरवेदिभ्यां संयोजयेत् । निहितांशत्रयं संयोज्य चतुर्थांशयोर्मध्ये पूर्ववत्परिमण्डलं कर्त्तव्यम् । एवञ्च त्रीणि मण्डलानि भवन्ति । मध्य- मण्डले पूर्वपेक्षया क्षेत्रमधिकं नाभिनेमिक्षेत्राभ्यां नाभिक्षेत्रान्नेमिक्षेत्रात् किञ्चित्किञ्चित् क्षेत्रमरवेद्यर्थं मण्डलेन योजितत्वात् । नन्वेवं तर्हि पूर्वोक्त- नाभ्यादिपरिमाणभङ्ग इति चेन्न, मध्यमण्डलान्तर्गतनेमिनाभिचतुर्थांशयो- ररत्वे प्रमाणाभावात् । “अराणां पञ्चधा विभाग” (३।१०५) इति सूत्र- कारेण नेमिनाभिचतुर्थांशसहितानामरत्वेन व्यवहार एव प्रमाणमिति चेन्न, “आ परिकर्षणयो”रिति परिकर्षणद्वयसहितानामराणां पञ्चधाकरणवचनेन परिकर्षणविधातिरिक्तस्यैवारत्वविभागो द्रष्टव्यः । नेमिमिति । नेमिं यथा चतुःषष्टिभागा भवन्ति तथा व्यवलिखेदित्यर्थः ॥ १०४ ॥ अपरस्मिन् इति । उपधानमुच्यत इति शेषः । अन्तत अरसंयोगदेशे । चतुर्थ- वेलायां मध्यादारभ्य बाह्यतो नाभिचतुर्थमवशिष्य परिलिखेत् । नेमिमन्तरत इति । अरसंयोगदेशे नेमिमभ्यन्तरतो नेमिप्रमाणचतुर्थभागेऽतीते परिकृषेत् । नेमिमन्तरत इति । नेम्यन्तरं परिकर्षणबाह्यभागं चतुःषष्टि कृत्वेत्यादि । अत्र प्रथमप्रस्तारलेखानां मध्येऽणु लेखास्तासामेकं करणम् ॥ १०४ ॥ अराणां पञ्चधा विभाग आ परिकर्षणयोः ॥ १०५ ॥ अराणामिति । अराणां नाभिकर्षणचतुर्थांशनेमिचतुर्थांशसहितानां पञ्चधा विभागः कर्तव्यः । परिकर्षणशब्देन रेखया परिगृहीतनाभिनेम्यो- श्चतुर्थांश उच्यते । आङ् अभिविधौ पञ्चम्यर्थे च (नेष्टा ?) तेन नाभिचतु- र्थांशसहितानाम् अराणां पञ्चधा विभागः कर्त्तव्य इत्यर्थः ॥ १०५ ॥ अराणामिति । अराणां भेदपरिहारेण पञ्चधाविभागः । आ परिकर्ष- णयोः । परिकर्षणशब्देन नेमिनाभ्युदरेषु प्रविष्टचतुर्थांशावुच्येते । नाभ्यामराणां

१२८ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- भेदपरिहारेण पञ्चधा विभाग इत्यर्थः । ता अशीतिरिष्टकाः । तासां पञ्च- करणानि ॥ १०५ ॥ नेम्यामन्तरालेषु द्वे द्वे । नाभ्यन्तरालेष्वेवैकाम् । यच्छेषं नामेस्तदष्टधा विभजेत् ॥ १०६ ॥ नेम्यामिति । अरान्त्येष्टकाद्वयान्तरालनेमिचतुर्थांशेषु एकैकस्मिन् द्वे, द्वे इष्टके उपदध्यात् । यच्छेषमिति । उपर्युक्तचतुर्थांशव्यतिरिक्तनाभेस्त्रिभाग- देशमष्टधा विभजेत् ॥ १०६ ॥ नेम्यामिति । अराणामन्तरालेषु वेदिप्रदेशसमीपे नेम्यां द्वे द्वे इष्टके । अराणां नेम्यां प्रविष्टत्वान्न नेमिचतुर्भागा वेदिविस्तारभूमयः सम्भवन्ति । तासामनूचीनां विभागः । तासामेकं करणम् । ता द्वात्रिंशत् । नाभ्यन्तरालेति । अराणां नाभौ प्रविष्टत्वान्नाभिचतुर्थांशा वेदिविस्तारभूमयः सम्भवन्ति । तेष्वेकामिष्टकाम् । ताः षोडश । यच्छेषमिति । चतुर्थवेलायां परिकल्पे (३।१०४) दित्युक्तम् । ततोऽभ्यन्तर- मित्यर्थः । तद्‌भेदपरिहारेणाष्टधा विभजेदित्यर्थः । तासामेकं करणम् । ता अष्टा- विष्टकाः । एवं नव करणानि । नेम्यन्ते एकम् । नेम्यन्तराले एकम् । अरेषु पञ्च । नाभ्यन्तराले एकम् । नाभिशेषे एकम् । इष्टकास्तु नाभ्यां अष्टौ । नाभ्यन्तरालेषु षोडश । अरेषु अशीतिः । नेम्यन्त- रालेषु द्वात्रिंशत् । नेम्यन्तरेषु चतुःषष्टिः । एवं द्विशतपूर्त्तिः । एवमिष्टकाविभागे नव करणान्युक्तानि भवन्ति । सर्वत्र भूमौ लिखित्वा इष्टकाः कारयेत् ॥ १०६ ॥ स एष षोडशकरणः सारो रथचक्रचित् ॥ १०७ ॥ स एष इति । प्रस्तारद्वयनिष्कृष्टकरणसङ्ख्यानिर्देशपुरःसरमुपसंहारः कृतः। अस्मिन् प्रस्तारे नव करणानि । तथाहि नाभित्रिभागे एकं करणम्, नाभिचतुर्थांशान्तराले एकम्, अ(प)रेषु पञ्च, नेमिचतुर्थांशान्तराले एकम्, नेम्यामेकमिति नव करणानि । प्रथमप्रस्तारे सप्त आहत्य षोडशकरणानीति यावत् ॥ १०७ ॥ स एष इति । उत्तरपटलोऽपि द्रष्टव्यः । पूर्वत्र सप्त । अपरस्मिन् नव । सुख- ग्रहणार्थं करणानां ग्रहणम् । अत्र कल्पोक्तो विधिरनुसन्धेयः । तत्रैवमुक्तम् । रथचक्रचितं चिन्वीत भ्रातृ- व्यवानिति विज्ञायते । आकृतिविकारस्य शब्दसंयोगाद् यावानग्निः सारत्निप्रादेश- स्तावतीं भूमिं परिमण्डलां कृत्वा अनुशर्करमिष्टकाः परिचिनोति । अथान्तरतोऽथा-

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १२९ न्तरत एवमेव स्वयमातृण्णायाः । अथाभितः स्वयमातृण्णाया मध्ये नाभिभिव करोति । तस्यानुदिशमवान्तरदिशमराणि च नेमिमिवेष्टका आयातयति । स एष रथचक्रचिद् भ्रातृव्यवतः परिकृष्यत इति ( बौ. श्रौ. सू. १७।२९ पृ : ३०७ ) । तत्र परिकर्षणं मण्डलकर्षणम् ॥ १०७ ॥ [ इति साररथचक्रचिदुपधानप्रकारः । ] द्रोणचितं चिन्वीतेति विज्ञायते ॥ १०८ ॥ साररथचक्रचयनमुक्त्वा द्रोणचयनप्रकारमाह द्रोणचितमिति ॥१०८॥ द्रोणेति । द्रोणाकारमिव चिन्वीतेति विज्ञायते ॥ १०८ ॥ द्वयानि तु खलु द्रोणानि भवन्ति चतुरश्राणि परिमण्डलानि च । अविशेषात्ते मन्यामहेऽन्यतरस्याकृतिरिति ॥ १०९ ॥ यद्यपि श्रुतौ सामान्यतः द्रोणचितं चिन्वीतेति वर्तते तथापि लोके द्विविधानि द्रोणानि अन्नसाधनत्वेन दृष्टानीत्यभिप्रायेणाह— द्वयानीति ॥ १०६ ॥ द्वयानीति । द्वयानि द्विप्रकाराणि लोके प्रसिद्धानि । त्सरुमन्ति चतुरस्राणि । परिमण्डलानि ओष्ठवन्ति । एतत् सर्वं रथचक्रे व्याख्यातम् ॥ १०६ ॥ अथाग्निं विमिमीते । चतुरश्र आत्मा भवति । तस्य त्रयः पुरुषास्त्रिभागोनाः पार्श्वमानी भवति । पश्चात् त्सरुर्भवति । तस्यार्धपुरुषो दशाङ्गुलानि प्राची । त्रिभागोनः पुरुषः उदीची । एवं सारत्निः प्रादेशः सप्तविधः संपद्यते ॥ ११० ॥ तस्येति । तस्यात्मनस्त्रयः पुरुषा एकपुरुषतृतीयेन भागेनोनाः त्रिभा- गोना विंशत्यधिकत्रिशताङ्गुलप्रमाणका पार्श्वमानी भवतीत्यर्थः । पश्चात् त्सरुर्भवतीति । त्सरुः पुच्छस्थाना भवतीत्यर्थः । तस्यार्धेति । प्राक् प्रत्यक् सप्तत्यङ्गुलदीर्घं दक्षिणोत्तरमशीत्यङ्गुलदीर्घमेवं दीर्घचतुरश्रं कुर्यात् । आत्मना अव्यवहिततया कुर्यादित्यर्थः । एवं सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते ॥ ११० ॥ चतुरश्रति । तस्याग्नेः समचतुरस्र आत्मा भवति । तस्येति । तस्य आत्मनः । त्रयः पुरुषास्त्रिभागोनाः द्वौ पुरुषौ तृतीयः तृतीयभागहीनः पुरुषः । न प्रत्येकम् । एवं त्रिभागोनास्त्रयः पुरुषाः । विंशत्यधिकशतत्रयाङ्गुला पार्श्वमानी भवति । १७ Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

१३० शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- पश्चादिति । पश्चात् पुच्छस्थाने त्सरुर्भवति । तस्येति । तस्य त्सरोः । अर्धपुरुषः षष्टिर- ङ्गुलयो दशाङ्गुलानि च । एवं सप्ततिरङ्गुलयः प्राची भवति । त्रिभागेन इति । अशी- तिरङ्गुलय उदीची भवति । आत्मपश्चिमपार्श्वमान्या दक्षिणत उत्तरतश्चोभयत्र पुरुषमात्रमवशिष्य मध्यतोऽशीत्यङ्गुलदक्षिणोत्तरं सप्तत्यङ्गुलायतं ( दीर्घचतुरस्रं ) पश्चात् त्सरुर्भवतीत्यर्थः । इति करणो मानसमाप्त्यर्थः । एवमिति । अस्याग्नेः षष्ठीनां प्रथमकरणत्वात् ताभिः संपत्तिरुच्यते । आत्मनि षट्पञ्चाशच्छतद्वयं षष्ठ्यः शेरते । त्सरौ चतुर्दश । एवं सारत्निप्रादेशः सप्तविधः सप्ततिशतद्वयं षष्ठ्यः संपद्यन्ते ॥ ११०॥ तस्येष्टकाः कारयेत् पुरुषस्य षष्टयस्ता एवैकतोऽध्यर्धा- स्तासामर्धास्तिर्यग्भेदाः पुरुषस्य चतुर्थ्य इति ॥ १११ ॥ तस्येष्टकाः कारयेदित्येतत्सूत्रमारभ्य चतुरश्रद्रोणचयनप्रतिपादक- सूत्रपर्यन्तं सूत्रभङ्गीकृतव्याख्यानं दूषयितुं वाक्यतो नोपपद्यते, तथा हि- तस्येष्टका इति । षष्ठ्यः विंशत्यङ्गुलास्ता एवैकतोऽध्यर्धास्त्रिंशदङ्गुल- पार्श्वमान्यस्तासामर्धास्तिर्यग्भेदाः । पुरुषस्य चतुर्थ्य इति । षष्ठ्यः विंशत्यङ्गुलाः ता एवैकतोऽध्यर्धास्त्रिंशदङ्गुलपार्श्वमान्यस्तासामर्धा- स्तिर्यग्भेदाः विंशत्यङ्गुलपार्श्वमानीकाः दशाङ्गुलतिर्यङ्-मानीकाः चतुर्थ्य- स्त्रिंशदङ्गुलाः । तत्र द्विचत्वारिंशत्षष्ठ्यः द्विपञ्चाशतसप्तशतमध्यर्धा द्विषष्टिशतमध्यर्धाश्चत्वारिंशच्चतुर्थ्यः । तत्र चोडानाकसदः अष्टा अध्यर्धा द्वे (अर्ध्ये ?) इति करणः (प्र) करणसमाप्तिसूचकः ॥ १११ ॥ अथेष्टकानां विकाराः । तस्येष्टका इति । षष्ठ्यो विंशत्यङ्गुलाः । ता एवैकतो- ऽध्यर्धाः त्रिंशदङ्गुलपार्श्वमान्यः । तासामर्धास्तिर्यग्भेदाः विंशत्यङ्गुलपार्श्वमानीका दशाङ्गुलतिर्यङ् मानीकाः । चतुर्थ्यस्त्रिंशदङ्गुलाः । तत्र द्विचत्वारिंशत् षष्ठ्यः । द्विपञ्चाशत्सप्तशतमध्यर्धाः । द्विषष्टिशतमध्यर्धाः । चत्वारिंशच्चतुर्थ्यः । तत्र चोडाना- कसद अष्टावध्यर्धाः । द्वे अर्ध्ये । इति करणः करणसमाप्तिसूचकः ॥ १११ ॥ तासां त्सरुश्रोण्यन्तरालयोः षट् षट् षष्ठीरुपधाय शेष- मग्निं बृहतीभिः प्रच्छादयेत् । अर्धैष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेत् ॥ ११२ ॥ तासामिति । अध्यर्धाभिः प्राचीभिः प्रागायताभिः प्रच्छादयेत् । षोडश हीयन्ते । तत्र अर्धैष्टकाभिरिति । भेदपरिहारेणोभयस्मिन् पार्श्वे चत- स्रश्चतस्रोऽध्यर्ध्या उद्धृत्य द्वादश द्वादशार्ध्या निधेयाः । एवमुपधाने भेदं संभवं

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १३१ मत्वान्यथोपधानमाहुः । तत्र त्सर्वग्रे चतस्रोऽर्धेष्टका उदगायताः । ततश्चतस्रस्तु षष्ठ्यः । ततश्चतस्रो रीतयः प्रत्येकं द्वादशाध्यर्धेष्टकाः प्रागायताः । ततः त्सरु- श्रोण्यन्तयोर्द्वादश द्वादश प्रागायताध्यर्ध्याः । ततः पार्श्वयोः प्रागायताभिर- ध्यर्धाभिः षट् षड् रीतयो दश दशेष्टकाः । एवं द्विशतः प्रस्तारः । अस्मिन् प्रस्तारे चतस्रः षष्ठ्यः, अष्टषष्टिशतमध्यर्धाः, अष्टाविंशतिरर्ध्याः ॥११२॥ तासामिति । अध्यर्धाभिः प्राचीभिः प्रागायताभिः प्रच्छादयेत् । षोडशही- यन्ते । तत्र अर्थ इति । भेदपरिहारेण उभयस्मिन् पार्श्वे चतस्रश्चतस्रोऽध्यर्धा उद्धृत्य द्वादश द्वादश अध्यर्ध्या निधेयाः । एवमुपधाने भेदं सम्भवं मत्वा अन्यथो- पधानमाहुः । तत्र त्सर्वग्रे चतस्रोऽर्धेष्टका उदगायताः । ततश्चतस्रः षष्ठ्यः । ततश्च- तस्रो रीतयः प्रत्येकं द्वादश अध्यर्धेष्टकाः प्रागायताः । त्सरुश्रोण्यन्तयोर्द्वादश द्वादश प्रागायता अध्यर्ध्याः । ततः पार्श्वद्वये प्रागायताभिरध्यर्धाभिः षड्रीतयो दशेष्टकाः । एवं द्विशतः प्रस्तारः । अस्मिन् प्रस्तारे चतस्रः षष्ठ्यः । अष्टषष्टिशतमध्यर्धाः । अष्टा- विंशतिरर्ध्याः ॥ ११२ ॥ अपरस्मिन् प्रस्तारे दक्षिणेऽंसेऽध्यर्धामुदीचीमुपदध्यात् । तथोत्तरे । पूर्वस्मिन्ननीके षड्भागीया उपदध्यात् । दक्षिणोत्तर- योश्चतुर्भागीयाः । त्सरोः पुरस्तात् पार्श्वयोर्द्वे चतुर्भागीये उपदध्यात् । तयोरवस्तादभितो द्वे द्वे अध्यर्धे विषूची । तयोरवस्तान्मध्यदेशे षष्ठ्यौ प्राच्यौ । शेषमग्निं वृहतीभिः प्रच्छादयेत् । अर्धेष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेत् ॥ ११३ ॥ अपरस्मिन्निति । आत्मनो दक्षिणेऽंसे । उदीचीमुदगायताम् । तथो- त्तर इति । अध्यर्धामुदीचीमित्येव । पूर्वस्मिन्निति । आत्मपूर्वान्ते अंसयोः पूर्वोपहिताध्यर्धयोर्मध्ये । अर्थात् त्रयोदश षड्भागीयाः । दक्षिणोत्तरयो- रिति । अनीकानुवृत्ते दक्षिणोत्तरयोरनीकयोरर्थाद्दश दश चतुर्भागीयाः । त्सरोरिति । त्सरोः पूर्वान्ते द्वयोः पार्श्वयोरेकैका चतुर्भागीया । तयोर- वस्तादिति । तयोरुपहितयोश्चतुर्भागीययोः पश्चादभितः पार्श्वयोर्द्वे द्वे अध्यर्धे विषूची दक्षिणोत्तरायते उपदध्यात् । तयोरवस्तादिति । तयोः पूर्वोक्तचतुर्थ्योः पश्चाद्भूतप्रदेशे । मध्यदेशे त्सरुमध्यदेशे । त्सरुमध्यपश्चिमा- न्तादारभ्य षष्ठीद्वयमुपदध्यादित्यर्थः । शेषमग्निमिति । त्सरुणि(?)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी पाठ्यान्तर दिया गया है:

१३२ शुल्बसूत्रम् [तृतीयो- चतुर्थ्योर्मध्ये एका बृहती श्रोण्योर्द्वे । एवं त्सरौ नवेष्टकाः । आत्मनि त्रिंशच्छतमध्यर्धाः प्राच्यः न्यूनाः षड्विंशतिः । अर्धेटका- भिरिति । आत्मनि पुरस्ताद्भागे मध्ये वा त्रयोदश बृहतीरुद्धृत्य एकोनचत्वारिंशदर्थ्याः निधेयाः । अस्मिन् प्रस्तारे भेदपरिहारं दुःशकं मत्वान्यथोपधानमाहुः । त्सरौ पूर्ववत् नवेष्टकाः । आत्मनि दक्षिणत उत्तर- तश्च दश दश चतुर्थ्यः । अंसयोर्द्वे अध्यर्धे उदीची । आत्ममध्ये प्राच्यास्त्रयो- दशरीतयस्तास्वेकैकस्यमादितो नव नवाध्यर्धाः प्रागायताः । तत एकैकार्धेटका उदीची । तत एकैका षष्ठी । ततो द्वे द्वे अर्धेटके तिरश्च्यौ । एवं त्रयोदशेष्टकाः त्रयोदश रीतयः । एवं द्विशतः प्रस्तारः । अस्मिन् प्रस्तारे पञ्चदश षष्ठ्यः । चतुर्विंशतिशतमध्यर्धाः । एकोन- चत्वारिंशदर्थ्याः । द्वाविंशतिः चतुर्थ्यः । अयमत्रसूत्रभंगिनोऽभिप्रायः—सूत्रानुसारेण प्रथमप्रस्तारे इष्ट- कोपधानं कृत्वा वक्ष्यमाणसूत्रोक्तप्रकारेणेष्टकोपधाने सन्धिदर्शनात् असि...त्प्रसंगेनान्यथैवोपधानमिति । अयन्तु सर्वथानुपन्रः । सूत्रोक्तोपधान- पक्षे सत्यपि सन्धिदर्शने सूत्रकारवचनप्रामाण्येन तस्यादोषत्वात् । ननु भेदान् वर्जयेत्, अधरोत्तरयोः पार्श्वसन्धानं भेदा ( २।९ ) इत्युपहितसन्धि- पिधानस्यासिधर्मत्वेनोपन्यासात् कथं सन्धिदर्शनमदोष इति ? न, तदन्यन्तेषु न विद्यते, न सक्तिपार्श्वयो(२।९)रित्यस्य उपलक्षणत्वेन चतुरश्रदोणचयन- व्यतिरिक्तचयनविषयत्वेनापि भेदवर्जनवचनोपपत्तेः । यदि च सन्ध्यपिधान- मभिहितं स्यात् तदापि सूत्रोक्तप्रकारेण प्रथमद्वितीयप्रस्तारयोः अन्यतरोप- धानं कृत्वा तदनुरोधेन यथा सन्ध्यपिधानं भवति तथा एकप्रस्तारकल्पना- मात्रेणापि तदुपपत्तौ प्रस्तारद्वयान्यथाकरणास्यात्यन्तायुक्तत्वात् । तस्मादेवं हि सूत्रार्थः । तथाहि तस्येष्टकाः कारयेत् , तस्य द्रोण- स्येत्यर्थः । पुरुषस्य षष्ठ्यः सर्वतो विशत्यङ्गुलप्रमाणकाः समचतुरश्रा इष्टका इत्यर्थः । ता एवैकतोध्यर्धाः, पूर्वोक्ता एवेष्टका एकेन पार्श्वेनार्धाधिकाः त्रिंशदङ्गुलदीर्घा विशत्यङ्गुलपार्श्वाः । तासां, अध्यर्धानां चेत्यर्थः । पुरुषस्य

चतुर्थ्य इति, सर्वतस्त्रिंशदङ्गुलप्रमाणका इत्यर्थः । तासां त्सरुश्रोण्यन्तरालयोः षट् षट् षष्ठीरुपधाय शेषमग्निं बृहतीभिः प्रच्छादयेदर्धेष्टकाभिः संख्यां पूरयेत् । तासां पूर्वोक्तानामिष्टकानां मध्ये त्सरुश्रोण्यन्तरालयोः त्सरुश्च श्रोण्यौ च त्सरुश्रोण्यः, तस्य च तयोश्चान्तराले त्सरुश्रोण्यन्तरालयोः षट् षट् षष्ठीरुपधायान्तरालद्वये प्रत्येकं षड्भागीया उपदध्यादित्यर्थः । अयमत्र प्रकारः—त्सरुक्षेत्रं तावत्प्राक् प्रत्यक् सप्तत्यङ्गुलं दक्षिणो- दगशीत्यङ्गुलम् आत्मनः क्षेत्रन्तु विंशत्यधिकत्रिशताङ्गुलचतुरश्रम् । तत्रात्म- चतुरश्रे पश्चिमपार्श्वे मध्ये त्सरुक्षेत्रम् अव्यवहिततया यथा दक्षिणो- दग्दीर्घचतुरश्रं भवति तथा योजयेत् । एवञ्च त्सरोः दक्षिणां- सादारभ्यात्मनः दक्षिणश्रोणिपर्यन्तं विंशत्युत्तरशताङ्गुलमस्यैव क्षेत्रस्य त्सरुश्रोण्यन्तरालत्वम् अस्मिन्नन्तराले आत्मदक्षिणपश्चिमपार्श्वे षट् षड्भा- गीया उपदध्यात् । एवं त्सरोरुत्तरप्रदेशेऽपि षट् षड् भागीया उपदध्यात् । आहत्य द्वादश आत्मनि पश्चिमपार्श्वे । प्राक्-प्रत्यक् विंशत्यङ्गुलं दक्षिणो- त्तरम् अशीत्यङ्गुलमुपहितेष्टकासंनिहितक्षेत्रं निदध्यात् । ततः प्राक् त्रिंशताङ्गुलं दक्षिणोत्तरं विंशत्युत्तरत्रिशताङ्गुलं वर्तते । ततः पश्चान्निहित- क्षेत्रादारभ्य त्सरुपश्चिमक्षेत्रपर्यन्तं नवत्यङ्गुलं दक्षिणोत्तरम् अशीत्यङ्गुलं दीर्घचतुरश्रं विद्यते । उभयत्रापि काभिरिष्टकाभिरुपधानमित्याकाङ्क्षाया- माह-बृहतीभिरिति । अध्यर्धष्टका पक्षे या (च ?)चतुर्थीनां बृहतीत्वात् ताभि- रुपधानं स्यादित्याशङ्क्याह--प्राचीभिरिति । सर्वत्रापि प्रागायताभिर- ध्यर्धाभिरिष्टकाभिरुपधानं कुर्यादित्यर्थः । एवञ्च पूर्वोक्तात्मक्षेत्रे षष्ठ्युत्तर- शतेष्टका अध्यर्धाः यथा प्रागायता भवन्ति तथोपदध्यात् । निहितक्षेत्र- सहितत्सरुक्षेत्रे द्वादशेष्टका अध्यर्धा यथा प्रागायता भवन्ति तथोपदध्यात् । आहत्य चतुरधिकाशीत्युत्तरशतेष्टकाः सम्पन्नाः । अर्धेष्टकाभिः सङ्ख्यां पूरयेत् । तत्र द्विशतसङ्ख्यापूरणार्थं षोडश योजनीयाः । आत्मनि प्राक् पार्श्वे द्वितीयायाम् अध्यर्धेष्टकारीत्यां मध्यदेशे अष्टावध्यर्धा एकैकां तिर्यक् त्रेधा विभजेत् । एवञ्चैकैकस्यां अध्यर्धायां तिस्रस्तिस्रोऽर्ध्याः सम्पन्नाः । आहत्य चतुर्विंशतीष्टकाभिः द्विशतसङ्ख्यां पूरयेदित्यर्थः ।

१३४ शुल्बसूत्रम् [ तृतीयो- अपरस्मिन् प्रस्तारे आत्मनः दक्षिणेऽंसे प्राग्दक्षिणकोणप्रदेशे एकामध्यर्धामुपदध्यात् । पूर्वस्मिन्ननीके षड्भागीया उपदध्यात् । उपहितयोरध्यर्धयोर्मध्ये षष्ठ्युत्तरद्विशताङ्गुलं वर्तते । तत्र त्रयोदश षड्भागीया विंशत्यङ्गुलप्रमाणकाः पूर्वस्मिन्ननीकेऽग्रे प्रदेशे अध्यर्धसहिततया उपदध्यादित्यर्थः । दक्षिणोत्तरयोश्चतुर्भागीयामुपद- ध्यात् । तत्राप्यनीकानुवृत्ते आत्मनो दक्षिणोत्तरयोरग्रप्रदेशयोः पूर्वोपहिताध्यर्धयोः पश्चात्ताभ्यां सहिताः दश दश चतुर्थ्य उपदध्या- दित्यर्थः । त्सरोः पुरस्ताद् द्वे (द्वे) चतुर्भागीये उपदध्यात् । त्सरोः पुरस्तात्प्राक् प्रदेशे पार्श्वयोः दक्षिणोत्तरयोः पार्श्वयो द्वे (द्वे) चतुर्भागीये उपदध्यादित्यर्थः । तयोरवस्तादभितो द्वे द्वे अध्यर्धे विषूची तयोश्चतुर्थ्योरव- स्तात् पश्चाद्देशेऽभितः दक्षिणोत्तरपार्श्वद्वये द्वे द्वे अध्यर्धे विषूची दक्षिणो- दगूदीर्घे उपदध्यादित्यनुषङ्गः । तयोरवस्तात्तयोश्चतुर्थ्योः पश्चिमदेशे पूर्वो- पहितानां चतसृणामध्यर्धानां मध्ये द्वे षष्ठ्यौ प्राच्यौ प्राक् प्रत्यग्दीर्घे उपदध्यादित्यनुषङ्गः । शेषमंसि बृहतीभिः प्रच्छादयेत्, त्सरुगतचतुर्थ्योः मध्ये एका अध्यर्धा । आत्मनि पश्चिमदेशादारभ्याध्यर्धानां प्राक् प्रत्यग्दीर्घानां प्राक् प्रत्यक् (त्रयोदश ?) रीतयः । दक्षिणोत्तरमष्टा (दश ?) रीतयः । उपहितानामध्यर्धानां प्राग्देशगतानाम् अष्टानां पुरस्ताद् अध्य- र्धानां पञ्चदशाङ्गुलव्यासां विंशत्यङ्गुलदीर्घामैकामध्यर्धां दक्षिणोत्तरदीर्घा- मुपदध्यात् । पुनरुपहितानामुपरि अष्टावध्यर्धाः प्रागायता उपदध्यात् । पुनस्तासामुपरि अध्यर्धानामर्धाः पूर्ववदष्टा उपदध्यात् । एवञ्च दक्षिणपार्श्वे दक्षिणोत्तरं चत्वारिंशदङ्गुलं वर्तते । तत्राध्यर्धार्ना- मुद्गायतानां दक्षिणोत्तरं रीतिद्वयं (दक्षिणोत्तरं रीतिशतकं) उत्तरपार्श्वेऽपि षष्ठ्यङ्गुलं वर्तते । दक्षिणोत्तर ? तत्राध्यर्धानां दक्षिणोदग् (प्राक्प्रत्यक् ?) रीतित्रयं प्राक्प्रत्यक् रीतिशतकम् (?) आहत्य शतकमशीतिः द्वे इष्टकाः सम्पन्नाः । तत्राष्टादश योजनीयाः । दक्षिणपार्श्वस्थितचतुर्थीभ्यां उत्तरतः विद्यमानासु दशसु मध्ये प्रागायताम् एकां विधाय इतरा नवेष्टकाः

प्रत्यक् तिर्यक् त्रेधा विभजेत् । एवं सप्तविंशतिरिष्टकाः संपन्नाः । तत्र पूर्वसङ्ख्यार्थं नवधा अष्टादशभिरिष्टकाभिः द्विशतसङ्ख्यां पूरयेदि- त्यर्थः ॥ ११३ ॥ अपरस्मिन्निति । आत्मनो दक्षिणेंऽसे । उदीचीमुद्गायताम् । तथविति । अध्य- र्धामुदीचीमित्येव । पूर्वस्मिन्निति । आत्मपूर्वान्ते अंसयोः पूर्वोपहिताध्यर्धयोर्मध्ये । अर्थात् त्रयोदश षड्भागीयाः। दक्षिणोत्तरयोरिति। अनीकानुवृत्तेर्दक्षिणोत्तरयोर्नीकयोः। अर्थात् दश दश चतुर्थागीयाः । त्सरोरिति । त्सरोः पूर्वान्ते द्वयोः पार्श्वयोरेकैका चतुर्थागीया । तयोरिति । तयोरुपहितयोश्चतुर्भागीययोः पश्चादभितः पार्श्वयो द्वे द्वे अध्यर्धे विपुची दक्षिणोत्तरायते उपदध्यात् । तयोरिति । तयोः पूर्वोक्तचतुर्थ्योः । पश्चाद्भूतप्रदेशे । मध्यदेशे त्सरुमध्यदेशे । प्राच्यौ प्रागपवर्गे । त्सरुमध्यपश्चिमा- न्तादारभ्य षष्ठीद्वयमुपदध्यादित्यर्थः । शेषमिति । त्सरुणि चतुर्थ्योर्मध्ये एका बृहती । श्रोण्योर्द्वे । एवं त्सरौ नवेष्टकाः। आत्मनि त्रिंशच्छतं अध्यर्धाः प्राच्यः । न्यूनाः षड्विं- शतिः । अर्ध इति । आत्मनि पुरस्ताद्भागे मध्ये वा बृहतीरुद्धृत्य एकोनचत्वारिंशद् अर्ध्द्या निधेयाः । अस्मिन् प्रस्तारे भेदपरिहारं दुःशकं मत्वा अन्यथोपधानमाहुः । त्सरौ पूर्ववत् नवेष्टकम् । आत्मनि दक्षिणत उत्तरतश्च दश दश चतुर्थ्यः। अंस- योर्द्वे अध्यर्धे उदीची । आत्ममध्ये प्राच्यस्त्रयोदश रीतयः । तासु एकैकस्यां आदितो नव नव अध्यर्धाः प्रागायताः । तत एकैका अर्धेष्टका उदीची। तत एकैका षष्ठी । ततो द्वे द्वे अर्धेष्टके तिरश्च्यौ । एवं त्रयोदशेष्टकाः त्रयोदशीतयः । एवं द्विशतः प्रस्तारः। अस्मिन् प्रस्तारे पञ्चदशषष्ठ्यः । चतुर्विंशतिशतं अध्यर्धाः एकोनचत्वारिंशद् अर्ध्याः। द्वाविंशतिः चतुर्थ्यः ॥ ११३ ॥ [ इति चतुरस्रद्रोणचित्पधानप्रकारः । ] अथापरः ॥ ११४ ॥ अथ चतुरस्रद्रोणचयनानन्तरं परिमण्डलद्रोणचयनप्रकारमाह— अथापर इति ॥ ११४ ॥ अथेति । अनन्तरमपरो द्रोणचिदुच्यते ॥ ११४॥ पुरुषस्य षोडशीभिर्विंशशतं सारत्निप्रादेशः सप्तविधः संपद्यते । तासामेकामपोद्धृत्य शेषाः परिमण्डलं करोति । तत्पूर्वेण रथचक्रचित्ता व्याख्यातम् ॥ ११५ ॥ पुरुषस्येति । पुरुषस्य षोडशीभिः सर्वतस्त्रिंशदङ्गुलप्रमाणाभिरिष्ट- काभिः । विंशशतमिति । विंशत्युत्तरशतेष्टकाक्षेत्र इत्यर्थः । शेषा इति । एकोनविंशत्युत्तरशतेष्टकाः यथा परिमण्डलं भवति तथा कुर्यादित्यर्थः ।

तत्पूर्वेणेति । तत्परिमण्डलं पूर्वेण प्रधियुक्तरथचक्रचिता । पूर्ववच्च- तुरश्रस्य परिमण्डलकरणं परिमण्डलमध्ये चतुरश्रकरणमेतत्सर्वं व्याख्या- तमित्यर्थः ॥ ११५ ॥ पुरुषस्येति । षोडशीभिः सर्वतः त्रिंशदङ्गुलाभिः । विंशत्यधिकं शतम् । तासा- मिति । तासां षोडशीनां मध्ये एकां षोडशीमपोद्धृत्य शेषा एकोनविंशत्यधिकं शतं षोडशीः परिमण्डलं करोति । तत्र सारत्निप्रादेशस्य सप्तविधस्याग्नेः क्षेत्रं लक्षमष्टौ सहस्राण्यङ्गुलयः । तस्मात् षोडशीपरिमितं नवशताङ्गुलक्षेत्रमुद्धृत्य शिष्टं लक्षं सप्त सहस्राणि शतञ्च । तस्य मूलमानीय नवतिलसहितसप्तविंशत्यङ्गुलसहितशतत्रयाङ्गुल- प्रमाणेन समचतुरश्रं कृत्वा अक्ष्णयार्ध ( ११४७ ) मित्यादिना मण्डलं करोतीत्यर्थः । तत्पूर्वेणेति । तत् द्रोणचित उपधानम् । पूर्वेण प्रधियुक्तेन रथचक्रचिता । व्याख्यातं तस्मिन् यावत् सम्भवेत् तावत् समचतुरस्र ( ३।९१ ) मित्यादि । तद्वत् कर्त्त- व्यम् ॥ ११५ ॥ षोडशीं पुरस्ताद् विशये उपधाय तया सह मण्डलं परिलिखेत् । यदवस्तादपच्छिन्नं तत् पुरस्तादुपदध्यात् । प्रधीनां सप्तधा विभागः । प्रधिमध्यमाः प्रक्रमण्यासा भवन्ति । चतुर- श्रणामभ्याभिः सङ्ख्यां पूरयेत् ॥ ११६ ॥ षोडशीमिति । प्राक्प्रदेशविशये मध्ये अव्यवहिततया उपधाय तया षोडश्या सह आत्ममण्डलमूलभूतचतुरश्रं परिलिखेत् । यदवस्तादिति । षोडश्याः पुरस्ताद्यथा धनुराकारतया षोडश्या संमितं भवति तथोपदध्या- दित्यर्थः । अयमत्र प्रकारः—विंशत्युत्तर ( शतं ? ) षोडश्यात्मकं सार्धसप्तविधस्याग्नेः क्षेत्रं तावत् लक्षमष्टौ सहस्राण्यङ्गुलयः । तत्राप्येकैकस्याः षोडश्याः क्षेत्रं नवशताङ्गुलं (क्षेत्रं)। तत्रैकां षोडशीमपोद्धृत्यावशिष्टाभिरेकोन- विंशत्युत्तरशतेष्टकाभिः षोडशीभिश्चतुरश्रं कुर्यात् । नवतिलाधिकसप्तविंशत्य- धिकशतत्रयाङ्गुलेन समचतुरश्रं कुर्यादित्यर्थः । अस्य चतुरश्रस्य पुरस्ता- न्मध्यदेशे निहितां षोडशीमव्यवहिततया योजयेत् । अस्मिन् चतुरश्रे “चतुरश्रं परिमण्डलम्”त्यादि (१।४७) न्यायेन परिमण्डलं कुर्यात् । एवं परि- मण्डले क्रियमाणे एतत्परिमण्डलगतां षोडशीपश्चिमदेशक्षेत्रं यदवशिष्टं तत् षोड- श्याः पुरस्ताद् धनुराकारतया योजयेत् । एवञ्चास्य क्षेत्रस्य सार्धसप्तविधत्वं

सम्पन्नम् । अस्मिन् परिमण्डले यावत्समचतुरश्रं कर्तुं शक्यते तावत् कतंव्यम् । द्वादशेनेष्टकाः कारयेत् तासां षट् प्रधावुपधाय (३।६१,६२)इत्यादि प्रधि- युक्तरथचक्रचयनवत् । तथाहि अस्मिन् परिमण्डले चतुस्तिलोनैकषष्टिशतद्व- याङ्गुलेन चतुरश्रं कर्तव्यम् । तिलषष्ठांशसहितपञ्चविंशतितिलाधिकैकविंशत्य- ङ्गुलप्रमाणेने समचतुरश्रा इष्टकाः कारयेत् । चतुश्चत्वारिंशदधिकशतेष्टकाभिः परिमण्डलमध्यगते चतुरश्रे उपधानं कुर्यात् । प्रधियुक्तरथचक्रचयनापेक्ष- या अत्र प्रधिषु विशेषमाह-प्रधीनामिति । चतुर्षु प्रधिषु प्रधिमूलोपहितेष्ट- कानां पार्श्वेषु द्वे द्वे मध्ये तिस्रस्तिस्र इष्टका यथा भवन्ति, यथा चतुर्षु प्रधिषु चतस्रो मध्यमाः प्रक्रमव्यासा भवन्ति, तथा विभजेदित्यर्थ ओष्ठ उपधाय (३।११७) इति वक्ष्यमाणत्वात् । अस्मिन् प्रस्तारे चतुरश्रसक्तयः महा- दिक्ष्विति ज्ञायते परिकर्षणवेलायां मण्डलद्वयप्रतिपादनेनेष्टकाद्वयं व्याख्यात- मिति अत्र पृथङ्नोक्तम् । आहत्य द्विन्यूनशतद्वयेष्टकाः सम्पन्ना । अवशि- ष्टेष्टकाद्वयसम्पत्तिप्रकारमाह-अर्घ्याभिरिति । अत्र यद्यपि द्वयोश्चतुर- श्रेष्टकयोरर्ध्याभ्यां सङ्ख्या शक्यते पूरयितुमिति बहुवचनानुपपत्तिः। तथापि प्रस्तारद्वयाभिप्रायेण तदुपपत्तिरिति ध्येयम् ॥ ११६ ॥ परिमण्डलकरणे विशेषमाह-षोडशीमिति । अपोद्धृतां षोडशीं चतुरस्रस्य पुरस्तात् विशये उपधाय तया सह मण्डलं परिलिखेत् । तत्र मण्डलकरणे द्वाविंशतितिलसहितचतुरशीतिशताङ्गुलो विष्कम्भार्धः। तेन मण्डलकरणे विशय उपहितषोडशी मध्ये तिलसहितैकविंशत्यङ्गुलप्रमाणे मण्डलं प्रवर्त्तते । यदिति । यन्मण्डलादवस्तात् पश्चात् मण्डलान्तर्भूतं षोडश्यपच्छिन्नं तन्मण्डलाद् बहिर्भूतषोडशीखण्डस्य पुरस्तात् त्रिंशदङ्गुलपार्श्वसङ्गतमुपदध्यात् । एवमुपहिते षोडशी खण्डद्वयात्मिका परिमण्डलाग्रा मण्डलसन्धौ धनुर्वक्रा भवति । प्रधीनामिति । मण्डलमध्ये चतुस्तिलाधिकैकषष्टिशतद्वयाङ्गुलेन समचतुरस्रं कृत्वा तस्य करण्या द्वादशेन इष्टकाः कृत्वा मध्ये चतुश्चत्वारिंशच्छतमिष्टका उपधाय तासां षट् प्रधावुपधाय शेषमष्टधे ( ३।९२) त्यत्र सप्तधा विभागः। ततः प्रधिमूलमध्ये उपहितानां षण्णां पार्श्वेषु द्वे द्वे मुखेषु तिस्रस्तिस्रः । प्रधीति । द्वितीये प्रस्तारे प्रधिमध्यमामोष्ठ उपधाये ( ३।११७) ति वक्ष्यमाणत्वात् प्रथमे प्रस्तारे महादिक्षु सक्तयः । चतुरश्राणामिति । आत्मनि चतुश्चत्वारिंशच्छतम् । प्रधि- मूलेषु चतुर्विंशतिः। ओष्ठे द्वे इष्टके। एवम् द्व्यूनशतद्वयं भवति । तत्र पश्चात् पुरस्तात् चतुरस्रसक्तिगतयोश्चतुरस्रयोरक्षणया भेदः ॥ ११६ ॥ १८