बौधायन शुल्बसूत्रम् (आचार्य बौधायन - प्राचीन वैदिक रेखागणित, ज्यामिति एवं वेदी-निर्माण सटीक)

प्रथमोध्यायः ] बौधायनीयं ९ षट्त्रिंशच्छम्याबाहू ॥ १३ ॥ षट्त्रिंशादिति । “शम्यामात्री चतुःस्रक्तिर्भवति” (बौ. शु. सू. ३।३) प्राञ्चं बाहुं मित्वा लोके न्यस्य गत्तं खानति” (बौ. श्रौ. सू. १) इत्यादिषु । शम्या च बाहुरिति इतरेतरयोगे द्वन्द्वः। षट्त्रिंशदङ्गुलानि शम्याबाहू वेदितव्याविति ॥ १३ ॥ षट्त्रिंशेति । “शम्यामात्री चतुःस्रक्तिर्भवति” (बौ० शु० सू०) “तस्माद् बाहुमात्राः” खायन्ते (बौ० श्रौ० सू० ?) इत्यादिषु षट्त्रिंशदङ्गुलप्रमाणे शम्याबाहू विद्यात् ॥ १३ ॥ द्विपदः प्रक्रमः ॥ १४ ॥ द्विपद इति । “प्राग्वंशः षोडशप्रक्रमायामः” (बौ. शु. सू. १।६८) इत्यादिषु । द्वे पदे यस्य सः द्विपदः। द्वे पदे प्रक्रम इति वेदितव्य- मित्यर्थः ॥ १४ ॥ द्विपद इति । प्राग्वंशः षोडशप्रक्रमायामः (बौ० शु० सू० १।६८) इत्यादिषु प्रक्रमप्रमाणं द्विपदं विद्यात् ॥ १४ ॥ द्वौ प्रादेशावरत्निः ॥ १५ ॥ द्वौ प्रादेशाविति । “द्वावित्यरत्निना पक्षौ द्राघीयांसौ (बौ. श्रौ. सू. १०।१६) इत्यादिषु द्वौ प्रादेशावरत्निरिति वेदितव्यम् ॥ १५ ॥ द्वाविति । उदक् सप्तविंशत्यरत्नयः (बौ० शु० सू० १।१३०) इत्यादिषु द्वौ प्रादेशावरत्निरिति विद्यात् । एतेषामपि परस्परसम्बन्धोऽन्वेषणीयः ॥ १५ ॥ अथाप्युदाहरन्ति—पदे युगे प्रक्रमेऽरत्नावियति शम्यायाञ्च मानार्थेषु याथाकामीति ॥ १६ ॥ अथाप्युदाहरन्तीति । एके आचार्याः मानार्थेषु चोदितेषु पदा- दिषु याथाकामीति । प्रक्रमचोदनायां पदं, शम्याचोदनायामरत्नमित्यादि, यथेच्छं गृह्णीयादिति । सर्वप्रमाणेषु विकल्पो द्रष्टव्य इति । यद्वा पदादिप्रमाणे बहुविधानि शास्त्राणि दृश्यन्ते । द्विपदः प्रक्रम .इति अस्मदाचार्याः । द्विपदस्त्रिपदो वा प्रक्रम इत्यापस्तम्बाचार्याः । २

तत्र "प्राग्वंशः षोडशप्रक्रमायाम" (बौ. शु. सू.) इत्यत्र द्विपदस्त्रिपदो वा प्रक्रमो ग्राह्यः । एवं पदादिषु । तथा च प्रक्रमादिशब्दार्थानामेव मिथो विकल्प इत्यर्थः ॥ १६ ॥ अथेति । पक्षान्तरमिदम् । अत्र कात्यायनः "द्वादशाङ्गुलं पदं चत्वारोऽष्टकाः शम्येति" च (का० शु०)। आपस्तम्बः "प्रक्रमो द्विपदस्त्रिपदो वेति" (आप० शु०) । पदादिषु मानार्थेषु चोदितेषु लोकसिद्धैः शाखान्तरोक्तैश्च विकल्पन्ते । तत्रापस्तम्बः "यजमानस्याध्वर्योर्वेष हि चेष्टानां कर्त्ता भवति" इति ॥ १६ ॥ पञ्चारत्निः पुरुषः ॥ १७ ॥ पञ्चारत्निः पुरुष इति । पञ्च अरत्नयो यस्य सः पञ्चारत्निः पुरुष इत्यर्थः । "पुरुषमात्रेण वेणुना विमिमीत" (बौ. श्रौ. सू. १०।१९ ) इत्यादिषु पञ्चारत्निः प्रमाणं पुरुष इति वेदितव्यम् ॥ १७ ॥ पञ्चेति । "पुरुषमात्रेण विमिमीते" इत्यादिषु पञ्चारत्निं पुरुषं विद्यात् ॥ १७ ॥ व्यामश्च ॥ १८ ॥ व्यामेति । "व्याममात्रौ पक्षौ" (बौ. शु. सू. २।२०) इत्यादिषु पञ्चारत्निप्रमाणो व्याम इति वेदितव्यम् ॥ १८ ॥ व्यामेति । व्याममात्रौ पक्षौ (बौ० शु० सू० २।२०) इत्यादिषु व्यामश्च पञ्चारत्निः ॥ १८ ॥ चतुररत्निर्व्यायामः ॥ १९ ॥ चतुररत्निरिति । चत्वारोऽरत्नयो यस्य सः । "व्यायाममात्री भवती ति गार्हपत्यचितेर्विज्ञायते" (बौ. शु. सू. २।६०) इत्यादिषु चतुररत्नि- प्रमाणो व्यायाम इति वेदितव्यम् ॥ १९ ॥ चतुरिति । "व्यायाममात्री भवतीति गार्हपत्यचितेः" (बौ० शु० सू० २।६०) इत्यादिषु चतुररत्निव्यायामः ॥ १९ ॥ [ इति रेखामानपरिभाषा ] चतुरश्रं चिकीर्षन् यावच्चिकीर्षेत् तावतीं रज्जुमुभयतःपाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं करोति ॥ २० ॥ अग्न्याहवनीयादिकरणोपयुक्तत्वेन प्रथमं चतुरस्रकरणप्रकारमाह—

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १२ चतुरश्रमिति । चतुरस्रं चिकीर्षन् यावच्चिकीर्षेत् यावत् प्रमाणं चतुरस्रं कर्तुमिच्छेत् तावतीं रज्जुमभिलषितसमचतुरस्रस्य पार्श्वकरणा समामेकां रज्जुं संपाद्य तामुभयतःपाशां शङ्कादिप्रवेशानुकूल- ग्रन्थिद्वययुक्तां कृत्वा, ग्रन्थ्योरन्तरालम् उक्तप्रमाणं यथा भवति तथा कृत्वेत्यर्थः । तस्या रज्जोर्मध्ये लक्षणं चिह्नं करोतीत्यर्थः ॥ २० ॥ चतुरश्रमिति । प्राचीज्ञानोपायाः कर्मान्त उक्ताः । “कृत्तिकाः खल्विमाः प्राचीं दिशं न परिजहति । तासां संदर्शनेन मापयेदित्येतदेकं, श्रोणासंदर्शनेन मापयेदि- त्येतदेकं, चित्रास्वात्योरन्तरालेन मापयेदित्येतदपरमिति ( बौ० श्रौ० सू० कर्मान्त० २५।५ पृ० २३३ पं० ३) । एतानि लक्षणानि देशविशेषेषु व्यवतिष्ठन्ते । सर्वदेश- साधारणं कात्यायन आह—“समे शङ्कुं निखाय शङ्कुसम्मितया रज्ज्वा मण्डलं परिलिख्य यत्र लेखयोः शङ्कग्रच्छाया निपतति सा प्राचीति” । लेखयोरिति मण्डललेखयोरित्यर्थः । षडङ्गुलपरीणाहं द्वादशाङ्गुलमुच्छ्रितम् । जठरं चाव्रणं चैव शङ्कुं कुर्याद् विशेषतः ॥ एकतः क्षुण्णहृत्सुस्तीक्ष्णः खादिरः सम आयतः । शङ्कुः समशिराः कार्यस्तस्यार्धं गमयेन्महीम् ॥ इति शङ्कुलक्षणम् ॥ २० ॥ लेखामालिख्य तस्या मध्ये शङ्कुं निहन्यात् । तस्मिन् पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन मण्डलं परिलिखेत् । विष्कम्भान्तयोः शङ्कू निहन्यात् ॥ २१ ॥ लेखामिति । तां रज्जुं प्राक् प्रत्यक् दीर्घां निधाय अनुरज्जु रेखा- मालिखेत् । तस्या मध्यवित्तप्रदेशे एकं शङ्कुं निहन्यात् । तस्मिन् शङ्कौ पाशौ प्रतिमुच्य ग्रन्थ्यन्तरालद्वयं शङ्कौ प्रवेश्य लक्षणेन चिह्नेन मण्डलं परिलिखेत् । विष्कम्भान्तयोः शङ्कू निहन्यात् दीर्घरेखा-मण्डलरेखयोः सन्ध्योः शङ्कुद्वयं निहन्यात् ॥ २१ ॥ विष्कम्भेति । पूर्वापरीभूता लेखा विष्कम्भः । तस्या मण्डलसंगमो विष्क- म्भान्तः ॥ २१ ॥

१२ शुल्बसूत्रम् [ प्रथमो- पूर्वस्मिन् पाशं प्रतिमुच्य पाशेन मण्डलं परिलिखेदेवमपर- स्मिन् । ते यत्र समेयातां तेन द्वितीयं विष्कम्भमायच्छेत् । विष्कम्भान्तयोः शङ्कू निहन्यात् ॥ २२ ॥ पूर्वस्मिन्निति । पूर्वस्मिन् प्राच्ये शङ्कौ पाशमेकं प्रतिमुच्य पाशेन मण्डलं परिलिखेत् । एवमिति । एवमपरस्मिन् शङ्कावपि मण्डलं परिलिखेत् । ते मण्डले यत्र समेयातां संयुज्येते तेन सन्धिना द्वितीयं विष्कम्भमायच्छेत् कुर्यात् । विष्कम्भान्तयोरिति । विष्कम्भान्तयोर्दक्षिणोत्तरपार्श्वयोः शङ्कुद्वयं निहन्यात् । आहत्य पञ्च शङ्कवो निखाताः ॥ २२ ॥ अथ दक्षिणोत्तरदिग्ज्ञानार्थमाह । पूर्वस्मिन्निति । पाशो रज्ज्यन्तः प्रति- मोचनसमर्थः । तेन द्वितीयमिति । मत्स्यमुखपुच्छानुसारेण लेखां कुर्यादित्यर्थः । विष्कम्भान्तयोरिति । दक्षिणोत्तरलेखायाः प्रथममण्डलस्य च संगमो विष्क- म्भान्तः ॥ २२ ॥ पूर्वस्मिन् पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन मण्डलं परिलिखेदेवं दक्षिणत एवं पश्चादेवमुत्तरतस्तेषां येऽन्त्याः संसर्गास्तच्चतुरश्रं संपद्यते ॥ २३ ॥ पूर्वस्मिन्निति । तेषु पूर्वस्मिन् शङ्कौ पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन चिह्नेन मण्डलं परिलिखेत् । एवमिति । एवं दक्षिणे प्रतीच्ये उत्तरे शङ्कौ पाशं प्रतिमुच्येत् । चिह्नेन मण्डलानि परिलिखेत् । तेषां मण्डलानां येऽन्त्याः संसर्गाः अवान्तरदिक्षु संयोगाः तेष्वपि शङ्कून् निहन्यात् । तेषामष्टानां शङ्कूनां मध्यप्रदेशश्चतुरश्रक्षेत्रं सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ अथ कोणदिक्परिज्ञानोपायार्थमाह । पूर्वस्मिन्निति । इत उत्तरं मध्यममण्ड- लचिह्नानि लक्षीकृत्योच्यते । एवमिति । तेषामिति । अन्त्या इति अवान्तरदिक्षु ॥२३॥ अथापरम्—प्रमाणाद् द्विगुणां रज्जुमुभयतःपाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं करोति स प्राच्यर्थः ॥ २४ ॥ समचतुरश्रकरणे प्रकारान्तरमाह—अथापरमिति । करणमिति

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १३ शेषः । प्रमाणादिति । अभिमतचतुरश्रस्य पार्श्वमानीप्रमाणकात् द्वाद- शाङ्गुलादिकात् द्विगुणांश्चतुर्विंशत्यङ्गुलायतां रज्जुमुभयतःपाशां कृत्वा द्वादशाङ्गुले लक्षणं चिह्नं करोति । स इति । स रज्जुखण्डः प्राच्यर्थः प्राक्पार्श्वमानी परिज्ञानार्थः ॥ २४ ॥ उपायान्तरमाह । अथापरमिति । करणमिति शेषः । प्रमाणादिति । द्वादशाङ्गुल- प्रमाणां द्विगुणां चतुर्विंशत्यङ्गुलप्रमाणां रज्जुमुभयतःपाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं करोति । प्राच्यर्थ इति । प्राच्यर्थः पार्श्वमानीपरिज्ञानार्थः खण्डः ॥ २४ ॥ अपरस्मिन्नर्धे चतुर्भागोने लक्षणं करोति तन्न्यञ्छनम् ॥ २५ ॥ अपरस्मिन्निति । पूर्वकृतलक्षणसमीपे चतुर्भागेन अङ्गुलेन ऊने लक्षणं करोति । आदित आरभ्य पञ्चदशाङ्गुले चिह्नं करोतीति यावत् । तन्न्यञ्छनमिति । तिर्यक्-दीर्घपरिज्ञानोपायः ॥ २५ ॥ अपरस्मिन्निति । उपरिक्षिसद्वादशाङ्गुले अर्धचतुर्भागोने त्र्यङ्गुलेऽतीते आदित आरभ्य पञ्चदशाङ्गुल इति यावत् । न्यञ्छनमिति । अपसारकम् ॥ २५ ॥ अर्धेऽसार्थम् ॥ २६ ॥ अर्धेऽसार्थमिति । अपरस्य द्वादशाङ्गुलस्यार्धे षडङ्गुले आदित आरभ्याष्टादशाङ्गुल इति यावत् । अंसार्थं चिह्नं करोति । अंसग्रहणं श्रोण्योरप्युपलक्षणम् ॥ २६ ॥ अर्धइति । आदितोऽष्टादशाङ्गुलेऽसार्थम् ॥ २६ ॥ पृष्ठ्यान्तयोः पाशौ प्रतिमुच्य न्यञ्छनेन दक्षिणापायम्यार्धेन श्रोण्यंसांन्निहरेत् ॥ २७ ॥ एवं चिह्नकरणमप्युक्त्वा विहरणप्रकारमाह—पृष्ठ्यान्तयोरिति । पृष्ठ्यान्तयोः अभिमतचतुरश्रमध्यप्रदेशपूर्वापरान्तयोः शङ्कूं निहत्य तत्र पाशौ प्रतिमुच्य न्यञ्छनेन दक्षिणापायम्य न्यञ्छनं गृहीत्वा दक्षिणतो विकृष्य अर्धेन श्रोण्यंसांन्निहरेत् । षडङ्गुलेन कृतेन चिह्नेन श्रोण्यौ च

१४ शुल्वसूत्रम् [ प्रथमो- अंसौ च कुर्यात् । यथा दक्षिणश्रोण्यंसौ कुर्यात् एवमुत्तरापायमनेन उत्तरौ श्रौण्यंसौ कुर्यात् । तथा च श्रोणीद्वयमंसद्वयं च कृत्वा समचतुरस्रं कुर्यादिति समचतुरस्रकरणे प्रकारद्वयम् ॥ २७ ॥ पृष्ठ्येति । अभीष्टक्षेत्रायामसंमिता सर्वमानेपृष्ठयतःपाशा प्राची । पूर्वापरयोः शङ्कोर्निहिता भवति । सैव मध्ये भवतीति पृष्ठ्या । संप्रसार्य षडङ्गुलेन श्रोण्यंसान्नि- र्हरेत् कुर्यात् । एतत्करणद्वयं समचतुरस्रविषयम् ॥ २७ ॥ [ इति समचतुरश्रकरणोपायः । ] दीर्घचतुरश्रं चिकीर्षन् यावच्चिकीर्षेत् तावत्यां भूमौ द्वौ शङ्कू निहन्यात् । द्वौ द्वावेकैकमभितः समौ ॥ २८ ॥ दीर्घचतुरश्रमिति । अभिलषितदीर्घचतुरश्रायां भूम्यां प्राक्पश्चि- मान्तयोः शङ्कुद्वयं निहन्यात् । द्वौ द्वाविति । प्राङ् निखातस्य शङ्कु- द्वयस्य प्राग्भागपश्चिमभागेषु समान्तरालौ द्वौ द्वौ । एकैकमभित इति । प्रत्येकैकस्य शङ्कोः पार्श्वद्वये शङ्कुद्वयं निहन्यात् । "अभितः परितः समया निकषा हा प्रति योगेष्वि"ति षष्ठ्यर्थे द्वितीया । आहत्य पृष्ठ्यान्तयोः प्रत्येकं शङ्कुत्रयं निखातं भवति ॥ २८ ॥ भूमाविति । अभीष्टक्षेत्रायामपृष्ठ्यान्तयोः । अभित इति । अभितः पश्चात् पुरस्ताच्च समान्तरालौ ॥ २८ ॥ यावती तिर्यङ्‌मानी तावतीं रज्जुमुभयतःपाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं करोति । पूर्वेषामन्त्ययोः पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणेन दक्षिणापायम्य लक्षणे लक्षणं करोति ॥ २९ ॥ यावतीति । अभिलषितदीर्घचतुरश्रस्य दक्षिणोत्तरयोः पार्श्वयो- र्मानहेतुरज्जुर्यावती द्वादशाङ्गुलाद्यात्मिका तावतीमुभयतःपाशां कृत्वा मध्ये लक्षणं करोति । पूर्वेषामिति । पूर्वेषां प्राच्यानां शङ्कूनां मध्ये अन्त्ययोः प्राक्पश्चात् स्थितयोः शङ्कोः पाशौ प्रतिमुच्य

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १५ लक्षणेन दक्षिणापायम्य लक्षणं गृहीत्वा दक्षिणभागे विकृष्य लक्षणे लक्षण- सङ्गतप्रदेशे लक्षणं करोति चिह्नं करोति ॥ २९ ॥ पूर्वैषामिति । पृष्ठ्यान्त्ययोस्त्रयस्त्रयः शङ्कवः । अन्त्ययोः त्रयाणां पाश्चात्यपौ- रस्त्ययोः ॥ २९ ॥ मध्यमे पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणस्योपरिष्टाद् दक्षिणापायम्य लक्षणे शङ्कुं निहन्यात् । सोऽंसः । एतेनोत्तरोऽंसो व्याख्यात- स्तथा श्रोणी ॥ ३० ॥ मध्यम इति । अथ तेषामेव मध्यमे शङ्कौ पाशौ प्रतिमुच्य लक्षणस्य पूर्वकृतस्योपरिष्टाद् दक्षिणापायम्य लक्षणसङ्गतप्रदेशे शङ्कुं निहन्यात् । सोऽंस इति । एवं चिह्नतो दक्षिणोंऽसो भवति । एतेनेति । एतेनोत्तरा- पायम्य उत्तरमंसं कुर्यात् । तथेति । तथा श्रोणी पाश्चात्येषु उक्तरीत्या श्रोणीद्वयं कुर्यादित्यर्थः ॥ ३० ॥ मध्यम इति । उपरिष्टात् समीपेन ॥ ३० ॥ [ इति दीर्घचतुरश्रकरणोपायः । ] यत्र पुरस्तादंहीयसीं मिनुयात् तत्र तदर्धे लक्षणं करोति ॥ ३१ ॥ एकतोऽणिमद्दीर्घचतुरश्रप्रकारमाह—यत्रेति । पुरस्तात् प्राग्भागे अंहीयसीं अल्पीयसीमित्यतः पश्चाद् भागे बृहतीं भूमिं मिनुयात् । तत्र तदर्धे अणिमत्प्रदेशतिर्यङ्मान्या मध्ये लक्षणं करोति । शेषं पूर्ववत् । तथाच अंसार्थमेका रज्जुः, श्रोण्यर्थमपरा रज्जुरिति रज्जुद्वयं भवति ॥ ३१ ॥ यत्रेति । यत्र अंहीयसीमेकतोऽणिमत् चिकीर्षति । तदर्धे चिकीर्षिताणिमत् तिर्यङ्मान्यर्धे ॥ ३१ ॥ [ इति एकतोऽणिमद्दीर्घचतुरश्रकरणोपायः । ] अथापरम्—प्रमाणादध्यर्धां रज्जुमुभयतःपाशां कृत्वा- परस्मिंस्तृतीये षड्भागोने लक्षणं करोति तन्न्यञ्च्छनमिष्टें- ऽसार्थम् ॥ ३२ ॥

१६ शुल्बसूत्रम् [ प्रथमो- दीर्घचतुरस्रकरणे एकतोऽणिमद्दीर्घचतुरस्रकरणे च प्रकारान्तरमाह— अथापरमिति । प्रमाणादिति । प्रमाणादभिलषितात् अपरस्मिन् अधिकतया संयोजिते तृतीयांशे षष्ठेन एकाङ्गुलेन ऊने आदित आरभ्य त्रयोदशाङ्गुल इति यावत् लक्षणं करोति । तन्न्यञ्छनमिति । अपसारकम् । इष्ट इति । इष्टे अभिलषित- प्रदेशे । अंसार्थमिति उपलक्षणम् । स श्रोण्यर्थे अपि ॥ ३२ ॥ प्रमाणादिति । द्वादशाङ्गुले षडङ्गुलं प्रक्षिप्य पञ्चाङ्गुले लक्षणम् । न्यञ्छनमिति । अपसारकम् ॥ ३२ ॥ पृष्ठ्यान्तयोः पाशौ प्रतिमुच्य न्यञ्छनेन दक्षिणापायम्ये- ष्टेन श्रोण्यंसान्निहरेत् ॥ ३३ ॥ पृष्ठ्यान्तयोरिति । निर्हरेदिति । उत्पादयेत् । अत्र च द्वादशा-

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १७ प्रमाणं तिर्यग् द्विकरण्यायामस्तस्याक्षणयारज्जुस्त्रिकरणी ॥३५॥ अथ त्रिकरणीमाह—प्रमाणमिति । प्रमाणमभिमतद्वादशाङ्गुलं तिर्यङ्‌मानीं कृत्वा पूर्वोक्तां द्विकरणीं रज्जुं पार्श्वमानीं कृत्वा यद्दीर्घ- चतुरस्रं भवति तस्याक्षणया रज्जुः पार्श्वमानी तिर्यङ्‌मानी च यदि भवेत् सा त्रिकरणी । पूर्वोक्तप्रमाणक्षेत्राद् द्वादशाङ्गुलात् त्रिगुण- समचतुरस्रं क्षेत्रं करोति ॥ ३५ ॥ अथ त्रिकरणीमाह—प्रमाणमिति । प्रमाणं द्वादशाङ्गुलं तिर्यक् । तस्य द्विकरणी तिलोनसप्तदशाङ्गुला पार्श्वमानी । एवं भूतस्य दीर्घचतुरस्रस्याक्षणयारज्जु विंशति- रङ्गुलयः सप्तविंशतिः तिलाश्च । सा त्रिकरणी प्रमाणविमितक्षेत्रत्रिगुणं क्षेत्रं करोति ॥ ३५ ॥ तृतीयकरण्येतेन व्याख्याता । नवमस्तु भूमेर्भागो भवतीति ॥३६॥ प्रमाणक्षेत्रस्य गुणवृद्धिमुक्त्वा उक्तन्यायेन ह्रासेन तृतीयांशकरणमाह— तृतीयेति । एतेन न्यायेन तृतीयकरणी व्याख्याता । प्रमाणक्षेत्रं नवधा विभज्य एकस्य भागस्य या करणी सा तिर्यङ्‌मानी, तस्य द्विकरणीं पार्श्वमानीं कृत्वा तस्याक्षणयारज्जुस्तृतीयकरणी भवति । प्रमाणक्षेत्राद् अंशद्वयहीनं तृतीयमंशं क्षेत्रं करोतीत्यर्थः ॥ ३६ ॥ तृतीयेति । एतेन न्यायेन तृतीयकरणी व्याख्याता । प्रमाणक्षेत्रं नवधा विभज्य एकभागस्य करणी तिर्यङ्‌मानी तद्द्विकरणी पार्श्वमानी । तस्याक्षणयारज्जुः तृतीय- करणी । प्रमाणपरिमितात् क्षेत्रात् तृतीयं क्षेत्रं करोति । एषा फलकरणा- स्तृतीयभागा । अनेन सूत्रेणेदमपि सूचितं भवति— १. प्रमाणं तिर्यक् त्रिकरण्यायामस्तस्याक्षणयारज्जुश्चतुष्करणी । २. प्रमाणानि त्रीणि तिर्यग् द्विकरण्यायामस्तस्याक्षणयारज्जुरेकादशकरणी । एकादशभेदकरण्येतेन व्याख्याता । विभागास्तु एकविंशाधिकशतधेत्यर्थः ॥ ३६ ॥ [ इति त्रिकरणीतृतीयकरण्योरानयनम् । ] दीर्घचतुरश्रस्याक्षणयारज्जुः पार्श्वमानी तिर्यङ्‌मानी च यत्- पृथग्भूते कुरुतस्तदुभयं करोति ॥ ३७ ॥ दीर्घचतुरस्रेति । दीर्घचतुरस्रस्य पार्श्वमान्या सर्वतो मित्वा यत् ३

१८ शुल्बसूत्रम् [ प्रथमो- क्षेत्रं तस्य तिर्यङ्मान्या च सर्वतो मित्वा यत् क्षेत्रं तदुभयं दीर्घचतुर- श्रस्याक्ष्णयारज्जुः ( क्षिप्त्वा तदुभयं ? ) करोतीत्यर्थः ॥ ३७ ॥ दीर्घचतुरश्र इति । दीर्घचतुरस्रपार्श्वमान्या समचतुरस्रे कृते यत् क्षेत्रं संपद्यते, यच्च तिर्यङ्मान्या, तदुभयमक्ष्णयारज्ज्वा समचतुरस्रे कृते संपद्यते । त्रिकचतुष्कयोः पञ्चिकाक्ष्णयारज्जुरित्युदाहरणम् । तासां त्रिकरणेऽप्ययमेव प्रकारः । समचतुरस्रविषयः पूर्वसूत्रोक्तः ॥ ३७ ॥ तासां त्रिकचतुष्कयोर्द्वादशिकपञ्चिकयोः पञ्चदशिकाष्टकयोः सप्तिक चतुर्विंशिकयोर्द्वादशिकपञ्चत्रिंशिकयोः पञ्चदशिकषट्- त्रिंशिकयोरित्येतासूपलब्धिः ॥ ३८ ॥ तत्रोदाहरणमाह—तासामिति । त्र्यरत्न्यादिप्रमाणया तिर्यङ्मान्या चतुररत्न्यादिप्रमाणया पार्श्वमान्या यद्दीर्घचतुरश्रं क्रियते तस्याक्ष्णया- रज्ज्वा सर्वतोमान्या मितं क्षेत्रं प्रत्येकं तिर्यङ्मान्या पार्श्वमान्या च सर्वतोमान्या यत् द्विविधं क्षेत्रं, तदुभयात्मकं क्षेत्रं भवति । तथा हि अनया तिर्यङ्मान्या कृतं नवप्रमाणं क्षेत्रं भवति, पार्श्वमान्या च षोडशप्रमाणम् । उभयं मिलितं पञ्चविंशतिप्रमाणं क्षेत्रम्, अक्ष्णया- रज्जुरपि तत्प्रमाणा भवति, तथा च सर्वतोमानेन पञ्चविंशतिप्रमाणं क्षेत्रम् । तथा च त्रिक-चतुष्कयोः प्रमाणयोस्तिर्यङ्मान-पार्श्वमान्योः सत्योरित्यर्थः । एवं द्वादशिक-पञ्चिकयोरित्यादावपि । तासामक्ष्णया- रज्जूनामुभयविधक्षेत्रकरणीनामुपलब्धिः अवगतिर्भवतीति । कुत्रेत्याकांक्षा- याम् उक्तं त्रिकचतुष्कयोरित्यादि । त्रिक-चतुष्कस्थलेऽक्ष्णयारज्जुः पञ्चिका भवति । द्वादशिक-पञ्चिकयोरुभयविधं क्षेत्रम् एकोनसप्तत्यधिक- शत (१६९) प्रमाणकं क्षेत्रं, तस्याक्ष्णयारज्जुस्त्रयोदशिका त्रयोदशप्रमाणा भवति । सा च सर्वतः क्षिप्त्वा एकोनसप्तत्यधिकशत (१६९) प्रमाणकं क्षेत्रमेव करोति । एवं तृतीयोदाहरणे पञ्चदशिका पार्श्वमानी, अष्टिका तिर्यङ्मानी, ताभ्यां च प्रत्येकम् एकोननवत्यधिकद्विशत ( २८९ ) प्रमाणं क्षेत्रं, तत्राक्ष्णयारज्जुः सप्तदशिका भवति । एवं चतुर्थोदाहरणे सप्तिका तिर्यङ्मानी चतुर्विंशिका पार्श्वमानी, तदुभयक्षेत्रं पञ्चविंशत्यधिकषट्-

शतानि (६२५) । तत्राक्ष्णयारज्जुः पञ्चविंशतिका तत्क्षेत्रं करोति । एवं पञ्चमोदाहरणे द्वादशिका तिर्यङ्मानी पञ्चत्रिंशिका पार्श्वमानी । तदुभयं क्षेत्रं सहस्रं त्रीणि शतानि एकोनसप्तति(१३६६)श्च भवति । तत्राक्ष्णयारज्जुः सप्तत्रिंशिका । एवं षष्ठोदाहरणे पञ्चदशिका तिर्यङ्मानी षट्त्रिंशिका पार्श्वमानी तदुभयं क्षेत्रं सहस्रं पञ्चशतानि एकविंशतिः (१५२१) । तत्राक्ष्णयारज्जुःएको- नचत्वारिंशतिका तत्क्षेत्रं करोतीत्याद्युदाहरणैः स्पष्टीकृतमाचार्यैः ॥ ३८ ॥ तासामिति । प्रमाणं तिर्यग् ( बौ० शु० सू० १।३५ ) इत्येवमादिना अवगता- नामक्ष्णयारज्जूनां त्रिकचतुष्कयोरित्यादिषु दीर्घचतुरस्रकरणीषूपलब्धिः अवगतिः । त्रिकचतुष्कयोः पञ्चिकाक्ष्णयारज्जुः । पञ्चदशिकषट्त्रिंशिकयोरेकोनचत्वारिंशिका- क्ष्णयारज्जुरित्यादि । एवं तासां द्वयोर्ज्ञातयोस्तृतीया ज्ञातुं शक्यते । यथा पार्श्वमानीतिर्यङ्मान्यो- र्ज्ञातयोः पृथग् वर्गयित्वा संयोज्य वर्गमूलं अक्ष्णयारज्जुः । तथा पार्श्वमान्यक्ष्ण- यारज्ज्वोर्ज्ञातयोरक्ष्णयारज्जुवर्गात् पार्श्वमानीवर्गं विशोध्य शिष्टस्य मूलं तिर्यङ्मानी । एवं तिर्यङ्मानीवर्गं विशोध्य पार्श्वमानी । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् ॥ ३८ ॥ [ इत्यन्यासाविष्टकरणीनामानयनम् । ] नाना चतुरश्रे समस्यन् कनीयसः करण्या वर्षीयसो वृध्रमुल्लिखेद् वृध्रस्याक्ष्णयारज्जुः समस्तयोः पार्श्वमानी- भवति ॥ ३९ ॥ नानाप्रमाणकचतुरश्रयोः संयोजनप्रकारमाह—नानाचतुरश्र इति । नानाप्रमाणके चतुरश्रके द्वे समस्यन् संयोजयन् कनीयस अन- योर्मध्ये अल्पप्रमाणकस्य चतुरश्रस्य करण्या रज्ज्वा वर्षीयस अधिक- प्रमाणस्य चतुरश्रस्य तदवधिकमंशमुल्लिखेत् । अल्पप्रमाणकरणीं तिर्यङ्- मानीं कृत्वा वर्षीयसः करणीं पार्श्वमानीं कृत्वा दीर्घचतुरस्रमुल्लिखे- दित्यर्थः । वृध्रस्य एवं कृतस्य दीर्घचतुरश्रस्याक्ष्णयारज्जुः समस्तयोर्भवति, सर्वंतो मानं भवति, तया सर्वंतो मित्वा समचतुरश्रे कृते तयोरुभयोः क्षेत्रं संपद्यत इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ नानेति । नानाकारे समचतुरस्रे समस्यन् ह्रसीयसः करणीं तिर्यङ्‌मानीं कृत्वा वर्षीयसः संबन्धिनं सकलमुल्लिखेत् । वर्षीयसः करण्येव पार्श्वमानी । एवं कृतस्य

२० शुल्बसूत्रम् [ प्रथमो- दीर्घचतुरस्रस्याक्षणयारज्जुः समस्तयोः करणी भवति। तदुक्तम् “दीर्घचतुरस्रस्या- क्षणयारज्जुः” (१।३७) इत्यादिना। अत्र लघूपायः। बृहच्चतुरस्रकरणीं अल्पचतुर- स्रकरणीञ्च पृथग् वर्गयित्वा संयोज्य तस्य मूलमानीय तत्प्रमाणया रज्ज्वा सम- चतुरस्रे कृते उभे चतुरस्रक्षेत्रे समस्ते भवतः ॥ ३९ ॥ ( इति समचतुरश्रयोः समसनप्रकारः । ) चतुरश्राच्चतुरश्रं निर्जिहीर्षन् यावन्निर्जिहीर्षेत्तस्य करण्या वर्षीयासो वृध्रमुल्लिखेत्। वृध्रस्य पार्श्वमानीमक्षणयेतरत्पा- र्श्वमुपसंहरेत्। सा यत्र निपतेत् तदपच्छिन्द्यात् छिन्नया- निरस्तम् ॥ ४० ॥ महाचतुरश्रादल्पचतुरश्रस्यापोद्धारप्रकारमाह—चतुरश्रादिति । चतुरश्रात् पुरुषचतुष्टयमितक्षेत्रादिकात् चतुरश्रं एकपुरुषप्रमाणादिकं निर्जिहीर्षन् अपोद्धरन् यावन्निर्जिहीर्षेत् तस्य करण्या अपजिहीर्षितस्य चतुरश्रस्य करण्या पार्श्वमान्या वर्षीयसमधिकस्य वृद्धमुल्लिखेत् । वृद्धस्य महाचतुरश्रस्य करणीं पार्श्वमानीं कृत्वा अपजिहीर्षितस्य चतुरश्रस्य करणीं तिर्यङ्मानीं कृत्वा, वृद्धस्य पार्श्वमानीकृतस्य दीर्घचतुर- श्रस्य दक्षिणाप्राचीकोणादारभ्य पश्चिमोत्तरकोणं प्रति अक्षणया कर्षेत् । सा एवं कृत्वा प्रकृतायाः पार्श्वमान्याः यत्र प्रदेशे निपतेत् समाप्ता भवति, तदपच्छिन्द्यात् करणीमिति शेषः । छिन्नयेति । छिन्नया करण्या समचतुरश्रे कृते अपजिहीर्षितं चतुरश्रं निरस्तम् । पुरुषप्रमाणे चतुरश्रे निरस्ते अवशिष्टं क्षेत्रं त्रिपुरुषप्रमाणकमवतिष्ठत इत्यर्थः ॥ ४० ॥ चतुरस्रादिति । निर्हारो निरसनम् । यथा त्रिविधाग्नौ क्रियमाणे द्विपुरुषेण चतुरस्रे कृते चतुःपुरुषो भवति । तत्र एकत्यागार्थं पुरुषमात्र्या तिर्यङ्मान्या वृध्रमुल्लिख्य इतरस्योत्तरां पार्श्वमानीं दक्षिणाप्राचीमितरत्पार्श्वं गमयेत् । सा च तत्र द्विपुरुषप्रमाणायां चत्वारिंशच्छतद्वयाङ्गुलायां पञ्चतिलोने अष्टशतद्वयाङ्गुले निपतति । ततः पुरस्ताद् द्वात्रिंशदङ्गुलं पञ्च तिलांश्च अपच्छिन्द्यात् । परिशिष्ट्या करण्या चतुरस्रे कृते पुरुषो निरस्तो भवति ॥ ४० ॥ [ इति महाचतुरश्रादल्पचतुरश्रापोद्धारप्रकारः । ]

ऽध्यायः ] बौधायनीयं २१ समचतुरश्रं दीर्घचतुरश्रं चिकीर्षंस्तदक्ष्णयापच्छिद्य भागं द्वेधा विभज्य पार्श्वयोरुपदध्याद् यथायोगम् ॥ ४१ ॥ समचतुरश्रमिति । तत्समचतुरश्रमक्ष्णयापच्छिद्य द्वेधा कृत्वा भागं द्वेधा विभज्य, अक्ष्णयापच्छिन्नम् एकं भागं द्वेधा कृत्वा पार्श्वयोरुपसंदध्यात् यथायोगमित्यर्थः । प्राक् समभूतं दीर्घचतुरश्रं चिकीर्षन् समचतुरश्रं महा- दिक्षु यथा स्रक्तयो भवन्ति तथा कृत्वा तदक्ष्णया द्वेधा कृत्वा पुनस्तयोरेकं भागं द्वेधा कृत्वा पार्श्वयोर्यथायोगं प्राक् प्रत्यक् दीर्घचतुरश्रं यथा संपद्यते तथोपदध्यात् योजयेत् ॥ ४१ ॥ समचतुरस्रमिति । महादिक्षु यथा स्रक्तयो भवन्ति तथा समचतुरस्रं कृत्वा चतुरश्रं पूर्वापरमपच्छिद्य दक्षिणभागार्धं द्वेधा विभज्य अक्ष्णया दक्षिणोत्तरम- पच्छिद्य एकं चतुर्थांशं उत्तरापरकोणेऽन्तर्दीर्घपार्श्वं उत्तराप्रत्यग्रं उपदध्यात् । अपरं चतुरस्रार्धभागं उत्तरपूर्वकोणेऽन्तर्दीर्घपार्श्वं उत्तरपूर्वाग्रं उपदध्यात् । पार्श्वयोः पूर्वपश्चिमयोरुपसंदध्यात् । अन्यश्च प्रकारः । यावदिच्छं पार्श्वमान्या प्राच्यौ वर्धयित्वा उत्तरपूर्वा कर्णरज्जुमायच्छेत् । सा दीर्घचतुरस्रमध्यस्थायां समचतुरस्रतिर्यङ्मान्यां यत्र निपतति तत उत्तरं हित्वा दक्षिणांशं तिर्यङ्कानीं कुर्यात् । तद्दीर्घचतुरस्रं भवति । दीर्घस्य दीर्घकरणेऽप्ययमेव प्रकारः । समचतुरस्रविषयः पूर्वसूत्रोक्तः ॥ ४१ ॥ [ इति स . चतुरश्रस्य दीर्घचतुरश्रकरणोपायः । ] अपि चैतस्मिंश्चतुरस्रं समस्य तस्य करण्यापच्छिद्य यदति- शिष्यते तदितरत्रोपदध्यात् ॥ ४२ ॥ समचतुरश्रस्य दीर्घचतुरश्रीकरणे प्रकारान्तरमाह-अपि चैतस्मि- न्निति । एतस्मिन् दीर्घचतुरश्रस्य करण्या तिर्यङ्मान्या तत्समचतुरश्रं करिष्यमाणदीर्घचतुरश्रं समस्य संयोज्य । तत्संयोजनप्रकारमाह- तस्य करण्येत्यादिना । तस्य करिष्यमाणस्य दीर्घचतुरश्रस्य करण्या तिर्यङ्मान्या तत्समचतुरश्रमपच्छिद्य, पार्श्वमान्या अपच्छेदे अतिशेषासंभवात् करण्या तिर्यङ्मान्येव विवक्षितेति गम्यते । यद- तिशिष्यत इति । तिर्यङ्कानीतः अधिकं भवति तदितरत्र पुरस्तात्प- श्चाच्चोपसंदध्यात् । यावत्संयोजयितुं शक्यते तावत्संयोज्यावशिष्टं

२२ शुल्बसूत्रम् [ प्रथमो- चेदस्ति तदपि तत्रैव “नानाचतुरश्रे समस्यन्निति” न्यायेन योजयेत् ॥ ४२ ॥ अपिचेति । दीर्घचतुरस्रं कृत्वा यदतिशिष्यते अनन्तर्भूतं भवति यत् क्षेत्रं तदितरत्र दीर्घचतुरस्रस्य पूर्वपार्श्वे पश्चिमपार्श्वे चोपद्दध्यात् ॥ ४२ ॥ [ इति समचतुरश्रस्य दीर्घचतुरश्रकरणे प्रकारान्तरम् । ] दीर्घचतुरश्रं समचतुरश्रं चिकीर्षंस्तिर्यङ्मानीं करणीं कृत्वा शेषं द्वेधा विभज्य पार्श्वयोर्विपर्यस्येतरत्रोपद्दध्यात् । खण्डमावा- पेन तत्संपूरयेत् । तस्य निर्हार उक्तः ॥ ४३ ॥ दीर्घचतुरश्रमिति । दीर्घचतुरश्रस्य तिर्यङ्मानीं करणीं कृत्वा दीर्घचतुरश्रान्न्यूनं ह्रस्वचतुरश्रं कृत्वा यदतिशिष्यते तं द्वेधा विभज्य विपर्यस्य पार्श्वयोरुपसंदध्यात् । दीर्घचतुरस्रस्य तिर्यङ्मान्यापच्छ

ऽध्यायः ] बौधायनीयं २३ चतुरश्रमेकत इति । पुरस्ताद्ध्रस्वतिर्यङ्मानीकं, पश्चात्ततोऽधिक- तिर्यङ्मानीकमित्यर्थः । अभिमतह्रस्वप्रमाणतिर्यङ्मानीं कृत्वा शेषमवशिष्ट- मक्ष्णया द्वेधा विभज्य विपर्यस्य व्यत्यासं कृत्वा दक्षिणोत्तरयोः पार्श्व- योरेकैकं भागमुपदध्यात् । अयमर्थः—समचतुरश्रशेषमुदग्भागस्थं दीर्घचतुरश्रं प्रागूदक्षिणकोणादारभ्याक्ष्णया विभजेत् । तत्र विभक्त- योर्भागयोर्मध्ये दक्षिणं भागं तथैव स्थापयेत् । उत्तरभागमुद्धृत्य विपर्यस्य दीर्घचतुरश्रस्य दक्षिणभागे पूर्वभागे सूक्ष्मं पश्चाद्भागे विस्तीर्णं योजयेदिति ॥ ४४ ॥ चतुरस्रमिति । अणिमत्पार्श्वस्य करणीं तिर्यङ्मानीकरणीं कृत्वा प्रमाणपार्श्व- मानीकं अणिमत्पार्श्वतिर्यङ्मानीकं दीर्घचतुरस्रं कृत्वा अवशिष्टं क्षेत्रं अक्ष्णया परिच्छिद्य एकं तत्रैव स्थापयित्वापरमादाय विपर्यस्य पार्श्वान्तर उपदध्यात् ॥ ४४ ॥ [ इति चतुरस्रस्यैकतोऽणिमत्करणोपायः । ] चतुरश्रं प्रउगं चिकीर्षन् यावच्चिकीर्षेत् द्विस्तावतीं भूमिं समचतुरश्रां कृत्वा पूर्वस्याः करण्या मध्ये शङ्कुं निहन्यात् । तस्मिन् पाशौ प्रतिमुच्य दक्षिणोत्तरयोः श्रोण्योर्निपातयेत् । बहिःस्पन्द्यमपच्छिन्द्यात् ॥ ४५ ॥ चतुरश्रस्य प्रउगकरणमाह—चतुरश्रमिति । अभिमतचतुरश्र- स्याक्ष्णया रज्ज्वा सर्वतो मित्वा तद्द्विगुणां भूमिं समचतुरश्रां कृत्वा तत्प्राग्देशस्थितायाः करण्या मध्ये शङ्कुं निहत्य तस्मिन् शङ्कौ पाशद्वयं प्रतिमुच्य श्रोणीभूतयोः स्रक्त्योर्निपातयेत् । तत्र स्पन्द्ययोरुभयोरपि बहिः क्षेत्रं विसृजेत् । स्पन्द्यान्तःस्थितं क्षेत्रं प्रउगाकारं सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ ४५ ॥ चतुरस्रं प्रउगमिति । प्रउगं शकटमुखम् । द्विकरण्या समचतुरस्रं कृत्वा पूर्व- स्यास्तिर्यङ्मान्या मध्ये शङ्कुं निहत्य तस्मिन् पाशौ प्रतिमुच्य चतुरस्रश्रोण्योर्निपात- येत् । स्पन्द्ययोर्बहिर्भूतंमपच्छिन्द्यात् निरस्येत् ॥ ४५ ॥ [ इति चतुरश्रस्य प्रउगकरणोपायः । ] चतुरश्रमुभयतःप्रउगं चिकीर्षन् यावच्चिकीर्षेद् द्विस्तावतीं भूमिं दीर्घचतुरश्रां कृत्वा पूर्वस्याः करण्या मध्ये शङ्कुं निहन्यात् ।

२४ शुल्बसूत्रम् [ प्रथमो- तस्मिन् पाशौ प्रतिमुच्य दक्षिणोत्तरयोर्मध्यदेशयोर्निपातयेत् । बहिः स्पन्द्यमपच्छिन्द्यात् । एतेनापरं प्रउगं व्याख्यातम् ॥ ४६ ॥ चतुरश्रमुभयत इति । अभिमतचतुरश्रक्षेत्रमुभयतःप्रउगाकारं कर्त्तुमिच्छन् अभिमतक्षेत्रं समचतुरश्रं कृत्वा तस्याक्षणया रज्ज्वा तद्द्विगुणां भूमिं समचतुरश्रां सम्पाद्य तां पुनः “समचतुरश्रम्” (सू.१।४१,४२) इति न्यायेन दीर्घचतुरश्रं कृत्वा पूर्वभागस्थितकरण्या मध्ये शङ्कुं निहत्य तत्र पाशद्वयं प्रतिमुच्य दक्षिणोत्तरयोः करण्योर्मध्ये निपातयेत् । स्पन्द्याद्- बहिःक्षेत्रनिरासे एकं प्रउगं संपद्यते । एवं प्रत्यग्भागस्थितकरण्या मध्ये शङ्कुं निहत्य तत्रापि पाशद्वयं प्रतिमुच्य दक्षिणोत्तरश्रोणिमध्ये पातयेत् । बहिःस्पन्द्यमपच्छिन्द्यात् अपरं प्रउगं सम्पन्नम् । तथा च प्रागग्रमेकं प्रत्यगग्रमपरं प्रउगमिति उभयतःप्रउगं सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ ४६ ॥ चतुरस्रमुभयत इति । द्विस्तावर्ती प्रमाणतिर्यङ्मानीकां द्विप्रमाणपार्श्वमानीकां दीर्घचतुरस्रां कृत्वा पूर्वस्याः करण्या मध्ये शङ्कुं निहत्य तस्मिन् पाशौ प्रतिमुच्य दक्षिणोत्तरयोः पार्श्वमान्योर्मध्यदेशयोः स्पन्द्यां निपातयेत् । बहिःस्पन्द्यं निरस्येत् । एतेन प्रकारेण अपरं प्रउगं व्याख्यातम् ॥ ४६ ॥ [ इति चतुरस्रस्योभयतःप्रउगकरणोपायः । ] चतुरश्रं मण्डलं चिकीर्षन् अक्ष्णयार्धं मध्यात् प्राचीम- भ्यापातयेत् । यदतिशिष्यते तस्य सहतृतीयेन मण्डलं परिलिखेत् ॥ ४७ ॥ चतुरश्रं मण्डलमिति । चतुरश्रं मण्डलं चिकीर्षन् कर्त्तुमिच्छन् अक्ष्णायाप्रमाणार्धं मध्यात् चतुरश्रस्य मध्यादारभ्य प्राचीं दिशं प्रति आर्जवेन अभ्यापातयेत् निपातयेत् । यदतिशिष्यते चतुरश्रस्य बहिः- प्रदेशे अक्ष्णयार्धप्रमाणं यदतिशिष्यते तस्य अवशिष्टस्य तृतीयेन भागेन सह मण्डलं परिलिखेत् । अयमर्थः—अभिमतचतुरश्राक्ष्णयार्धप्रमाणं रज्जुं चतुरश्रस्य मध्य-

ऽध्यायः ] बौधायनीयं १५ देशादारभ्य चतुरश्रप्राक्तियंङ्मान्या मध्ये निपात्य चतुरश्रस्य बहिः प्रदेशे अवशिष्टां रज्जुं त्रेधा संभज्य पुनरेतादृशं तृतीयांशं तैः सह योजयित्वा तत्प्रमाणया रज्ज्वा मण्डलं कुर्यात् ॥ ४७ ॥ चतुरश्रं मण्डलमिति । चतुरस्रस्य अक्ष्णयार्धं चतुरस्रमध्यादारभ्य कोट्यां निपात्य चिह्नं कृत्वा चतुरस्रस्य पूर्वपार्श्वमध्ये प्राचीं निपात्य चिह्नं कृत्वा चिह्नयो- रन्तरालं त्रेधा विभज्य एकभागसहितेन चतुरस्रार्धेन मण्डलं परिलिखेत् । साऽनित्या मण्डलं करोति ॥ ४७ ॥ [ इति चतुरस्रस्य मण्डलकरणोपायः । ] मण्डलं चतुरश्रं चिकीर्षन् विष्कम्भमष्टौ भागान् कृत्वा भागमेकोनत्रिंशधा विभज्याष्टाविंशतिभागानुद्धरेत् भागस्य च षष्ठमष्टमभागोनम् ॥ ४८ ॥ मण्डलमिति । अभिमतमण्डलं चतुरश्रं करिष्यन् विष्कम्भ- प्रमाणां रज्जुम् अष्टौ भागान् कृत्वा अष्टधा संभज्य भागमे- कोनत्रिंशद्भा विभज्य अष्टसु भागेषु एकं भागम् एकोनत्रिंशद्भा संभज्य अष्टाविंशतिभागानुद्धरेत् एकोनत्रिंशद्भा विभक्तेषु भागेषु एकं निधाय अवशिष्टान् अष्टाविंशतिभागानुद्धरेत् विसृजेदित्यर्थः । भागस्य च षष्ठमष्टमभागोनं, सप्तानां भागानां मध्ये एकस्य भागस्य षष्ठभागम् अष्टमभागोनम् उद्धरेदित्यनुषङ्गः । अयमर्थः—विष्कम्भमष्टधा संभज्य तेष्वेकं एकोनत्रिंशद्भा विभज्य, तेषु एकं निधाय अष्टाविंशति भागान् विसृजेत् । पुनः सप्तसु भागे- ष्वेकं भागं षडधा विभज्य षट्सु भागेष्वेकं भागं पुनरष्टधा विभज्य, अष्टसु भागमुद्धरेत् । एवं कृतेन प्रमाणेन समचतुरश्रे क्रियमाणे तत्र मण्डलसमं क्षेत्रं भवति ॥ ४८ ॥ मण्डलमिति । भागस्योद्धृतशिष्टस्य षष्ठम् । कीदृशम् ? स्वीयाष्टमभागोनम् । कस्मादुद्धरेत् ? उद्धृताष्टविंशतिभागात् । एतदुक्तं भवति । विष्कम्भमष्टधा कृत्वा एकं भागं द्विनवतिशतत्रयाधिक सहस्रभागान् कृत्वा तेषां एकचत्वारिंशद्भागान् विष्कम्भभागसप्तके संयोज्य एकपञ्चाशच्छतत्रयाधिकसहस्रभागान् कृत्वा तेषामेकं भागं जह्यादित्यर्थः ॥ ४८ ॥

२६ शुल्बसूत्रम् [ प्रथमो- : अपि वा पञ्चदशभागान् कृत्वा द्वावुद्धरेत् । एषाऽनित्या चतुरश्रकरणी ॥ ४९ ॥ पक्षान्तरमाह—अपि वेति । विष्कम्भं पञ्चदशभागान् कृत्वा द्वौ भागौ निरस्येत् । अवशिष्टत्रयोदशभागपरिमाणा एका चतुरश्रकरणी । इयञ्च अनित्या अननुगता क्वचित् प्रमाणं, विरोधादिति द्रष्टव्यम् ॥४९॥ अपिवेति । एषा परिशिष्टत्रयोदशभागप्रमाणा अनित्या स्थूला चतुरस्रकरणी । अनयोरनित्यत्वं ज्ञायते गणितविरोधात् । परस्परविरोधाच्च । तथाहि सप्तविधस्य सारत्निप्रादेशस्याग्नेः क्षेत्रं लक्षमष्टौ च सहस्राण्यङ्गुलयः १०८००० । तस्य चतुरश्रीकृतस्य करणी त्रीणि शतानि अष्टाविंशतिश्चाङ्गुलयोऽर्ध- द्वाविंशाश्च ३२८।२१½ तिलाः । तस्मिन् उक्तेन मार्गेण मण्डलीकृते त्रीणि शतानि चतुःसप्ततिश्चाङ्गुलयो ( ३७४ अं० ) विष्कम्भो भवति । तस्य परिणाहः सहस्रपञ्चसप्ततिशतञ्चाङ्गुलयः ( ११७५ ) । यथाहूः “चतुरधिकं शतमष्टगुणं द्वाषष्टिस्तथा सहस्राणाम् । अयुतद्वयविष्कम्भस्यासन्नो वृत्तपरिणाहः” ॥ (आर्यभटीये) इति । तस्य मण्डलस्य फलं लक्षं नवसहस्राण्यष्टौशतानि षट्त्रिंशाङ्गुलयो १०९८६० दृश्यन्ते । उक्तञ्च “समपरिणाहस्यार्धं विष्कम्भार्धहतमेव वृत्तफलम्” ( आर्यभटीये ) । एवमग्निक्षेत्रे रथचक्रादौ मण्डलीकृते परस्परविरोधः । अर्धद्वाविंशतितिल- सहितस्य अष्टाविंशतिशतत्रयाङ्गुलिकरणीकस्याग्नेर्मण्डलीकृतस्य विष्कम्भः चतुस्सप्त- तिशतत्रयाङ्गुलयुक्तः । तस्यैव मण्डलस्योक्तेन मार्गेण चतुरस्रकरणे त्रीणि शतानि चतुर्विंशतिश्चाङ्गुलयोऽर्धपञ्चमाश्च तिलाः करणी भवति । पूर्वोक्तायाः करण्याः सार्धाश्चतस्रोऽङ्गुलयो हीयन्ते । तस्मात् सूक्ष्ममिच्छता चतुरस्रस्य मण्डलकरणे सूत्रोक्तादतिशयतृतीयसहिताद् विष्कम्भार्धाद् अष्टादशशतांशस्त्याज्यः । एवं कृते रथचक्रचितौ विष्कम्भः षट्तिलोनैकसप्ततिशतत्रयाङ्गुलयो ३७०।२८ भवन्ति । परिणाहश्च पञ्चषष्टिः शतसह- स्राङ्गुलयः ११६५ । अस्य मण्डलस्य “समपरिणाहस्य”, इत्यादिना पूर्वोक्तेनानीतं फलं लक्षमष्टौ च सहस्राणि भवन्ति १०८००० । मण्डलस्यापि चतुरस्रकरणे सूत्रोक्त- विष्कम्भश्च स्यात् । त्रिगुणात् त्रयस्त्रिंशच्छतांशं युज्यात् ॥ ४६ ॥ [ इति मण्डलस्य चतुरश्रकरणोपायः । ] प्रमाणं तृतीयेन वर्द्धयेत् तच्च चतुर्थेनात्मचतुस्त्रिंशोनेन । सविशेषः ॥ ५० ॥

ऽध्यायः ] बौधायनीयं २७

उक्ताया द्विकरण्याः परिज्ञानोपायमाह—प्रमाणमिति । प्रमाणं समचतुरश्रस्य द्वादशाङ्गुलादिकं पार्श्वप्रमाणं तृतीयेन अङ्गुलचतुष्टयेन वर्धयेद्, तच्चाङ्गुलचतुष्टयं चतुर्थेनैकाङ्गुलेन आत्मनश्चतुर्थभागस्य एकाङ्गुलादेः चतुस्त्रिंशो यो भाग एकतिलाद्यात्मकस्तेन न्यूनेन एकति- लोनसप्तदशाङ्गुलादिरूपेण वर्धयेदित्यर्थः । अस्य सविशेष इत्यपि संज्ञेत्याह—सविशेष इति ॥ ५० ॥

द्विकरण्युक्ता । तस्या ज्ञानोपायमाह । प्रमाणमिति । द्वादशाङ्गुलं चतुरङ्गु- लेन वर्धयेत् । तत्तृतीयं स्वीयचतुर्थेन स्वचतुस्त्रिंशांशोनेन तिलोनेनैकाङ्गुलेन वर्धयेत् । एवं तिलोनसप्तदशाङ्गुला भवति । तस्य सविशेष इत्यपि संज्ञा ॥ ५० ॥ [ इति द्विकरणीपरिज्ञानोपायः । ]

अथाग्न्याधेयिके विहारे गार्हपत्यादाहवनीयस्यायतनं विज्ञा- यतेऽष्टासु प्रक्रमेषु ब्राह्मणोऽग्निमादधीतैकादशसु राजन्यो द्वादशसु वैश्य इति ॥ ५१ ॥

चतुरश्रादिकरणमुक्त्वा आग्न्याधेयिकवेदिमाह—अथाग्न्याधेयिक इति । अथ शब्दोऽधिकारार्थः । अग्न्याधेयिके विहारे गाहंपत्यस्य पुरस्ता- दाहवनीयस्यायतनं विज्ञायते श्रुत्या गम्यत इत्यर्थः । सैव श्रुतिः कदा श्रूयते अष्टास्वित्यादिका । गार्हपत्यस्य पुरस्तादष्टासु प्रक्रमेष्वन्तरालभूतेषु ब्राह्मणोऽग्निमादधीतेत्यर्थः । एवमुत्तरयोरपि ॥ ५१ ॥

अथाग्न्याधेयिक इति । अथेत्यधिकारे । गार्हपत्यात् गार्हपत्यस्य पुरस्तात् । अन्तरालमधिकृत्य श्रुतिरवगम्यते । अष्टासु प्रक्रमेष्वन्तरालभूतेष्वित्यर्थः । एवमुत्तर- योरपि कल्पयोः । द्वादशसु प्रक्रमेष्वग्निमादधीतेति सार्ववर्णिकः । चक्षुर्निमित आदधीतेति दण्डादिना माननिषेधः । इयदष्टौ प्रक्रमा इयदेकादश इयद्द्वादशेति चक्षुषा यावन्तं देशं परिच्छिनत्ति तस्यावघेः समीप आधेय इत्यर्थः ॥ ५१ ॥

आयामतृतीयेन त्रीणि चतुरस्राण्यनूचीनानि कारयेत् ॥५२॥ आयामतृतीयेनेति । पूर्वोक्तं गार्हपत्याहवनीयोरन्तरालं तत्तद्वर्ण- व्यवस्थयोक्तं त्रेधा विभज्य तृतीयांशप्रमाणया करण्या सर्वतो मित्वा

चतुरश्रत्रयं पूर्वपश्चिमयत। कुर्यात् । एकं प्रत्यक् ततः पुरस्ताद् द्वितीयम् ततः पुरस्तात् तृतीयमित्येवं समचतुरश्रत्रयं कुर्यात् ॥ ५२ ॥ आयामेति । पूर्वोक्तगार्हपत्याहवनीयमध्ययोरन्तरालायामतृतीयकरणीप्रमाणेन त्रीणि चतुरस्रान्यनूचीनानि प्राञ्चि, पश्चिमस्य पुरस्ताद् द्वितीयं, द्वितीयस्य पुरस्तात् तृतीयमिति कारयेत् ॥ ५२ ॥ अपरस्योत्तरस्यां श्रोण्यां गार्हपत्यः ॥ ५३ ॥ अपरस्येति । तत्र पश्चिमस्य चतुरश्रस्य उत्तरश्रोण्यां गार्हपत्यमध्य- शङ्कुं निहत्य "धिष्ण्यानां द्विप्रादेशो विष्कम्भ" (बौ० शु० सू० १।७६) इति वक्ष्यमाणत्वात्तस्मिन् शङ्कौ पाशं प्रतिमुच्य सार्धचतुस्तिलसार्ध ( सत्र्यंश- द्वाविंशतितिलसहित ? ) त्रयोदशाङ्गुलया रज्ज्वा ( मण्डलं लिखेत् ? ) तद्गार्हपत्यायतनं भवति ॥ ५३ ॥ अपरस्येति । अपरस्य चतुरस्रस्य उत्तरस्यां श्रोण्यां गार्हपत्यमध्यशङ्कुः । “धिष्ण्यानां द्विप्रादेशो विष्कम्भः” ( बौ. शु. सू. १।७६ ) इति वक्ष्यति । तस्मिन् प्रादेशेन मण्डलं परिलिखेत् । पृथिवीसंस्तवान्मण्डलाकृतिर्गार्हपत्यः ॥ ५३ ॥ तस्यैव दक्षिणेंऽसेऽन्वाहार्यपचनः ॥ ५४ ॥ तस्यैवेति । तस्यैव पश्चिमस्य चतुरश्रस्य दक्षिणपूर्वस्यां सक्तौ शङ्कुं निहत्य तस्मादुदग् द्वादशतिलसहितद्वचङ्गुलेऽन्यं शङ्कुं निहत्य तस्मिन् पाशं प्रतिमुच्य तिलद्वयसहितपञ्चदशाङ्गुलया रज्ज्वा मण्डलं परिलिखेत , पञ्चदशाङ्गुलयैव रज्ज्वाऽन्यत् परिमण्डलं करोति, मण्डलसंसर्गयोः शङ्क निहत्य स्पन्द्यां नियम्य उत्तरार्धं त्यजेत् स दक्षिणाग्निः ॥ ५४ ॥ तस्यैवेति । तस्यैव अपरस्य दक्षिणेंऽसे अन्वाहार्यपचनमध्यशङ्कुः । “मण्डलं चतुरस्रं चिकीर्षन्” ( चौ. शु. सू. १।४८ ) इत्यादिना आनीतनवतिलसहितैकविं- शत्यङ्गुलचतुरस्रदिकरण्या चतुस्तिलसहितत्रिंशदङ्गुलया समचतुरस्रं कृत्वा मण्डलं कृत्वा दक्षिणविहारविष्कम्भः चतुर्विंशदङ्गुलयो दश तिलाश्च । दक्षिणविहारमध्य- शङ्कोरन्तरतो विष्कम्भचतुर्भागमात्रे शङ्कं स्थापयित्वा तस्मिन् विष्कम्भार्धं प्रतिमुच्य मण्डलं परिलिख्य मण्डलमध्ये प्राक्प्रतीचीं स्पन्द्यां नियम्यानुस्पन्द्यां लेखामालिख्य उत्तरार्धं त्यजेत् । सोऽन्वाहार्यपचनः । अन्तरिक्षसंस्तवाद्धनुराकृतिः ॥ ५४ ॥