18 విషయ సూచిక.

విషయము	పుట	విషయము	పుట
గండీరాది తైలము	”	మహాపద్మక ఘృతము	”
పృథ్వీసార తైలము	”	స్నాయువులకు వావిలిరసము	450
సోమరాజి తైలము	436
శేచనాదితైలము	”	౫౩. మసూర్యాధికారము.
		మసూరికకు సామాన్యోపాయములు	450
౫౦. ఉదర్దకోఠశీత పిత్తాధికారము.		ఉష్ణమూలంబుపానాదులు	451
ఉదర్దకాదులకు అభ్యాంగాదులు	436	వాతజములందు గుడూచ్యాదులు	452
నింబపత్ర సేవనాదులు	437	నింబాదులు	453
		పటోలాదిజలము	”
౫౧. ఆమ్లపిత్తాధికారము.		ఖదిరాష్టకము	454
ఆమ్లపిత్తమునకు సామాన్యోపాయములు	438	అమృతాదిక్వాథములు	”
వాసాదశాంగము	439	ధన్వమాంసరసాదులు	455
వాసాదిగుగ్గులము	”	హరిద్రాది ప్రలేహములు	456
పటోలాదికషాయము	440	౫౪. క్షుద్ర రోగాధికారము.
పంచనింబాదిచూర్ణము	441	శస్త్రములు మున్నగువాని ప్రయోగములు	458
లోహకిట్టాది ధాతుశోధనములు	”	ప్రసారణాదులు	459
క్షుధావతీగుటిక	442	స్తన్యశోధనాదులు	460
జీరకఘృతము	443	చాంగేరీ ఘృతము	”
పటోలశుంఠీఘృతము	’	మాషికాద్య తైలము	461
పిప్పలీఘృతము	444	పరికర్తిక చికిత్స	”
ద్రాక్షాద్యఘృతము	”	తారుణ్యపిడికా రోగచికిత్స	462
శతావరీఘృతము	”	ముఖకాంతికై మరి కొన్ని యుపాయములు	463
౫౨. విసర్పవిస్ఫోటాధికారము.		హరిద్రాద్వయ తైలము	”
విసర్పవిస్ఫోటములకు ఉపాయములు	445	కనక తైలము	464
వాతమునందు కోష్ఠు మున్నగు చికిత్సలు	”	మంజిష్ఠాది తైలము	”
ఖదిర లేపాదులు	446	కుంకుమాదితైలము	”
నవకషాయ గుగ్గులు	447	మరియొక విధమగు కుంకుమాదితైలము	465
అమృతాదిక్వాథము	”	వర్ణక ఘృతము	466
పటోలాదికషాయములు	448	హరిద్రాద్వయ తైలము	467
వృషాద్యఘృతము	449	త్రిఫలాద్య తైలము	”
పంచతిక కఘృతము	”	భృంగరాజ తైలము	468

వి ష య సూ చి క.

విషయము	పుట	విషయము	పుట
మాలత్యాది తైలము	,,	౫౬. కర్ణరోగాధికారము.
స్నుహ్యాది తైలము	469	కర్ణరోగమునందు చేయదగు నుపాయములు	491
ఆదిత్యపాక గూడూచీతైలము	470	దీపికాతైలము	492
చందనాది తైలము	,,	క్షారతైలము	493
మధుకాది తైలము.	,,	అపామార్గక్షారతైలము	,,'
శంఖచూర్ణము మున్నగు లేపనములు	472	సజ్జికాదితైలము	494
మహానీలతైలము	,,	దశమూలీతైలము	,,
భృంగరాజఘృతాదులు	473	బిల్వ తైలము	,,
		జంబ్వాద్య తైలము	495
౫౫. ముఖరోగాధికారము.		నాడీశోధన తైలము	,,
ఓష్ఠరోగమునకు సామాన్యములగు నుపాయములు	474	స్నేహము స్వేదము మున్నగు నుపాయములు	,,
దంతరోగమున కుపాయములు	475	కుష్ఠాదితైలము	497
పండ్లుపట్టుకొనిపోవుటకు చికిత్సలు	476	విద్రధి మున్నగువాని కితరము లగు నుపాయములు	,,
పండ్ల నూడబెఱుకుట	478
దంతపాలికారోగములచికిత్స	479	౫౭. నాసారోగాధికారము.
విదార్యాదితైలము	,,	నాసారోగోపాయములు	498
జిహ్వారోగచికిత్సా, మోటిపూతలు	480	వ్యోషాదిచూర్ణము	499
కంఠరోగచికిత్సా	482	పాతాదులగు వివిధతైలములు	,,
కాలకచూర్ణము	483	వాతాధికములగు నాసారోగములకు ఘృతపానాదులు	500
పీతకచూర్ణము	484	గస్నేరుతైలము	502
క్షారగుటిక	,,	శిఖరి తైలము	,,
ముఖరోగమునకు నితరములగు చికిత్సలు	485	చిత్రకతైలము	,,
పటోలాది కషాయము	486	చిత్రకరసాయనము	,,
మహాసహచర తైలము	487
చంద్ర తైలము	,,	౫౮. నేత్రరోగాధికారము.
లాక్షాదితైలము	488	నేత్రరోగములకు సామాన్యము లగు నుపాయములు	503
వకుళాది తైలము	,,	నేత్రాభిష్యందనమునకు సేకాదులు	504
సహకారగుటికలు	489	నింబపత్రకల్కాదులు	506
స్వల్పఖదిరవటిక	,,
బృహత్ఖదిరగుటిక	490

20 విషయసూచిక.

విషయము	పుట	విషయము	పుట
వాతాధిక్యమునందు భిన్నోపాయములు	,,	౧౯. శిరోరోగాధికారము.
బిల్వాంజనము	508	వాతశిరోరోగచికిత్స	534
షడంగగుగ్గిలము	509	పైత్తికశిరోరోగచికిత్స	535
వాసాకాద్యౌషధము	,,	కఫశిరోరోగచికిత్స	536
బృహద్వాసాదిక్వాథము	,,	శతాహ్వాతైలము	537
పథ్యాదిక్వాథములు	510	జీవకాద్యతైలము	,,
సైంధవాదిప్రయోగములు	511	బృహజ్జీవకతైలము	,,
నేత్రవ్రణములకు షడంగగుగ్గిలము	512	షడ్బిందుతైలము	,,
సేచనాదులు, దంతవర్తి	513	అపామార్గతైలము	538
పటోలాద్యఘృతము	514	దశమూలక్వాథాదులు	539
కృష్ణాద్యతైలము శశకాద్యఘృతము	515	యష్ట్యాదిఘృతము	540
త్రిఫలాదిసేవనము	516	మయూరఘృతము	,,
సుఖాతీతవర్తి, చంద్రోదయవర్తి	517	ప్రపౌండరీకతైలము	541
కుమారికావర్శి, త్రిఫలాదివర్తి	518	బృహన్మయూరతైలము	,,
చంద్రప్రభావర్శి, నాగార్జునీయాంజనము	519	౨౦. అసృగ్దరరోగాధికారము.
పిప్పల్యాద్యంజనము	520	అసృగ్దరమునకుపాయములు	542
నీలకమలాద్యంజనము	520	స్త్రీప్రదరమునకు దశమూలాదులు	543
కజ్జలాంజనము	521	పుష్యానుగచూర్ణము	543
చించాదిచూర్ణము	522	ముద్గాదిఘృతము	544
శృంగిబేరనస్యాదులు	523	బృహచ్ఛతావరిఘృతము	545
దూర్వరసాదులచేత ముఖలేపములు	524	౨౧. యోనిరోగాధికారము.
వర్త్యంజనము	,,	యోనిరోగములకుపాయములు	545
గుటికాంఙనము	525	గోరోచనాచూర్ణము	547
త్రిఫలాఘృతము మహాత్రిఫలాఘృతం	526	శతపుష్పతైలాదిచూర్ణములు	,,
రెండవత్రిఫలాఘృతము	527	పంచపల్లవఘృతము	548
భృంగరాజతైలం నృపవల్లభ తైలము	528	గర్భోత్పత్తి కుపాయములు	549
అభిజితైలము	529	పుత్రజననోపాయములు	,,
శుక్రరోగములకు ఛేదనాదులు	,,	ఫలఘృతము	550
సంధిజముల కుపనాహములు	530	రెండవఫలఘృతము	550
ప్రతిసారణాదులు	,,	సోమఘృతము	551
చూర్ణాంజనము	531	నీలోత్పలాదిఘృతము	551
తుత్తకాంఙనము	532
రక్తజములకు ఘృతాదిచ్యోతనం	533

విషయ సూచిక. 21

విషయము	పుట	విషయము	పుట
బృహచ్ఛతావరీఘృతము	552	అశ్వగంధిఘృతము	569
ఆర గ్వధాదితైలము	553	బాలచాంగేరీఘృతము	,,
క్షారతైలము	553	కుమారకల్యాణఘృతము	570
		అష్టమంగళఘృతము	,,
౬౨. స్త్రీరోగాధికారము.		లాక్షాదితైలము	,,
గర్భహితములగు నుపాయములు	554	గ్రహపీడారాస్నాదులు	571
గర్భము నిలుచుటకు దుగ్ధము నాభీలేపములు మున్నగునవి	555	బలిమంత్రములును విధులును	,,
,,		ప్రథమవర్ష మాసదినములలోని గ్రహపీడలు	572
సుఖప్రసవమునకు మంత్రితోదకములు	556	రెండవయేడు	,,
గర్భయంత్రాదులు	556	మూడవయేడు	573
గర్భిణికి విశల్యకరణమంత్రము	557	నాల్గవయేడు	574
మదిరాసేవనాదులు	557	అయిదవయేడు	575
స్త్రీ పేరాదికషాయములు	558	ఆరవయేడు	,,
వజ్రకాంజికము	,,	ఏడవయేడు	576
పంచజీరకగుడము	559	ఎనిమిదవయేడు	,,
దుగ్ధవర్ధనోపాయములు	,,	తొమ్మిదవయేడు	577
స్తనశోధలకు చికిత్స	560	పదియవయేడు	578
స్త్రీపత్నీతైలము	560	పదునొకండవయేడు	,,
కాశీససిద్ధతైలాదులు	561	పన్నెండవయేడు	579
౬౩. బాలరోగాధికారము.		౬౪. విషాధికారము.
బాలురకు దుగ్ధాదులు	,,	అరిష్టాబంధనమనే మంత్రమును విషాహారములగు చికిత్సలను	580
మయూరశిఖాధారణాదులు	562	త్రివృతాది చూర్ణము	581
తైలాభ్యంగాదులు	563	వృశ్చికాది విషములు	582
హరిద్రాదులు	564	సోమవల్కలాదిక్వాథములు	583
బాలచతుర్భద్రిక	564
ధాతుక్యాదులు	,,	౬౫. రసాయనాధికారము.
శృంగాదిలేహము	,,	రసాయనప్రకారములు	584
బిల్వక్యాథాదులు	565	త్రిఫలారసాయనము	,,
మోచరసాదియవాగువు	566	మండూకపర్ణ్యాదిరసాయనము	585
పిప్పలీలేహాదులు	567	వృద్ధదారక యోగము	,,
పండ్లువచ్చునప్పటిరోగము	567	ఉసిరికతిప్పతీగయోగము	586
తృష్ణాశాంర్త్యుపాయములు	568

22 విషయసూచిక.

విషయము	పుట	విషయము	పుట
బ్రాహ్మీఘృతము	587	౬౭. స్నేహాధికారము.
ఉదకపానము	588	స్నేహవిచారము	613
లోహరసాయనపురీతులు	,,	స్నేహపానమునకు యోగ్యకాలములు	614
లోహశుద్ధిక్రణములు	589	స్నేహప్రమాణాదులు	615
కాంతాదిలోహమారణవిధులు	590	కోష్ఠభేదమువలన సేవనపరిమాణము	616
స్థాలీపాకవిధి	591
పుటపాకవిధి	592	౬౮. స్వేదాధికారము.
లోహపాకామృతసారములు	593	స్నేహాధికారులును తదపాయులును	617
రెండవపాకవిధి	594	అతిస్వేదనమున కుపశమనపురీతులు	618
అభ్రకవిధి	,,
అభ్రకపుసమంత్రకమగువిధి	595	౬౯. వమనాధికారము.
అభ్రకమును సేవించురీతులు	596	వమనవిధులు	619
అభ్రకసేవనమునకుపథ్యములు	596	పంచకషాయములు	620
అభ్రకసేవనమునందు ప్రోసవృద్ధిరీతులు	597	వాంతిపరీక్ష	621
లోహసేవనమునకనుపానాదులు	598	వమనాదులకు నూనము	,,
తామ్రయోగము	599
తామ్రభస్మ పుటపాకవిధి	600	౭౦. విరేచనాధికారము.
తామ్రసేవనము	601	విరేచన విధులు	622
శిలాజితుప్రశంసలు	,,	అభయాది మోదకము	623
శిలాజితభస్మము సేవించుటవలని ఫలము	602	విరేచనమైనవాని లక్షణము	624
శిలాజితుద్భవములగు శిలాగుటికలు	603	పిత్తాదులకు భిన్నములగు విరేచనములు	625
శివాగుటికాసేపనవిధి	604
అమృతభల్లాతకీ	605	౭౧. అనువాసనాధికారము.
		అనువాసనార్హులు	626
౬౬. వృష్యాధికారము.		వస్తియంత్రనిర్మాణపురీతులు	627
వాజీకరణోపాయము	607	వస్తివిధి	,,
ఘృతభృష్టమాషాడ్యౌషధములు	608	అశుద్ధియందు నిరూహములు	629
నారసింహచూర్ణము	,,	వస్త్యాదులందలిపరిణామములు	,,
గోధూమధ్వచూర్ణము	610
శతావరీఘృతము	611	౭౨. నిరూహాధికారము.
గుడకూష్మాండకము	,,	నిరూహవిధియును సమయమును	630
అశ్వగంధాతైలము	,,	నిరూహము చేయురీతులు	631
శేతరములగు వాజీకరణోపాయములు	612	నిరూహము లేనివారికుపాయములు	,,

వి ష య సూ చి క.

విషయము	పుట	విషయము	పుట
అర్థమాతృకనిరూహము	632	నేత్రములకు తర్పణము	641
క్షారవస్తువులు	633	నేత్రములకు పుటపాకము	,,
వైతరణవస్త్వాదులు	,,
23. నస్యాధికారము.		27. సిరావ్యాధ్యధికారము.
నస్యవిధిప్రకారము	634	సిరావ్యధనమునకు అధికారులు	642
నస్యప్రమాణాదులు	635	రక్తాతిస్రావమునకుశమనోపాయములు	643
శిరోవిరేచనములు	,,	సిరావేధనస్థానములు	644
నస్యవిధియందు కాలపరిమాణము	636
24. ధూమాధికారము.		28. సుస్థాధికారము.
ధూమార్హులు, తదుపాయములు	637	దినచారవిధులు	645
		అభ్యంగాదులు	646
25. కవలగండూషాధికారము.		గమనాద్యుపకరణములు	,,
కవలగండూషధారణార్హులు	638	ఋతుచర్య	647
		వసంతవిహారాగులు	648
26. ఆశ్చ్యోతనాంజన తర్పణపుటపాకాధికారము.		శరత్కాలపదార్థములు	649
నేత్రరోగములకు ఆశ్చ్యోతనాదులు	639	గ్రంథకర్తంగూర్చిన ప్రశంస	650
నేత్రమలమునకు అంజనములు	,,

శ్రీ రస్తు.
శ్రీ గణేశాయ నమః.

చక్రదత్త

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము.

---

౧. జ్వరాధికారము.

మంగళాచరణము.

శ్లో. గుణత్రయవిభేదేన మూర్తిత్రయ ముపేయుషే,
త్రయీభూవే త్రినేత్రాయ త్రిలోకీపతయే నమః. 1

తాత్పర్యము. సత్వగుణము రజోగుణము తమోగుణ మను మూడుభేదముల చేత మూడుశరీరములను ధరించినవాడును, ఋగ్యజుస్సామములను వేదముల కుత్పత్తిస్థానమైనవాడును, ముల్లోకములకు నధిపతియు నగునాముక్కంటికి నమస్కారమును చేయుచున్నాను.

---

గ్రంథసంకలనవిధానము.

శ్లో. నానాయుర్వేదవిఖ్యాత సద్యోగై శ్చక్రపాణినా,
క్రియతే సంగ్రహో గూఢవాక్యబోధకవాక్యవాన్. 2

అనేకములయిన ఆయుర్వేదవైద్య గ్రంథములయందు సిద్ధములైనవియు, ఉత్తమోత్తమములు నగుయోగములతో, చక్రపాణియను పేరుగల నాచేత రహస్యవాక్యములను సులువుగా బోధించుమాటలతో వైద్యసంగ్రహము చేయబడుచున్నది.

---

వైద్యునికృత్యము — జ్వరవర్జ్యములు.

శ్లో. రోగ మాదౌ పరీక్షేత తతోఽనంతర మౌషధమ్,
తతః కర్మ భిషక్ పశ్చాత్ జ్ఞానపూర్వం సమాచరేత్. 3

2
చక్రదత్త—౧. జ్వరాధికారము.

నవజ్వరే దివాస్వప్న స్నానాభ్యంగాన్నమైథునమ్,
క్రోధప్రవాతవ్యాయామ కషాయాంశ్చ వివర్జయేత్. 4

మొట్టమొదలను వైద్యుండగువాఁడు రోగమును చక్కఁగా పరీక్షచేయవలయును. ఆపిమ్మట నారోగమునకు తగినయౌషధము నీయవలయును. క్రొత్తగా జ్వరము వచ్చినవాఁడు పగలునిద్దురపోవుట, స్నానముఁజేయుట, తలనంబోకొనుట, భుజించుట, స్త్రీసంగమమునుచేయుట, కోపమునొందుట, వాతము నెక్కువఁజేయుపనులను చేయుట, శరీరపరిశ్రమలనుచేయుట, కషాయమునుద్రాఁగుట మున్నగుపనుల వదలిపెట్టవలయును. ఇచ్చట రోగమును పరీక్షచేయుట యనుమాటకు అర్థ మేమనఁగా—ఎవ్వ్యాధియో యెట్లుఁవచ్చినదో మున్నగునికరములను రోగిని అడిగియును, ఏయేనాడి యేయేవిధముగా నున్నదో స్పర్శముచేతఁ గనుగొనియును, మలమూత్రాదుల చూచియును, రోగముయొక్క స్వభావమును గుర్తింపవలయు నని యెఱుంగునది.—ఇందుకు ప్రమాణము. ‘దర్శనస్పర్శన ప్రశ్నైః పరీక్ష్షేతాథ రోగిణం’ అనుమున్నగు వాక్యములు గలవు.

---

❧ లంఘనవిధానము — లంఘనావశ్యకత. ❧

శ్లో. జ్వరే లంఘనమేవాదౌ ఉపదిష్ట మృతే జ్వరాత్, క్షయాఁనిలభయక్రోధ కామశోకశ్రమోద్భవాత్. 5. ఆమాశయస్థో హత్వాగ్నిం సామో మార్గాన్ పిధాయయత్, విదధాతి జ్వరం దోష స్తస్మా ల్లంఘన మాచరేత్. 6. అనవస్థితదోషాగ్నేః లంఘనం దోషపాచనం, జ్వరఘ్నం దీపనం కాంక్షారుచిలాఘవకారకమ్. 7. బలాధిష్ఠానమారోగ్యం యదర్థోయం క్రియాక్రమః.

జ్వరవిషయమునందు మొట్టమొదట లంఘనముచేయుటయే మంచిపని యని చెప్పఁబడినది, కాని క్షయచేత వచ్చెడిజ్వరమునకును, వాతముచేతవచ్చెడి జ్వరమునకును, భయము, కోపము, కామము, దుఃఖము, ఒడలు తెలియక పనిచేయుట మున్నగువాని కారణములవచ్చిన జ్వరంబులకును లంఘనమును చేయరాదు.

ఆమముతోకూడినదోషము, ఆమాశయమునందుండి జఠరాగ్నిని చల్లార్చి, శరీరమునందలి మార్గముల నన్నింటిని అడ్డగించుకొని జ్వరమును కలిగించుచున్నది. కావున రోగి లంఘనమును అవశ్యము చేయవలయును.

అనవస్థితదోషుఁడగువానికిని, జఠరాగ్ని దీపనముగా నున్నవానికిని లంఘనముచేయించుట చేత దోషమును పక్వము చేయును. లంఘనము జఠరాగ్నిని దీపింపంజే

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 3

యును. అన్నమును తినవలయు ననుకోరికఁ గలిగించును. రుచి కలిగించును. శరీరమునందలి భారమును తగ్గించి చులకఁదనమును కలిగించును.

జ్వరముగలవారికి లంఘనము చాలమంచిది కదా యని యెక్కువగా లంఘనములను చేయింపరాదు. ప్రాణములకు ముప్పు లేని లంఘనమునే రోగికి పెట్టించుచుండవలయును. ఏలయనఁగా—లంఘనముంచుట, ఆరోగ్యముకొఱకేగదా! ఆయారోగ్యము బలమునుబట్టి యుండును. ఈచికిత్సలన్నియు నేందుకొఱకో అట్టి యారోగ్యమునకు భంగమురానీయక రోగిని లంఘనములఁ జేయింపవలయును.

-- లంఘనార్హత, తత్పక్వాపక్వలక్షణం; లంఘనాధిక్యముగల్గినవానిలక్షణము. --

శ్లో. తత్ర మారుతతృట్తృష్ణాముఖశోషభ్రమాన్వితే. 8.
కార్శ్యం నబాలే వృద్ధేవా నగర్భిణ్యాం నదుర్బలే,
వాతమూత్రపురీషాణాం విసర్గే గాత్రలాఘవే. 9.
హృదయోద్గారకంఠాస్యశుద్ధౌ తంద్రాక్లమే గతే,
స్వేదే జాతే రుచౌచాపి క్షుత్పిపాసాసహోదయే. 10.
కృతం లంఘన మాదేశ్యం నిర్వ్యథే చాంతరాత్మని,
పర్వభేదోఽంగమర్దశ్చ కాసశ్శోషో ముఖస్యచ. 11.
క్షుత్ప్రణాశోఽరుచి స్తృష్ణా దౌర్బల్యం శ్రోత్రనేత్రయోః,
మనసస్సంభ్రమోఽ భీక్ష్ణం మూర్ధ్నివాత స్తమోహృది. 12.
దేహాగ్నిబలహానిశ్చ లంఘనేఽతికృతే భవేత్.

కొలదిపాటివాతచలనము గలవానికి, ఆకలిగొన్నవానికి, దప్పికొన్నవానికి, ముఖశోషగలవానికి, భ్రమగలవానికిని లంఘనము చేయింపఁగూడదు. ఇట్టులే పిల్లలవిషయమునను, ముదుసలివారియెడలను, గర్భిణీస్త్రీలపట్టులను దుర్బలులవిషయములలోను లంఘనమును చేయింపరాదు.

అపానవాయువును, మూత్రమును, పురీషమును, చక్కగా వెడలునంతవఱకును, శరీరము తేలికయగునంతవఱకును, హృదయమునందలి పసరువెడలి శుద్ధమగునంతవఱకును గొంతుక, ముఖము పరిశుద్ధములై, ఆలస్యము, గ్లాని లేక, చెమ్మటపట్టి రుచికలుగునంతవఱకును, ఆకలిదప్పులు కలుగునంతవఱకును, అంతరాత్మలో — ఏవిధమైన కష్టము లేకయుండునంతవఱకును లంఘనము చేయుట మంచిది.

లంఘనము శక్తికిమించి చేసినయెడల కీళ్లులాగుట, (అనగా కీళ్ల పోటులుమొ.) శరీరము నలిగినట్లుండుట, దగ్గు, ముఖమువాడిపోవుట, ఆఁకలితగ్గిపోవుట, అరుచి, దప్పి, చెవులు సరిగా వినబడకయుండుట, కండ్లు మూసికొనిపోవుట, మనస్సు దిమ్మ

4 చక్రదత్త—౧. జ్వరాధికారము.

తిరుగుట, ఎగుదొప్పు కలుగుట, భ్రమము, చీకట్లుక్రమ్ముట, జఠరాగ్ని నశించుట, బల ములేక యుండుట మున్నగు నవగుణములు కలుగును.

—{ వమనమున కర్హతగలవారు; వమనముచేయించునప్పుడు గమనింపవలసిన కొన్ని ముఖ్యవిషయములు. }—

శ్లో. సద్యోభుక్తస్య వా జాతే జ్వరే సంతర్పణోత్థితే. 13
వమనం వమనార్హస్య శస్తమిత్యాహ వాగ్భటః, కఫప్రధానానుత్క్లి-
ష్టాంశ్ దోషానామాశయస్థితాన్. 14. బుద్ధ్వా జ్వరకరాన్కాలే వ-
మ్యానాం వమనేరయేత్, అనుపస్థితదోషాణాం వమనం తరుణజ్వరే.
15. హృద్రోగం శ్వాసమానాహం మోహం చ కురుతే భృశమ్, తృ-
ష్యతే సలిలం చోష్ణం దద్యాద్వాతకఫజ్వరే. 16. ¹సద్యోత్థితే పైత్తి-
కేచాథ శీతలం తిక్తకైశ్శృతమ్, దీపనం పాచనం చైవ జ్వరఘ్న-
ముభయం చ తత్. 17. స్రోతసాం శోధనం బల్యం రుచిస్వేదప్రదం
శివమ్.

అప్పుడే భోజనముచేసినవానికి, భోజనాధిక్యమువలనను, అతితృప్తివలనను జ్వర మువచ్చినయెడల నట్టివానికిని, వాంతిచేయ నర్హుఁడైనచో వాంతిచేయించుట మంచి దని వాగ్భటుఁడు చెప్పెను. కఫమే ప్రధానముగాచేసికొని వచ్చునవియును, పైతిగిన వియును, ఆమాశయమునందున్న వియును జ్వరములను గలుగఁజేయునవియు నగు దోష ములను యోగ్యకాలమునందు చక్కఁగా తెలిసికొని, అవశ్యము వమనము చేయింపతగి నచో వమనముల చేయించుటచేతనే పోగొట్టవలయును. దోషములకు, లేక దోష ములని నిశ్చయించినవానికి, తరుణజ్వరమునందు వమనము చేయించినయెడల, కడుపు నొప్పి, శ్వాసము, కడుపుబ్బుట, మోహము మున్నగువానిని కలిగించును. వాతకఫ జ్వరము వచ్చినప్పుడును, దప్పి యధికముగా గలుగువానికిని వేఁదినీటిని ఈయవల యును. అప్పుడుపుట్టిన పిత్తజ్వరమునకు, చేదుపదార్థముల చేత కాఁగినవియును, చల్లా ర్చినవియు నగుకషాయోదకముల నీయవలయును. ఈరెండువిధములయిన కషాయము లు అగ్నిని పుట్టించును. ఆహారమును పక్వముచేయును. బలమును కలిగించును. రుచిని పుట్టించును. చెమ్మటను కలిగించును. మేలు నిచ్చును.

---

¹ ‘మద్యోత్థితే పైత్తికేవాపి’ అని పాఠాంతరము గలదు.

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 5

[ దాహజ్వరములకు షడంగపానీయాదులు, మందాగ్ని గలవానికి పానీయకల్పనములు, యవాగూపానీయము, క్షుధితజ్వరునకు పిప్పల్యాది లాజపేయములు, శిరోరోగికి గోక్షురపేయము, కోష్ఠబంధమునకు ద్రాక్షాదిశృతము, పంచమూలయవాగు, మృదుమధ్యాద్యనుపాకముగా యవాగూకల్పనము, మంథపేయాదికల్పనలు, యవాగూకల్పము. ]

శ్లో. ముస్తాపర్పటకోశీర చందనోదీచ్యనాగరైః. 18. శృతం శీతం జలం దద్యాత్ పిపాసాజ్వరశాంతయే, $^{1}$ముఖ్యభేషజసంబంధో నిషిద్ధ స్తరుణే జ్వరే. 19. తోయపేయాదిసంస్కారే నిర్దోషం తేన భేషజం, యదప్సు శృతశీతాసు షడంగాది ప్రయుజ్యతే. 20. కర్షమాత్రం తతో $^{2}$దత్త్వా సాధయేత్ర్పస్థికేఽంభసి, అర్ధశృతం ప్రయోక్తవ్యం పానే పేయాదిసువిధౌ. 21. వమితం లంఘితం కాలే యవాగూభిరుపాచరేత్, యథా స్వౌషధసిద్ధాభిః మండపూర్వాభిరాదితః. 22. లాజపేయాం సుఖజరాం పిప్పలీనాగరై శ్శృతాం, పిబేజ్జ్వరీ జ్వరహరాం క్షుద్వానల్పాగ్ని రాదితః. 23. పేయాం వారక్తశాలీనాం పార్శ్వవస్తిశిరోరుజి, శ్వదంష్ట్రాకంటకారీభ్యాం సిద్ధాం జ్వరహరాం పిబేత్. 24. కోష్ఠే విబద్ధే సరుజి పిబే త్పేయాం శృతాం జ్వరీ, మృద్వీకాపిప్పలీమూల చవ్యచిత్రకనాగరైః 25. పంచమూల్యా లఘీయస్యా గుర్వ్యా తాభ్యాం సహాస్యవా, కణయా యూషపేయాది సాధనం స్యా ద్యథాక్రమం. 26. వాతపిత్తే, వాతకఫే త్రిదోషే శ్లేష్మపిత్తజే, యవాగూ స్యా త్రిదోషఘ్నీ వ్యాఘ్రీ దుస్స్పర్శగోక్షురైః. 27. కర్షార్థం వా కణాశుంఠ్యోః కల్కద్రవ్యస్య వాపలం, వినీయ పాచయే ద్యుక్త్యా వారిప్రస్థేన చాపరాం. 28. షడంగపరిభాషైవ ప్రాయః పేయాదిసంమతా, యవాగూముచితాద్భక్తా చ్చతుర్భాగకృతాం వదేత్. 29.

(షడంగపానీయము) తుంగముస్తెలు, పర్పాటకము, వట్టివేళ్లు, ఎఱ్ఱచందనము, కురువేరు, శొంఠి వీనితోటికషాయమును చేసి దాహజ్వరము పోవుట కీయవలయును. తరుణజ్వరము వచ్చినయెడల ముఖ్యముగా నౌషధము నీయరాదు. తోయ

---

1 ఈశ్లోకము తెలుగువ్రాతప్రతులలో కానరాదు. 2 'ద్రవ్యం' అని కొందఱి పాఠము:

6 చక్రదత్త — ౧. జ్వరాధికారము.

పేయాది సంస్కారమును చేసినపిమ్మట నౌషధము నిర్దుష్ట మగును. ఒక ప్రస్థమును కాచిచల్లార్చఁబడిన యుదకమును తీసికొని దానియందు ఒకకర్షమెత్తు షడంగపానీయమును కలిపి, సగముమిగులునట్లుగా గాచి, పేయాదివిధమున నుపయోగింపవలయును. వాంతి చేసికొనినవానికిని, లంఘనము చేసినవానికిని తగినసమయమున గంజి నీయవలయును. మొదలను మండములను తగినయౌషధులచేసిన లాజపేయను అనఁగా, సక్తుగంజియను, [మండము, సిద్ధమండము, లాజమండము అను మున్నగుభేదముల చేత పెక్కువిధములై శ్లేష్మ, శ్లేష్మపిత్తజ్వరములను పోకార్చి రక్తవృద్ధినిం గలిగించునని సంప్రదాయజ్ఞులందురు.] పిప్పళ్లు, శొంఠి వేసి కాచిన యుదకము నిచ్చిన సుఖమగును. జ్వరముహరించును. జ్వరముగలవాఁడు అగ్నిమాంద్యముకలవాఁడై యుండినచో మొదటినుండియును జ్వరహర మగు నీపానీయమును ద్రాగవలయును. పార్శ్వపునొప్పి, తలనొప్పి కలవారలు, ఎఱ్ఱబియ్యమును పేయము చేయించుకొని త్రాగవలయును.

పల్లేరు, వాకుడు వీనిచేత సిద్ధము చేయఁబడినపేయను, చక్కఁగా కాచినదానిని త్రాగిన జ్వరము హరించును. ద్రాక్ష, పిప్పలిమూలము, చెవ్యము, చిత్రమూలము, శొంఠి వీనిచే సిద్ధము చేయఁబడిన పేయను కీళ్లుపట్టుకొనినప్పుడును, నొప్పి కలిగినప్పుడును, జ్వరితుఁడు త్రాగుచుండవలయును. లఘుపంచమూలములు, బృహత్పంచమూలములు, ధనియాలు, పిప్పళ్లు, దశమూలములు వీటితో క్రమముగా పేయను యూషమును చేసి ఈయవలయును. వాతపిత్తజ్వరములు, వాతకఫములచేతను, త్రిదోషములచేతను పిత్తముచేతను కలిగినజ్వరములను వాకుఁడు తీటకసింద, పల్లేరు వీనితోచేయఁబడిన గంజిని ఇయ్యవలయును. వాతపిత్తము, వాతకఫము, త్రిదోషములు, కఫపిత్తము వీట్లవిషయమునంద, వాకుఁడు, అంతరదామర, పల్లేరు వీట్లతోచేయఁబడిన గంజి నీయవలయును. (దీనినే హిందీలో గుడయానీ అందురు.) ఇది త్రిదోషములను హరించును. పిప్పళ్లు, శొంఠి, అర్ధకర్షముగాని, ఒకపలముగాని కల్కద్రవ్యము వీటిని 16 పలములనీళ్లలో యుక్తిగా పక్వముచేసిన నింకొకవిధమగు గంజి సిద్ధము అగును. సాధారణముగా పేయాదులయందు కళింగపరిభాషయే యంగీకరింపఁబడినయది. సామాన్యముగా భుజింపదగిన యాహారములో, అనగా ధాన్యమునకు నాల్గింతలు నీరు చేర్చి తీసిన గంజిని స్వీకరింపవలయును, దీనినే యవాగు వనియును పేయ మనియును చెప్పెదరు.

— యవాగువునుచేసెడిరీతియును, దానిని సేవింపవలసినకాలము. —

శ్లో. సిక్థైరహితో మండః పేయా సిక్థసమన్వితా, యవాగూర్బహుసిక్థా స్యా ద్విలేపీ విరళద్రవా. 30. అన్నం పంచగుణే సాధ్యం విలేపీ తు చతుర్గుణే, మండ శ్చతుర్దశగుణే యవాగూ షడ్గుణే ౩౧

आंध्र तात्पर्यसहितमु. ७

भ.सि. 31. पांशुधाने यथावृष्टिः क्लेदय त्यतिकर्दमम्, तथा श्लेष्मणि संवृद्धे यवागूश्लेष्मवर्धिनी. 32. ^1गदात्यये मद्यनित्ये ग्रीष्मे पित्तकफाधिके, ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च यवागूरहिता ज्वरे. 33. तत्र तर्पणमेवाग्रे प्रदेयं लाजसक्तुभिः.

इत्लु सिद्धमुचेयఁबडिन यवागुवुनंदु गल भेदमुलनु इटुपै निरूपिंचुनु. सिक्तकमुलु मिगुलनट्टुलुकाचिन गंजि मंदमुनु, सिक्तकमुलु गलदि पेययु नगुनु. चाला सिक्तमुलुगलदि कापुडुगंजि. अनఁगा यवागुवु अगुनु. इय्यदि पलचनगानगुनु. अयिदु रॆट्लनीटिलो अनఁगा ऎसरुतोवंडिन अन्नमनఁबडुनु. नालुगुरॆट्ल नीटिलो विलेपियगुनु. पदुनालुगुरॆट्ल युदकमुलो चेसिन मंद मगुनु. आरुरॆट्लनीटितो यवागु वगुनु. दुम्मुगलचोट वर्षमुकुरिसिन नॆट्लु अंबलि अनगा बुऱद यगुनो, अट्टुले श्लेष्ममु पॆఱिगिनचोट यवागुवुकूड वाडिनचो नय्यदि श्लेष्ममुनु वृद्धि नॊंदिंचुनदे यगुनु. मदात्ययरोगमुनंदुनु, नित्यमुनु मद्यमुनु द्रागुटयंदुनु, ग्रीष्मऋतुवु अनगा ज्येष्ठषाढमासमुललोनु पित्त, कफाधिक्यतवलन नगुज्वरमुलयंदुनु, ऊर्ध्वगतमगु रक्तपित्तमुनंदुनु, यवागुवु मेलु सेयदु. अनगा अपथ्यकारि यनिभावमु. असमयमुललो लाजपेललचेत दप्पि नापुट मंचिदि.

{ पित्तज्वरमुललोचेयఁदगिन पाचनविधानमु, अभिघातादुल यंदलि पथ्यविधानमु, मुद्गयूष आमलकयूषादुलु. }

श्लो. ज्वरापहैः फलरसैः युक्तं समधुशर्करं. 34. द्रवेणालोडिता स्तै स्स्युः तर्पणं लाजसक्तवः, श्रमोपवासानिलजे हितो नित्यं रसोदनः. 35. मुद्गयूषौदनश्चापि देयः कफसमुद्भवे, सएव सितया युक्तः शीतपित्तज्वरे हितः. 36. रक्तशाल्यादय श्शस्ताः पुराणाष्षष्टिकै स्सह, यवाग्वोदनलाजार्थे ज्वरितानां ज्वरापहाः. 37. मुद्गामलकयूषस्तु वातपित्तात्मके हितः, ह्रस्वमूलकयूषस्तु कफवातात्मिके हितः. 38. निम्बमूलकयूषस्तु हितः पित्तकफात्मिके, मुद्गान् मसूरां श्चणकान् कुलत्थां श्च ^2ढकानपि. 39. आहारकाले ^3यूषार्थं ज्वरिताय प्रदापयेत्,

---

^1 'मदात्यये' अनि कोन्निप्रतुल पाठमु.
^2 'मुकुष्ठकान्' अनिकूढ पाठमुन्नदि यट.
^3 यूषार्थे.

8 చక్రదత్త—౧. జ్వరాధికారము.

పటోలపత్రం వార్తాకం కులకం కారవేల్లకం. 40. కర్కోటకం పర్పట కం గోజిహ్వాం బాలమూలకం, పత్రం గుడూచ్యాః $^1$శ్శాకార్థం జ్వరితా య ప్రదాపయేత్. 41 జ్వరితో హితమశ్నీయాద్యద్యప్యస్యారుచిర్భ వేత్, అన్నకాలేహ్యభుంజానః క్షీయతే $^2$మ్రియతే౭పిచ. 42.

జ్వరమును హరించు ఫలరసములతో, తేనెను కండచక్కెరను కలిపినదియు ను, ద్రవపదార్థములచేత చక్కఁగాఁ గలియఁబెట్టఁబడినదియు నగు లాజసత్తువును ఈయవలయును. ఇదియే తర్పణమని చెప్పఁబడును. బలికను ఉపవాసములుచేయు టను వాతప్రకోపమువలనను గలుగుజ్వరములయందు జఠరాగ్నియున్నచో మాంస రసమునకలిపిన అన్నము హితకరమై యుండును.

కఫజ్వరములలో పెసరకట్టు (అనగా పలచని పెసరపప్పుపైనీరు) గలిపి బియ్య మును పులగముగా వండి తినుట చాలమంచిది. చక్కెరతో గలిపినచో నీగంజియే పి త్తితజ్వరములలో మేలు కలుఁగజేయును. గంజి, అన్నము, పేలాలు మొదలగు వానిని చేయుటకు, యెఱ్ఱనిబియ్యము మున్నగునవి ప్రాతవియగు షష్టికధాన్యమును [అనగా నా ల్లైలకు పండుధాన్యమును] కలిపి యుపయోగించినయెడల మిక్కిలి శ్రేష్ఠము. హిందుస్థా నీ వారు నెలలపండుధాన్యమును "సాఠీచావల్” అని యందురు. ఇవి జ్వరమును హరిం చును. పెసరపప్పు, ఉసిరికపొట్టు వీటితో చేయఁబడిన యూషము, అనగా వీటితో చేసినకట్టు వాతపిత్తజ్వరములలో మిక్కిలి హితమును గలుఁగజేయును. దీనినే ముద్గా మలక యూషమనియు నందరు.

లఘుపంచమూలములతో చేసిన యూషము కఫవాతజ్వరములయందు మిక్కిలి హితమును గలుఁగఁజేయును. వేపవేళ్లతోచేసిన యూషము పిత్తజ్వరములలో హితకర మగును. జ్వరపడినవానికి, పెసరపప్పు, పిల్లిపెసరపప్పు, సెనగపప్పు, ఉలవపప్పు, కంది పప్పు మున్నగువానిచేతను యూషమును సిద్ధముచేసి ఆహారమును తీసికొనుసమయ ముల నిచ్చుచుండవలయును. ఇవి జ్వరమువచ్చినవానికి ముఖ్యముగా ఆహారకాలముల లో యూషములకై యుపయోగించుచుండవలయును.

పొట్లఆకులు, శ్వేతవంకాయ, కాకరకాయలు, ఆఁగారకాయలు, పొట్లకాయ పర్పాటకము, ఎద్దునాలుకచెట్టు, చిన్నముల్లంగి, తిప్పతీగెఆకులు మొదలగువానిని జ్వరపీడితునకు శాకపదార్థములుగా నుపయోగింపవలెను. జ్వరమువచ్చినవానికి ఆహార సేవనకాలమందు ఏవస్తువులును హితములుగా నుండవు. అయినప్పటికిని హితవైనపదా

---

$^1$ శ్శాకార్థే. $^2$ మ్రియతేథవా.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. ९

...ర్థములను హితవుచేసికొని భక్షించుచుండవలయును. జ్వరపీడితుఁడు ఆహారముగా నే వస్తువులను తీసికొనకున్నయెడల క్షీణుఁడై దుర్బలుండగును. ఒక్కొక్కప్పు డిట్టికారణములచేత చచ్చిపోవుటయును కలదు, కావున రోగి హితవైనంతవట్టునకు మెల్లగా భోజనము చేయుచుండవలయును.

[అన్నము మున్నగువానిని సేవించుటలో కలుగు నరుచిని పోఁగొట్టు లేహాదులు; జ్వరభేదములు; ఆమజ్వరములందు ఔషధను సేవింపరాదనుట; పక్వజ్వరలక్షణము.]

श्लो. अरुचौ मातुलुङ्गस्य केसरं साज्यसैन्धवम्,
धात्रीद्राक्षासितानां वा कल्क मास्येन धार्यताम्। ४३।
सातत्यात्स्वाद्यभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्व मागतम्,
कल्पनाविधिभि स्तैस्तैः प्रियत्वं गमये त्तुनः। ४४।
ज्वरितं ज्वरमुक्तं वा दिनान्ते भोजये ल्लघु,
श्लेष्मक्षये विवृद्धोष्मा बलवा ननल स्तदा। ४५।
गुर्वभिष्यन्द्य काले च ज्वरी नाद्या त्कथञ्चन,
नहि तस्या हितं भुक्तमायुषे वा सुखाय वा। ४६।
लङ्घनं स्वेदनं चाथ यवाग्व स्तिक्तको रसः,
पाचनान्यविपक्वानां दोषाणां तरुणे ज्वरे। ४७।
असप्तररात्रं तरुणं ज्वर माहु र्मनीषिणः,
मध्यं द्वादशरात्रं तु पुराणं मत उत्तरम्। ४८।
पाचनं शमनीयं वा कषायं पाययेत्तु तं,
ज्वरितं षडहोऽतीते लघ्वन्न प्रतिभोजितम्। ४९।
सप्ताहात्परतोऽस्तब्धे सामेस्यात्पाचनं ज्वरे,
निरामे शमनं स्तब्धे सामे नौषध माचरेत्। ५०।
लालाप्रसेको हृल्लास हृदयाशुद्ध्यरोचकाः,
तन्द्राऽलस्याविपाकस्य वैरस्यं गुरुगात्रता। ५१।
क्षुन्नाशो बहुमूत्रत्वं स्तब्धता बलवा ज्ज्वरः,
आमज్వరस्य लिङ्गानि न दद्या त्तत्र भेषजम्। ५२।
भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम्,
मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च। ५३।
पक्वं दोषं विजानीया ज्ज्वरे देयं त दौषधम्।

రోగికి అన్నమునం దరుచి కలిగినయెడల మాదిఫలపు కింజల్కములును, నేయి, సైంధవలవణము వీనినిగాని; ఉసిరిక, ద్రాక్ష, చక్కెర వీనినిగాని కల్కముచేసి నోటిలో నుంపవలసినది. ఎప్పుడును ఎడతెగక పథ్యముచేయుటవలనగాని, ఆకలి లేకపోవు
2

10 చక్రదత్త — ౧. జ్వరాధికారము.

టవలనఁ గాని, కలిగిన పథ్యవస్తువులపై నగునరుచిని అనేక విధములగు నుపపానాదుల చేత పోఁగొట్టవలయును. జ్వరము వచ్చినవానికిగాని, జ్వరము విడిచిపోయినవానికిగాని సాయంకాలమునందే లఘుభోజనమును పెట్టవలయును. శ్లేష్మము క్షయించుటచేత వేడి యధిక మగును. దానివలన జఠరాగ్ని పెంపొందును. నియమములేకుండ జ్వరితుఁడు గురుపదార్థములను, ప్రవర్తులఁ గలుగఁజేయు పదార్థ లను భుజింపరాదు. అట్టివానిని భుజించుట ఆయుష్యమునకును, సుఖమునకును, మంచికొఱకును కాదు.

లంఘనముచేయుట, ఆవిరిపట్టుట, గంజి, చేదగుకషాయములు నివి పక్వము గాని యన్నివిధములగు జ్వరములను పక్వము చేయును. వరుసగా నేడురాత్రులవఱకు వచ్చెడి జ్వరమును తరుణజ్వరమని పండితులు చెప్పెదరు. ఇట్లే పండ్రెండురాత్రులవఱకు వచ్చెడిదానిని మధ్యమజ్వర మనియెదరు. ఇంతకంటె నధికముగా వచ్చెడిజ్వరమును పురాణజ్వరమునుగా చెప్పెదరు.

జ్వరముగలవాఁడు పాచనమును శమనమును చేయు కషాయమును త్రాగవలయును. ఆరురోజులు గడచిపోయిన పిమ్మట లఘువగు నన్నమును భుజింపవలయును. ఏడురోజుల పైన సాధారణములగు నామజ్వరములయందు పాచనము చేయుటయును, ఆమరహితమగు జ్వరములలో శమనముచేయుటయును, తీక్ష్ణమగు నామజ్వరములలో ఔషధమునే ఈయకుండుటయు నుత్తమము. ముఖము ఎఱ్ఱబాఱుట, ఉమ్మిన కషాయపురంగుగావచ్చుట, హృదయము నిర్మలముగానుండకుండుట, రుచిపుట్టకుండుట, తంద్రాద్యస్యములు కలుగుట, దోషములు పక్వములు గాకయుండుట, నోటినుండి ఉమ్మి యెక్కువగా నుండుట, దేహము బరువుగా నుండుట, ఆకలిలేకపోవుట, మూత్ర మెక్కువగా స్రవించుట, జ్వరముగల రోగి బలవంతుఁడుగానుండుట ఇయ్యది ఆమజ్వరలక్షణములు కావున నిట్టియెడ నౌషధము నీయరాదు. ఆమజ్వరరోగుల కీయఁబడిన యౌషధము మఱల జ్వరమును ప్రకాశింపఁజేయును. జ్వరము తగ్గుకొలఁదిని, దేహము చులకనగుకొలఁదిని, మలము వెడలుకొలఁదిని దోషము పక్వమైనట్టులు తెలిసికొని అప్పుడు ఔషధము నీయవలయును.

[త్రిదోషజ్వరార్థము పాచనకషాయము; శోధన చేయఁదగినవారు; స్త్రీలు పిల్లలు ఔషధమును సేవించుటలో గమనింపఁదగినవిధి; ఔషధము జీర్ణించినట్లు తెలిసికొనుగుర్తులు; అట్లే జీర్ణింపనిగుర్తులు; జీర్ణింపకముందు ఆహారాదులు సేవించినయెడల వచ్చు ప్రమాదములు; స్త్రీ బాలవృద్ధులు ఔషధమును సేవించురీతి.]

శ్లో. నాగరం దేవకాష్ఠం చ ధాన్యాకం బృహతీద్వయమ్, దద్యా త్పాచనకం పూర్వం జ్వరితాయ జ్వరాపహమ్. 54. పీతాంబు

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 11

ర్లంఘితః క్షీణః $^1$జీర్ణి భుక్తః పిపాసితః, న పిబేదౌషధం జంతుః సంశోధన మథేతదత్. 55.

వీర్యాధికం భవతి భేషజ మన్నహీనం హన్యాత్తదామయ మసంశయ మాశుచైవ, తద్బాలవృద్ధయువతీమృదుభిశ్చ పీతం, గ్లానిం పరాం నయతి చాశు బలక్షయం చ. 56.

అనులోమోఽనిలస్స్వాస్థ్యం క్షుత్తృష్ణాసుమనస్కతా, లఘుత్వమింద్రియోద్గారశుద్ధిర్జీర్ణౌషధాకృతిః. 57.

క్లమో దాహోంగసదనం భ్రమో మూర్ఛా శిరోరుజా, అరతిర్బలహానిశ్చ సావశేషౌషధాకృతిః. 58.

ఔషధశేషే భుక్తం పీతం చ తథౌషధం సశేషేఽన్నే, ప్రకరోతి గదోపశమః ప్రకోపయత్యన్యరోగాంశ్చ. 59.

శీఘ్రం విపాక ముపయాతి బలం న హింస్యాదన్నావృతం నచ ముహు ర్వదనా న్నిరేతి, ప్రాగ్భుక్తసేవిత మథౌషధ మేతదేవ దద్యాచ్చ వృద్ధ శిశు భీరు వరాంగనాభ్యః. 60.

అన్నివిధములగు జ్వరములకును, శొంతి, దేవదారు, ధనియములు, పెద్దములక, చిన్నములక అనుబృహతీద్వయంగల రెండువిధములనుతెచ్చి నీటితో కాచిన కషాయమును పాచనమునకై జ్వరితున కీయవలయును. ఇయ్యది జ్వరమును పోగొట్టును. నీటిని త్రాగినవాఁడును, లంఘనముచేసినవాఁడును, దప్పిగొని యున్నవాఁడును, కృశించినవాఁడును, అజీర్ణరోగీయును, భుజించినవాఁడును, ఔషధమునుగాని, ఇతరవిధమగు శోధనను గాని సేవింపరాదు.

అన్నములేని యౌషధము పరాక్రమవంత మగును. ఇట్టియౌషధ మాతురును చంపివైచును. సందేహము వలదు. కావున పిల్లలు, వృద్ధులు, యౌవనవతు లగు స్త్రీలు, మృదుశరీరులు మున్నగువా రౌషధమును అన్నములేక సేవించిన బడలిక నొందుదురు. శీఘ్రముగా బలమును నశించును. ఈవిషయమున సందేహము బొత్తుగా వలదు.

అనుకూలముగా వాయువువెడలుట, స్వస్థుఁడై యుండుట, ఆఁకలి దప్పికం గలిగియుండుట, మనస్సు నిర్మలముగానుండుట, శరీరము తేలికగా నుండుట, ఇంద్రియములు కలుషితములుగాక ప్రసన్నములై యుండుట, త్రేపులు రాకుండుట మున్నగునవి జీర్ణౌషధునకు అనఁగా నౌషధము జీర్ణించినవానికి లక్షణములు. వాఁడెబాఱుట, ఆయాసమునొందుట, దప్పిగొనియుండుట, కాళ్లుచేతులు మొదలగు నవయవములు లాగుచుండుట, భ్రమకమ్ముట, మూర్ఛిల్లుట, తలనొప్పి, అసహ్యము, అరుచి మున్నగునవి, మనోవ్యాకులము అనునీయవి కలయప్పుడు, ఔషధము జీర్ణముకాక శేషించియున్న దని తెలిసికొనవలయును.

---

1 'జీర్ణో' అనికూడ పాఠమున్నది.

12 चक्रदत्त—१. ज्वराधिकारमु.

औषधमु पूर्णमुगा जीर्णिम्पकमुन्दु तिनिनयन्नमुनु, त्रागिननीरुनु, आविधमुगाने अन्नमु सम्पूर्णमुगा जीर्णिम्पक मुन्दु तीसिकोनिन यौषधमुनु, रोगमुनु शान्ति नोन्दिम्पदु. पैगा निदि इंकनु इतररोगमुलनु पुट्टिंचुनु. अन्नावृतमैन यौषधमु, अनఁगा अन्नमु चक्कఁगा जीर्णमैनपिम्मट दानितो इमिडिकबोन्दिनदैनचो अट्टिऔषधमु त्वरगा पक्वमै जीर्णिंचुनु. बलमुनु नशिम्पनीयदु. नोटिनुण्डि माटिमाटिकि वेल्लिरादु. ईपैनि चेप्पियुन्न तेఱఁगुन यौषधमुनु साधारणमुगा वैद्युलु मुदुसलिवारिकि, पिल्ललकु, भयस्वभावमु गलवारिकि, सौन्दर्यवतुलगु नारीमणुलकुनु ईयवलयुनु.

{ औषधमुनु सेविंचुनप्पुडु गमनिम्पवलसिन मात्रापरिणाममु; क्वाथादि औषधमुल विषयमुलोगल परिमाणमु, कषायविषयमुन वैद्युल परिभाषा. }

श्लो. मात्राया नास्त्यवस्थानां दोषमग्निं बलं वयः ।
व्याधिं द्रव्यं च कोष्ठं च वीक्ष्य मात्रां प्रयोजयेत् ॥ ६१ ॥
उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिश्शाक्षैश्च मध्यमे । जघन्यस्य
पलार्धेन स्नेहक्वाथौषधेषु च ॥ ६२ ॥ कर्षादातु पलं यावद्द-
द्यात् षोडशिकं जलं । ततस्तु कुडपं यावत् तोयमष्टगुणं
पिबेत् ॥ ६३ ॥ क्वाथ्यद्रव्यपले कुर्यात्प्रस्थार्थं पादशेषितम् ॥

रोगुलकु औषधमु निच्चुनप्पुडु साधारणमुगा मात्रल निंतंतलुगा नित्वु ईयवलयु ननु साधारणमुगा नियममु लेदु. कानि वैद्युडगुवाडु, रोगिकिंगल दोषमुनु बलमुनु वयस्सुनु व्याधिनि औषधमुनु जठरकोष्ठमुनु चक्कఁगा बरीक्षिंचि तदनुसारमुगा नौषधमात्रलclinical నుపయోగింపవలయును. तैलसुकल्कमु मुन्नगुवानि नुपयोगिंचुनप्पुडु उत्तममगुमात्र (अनఁगाजठराग्निकलवानिकिच्चेडि मात्र) पलप्रमाण मुण्डवलयुनु. मध्यममु मूఁडुकर्षमुल परिमाणमुन नुण्डवलयुनु. अंतकंटे दक्कुव परिमाणमुगल मात्र यन्निटिकंटे नधममु अनेदरु. स्नेहकषायमुलఁ दयारुचेयुटो ओककर्षमु मोदलुकोनि पल प्रमाणमुवरकु गलवानिकि, पदियारुरेत्ल नीटिनि चेर्पवलयुनु. पलमु मोदलुकोनि कुडपमुवरकु गलवानिकि नेनिमिदिरेत्लु उदकमुनु चेर्चवलयुनु. कल्कमुलु मुन्नगु प्रत्येक क्वाथादुलयन्दु ओकपलमौ यौषधमुनकु प्रस्थपरिमाणमु नीटिलो पक्वमुचेसि नाल्गवभागमु नीरु मिगुलुनट्लु चेयवलयुनु. (दीनिने पादावशेष विधि यनि यन्दुरु.)

आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. 13

पलपरिमाणविषयमुन चरकादुल मतभेदमुलु.

श्लो. द्वात्रिंशन्माषकैराषश्चरकस्यतु तैः पलम्। 64।
अष्टचत्वारिंशता स्या त्सुश्रुतस्य तु माषकैः, द्वादशभि र्धान्यामाषै श्चतुष्षष्ट्यातु तैः पलम्। 65।
एतच्च तुलितं पंचरक्तिमाषात्मकं पलम्, चरकार्थपलोन्मानं चरके दशरक्तिकैः। 66।
माषैः पलं चतुष्षष्ट्या यद्भवेत् तत्प्रेरितं, तस्मा त्पलं चतुष्षष्ट्या माषकै रथरक्तिकैः। 67।
चरकानुमतं वैद्यै श्चिकित्सा सूपयुज्यते।

चरकमहामुनि मतेऽनुसारमुगा मुप्पदि रॆंडु माषमुल [मिनपगिंजल] यॆत्तु ऒक माषमगुनु. 48 माषमुलयॆत्तु पल मगुनु. इतनिमतमुन नॊकपलमुनकु पदि रक्तिकलनियंदुरु. सुश्रुतुनि मतानुसारमु 12 माषमुलयॆत्तु माषमुनु 64 माषमुलयॆत्तु पलमगुनु. ईमतमुन पलमनఁगा (अनगा 5 रतुल [रक्तिकुलु] यॆत्तु गलदि) पलमगुनु. इय्यदि अनఁगा सुश्रुतुनियॆ दरक्तिकुलु, चरकमुनि यर्थपलमुनकु समानमु. पदि रतुलु माषमनि यंदुरु. 64 माषमुल चेतनगुपलमे इच्चट ग्रहिंपఁबडुनु. वैद्युलु चरकुनि मतानुसारमुगने चिकित्सलयं... पलादिपरिमाणमुलनु उपयोगिंचुचुन्नारु.

{वातज्वरमुनकु चिकित्सलु; बिल्वादिपंचमूलकषायमु; नेलवेमुकषायमु; रास्नादिकषायमु; पिप्पलादिकषायमुलु; द्राक्षादिक्वाथमु.}

श्लो. बिल्वादिपंचमूलस्य क्वाथस्स्याद्वातके ज्वरे। 68।
पाचनः पिप्पलीमूलंगुडूची विश्वजोधवा, किराताब्द्दामृतोदीच्यबृहतीद्वय गोक्षुरैः। 69।
सस्थिराकलशीविश्वैः क्वाथो वातज्वरापहः, रास्ना वृक्षादनी दारु सरलं शैलवालुकम्। 70।
कषायश्शर्कराक्षौद्रयुक्तो वातज्वरापहः, प्रक्षेपः पादिकः क्वाथात्स्नेहे कल्कसमो मतः। 71।
परिभाषामिमामन्थे प्रक्षेपॊऽप्युचिरे यथा, कर्ष चूर्णस्य कल्कस्यगुटिकानांच सर्वशः। 72।
द्रव्यशुक्त्या सलेढव्यः पातव्यश्चतुर्द्रवैः, मात्राक्षौद्रघृतादीनां स्नेहे क्वाथेषु चूर्णवत्। 73।
बिल्वादिपंचमूलीच गुडूच्यामलके तथा, कुस्तुंबुरुसमोह्येष कषायो वातिके ज्व-

14 చక్రదత్త — ౧. జ్వరాధికారము.

శ్లో. 74. పిప్పలీ శారివా ద్రాక్షా శతపుష్పా హరేణుభిః, కృతః కషాయ స్సగుడో హన్యాత్పవనజం జ్వరమ్. 75. గుడూచీ శారివా ద్రాక్షా శతపుష్పా పునర్నవా, సగుడోఽయం కషాయ స్స్యాత్ వాతజ్వరవినాశనః. 76. ద్రాక్షా గుడూచీ కాశ్మర్యం త్రాయమాణా స్వశారిగాః, నిష్క్వాథ్య సగుడం క్వాథం పిబే ద్వాతజ్వరాపహమ్. 77. శతావరీ గుడూచీభ్యాం సర్వసో యంత్రపీడితః, గుడప్రగాఢ శ్శమయేత్ సద్యోఽనిలకృతం జ్వరమ్. 78.

బిల్వాది పంచమూలములు వీటికషాయమును గాని, వాతజ్వరితుల కీయవలయును. లేనిచో పిప్పలీమూలము, తిప్పతీగె శొంఠితో చేసిన కషాయమునైన నిచ్చినచో వాతజ్వరములు పక్వము లగును. నేలవేము, తుంగముస్తలు, తిప్పతీగె, కులువేరు, పెద్దములక, చిన్నములక, విరుగుడుపల్లేరు, నయ్యారుపాపన్న, కొలపొన్న, శొంతి వీటికషాయము (అనఁగా వీటిని సమభాగములుగ వేసి చేసినకషాయము) వాతజ్వరములను నాశనము చేయును.

సన్నరాష్ట్రీము, బదనిక, సరళ దేవదారు, ఏలకులు, కూతురుబుడమ వీనిని సమభాగములుగా వేసి కషాయముగా గాచి తేనెతోను, చక్కెరతోను కలిపి పుచ్చుకొనిన వాతజ్వరములు నిర్మూలములగును. కల్కమైనయెడల నివి (అనఁగా శర్కర, తేనె మొదలగునవి) నాల్గవభాగమును కలుపవలయును. తైలమునందు సమానభాగమును వేయవలయును. ఈ తైలమును చేయుటయందు చెప్పినట్లు క్రింద చూపించుచున్నాము. చూర్ణము, కల్కము, మాత్రలు, గుటికలు చేయునప్పుడు పలప్రమాణము మాత్రమే శర్కర, తేనె సమముగా చేర్చవలెను. ఇట్లే పాకవిధిలో చిక్కగాచేయు నెడల ద్రవమునకు రెట్టింపుగను, ఇంకను ద్రవరూపముగ జేయు నెడల నాల్గురెట్లును నీటిని చేర్చవలయును.

తేనె, నేయి మొదలగువానివిషయములో మాత్ర ప్రమాణ మెట్లనఁగా: చనురులో చూర్ణమువలె సమముగా చేర్చుటయుత్తమము. బిల్వము మొదలుగాగల పంచమూలములు వీనికే గురుపచమూలములని పేరు. తిప్పతీగె, ఉసిరిక, కొత్తిమరలు వీనిని అన్నిఁటిని సమానభాగములుగా వైచి కాచిన కషాయము వాతజ్వరమును పోఁగొట్టఁగలదు. పిప్పళ్లు, సుగంధపాల, ద్రాక్ష, సదాప, రేణుకయను గంధద్రవ్యము, సోపు వీట్ల తోటికాఁచఁబడిన కషాయమునందు బెల్లముగలిపి త్రాగినయెడల వాతజ్వరములు నశించిపోవును.