चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Chakradatta Hindi
महामहोपाध्याय चक्रपाणिदत्त द्वारा
स्रोत: Chakradatta Chikitsa Sangraha with Hindi Commentary (उद्गम)
34 | चक्रदत्त — १. ज्वराधिकारमु.
मधुपिष्ट्या, लेपये त्कच्छ्रुतं चास्यं सन्निपातात्तिके ज्वरे. १९३. काकजंघा जटा निद्रां जनये च्छिरसि स्थिता, सन्निपाते प्रकंपं तु प्रलपंतं न बृंहयेत्. १९४. तृष्णादाहाभिभूतेऽपि न दद्या च्छीतलं जलम्, सन्निपातज्वरस्यांते कर्णमूले सुदारुणः. १९५. शोथ संजायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते, रक्तावसेचनैः पूर्वं सर्पिः पानैश्च तं जयेत्. १९६. प्रदेहैः कफपित्तघ्नैः वमनैः कलग्रहैः, गैरिकं पांशुजं शुंठी वचा कटुक कांजिकैः. १९७. कर्णशोथहरो लेप स्सन्निपातज्वरे भृशम्, कुलुत्थ कट्फले शुंठी कारवी च समांशकैः. १९८. सुखोष्णै र्लेपनं कार्यं कर्णमूले मुहुर्मुहुः.
आन्ध्रटीका (तेलुगु विवरण)
सन्निपातमुनं दुपयोगिंपंदगिन त्रिवृदादिकषायमुलु:— तेल्ल तेगड पालसमुद्रमु त्रिफलमुलु कटुकरोहिणी रेलचेक्क वीटितो सिद्धमुंजेयंबडिन कषायमुनंदु यवक्षारमुनु कलिपि त्रागिनयेडल नन्निविधमुलगु ज्वरमुलु नशिंचुनु. तलनोप्पि तग्गिपोवुनु. त्रिदोषमुल प्रकोपमुचेतं बुट्टिन ज्वरमुनंदु मिगुल चेमट पुट्टुचुन्नट्टयिन वेयिंचिन उलवलनु चूर्णमुचेसि रुद्दवलयुनु. नालुक मोद्दुवले मुद्गगट्टुकोनिपोयिनट्टयिन सैंधवलवणमु शोंठि मिरियमुलु पुल्लप्रब्बलि वीटिरसमुचे लेपनमु चेयवलयुनु. मिक्किली एंडिपोयिननु अतिगा पगिलीयुन्ननु अट्तिनालुककु तेनेलो द्राक्षनूरि चेतिलोनकलिपि सन्निपातज्वरमन्नप्पुडु लेपनमु चेयवलयुनु. काकजंघुवेरु दंचि दानिनि तलपैनि वेसि कट्टिनयेडल निद्रनु पुट्टिंचुनु. सन्निपातज्वरमुचेत वडकुचुन्नवानिनि नोटिकिवच्चुचुन्नट्टुलु प्रेलुवानिनि पलुकरिंपगूडदु. अतिदाहमु, पानेच्छ वीटितो दपिंचुचुन्नप्पटिकी निट्टिगिरिकि चल्लनि नीटि नीयरादु. सन्निपातज्वरमु वच्चि चिवरिदशलोनुन्नप्पुडु चेविदग्गఱ नॊकविधमगु शोथ पुट्टुनु. अट्तिशोथ पुट्टिनवारिलो नेक्कडनो यॊक्कडे नूटिकि कोटिकि ब्रदकुनु.
रक्तमुनु वेडिंचुटचेतनु, पिप्पल्यादिघृतमु पुच्चुकोनुटचेतनु गानि कफपित्तमुल नणचिमेयगल प्रलेपनलचेतनु, वांतुलचेतनु, अट्तिपदार्थमुलनु भुजिंचुटचेतनु अट्तिशोधनु जयिंपवलयुनु. काविरायि, शोंठि, अन्नभेदि, वस, कटुकरोहिणी वीटिनि कांजीनील्लतो नूरी लेपनचेसिनयॊडल सन्निपातज्वरमुललो वच्चु कर्णशोधन मतीतित्वरगा पोगॊट्टुनु. उलवलु, नेलगुम्मुडु, नल्लजीरकऱ्ఱ वीटिनि
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 35
సమానభాగములను తీసికొని నీటితో నూరి కొద్దిగా వెచ్చజేసి చెవిగూబదగ్గఱ మాటి మాటికి పట్టువేయుచుండవలయును. ఇంతటితో సన్నిపాతజ్వరములకు చేయవలసిన చికిత్సలు ముగిసినవి.
జీర్ణజ్వరచికిత్స; నిదిగ్ధికా క్వాథము.
శ్లో. నిదిగ్ధికా నాగరకామృతానాం క్వాథం పిబేన్నిశ్రితపిప్పలీకమ్,
జీర్ణజ్వరారోచక కాసశూల శ్వాసాగ్నిమాన్ద్యాదిత పీనసేషు. 199.
హన్త్యూర్ధ్వగామయం ప్రాయః సాయం తేనోపయుజ్యతే,
పిప్పలీచూర్ణసంయుక్తః క్వాథ శ్ఛిన్నరుహోద్భవః. 200.
జీర్ణజ్వరకఫధ్వంసీ పంచమూలీకృతోఽథవా,
కాసాజీర్ణారుచిశ్వాస హృత్పాండుక్రిమిరోగనుత్. 201.
జీర్ణజ్వరేఽగ్నిసాదేచ శస్యతే గుడపిప్పలీ,
కళిఙ్గకాః పటోలస్య పత్రం కటుకరోహిణీ. 202.
పటోలం శారివా ముస్తం పాఠా కటుకరోహిణీ,
నింబ పటోలం త్రిఫలా మృద్వీకా ముస్తవత్సకా. 203.
కిరాతతిక్త మమృతా చందనం విశ్వభేషజమ్,
గుడూచ్యామలకం ముస్త మర్ధశ్లోకసమాపనాః. 204.
కషాయా శ్శమయన్త్యాశు పంచ పంచవిధాఞ్ జ్వరాన్,
సంతతం సతతాన్యేద్యు స్తృతీయకచతుర్థకాన్. 205.
గుడ ప్రగాఢాం త్రిఫలాం పిబేద్వా విషమార్దితః,
దీర్ఘపత్రిక కర్ణాఖ్యం నేత్రం ఖదిరసంయుతమ్. 206.
తాంబూలై స్తద్దినే భుక్తం ప్రాత ర్విషమనాశనమ్,
గుడూచీ ముస్త ధాత్రీణాం కషాయం వా సమాక్షికం. 207.
వాకుడువేళ్ళు, శొంఠి, తిప్పతీగె వీనినికషాయములో పిప్పళ్లచూర్ణముకలిపి త్రాగిన పురాణజ్వరము, అరోచకము, దగ్గు, శూల, శ్వాసము, అగ్నిమాంద్యము, పీడ, పీనసరోగము మొదలగునవి నశించిపోవును. మరియును తఱుచుగా నీకషాయము ఊర్ధ్వవాయువులపై వ్యాపించినరోగమును పోగొట్టును. కావున దీనిని సాయంకాలమునందు పుచ్చుకొనుచుండవలయును.
తిప్పతీగెకషాయమునందు పిప్పళ్లపొడిని కలిపిగాని, లేక పంచమూలములతో చేసినకషాయమున పిప్పళ్లచూర్ణమును కలిపిగాని సేవించినయెడల జీర్ణ జ్వరములను, కఫమును మొదలంట నశింపంజేయఁగలదు. మరియును దగ్గు, అజీర్ణము, అన్నమునం దరుచి, శ్వాసము, తెల్లబారట (పాండురోగము), కృమిరోగము (అనఁగా నలిపురుగులు) ఈ మొదలగువానిని గూడను తప్పక నశింపఁజేయఁగలుగును. జీర్ణజ్వరము అనఁగా పురాణ
36 చక్రదత్త—౧. జ్వరాధికారము.
జ్వరములయందును, అగ్నిమాంద్యమునందును బెల్లముతోఁ గలిపినపిప్పలిచూర్ణమును సేవించుట చాల యుత్తమము.
(1) కొడిసెపాలవిత్తులు చేదుపొట్లఆకు వీనిని గాని, సుగంధపాల కటుకరోహిణి. (2) చేదుపొట్ల, శారివ, తుంగముస్తలు, విషబొద్ది, కటుకరోహిణి వీనినిగాని. (3) వేప, చేదుపొట్ల, త్రిఫలములు, ద్రాక్ష, తుంగముస్తలు, చెంగల్వకోష్టు వీనినిగాని, (4) నేలవేము, తిప్పతీగె, రక్తచందనము, శొంతి. (5) తిప్పతీగె, ఉసిరిక, తుంగగడ్డలు ఇట్లు సగముసగము శ్లోకములలో చెప్పఁబడిన అయిదురకముల వస్తువులను కషాయము పెట్టి సేవించిన అయిదువిధములగు జ్వరములను అతిశీఘ్రముగా శాంతింపజేయఁగలవు.
(1) ప్రతిదినము వచ్చెడిజ్వరము (దీనినే ఆహనిక మనియెదరు.) (2) విడువక వచ్చుచుండెడి జ్వరము. (3) దినముమార్చి దినమువచ్చుచుండెడి జ్వరము. (4) మూడు రోజులకొకసారి వచ్చుచుండెడి జ్వరము, చాతుర్థికజ్వరము, (5) అయిదేసి రోజులకొకమారు వచ్చుచుండెడి జ్వరము అని విషమజ్వరము లయిదువిధములుగా నున్నవి. ఇట్టి విషమజ్వరములచే పీడింపఁబడుచున్న మనుష్యుఁడు బెల్లముఁగలిపిన త్రిఫలముల కషాయమును త్రాగవలయును.
ముల్లంగి, లవంగపుపట్ట, కాచు వీనిని తాంబూలములో మాటుపెట్టికొని ప్రాతఃకాలములయందు భక్షించుచున్న యెడల ఇయ్యది విషమజ్వరములను పోఁగొట్టును. లేకపోయినచో తిప్పతీగ, తుంగముస్తల, ఉసిరికపప్పు వీటితో సిద్ధముచేయఁబడిన కషాయములో తేనెను కలిపికొని త్రాగినయెడల విషమజ్వరము తొలగిపోవును.
[విషమజ్వరమున ముస్తాదికషాయము, అజాజీకల్పము, రసోనాతైలము, ఘృతపాకములు, పేయములు, విషమజ్వరారంభచికిత్స, నీల్యాదికషాయము, మాంసాద్యాహారములు, చాతుర్థికనుల కామ్లాటజము, అంజనక్రియలు, ధూపములు, నస్యములు మున్నగునవి.]
శ్లో. ముస్తామలకగూడూచీ విశ్వౌషధ కంటకారికాక్వాథః, పీతస్సకణాచూర్ణః సమధుర్విషమజ్వరం హంతి. 208. మహౌషధామృతాముస్త చందనోశీరధాన్యకైః, క్వాథ స్తృతీయం హంతి శర్కరామధుయోజితః. 209. వాసాధాత్రీస్థిరాదారుపథ్యానాగరసాధితః, సితామధుయుతః క్వాథః చాతుర్థికనివారణః. 210. మధునా సర్వజ్వరనుత్ శేఫాలీదలజోరసః, అజాజీగుడసంయుక్తా విషమజ్వరనాశినీ. 211. అగ్నిసాదం జయే త్సమ్యక్ వాతరోగాంశ్చ నాశయేత్. రసోనకల్కం తిల
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 37
తైలమిశ్రం యోఽశ్నాతి నిత్యంవిషమజ్వరార్తః 212. విముచ్యతేఽసౌ త్వచిరాజ్జ్వరేణ వాతామయైశ్చాపి సుఘోరరూపైః, ప్రాతఃప్రాతస్ససర్పిర్వా రసానముపయోజయేత్ .213. పిప్పలీంవర్ధమానాంవా పిబేత్ క్షీరరసాశనః, షట్పలం వా పిబేత్సర్పిః పథ్యాం వా మధునా పిబేత్. 214. పయసైలం ఘృతంచైవ విదారీక్ష్వురసం మధు, సంచూర్ణ్య పాయయేదేత ద్విషమజ్వరనాశనమ్. 215. పయసా వృషదంశస్య శకృ ద్వేగాగమే పిబేత్, [పిప్పలీశర్కరాక్షౌద్రం ఘృతంతైలం యథాబలం, ఛాగేన మధితం పేయం విషమజ్వర నాశనం.] వృషస్య దధిమండేన సురయావా ససైంధవం. 216. నీలినీ ముజగంధాంచ త్రివృతాం కటురోహిణీం, పిబేజ్జ్వరస్యాగమనే స్నేహస్వేదోపపాదితః. 217. సురాం సమండాం పానార్థే భక్ష్యార్థే చరణాయుధాన్, తిత్తిరీంశ్చ మయూరాంశ్చ ప్రయుంజ్యా ద్విషమజ్వరే. 218. అల్పోదకే సహస్రేణ ద్రవేణ సుకృతం పిబేత్, పేయాం ఘృతప్లుతాం జంతుః చాతుర్థికహరాం త్ర్యహం. 219. సైంధవం పిప్పలీనాంచ తండులాంశ్చ మనశ్శిలాః, నేత్రాంజనం తైలపిష్టం విషమజ్వరనాశనం. 220. వ్యాఘ్రీ రసా హింగుసమా నస్యం తద్వత్ససైంధవా, కృష్ణాంబరదృఢా బద్ధం గుగ్గులూలూకపుచ్ఛజః. 221. ధూపశ్చాతుర్థికం హంతి తమస్సుర్య ఇవోదితః, శిరీషపుష్పస్వరసో రజనీద్వయసంయుతః. 222. నస్యం సర్పిస్సమాయోగా చ్చాతుర్థికజ్వరం జయేత్, నస్యం చాతుర్థికం హంతి రసో వాగస్త్యపత్రజః. 223.
ముస్తకాదిగణమును చెప్పుచున్నారు, — తుంగముస్తలు, ఉసిరికపొట్టు, తిప్పతీగె, శొంఠి, వాకుడు వీటితో సిద్ధముచేయఁబడిన కషాయమును, పిప్పళ్ల చూర్ణమును, తేనెను కలిపి పుచ్చుకొనినయెడల విషమజ్వరము నశించిపోఁగలదు.
శొంఠి, తిప్పతీగె, తుంగముస్తలు, రక్తచందనము, వట్టివేళ్లు, ధనియములు వీటితో సిద్ధము చేయఁబడిన కషాయమునందు చక్కెరను, తేనెను కలిపి త్రాగినయెడల మూడురోజుల కొకతూరి వచ్చు విషమజ్వరము నశించిపోవును. అడ్డసరము, ఉసిరికపొట్టు, వట్టివేళ్లు, దేవదారుచెక్క, కరకకాయలు, శొంఠి, వీటితోటి సిద్ధముచేయఁ
[ ] ఈ కుండలీకరణములోని శ్లోకము నొత్తరాహులప్రతిలో గానరాదు.
38 చక్రదత్త—౧. జ్వరాధికారము.
బడిన కషాయముతో కలకండ, తేనెను కలిపి పుచ్చుకొనిన చాతుర్థికజ్వరములు మొదలంట నశించిపోవును.
నల్లవావిలియాకు రసమును తీసి దానిలో తేనెను కలిపి త్రాగినను కాని, లేక బెల్లమునందు జీలకఱ్ఱను పొడిగా నూరి కలిపి తినినగాని విషమజ్వరము నశించి పోఁగలదు. ఇయ్యది అగ్నిమాంద్యమును మొదలంట నశింపఁజేయును. మఱియును వాతరోగములనుకూడ శీఘ్రముగానే పోఁగొట్టఁగలుగును.
విషమజ్వరముచేత బాధపడుచుండెడివాడు తెల్లుల్లికల్కము, నూనెనుకలిపి ప్రతిదినమును తినుచున్నయెడల విషమజ్వరములును, అతిభయంకరములగు వాతరోగములును తొలఁగి దూరముగా పోవును. ఉదయమునందు ప్రతిదినము తెల్లుల్లికల్కమును నేతితో అద్దుకొని తినుచుండినయెడల కాని, పాలుత్రాగెడి యభ్యాసముగల, లేక, మాంసమును భుజించు నలవాటుగలిగిన విషమజ్వరరోగి పెద్దపిప్పళ్ల కషాయమునుగాని, ఆముదమునుగాని, నారుపలముల నేతినిత్రాగిఁగాని, అదియును లేకయున్నచో కరక్కాయలను తేనెతోకూడా నూరిగాని, పాలు, నూనె, నెయ్యి, నేలగుమ్ముడురసము, చెఱకురసము, తేనె, వీటిని నూరికొనిగాని త్రాగినయెడల విషమజ్వరములు నశించును.
పిప్పళ్లుచూర్ణము, కలకండ, తేనె, నేయి, పాలు వీటిని మంటిపాత్రలో పోసి బలముకొలంది చిలికి త్రాగినయెడల విషమజ్వరములను పోగొట్టును. విషమజ్వరం మతితీవ్రముగా వచ్చుచున్నయెడల ఎద్దుపేడ పాలలో కలిపికొని త్రాగవలయును. లేకపోయినయెడల ఎద్దుపేడను సైంధవలవణముతో కలిపి పెరుగునీటితోఁగాని, కల్లుతోఁగాని కలిపి త్రాగవలయును. సీలివేళ్లు, వావింటఆకు, తెల్లతెగడ, కటుకరోహిణి వీటితోచేయఁబడిన కషాయమును, చెమ్మటగలవానికి జ్వరమువచ్చినయెడల నీయవలయును.
త్రాగుటకు మజ్జిగకలిపిన కల్లును, తినుటకు కోడిమాంసమును ఇయ్యవలయును. తిత్తిరిపక్షి, నెమలి వీట్లలోయొక్క మాంసమును విషమజ్వరములలో నుపయోగింపవలయును. వేయిచింతాకులరసముతో పానకమును సిద్ధముచేసి నేతిని కలిపి మూఁడురోజులు పుచ్చుకొనినయెడల చాతుర్థికజ్వరములు నశించిపోవును.
సైంధవలవణము, పిప్పలిగింజలు, మణిశిల వీటిని నూనెతో నూరి కన్నులకు కాటుకగా నుపయోగించిన విషమజ్వరములు మొదలంట నశించును. వాఁకుడు, వస, ఇంగవ, సైంధవలవణము వీటిని తైలములో నూరి నస్యమునుగా నుపయోగించిన యెడల విషమజ్వరములు హరించిపోవును.
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 39
నల్లనిగుడ్డలో గుగ్గిలమును గుడ్లగూబయొక్క తోక ఈకలను కట్టి కాల్చి వేయం బడినధూపము సూర్యుఁడు చీకటిని పాఱదోలినట్టు చాతుర్థికజ్వరమును పోఁగొట్టును. దిరిసిన పూవులయొక్క రసమునందు పసుపును, మ్రానుపసుపును కలిసి నేతితో చేర్చి నస్యమునుగా నుపయోగించినయెడల చాతుర్థికజ్వరముల నణఁచివేయంఁగలదు. లేకపో యినయెడల, అవిశెఆకులను రసమును పిండి నస్యమునుగా నుపయోగించినను చాతుర్థి క జ్వరములను నశింపఁజేయును.
[జ్వరములకు అష్టాదశాంగధూపము; అపరాజితాధూపము తృతీయజ్వర ఏకాహిక సర్వజ్వరములకు చిటుకాలు; ఆగన్తుజ్వరమునకు తంత్రము మొదలగునవి.]
పలంకషా నింబపత్రం వచా కుష్ఠం హరీతకీ, సర్షపా స్సయవా స్సర్పిర్ధూపనం జ్వరనాశనమ్. 224. పురధ్యామవచా (?) సర్జ నింబార్కా గురుదారుభిః, సర్వజ్వరహరో ధూపఃకార్యోఽయమపరాజితః. 225. బై డాలంవా శకృద్వ్యోజ్యం వేపమానస్య ధూపనే, అపామార్గజటాకట్యాం లోహితైస్సప్తతం తుభిః. 226. బద్ధ్వా వారే రవే స్తూర్ణం జ్వరం హంతి తృతీయకమ్, కాకజంఘా బలా శ్యామా బ్రహ్మదండీ కృతాంజలిః. 227. పృష్నిపర్ణీ త్వపామార్గః తథా భృంగరజోత్తమః, ఏషాం మన్యతమం మూలం పుష్యేణోద్ధృత్య యత్నతః. 228. రక్తసూత్రేణ సంవేష్ట్య బద్ధ మైకాహికం జయేత్, మూలం జయంత్యా శ్శిరసా ధృతం సర్వజ్వరా పహమ్. 229. కర్మ సాధారణం జహ్యాత్ తృతీయః చతుర్థకౌ, ఆగంతు రనుబంధీ హి ప్రాయశో విషమే జ్వరే. 230.
గుగ్గిలము, వేపఆకులు, వస, చెంగల్వకోష్టు, కరక్కాయ బెరడు, ఆవాలు, తొడిసెపాలవిత్తులు, నేయి వీటితో వేయంబడిన ధూపము జ్వరమును నశింపఁజేయును. దీనినే అష్టాంగధూప మని చెప్పెదరు. గుగ్గిలము, కామంచిగడ్డి, (లేక, దవనము) వస, సర్జకంకెలు, వేపఆకు, జిల్లేడుఆకులు, అగురు, దేవదారుచెక్క వీటితో వేయఁబడిన ధూపము, అన్నివిధములగు జ్వరములను నశింపజేయును. దీనిని అపరాజితాధూప మని యనెదరు.
జ్వరముచే వణకుచున్న మనుష్యునికి పిల్లి పెంటికలను తెచ్చి ధూపమునుగా వే యవలయును. ఉత్తరేణు వేరును ఎఱ్ఱని నూలుపోగులతో గట్టి ఆదివారమునాఁడు తాయె తులాగున మొలలో గట్టినయెడల మూడుమూఁడు రోజులకు వచ్చు జ్వరములు శీఘ్రము
40 చక్రదత్త — ౧. జ్వరాధికారము.
గా నశించిపోవును. కాకిదొండ, ముత్తవపులగము, నీలి, బ్రహ్మదండి కోలపొన్న, ఉత్తరేణు, గుంటగలరాకు వీటిని పైరీతిగానే వీనిలో నేదైన నొకవేరును పుష్యనక్షత్రమున నూఁడ బెరికి ఎఱ్ఱనిదారముతో చుట్టి కట్టికొనినయెడల ఒక్కొక్కరోజున వచ్చెడి జ్వరములను అనఁగా నైకాహికజ్వరములను అణచివేయును.
తక్కిలియొక్క వేరును తలమీఁద ధరించినయెడల నన్నివిధములగు జ్వరములను పోఁగొట్టును. తృతీయకజ్వరములయందును, చాతుర్థిక జ్వరముల యందును సాధారణముగా పనిచేయుటను వదలిపెట్టవలయును. విశేషముగా హఠాత్తుగా వచ్చినజ్వరము గూడను విషమజ్వరములలోనే చేరికయగు నని లెక్క పెట్టఁబడును.
❧ ఐకాహికజ్వరనాశనమంత్రాదులు. ❧
శ్లో. గంగాయా ఉత్తరే కూలే అపుత్ర స్తాపసో మృతః, తస్మై తిలోదకం దద్యా న్ముచ్య త్యైకాహికో జ్వరః. 231.
ఏతన్మంత్రేణ చాశ్వత్థ పత్రహస్తః ప్రతర్పయేత్, సోమం సానుచరం దేవం సమాతృగణమీశ్వరం. 232.
పూజయేత్ ప్రయత శ్శీఘ్రం ముచ్యతే విషమజ్వరాత్, విష్ణుం సహస్రమూర్ధానం చరాచరపతిం విభుం. 233.
స్తువ న్నామసహస్రేణ జ్వరా న్సర్వా న్వ్యపోహతి,
[కృతా సురాసురైఃపూర్వం ధన్వంతరిసమర్చనా. 234.
కల్పోక్తే విధానేన సావిధేయాసభక్తికం, సర్వజ్వర విముక్త్యర్థం సదారోగ్యాభికాంక్షిభిః. 235.]
ఐకాహికాదిజ్వరములు నశించిపోవుటకు మంత్రాదులను చెప్పుచున్నాఁడు—గంగానదియొక్క యుత్తరపుగట్టున నొకమహర్షి పుత్రులులేక చిరకాలము తపస్సును చేసి చనిపోయి యుండెను. ఆఋషికి తిలోదకముల నిచ్చినయెడలను ఐకాహికజ్వరమునుఁడి మనుజుఁడు విడుదలయగును.
ఇది మంత్రము: — ఈమంత్రముచేత రాగిఆకులను చేతిలో నుంచికొని తర్పణము చేయవలయును. పార్వతీసహితుఁడును, అనుచర సహితుఁడును, మాతృగణవిరాజితుఁడు నగు ఈశ్వరుని ప్రాతఃకాలమున పూజించిన యెడల విషమజ్వరము లన్నియు నశించిపోఁగలవు. వేయితలలుగలవాఁడును, చరాచరముల కధిపతియు నగు సమర్థుఁడైన విష్ణుదేవుని సహస్రనామములచేఁ గీర్తించితిమేని అన్నివిధముల లగు జ్వరములును శాంతినొందును. ఇందులో కుండలీకరణములోనిశ్లోకము ప్రక్షిప్తము. గనుక టీక వ్రాయఁబడలేదు.
आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. ४१
❧ ज्वरमुनन्दु घृतप्रयोगमु. ❧
श्लो.
ज्वराः कषायैर्वमनैर्लङ्घनैर्लघुभोजनैः ।
रूक्षस्य ये न शाम्यन्ति सर्पिस्तेषां भिषग्जितम् ॥ २३६ ॥
निर्दशाहमपि ज्ञात्वा कफोत्तरमलङ्घितम् ।
न सर्पिः पाययेत्प्राज्ञः शमनैस्तमुपाचरेत् ॥ २३७ ॥
तात्पर्यमु:
रूक्षगल मनुष्युनिकि ज्वरमुवच्चिन कषायमुलचेतनु, वमनौषधमुलचेतनु, लङ्घनमूलचेतनु, लघुभोजनमुलचेतनु उपशान्तिनि बोंदनियेडल नेतिनि त्रागिम्पवलयुनु. कफ मेक्कुवगा गलवारिकिनि, लङ्घनमुलेनि ज्वरपीडितुलकुनु पदिदिनमुलु गडचिनतरुवात चक्कఁगा बेरिकींचि वैद्युण्डगुवाఁडु नेतिनि त्रागिम्पఁगूददु. मऱियु अप्पुडु चेयवलसिनदि शमनमुलचेतनु, औषधमुलचेतनु, नाज्वरमुलनु उपशान्तिఁ बोंदिञ्चुटये यै युन्नदि.
{ ज्वरितुनकु आहारनियममु; पिप्पल्याद्यघृतमु; घृतपाकमन वस्तुपरिमाणमु. }
श्लो.
यावल्लघुत्वादशनं दद्यान्मांसरसेन तु ।
मांसार्थमेणलावादीन्युक्त्या दद्याद्विचक्षणः ॥ २३८ ॥
कुक्कुटांश्च मयूरांश्च तित्तिरिं क्रौञ्चमेव च ।
गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः ॥ २३९ ॥
लङ्घनेनानिलबलं ज्वरे यद्यधिकं भवेत् ।
भिषङ्मात्राविकल्पज्ञो दद्यात्तानपि कालवित् ॥ २४० ॥
पिप्पल्यश्चन्दनं मुस्तमुशीरं कटुरोहिणी ।
कलिङ्गकास्तामलकी शारिवातिविषे स्थिरा ॥ २४१ ॥
द्राक्षामलकबिल्वानि त्रायमाणा निदिग्धिका ।
सिद्धमेतैर्घृतं सद्यो ज्वरं जीर्णमपोहति ॥ २४२ ॥
क्षयं कासं शिरःशूलं पार्श्वशूलं हलीमकम् ।
अङ्गाभितापमग्निं च विषमं संनियच्छति ॥ २४३ ॥
पिप्पल्याद्यमिदं क्वापि तन्त्रे क्षीरेण पच्यते ।
यत्राधिकरणे नोक्तिर्गुणे स्यात्स्नेहसंविधौ ॥ २४४ ॥
तत्रैव कल्कनिर्यासो विधेयौ स्नेहवेदिना ।
एतद्वाक्यबलेनैव कल्पसाध्यं परं घृतम् ॥ २४५ ॥
तात्पर्यमु:
एन्त लघुवुगानुन आहारमैनिकनु मांंसरसमुतोति गूड कलिपि ईयवलयुनु. लेडि, लावुकपिट्ट मोदलगु जन्तुवुल मांसमुलनु मांसमतिनुटकु कोरि
42 చక్రదత్త—౧. జ్వరాధికారము.
కపడినయెడల యుక్తిగానీయవలయును. కోడి, నెమలి, తీతువ, క్రౌంచపిట్ట వీటిమాంసము చాల గురుపదార్థము. కావునఁ గొందరువైద్యులు వీనిమాంసమునిచ్చుటకు సమ్మతింపరు.
లంఘనము చేయుటచేత జ్వరమునందు వాయువునకు అధికబలము కలిగినయెడల మాత్రల వికల్పభావములను సరిగా నెఱిఁగినవాఁడును, సమయాసమయముల నెఱిఁగినవాఁడునై వైద్యుఁడు కోడి మొదలగువానియొక్క గురువగు మాంసమును గూడ నీయవచ్చును. పిప్పళ్లు, రక్తచందనము, తుంగముస్తలు, వట్టివేళ్లు, కటుకరోహిణి, కొడిసెపాలవిత్తులు, నేలఉసిరిక, సుగంధపాల, అతివస, కొలపొన్న, మ్ర్రాత్తు, ఉసిరిక, ప్రబ్బలి, మారేడు, కంబ్రానుగ, వాకుఁడు వీటితో సిద్ధముచేయఁబడిన నేయి జీర్ణజ్వరములను శీఘ్రముగా నణఁచును. మఱియును క్షయ, దగ్గు, తలనొప్పి, పార్శ్వపునొప్పి, హలీమకము, అవయవములమంటలు, విషమాగ్ని ఈరోగములను పోఁగొట్టును.
ఇయ్యది పిప్పల్యాదిగణము. — ఈపిప్పల్యాదిగణము కొన్ని గ్రంథములలో కొందఱిచేత పాలలో పక్వముఁజేయఁబడు నని చెప్పఁబడియున్నది. దానినే పిప్పల్యాదిక్షీర మందురు. తైలాదులను చెప్పునపుడు గణవిషయము అధికరణములో చెప్పఁబడకపోయినయెడల నచ్చట స్నేహవిధులను నెఱింగినవైద్యుఁడు కల్కమును, నిర్యూహమును తీసికొనవలయును. ఈవాక్యబలము చేతనే కల్కసాధ్యము ఘృత మగుచున్నది.
శ్లో. జలస్నేహౌషధానాంతు ప్రమాణం యత్ర నేరితమ్,
తత్రస్యా దౌషధా త్స్నేహః స్నేహత్తోయం చతుర్గుణమ్. 246.
అనుక్తే ద్రవకార్యే తు సర్వత్ర సలిలం మతమ్,
ఘృతతైలగుడాదింశ్చ నైకాహ్నా దవతారయేత్ 247.
పుష్పితాస్తు ప్రకుర్వంతి విశేషేణ గుణాన్వితః,
స్నేహకల్కో యదాంగుల్యా వర్తితో వర్తివ ద్భవేత్. 248.
వహ్నౌ క్షిప్తే చ నో శబ్దః తదా సిద్ధిం వినిర్దిశేత్,
శబ్దే ప్రువ్యుపరమం ప్రాప్తే ఫేనస్యోపరమే తథా. 249.
గంధవర్ణరసాదీనాం సంపత్తౌ సిద్ధిమాదిశేత్.
నీరుమున్నగువానికి కొలతలు చెప్పనప్పుడు చేయవలసినపనులఁ జెప్పుచున్నాఁడు. — నీళ్లకు, చమురునకు, ఔషధమునకు ప్రమాణములను చెప్పనిస్థలములయందు ఔషధముకంటె చమురు నాలుగురెట్లధికముగాను, చమురుకంటె నీటిని నాలుగురెట్లు అధికముగాను తీసికొనవలయును. ద్రవపదార్థములను చెప్పక యుండినచోటుల సన్నిస్థలములలోను నీటినే తీసికొనవలయును. నెయ్యి, నూనె, బెల్లము మొదలగువాని నొకేదినములో సిద్ధము చేయఁగూడదు.
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. ४३
विलयनఁగా — నడుమ నొకదిన మవకాశ ముంచి చేసినయెడల నెక్కుడు ఫలమును గుణము నిచ్చుచుండును. స్నేహకల్కము అనఁగా చమురుతో చేసెడి కల్కమును వ్రేలితో త్రిప్పినప్పుడు వత్తివలె అయినయెడలను, నిప్పులలో వేసినయెడల చప్పుడుగాక యుండినను సిద్ధి యయ్యె నని చెప్పవలయును. చప్పు డణఁగిపోయి, భగ్గుమనుట తగ్గిపోయి, వాసన, కాంతి, రుచి ఈమొదలగునవి పుట్టినట్లయిన సిద్ధిఅయినదని చెప్పవలయును.
क्षीरषट्पल घृतमु
श्लो. पञ्चकोलै स्ससिन्धूत्थैः पलिकैः पयसा समम् । २५०
सर्पिःप्रस्थं शृतं प्लीह विषमज्वरगुल्मनुत् ।
अत्र द्रवान्तरानुक्तेः क्षीरमेव चतुर्गुणम् । २५१
द्रवान्तरेण योगे हि क्षीरं स्नेहसमं भवेत् ॥
శొంఠి, పిప్పలి, పిప్పలీమూలము, చవ్యము, చిత్రమూలము ఈయైదింటిని పంచకోలము లని యనియెదరు. ఈపంచకోలములను, సైంధవలవణమును ప్రత్యేకముగా నొక్కొక్క పలమును గ్రహించి ఒక ప్రస్థము నేతిని పాలనొక ప్రస్థమును పోసి ఘృతమునుచేసి సేవింపవలయును. ఇయ్యది తిల్లీరోగమును అనగా సర్పిని, విషమజ్వరమును, గుల్మములను పోఁగొట్టును. ఇచ్చట మఱి ఇతరమైన ద్రవపదార్థ మేదియును చెప్పకపోయినయెడల పాలనే నాలుగురె ట్లధికముగా తీసికొనవలయును. ద్రవపదార్థము నితరమును దేనినైనను చెప్పినయెడల చమురుతో సమానముగానే పాలను గ్రహింపవలయును.
दशमूलषट्पलघृतमु; कषायक्षीरादुल परिमिति
श्लो. दशमूलीరసే सर्पिः सक्षीरे पञ्चकोलकैः । २५२ ।
सक्षारैर्हन्ति तत्सर्वं ज्वरकासाग्निमंदताः ।
वातपित्तकफव्याधीन् प्लीहानं चापि पाण्डुताम् ॥ २५३ ॥
क्वाथ्याच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणं ।
स्नेहात्स्नेहसमं क्षीरं कल्कस्तु स्नेहपादिकः ॥ २५४ ॥
चतुर्गुणं त्वष्टगुणं द्रवद्वैगुण्यतो भवेत् ।
पञ्चप्रभृति यत्र स्युर्द्रवाणि स्नेहसंविधौ ।
तत्र स्नेहसमान्याहुरर्वाक्च स्याच्चतुर्गुणम् ॥ २५५ ॥
దశమూలములయొక్క రసము, పాలు, పిప్పళ్లు, మోడి, చవ్యము, చిత్రమూలము, శొంఠి, యవక్షారము వీటియందు సిద్ధము చేయఁబడిన నేయి జ్వరమును, దగ్గును, అగ్నిమాంద్యమును, వాతపిత్తకఫరోగములను, ప్లీహోనాహము
44 चक्रदत्त — १. ज्वराधिकारमु.
लनु पाण्डुरोगमुनु नशिम्पఁजेयुनु. इय्यदि दशमूलषट्पलक घृत मनఁबडुनु. कषायमुनकुఁ दगिनट्टुलु नालुगुरेट्लु नीटिनि तेच्चि चमुरु, पालु वीटिनि समानमुगा तीसिकोनवलयुनु. मऱियुनु चमुरुतो कूड नाल्गवभागमु कल्कमुनु तीसिकोनवलयुनु. द्रवपदार्थमुयोक्क रॆण्डवभागमुलॊ नेनिमिदिरेट्लु ग्रहिम्पवलयुनु. द्रवमुनु विधिञ्चुटयन्दु अयिदु मोदलुकोनि अयनपुडु चमुरुतो समानमुगाने यनि चॆप्पियुन्नारु. मन्दुमात्रमु नालुगुरेट्लु मात्रमे.
—: वासादिघृतमु. :—
श्लो. वासां गुडूचीं त्रिफलां त्रायमाणां यवासकम्,
पक्त्वा तेन कषायेण पयसा द्विगुणेन च. ॥ २५६ ॥
पिप्पल्यामलकमृद्वीका चन्दनोत्पलनागरैः,
कल्कीकृतैश्च विपचे द्घृतं जीर्णज्वरापहम्. ॥ २५७ ॥
अड्डसरमु, तिप्पतीगे, त्रिफलमुलु, कलुकानुगवेरु, तीटकसिन्द वीटितो कषायमुगाचि आकषायमुनकु रॆण्डुरेट्लु पाstopलनु चेर्पवलयुनु. पिप्पळ्लु, उसिरिक, द्राक्ष, रक्तचन्दनमु, कलुवगड्ड, शोंठि वीटिनि कल्कमुचेसि नेतियन्दु पक्वमुचेयवलयुनु. ईघृतमुने वासाद्यघृतमनि यनियॆदरु. इय्यदि पुराणज्वरमुल नन्निटिनि बोगॊट्टुनु.
[गुडूच्यादिपञ्चघृतमुलु; औषधदानकालमु; क्षीरविषयमुनन्दु विधिनिषेधमुलु; पञ्चमूलीक्षीरमु; पाकविधि; मलबद्धमुनकैकै त्रिकटुकादिक्षीरमु; पुनर्नवादिक्षीरमु; क्षीरवीर्यभेदमु; शोधनक्रिय; मदनादियोगमुलु; विरेचनाषधुलु; शिरोविरेचनमु; अभ्यङ्गनादिविधुलु.]
श्लो. गुडूच्याः क्वाथकल्काभ्यां त्रिफलाया वृषस्य च,
मृद्वीकाया बलाया श्च सिद्धा स्नेहाज्ज्वरच्छिदः ॥ २५८ ॥
ज्वरे पेयाः कषायाश्च सर्पिः क्षीरं विरेचनम्,
षडहे षडहे देयं कालं वीक्ष्यामयस्य च ॥ २५९ ॥
जीर्णे ज्वरे कफे क्षीणे क्षीरंस्यादमृतोपमम्,
तदेव तरुणे पीतं विषव द्धन्ति मानवम् ॥ २६० ॥
कासाच्छ्वासाच्छिरश्शूलात् पार्श्वशूलात्प्रपीनसात्, मुच्य
आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. ४५
ते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः। २६१. द्रव्या दष्टगुणं क्षीरं क्षीरात्तोयं चतुर्गुणं, क्षीरावशेषः कर्तव्यः क्षीरपाके त्वयं विधिः। २६२. त्रिकण्टकबला बिल्व गुडनागरसाधितं, वर्चोमूत्रविबन्धघ्नं शोधज्वरहरं पयः। २६३. वृश्चीर विश्ववर्षाभू शयश्चोदकमेवच, पचेत् क्षीरावशिष्टं तु तद्धि सर्वज्वरापहं। २६४. शीतं कोष्णं ज्वरे क्षीरं यथास्वैरौषधै श्शृतं, एरण्डमूलसिद्धं वा ज्वरे सपरिकर्तिते। २६५. ज्वरिभ्यो बहुदोषेभ्य ऊर्ध्वं चाधश्च बुद्धिमान्, दद्या त्संशोधनं काले कल्पे य दुपदेक्ष्यते। २६६. मदनं पिप्पलीभि र्वा कलिङ्गै र्मधुकेन वा, युक्तमुष्णाम्बुना पीतं वमनं ज्वरशान्तये। २६७. आरग्वधंवा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा, त्रिवृतां त्रायमाणांवा पयसा ज्वरितः पिबेत्। २६८. ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनं, कामंतु पयसा तस्य निरूहै र्वा हरेन्मलान्। २६९. प्रयोजये ज्ज्वरहरा न्निरूहा न्सानुवासनान्, पक्वाशयगतेदोषे वक्ष्यन्ते येच सिद्धिषु। २७०. गौरवे शिरसः शूले विबद्धेष्विन्द्रियेषु च, जीर्णज्वरे रुचिकरं दद्या च्छीर्षविरेचनं। २७१. अभ्यङ्गं श्च प्रदेहं श्च सस्नेहा न्सानुवासनान्, विभज्य शीतोष्णकृतान् दद्याज्जीर्णज्वरे भिषक्। २७२. तै राशु प्रशमं याति बहिर्मार्गगतो ज्वरः, लभन्ते सुख मङ्गानि बलं वर्णश्च वर्धते। २७३.
गुडूच्यादिघृतमुनु चेप्पुचुन्नाఁडु. — तिप्पतीगयొక్కगानि, त्रिफलमुल यॊक्कगानि, द्राक्षकषायमुयॊक्क कल्कमुगानि, मुत्तुवपुलगमुयॊक्कगानि, कषायमुतोनेनियु, कल्कमुतोनेनियु सिद्धमुचेयఁबडिनतैलमु ज्वरमुलनु मॊदलंट हरिम्पఁजेयुनु. दीनिनि गुडूच्यादिघृत मनि यनेदरु.
ज्वरमुवच्चिनप्पुडु रोगमुनु, कालमुनु चक्कఁगा परिकिञ्चि पानकमुलनुगानि, कषायमुलनुगानि, तैलमुलनु, पालनु, विरेचनौषधमुलनु वीटिनि आरारुदिनमुल कॊक्कॊक्क तेप नीयवलयुनु. जीर्णज्वरमु अनఁगा पुराणज्वरमु वच्चिनप्पुडु कफमुबॊत्तिगा क्षीणिञ्चिपोयिनमीఁदट पालनिच्चिनयॆडल अमृतमुतो समान मगुनु. कानि तरुणज्वरमुनन्दु पालनु त्रागिञ्चिनयॆडल मनुष्युनि विषमुचम्पिन रीतिगा अदि चम्पि वेयुनु.
46 చక్రదత్త—౧. జ్వరాధికారము.
పంచమూలములయందు పక్వము చేయంబడిన పాలను జ్వరితుఁడు త్రాగినయెడల దగ్గు, శ్వాసము, శిరోవేదన, పార్శ్వపునొప్పి, పీనస ఈ రోగములనుండి విడుదల చేయంబడును. ఇచ్చట మూలికంకంటె (ద్రవ్యముకంటె) ఎనిమిదిరెట్లు పాలును, పాలకంటె నాలుగురెట్లు నీరును కలిపి పాలుమాత్రము మిగిలియుండునట్లుడుకఁబెట్టి దింపి సేవింపవలయును. పాలలో పాకముచేయవలసినప్పుడు చేయదగినరీతి యిది.
త్రికటుకములు, ముత్తువపులగము, సునాగ, బెల్లము, శొంఠి వీనిచే సిద్ధము చేయంబడినకషాయము మలమూత్రములు బాధించిపోవుటను పోఁగొట్టును. శోథకలిగిన జ్వరములను గూడ నశింపఁజేయును. తెల్లగలిజేరు, మారేడువేరు, ఎఱ్ఱగలిజేరువేరు, పాలు, నీరు వీటినన్నిఁటిని కలిపి వండి పాలుమాత్రము మిగిలియుండు సమయమున దించి తీసికొనవలయును. ఇయ్యది అన్నివిధములగు జ్వరములను పోఁగొట్టును. తగుమాత్రముగా ఔషధముఁగలిసి;వియును కొంచెము వేడిగా నున్నపాలు జ్వరము వచ్చిన సమయములలో మిక్కిలి హితకరము లగును. లేకపోయిన యెడలను పరికర్తికతో కలసివచ్చినజ్వరములకు అనఁగా బ్వాసముంకం గుదస్థానముక త్తిరించినట్లుండువానిలో ఆముదపు వ్రేళ్లతో కాచి సిద్ధముఁ జేయంబడిన ఘృతము హితకరము అగును. అనేకవిధములగు దోషములతో కలిసికొనివచ్చిన జ్వరముఁలవారలకు బుద్ధిమంతుఁడగు వైద్యుఁడు సమయమునుగుర్తించి కల్పములో చెప్పఁబడిన ప్రకారము వమనములకుగాని, విరేచనములకుగాని యౌషధమును ఇప్పించవలయును. మంగకాయరసమును పిప్పళ్ల కషాయముతోఁగాని, కొడిసెపాలను యష్టిమధుకములతోటిగాని, కాచబడిన వేడి నీటితోఁగాని తీసికొనినయెడల వాంతులును, జ్వరమును ఉపశమించి పోవును.
లేకున్నచో — రేలచెక్కను పాలతోఁగాని, ద్రాక్షారసముతోఁగాని, తెల్లతెగడ రసముతోఁగాని, కలుక్రానుగ చెక్కతోఁగాని చేర్చి కాచి జ్వరముగలవాఁడు త్రాగవలయును. జ్వరముచేతకృశించిన మనుష్యునికివమనములుగాని, విరేచనములుగానిహితములు కావు. ఎవరికైనను విరేచనములకు తీసికొనవలయు నని కోరిక [అనగా నిర్బంధము] ఉండినయెడల ఆరోగికి పాలనిచ్చిగాని, నిరూహములచేతఁగాని మలమును పోఁగొట్టవలయును. మఱియును జ్వరమునుపోఁగొట్టునట్టివియు అనువాసనలతోగూడినవియు నగు నిరూహములను ప్రయోగింపవలయును. వీనిని మలదోషము జీర్ణకోశమునందున్నప్పుడే యుపయోగింపవలయును. ఇట్టినిరూహముల నన్నిఁటిని మున్ముందు చెప్పఁగలను.
శరీరము బరువెక్కుట, తలయందు శూలనొప్పి గలుగుట, ఇంద్రియములన్నియును విశేషముగా మూసికొనిపోవుట, ఇట్టి లక్షణములుగల జీర్ణ జ్వరము వచ్చినవానికి రుచినికలిగించు శిరోవిరేచనమును ఈయవలయును. పురాణజ్వరములయందు వైద్యుఁడు
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 47
తైలసహితములును, అనువాసనాసహితములును నగు అభ్యంగనములను అనఁగా తలం ట్లను, లేపనములను వేఱువేరుగా వి భాగించి చల్లగాను వేడిగాను చేసి ఇచ్చుచుండవల యును. ఈయుపచారములవలన చెవుడుపట్టినట్టి జ్వరములుకూడ యణఁగిపోవును. అంగ ములయందు సుఖము కలుగును. బలము, కాంతియును హెచ్చును.
—౨౦ పట్కట్వర తైలము. ౨౦—
శ్లో. సువర్చికానాగరకుష్ఠమూర్వాలాక్షానిశాలోహితయష్టికాభిః తైలంజ్వరేషడ్గుణతక్రసిద్ధమభ్యంజనాత్ శీతవిదాహనుత్స్యాత్. దధ్నః ససారకస్యాత్త్ర తక్రం కట్వర మిష్యతే, ఘృతవత్తైలపాకే౨పి తైలే ఫేనోధికః పరః. 274
సజ్జక్షారము, శొంఠి, కోష్టు, చాగమట్ట, లక్క, పసుపు, మంజిష్ఠను, య ష్టిమధుకము వీటికల్కమునుగాని, కషాయమునుగాని ఆరురెట్లు మజ్జిగతో కాచి తైల మును రుద్దినయెడల జ్వరమునందలి శైత్యము, దాహమును హరించిపోవును. నేయి కలి సిన పెఱుగు మజ్జిగకు కట్వరమనిశాస్త్రజ్ఞులభిప్రాయగలదు. తైలమునందవలెనే నేయి యందుకూడ పక్వముఁ జేయవచ్చును. తైలము అనఁగా నూనెలో పక్వముచేసిన ఎక్కువ యుద్దీపకమును, నేతిలోఁ పక్వముచేసిన ఆయుద్దీపకము శాంతమును బొందును.
—౨౦ అభ్యంగాదుల కంగారక తైలము. ౨౦—
శ్లో. మూర్వా లాక్షా హరిద్రే ద్వే మంజిష్ఠా సేంద్రవారుణీ, బృహతీ సైంధవం కుష్ఠం రాస్నా మాంసీ శతావరీ. 275 ఆరనాళాఢ కేనైవ తైల ప్రస్థం విపాచయేత్, తైలమంగారకం నామ సర్వజ్వరవిమోక్షణమ్. 276
అంగారక తైలమును చెప్పుచున్నాఁడు.—చాగమట్ట,లక్క,పసుపు, మ్రానిపసుపు, మంజిష్ఠ, పాపడ, వాకుడు, సైంధవలవణము, చెంగల్వకోష్టు, సన్నరాస్న, పిల్లి పీచర వీటియొక్కకల్కమునందును ఒక ఆఢకముగంజియందు ప్రస్థప్రమాణము నూనెను బోసి వండి సేవింపవలయును. దీనినే అంగారక తైల మని చెప్పెదరు. ఈతైలము అన్ని విధములగు జ్వరములను జోఁగొట్టి మనుష్యునికి మేలుచేయును.
४८ चक्रदत्त—१. ज्वराधिकारमु.
{ शीतज्वरमुलकु लाक्षादितैलमु; यवादितैलमु; सर्जादितैलमु; चंदनादितैलमु; आगंतुज्वरचिकित्स; अभिचारज्वरचिकित्स; कामादिजनितज्वरचिकित्स; भूतज्वरचिकित्स; ज्वरमोक्षणलक्षणमुलु. }
श्लो. लाक्षाहरिद्रा मञ्जिष्ठा कल्कै स्तैलं विपाचयेत्,
षड्गुणे नारनालेन दाहशीतज्वरापहं. २७७. यवचूर्णार्धकुडपं
मञ्जिष्ठार्धपलेन तु, तैलप्रस्थं शतगुणे काञ्जिके साधितञ्जयेत्.
२७८. ज्वरं दाहं महावेग मङ्गानां च प्रहर्षनुत्, सर्जकाञ्जिकसंसिद्धं तैलं शीताम्बुनुर्दितम्. २७९. ज्वरदाहापहं लेपात्सद्योवातास्रदाहनुत्, चन्दनाद्य मगुर्वाद्यं तैलं चरककीर्तितं. २८०. तथा नारायणं तैलं जीर्णज्वरहरं परं, अभिघातोत्थज्वरो नस्या त्स्नानाभ्यङ्गेन सर्पिषः. २८१. क्षतानां व्रणितानाञ्च क्षतव्रणचिकित्सया, औषधिगन्धविषजौ विषपीतप्रबाधनैः. २८२. जये त्कषायै र्मतिमान् सर्वगन्धकृतै स्तथा, अभिचाराभिशापोत्थ ज्वरौ होमादिना जयेत्. २८३. दानस्वस्त्ययनातिथ्यै श्रुत्वात्मग्रहपीडजौ, क्रोधजे पित्तजात्काम्या अर्था स्सद्वाक्यसेव च. २८४. आश्वासेनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च, हर्षणैश्च शमं यान्ति कामक्रोधभयज्वराः. २८५. कामा त्क्रोधज्वरो नाशं क्रोधा त्कामसमुद्भवः, याति ताभ्या मुभाभ्याञ्च भयशोक समुद्भवः. २८६. भूतविद्यासमुद्दिष्टै र्बन्धावेशनताडनैः, जयेद्भूताभिषङ्गोत्थं मनसान्त्वैश्च मानसं. २८७. व्यायामं च व्यवायं च स्नानं चङ्क्रमणानि च, ज्वरयुक्तो न सेवेत यावन्नो बलवान् भवेत्. २८८. देहलघुत्वव्यपगतक्लममोहतापः पाकोमुखे करणसौष्ठव मव्यथत्वं, स्वेदः क्षवः प्रकृतिगामिमनोन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्निविगतज्वरलक्षणानि. २८९.
लक्क, पसुपु, मञ्जिष्ठ वीटितो चेयबडिन कल्कमुलतो तैलमुनु काचवलयुनु. चक्कఁगा काఁगुचुन्न समयमुनंदु आरुरेट्लु गञ्जिनी
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 49
అందులోఁ జేర్చవలయును. ఈ తైలము దాహమును, చలిజ్వరమును పోఁగొట్టును. ఇయ్యదియే లాక్షాదితైలము. యవలచూర్ణము అరకుడపమును, మంజిష్ఠ అరపలమును నూనె ఒక ప్రస్థమును, గంజి నూరురెట్లును చేర్చి ఈరీతిగా సిద్ధము చేయఁబడిన, తైలము అత్యంతము వేగము కలిగిన జ్వరమును, విదాహమును అణచి వైచును. అవయవము లదరుటనుకూడ మాన్పును. సర్జరసమునందును, గంజియందును కలుపఁబడి సిద్ధముచేయఁబడిన తైలమును చల్లనినీటితో చేర్చి చిలికి పూతపూసినట్లయిన జ్వరము, విదాహము, వాతరక్తప్రకోపమువలన గలిగిన దాహము వీనిని పోఁగొట్టును.
చందనాదితైలమును, అగుర్వాదితైలమును చరకుఁడు చెప్పినరీతిగా— నారాయణతైలమును, ఈ మూడుతైలములును పురాణజ్వరములను హరించును. నేతిని పీల్చుట చేతను, త్రాగుటవలనను, రుద్దికొనుటవలనను, అభిఘాతజ్వరము దూరముగా తొలఁగిపోవును. గాయము తగిలినవారలకుగాని, వ్రణములు కలుగుటవలనగాని, జ్వరమువచ్చినయెడల గాయములకును వ్రణమునకును చికిత్సచేయుటచేత జ్వరము తొలఁగిపోవఁగలదు.
ఔషధుల వాసనవలనఁగాని విషమువలన గాని కలిగిన జ్వరములను విషభక్షణము నశించుట కిచ్చెడు కషాయముచేతగాని మఱియు నన్నివిధములగు గంధములతోఁ గలిసిన కషాయములచేతఁగాని వైద్యుఁడగువాఁడు తొలంగునట్లు చేయవలయును. అభిచారము, అనఁగా చిల్లంగి (దీనిని ప్రయోగ మని చాతపాడి యని వాడుచుందురు.) శాపమిచ్చుటవలనఁ బుట్టెడు జ్వరములను హోమము మున్నగు వానివలనఁ జయింపఁదగును.
ఉత్పాతములచేతను గ్రహపీడలచేతను పుట్టినజ్వరములను, దానము, పుణ్యాహవాచనము, అతిథిపూజ, బ్రాహ్మణసంతర్పణము మొదలగువానివలన పోఁగొట్టుకొనవచ్చును. కోపాధిక్యమువలనఁ బుట్టుచుండెడి జ్వరములకు పిత్తజ్వరములను పోఁగొట్టు క్రియలనే చేయవలయును.
కామ్యములు, వాంఛితలాభము, ప్రయోజనసిద్ధి, ఊరడింపుమాటలు, వాయువునుతగ్గించుట, సంతోషము, దీనిచేత కామక్రోధభయజనితములగు జ్వరములు నశించును. కామమువలన పుట్టెడిజ్వరమును, క్రోధమువలన కలిగెడి జ్వరములును ఈ రెండువిధములుగాక భయదుఃఖాదులవలన పుట్టిన జ్వరములు హర్షణక్రియలచేత శాంతినొందగలుగును.
మంత్రశాస్త్రము (అనఁగా భూతవైద్యము)తోఁ జెప్పఁబడియున్న, గ్రహబంధములు, ఉచ్చాటనలు, ఆవేశనములు, తాడనములు, మారణములు మున్నగునీచికి
7
50 చక్రదత్త — ౧. జ్వరాధికారము.
త్నులను చేసినయెడల భూతభయమువలన వచ్చిన జ్వరములు నశించిపోఁగలవు. ఇట్లే మనస్సును సమాధానము చేసికొని మానసజ్వరములను పోఁగొట్టుకొనవలయును.
దండెములనుతీయుట, కసరతుచేయుట, ఇంకను శరీరమున కలతనిచ్చు వ్యాయామము నేదానినైనను చేయుట, స్త్రీసాంగత్యము, స్నానముచేయుట, దిమ్మతిరుగుట ఈమొదలగువానిని జ్వరపడిలేచినవాఁడు మఱల తనకు యథాప్రకారముగా బలము వచ్చునంతవఱకును విధిగా మానవలయును.
శరీరము చులకనగానుండుట, "గ్లాని(అనఁగావాడిపోవుట) మోహము ఒడలు వెచ్చఁబడుట" అనునివిలేకయుండుట, ముఖమున రోగచిహ్నములు లేక పక్వముగా నుండుట, ఇంద్రియములు స్వాధీనములై యుండుట, బాధలేకయుండుట, చెమటయూరుచుండుట, తుమ్ములు వచ్చుచుండుట, పూర్వపురీతిగా మనస్సుండుట, అన్నముతినుటకు కోర్కి గలిగియుండుట, తలపైని దురద యెత్తుట ఈమొదలగునవి యన్నియును జ్వరము బొత్తిగా నశించిపోయినవాని కుండెడి లక్షణములుగా నెఱుంగవలయును.
ఇట్లని చక్రదత్తసంహితయందు జ్వరాధికారము ముగిసినది.
LB X 1, 2
35 F26
౨. జ్వరాతిసారాధికారము.
శ్లో. జ్వరాతిసారే పేయాదిక్రమ స్స్యా లంఘితే హితః,
జ్వరాతిసారీ పేయాం వా పిబె త్సామ్లాం శృతాం నరః. 1
పృశ్నిపర్ణీ బలాబిల్వనాగరోత్పలధాన్యకైః,
పాఠేంద్రయవభూనింబముస్తపర్వటకామృతాః, 2
జయంత్యామమతీసారం సజ్వరం సమహౌషధాః,
జ్వరాతిసారమునందు లంఘనము చేసియున్న రోగులకు పానకము మున్నగునవి క్రమముగా హితకరము లగుచున్నవి. జ్వరాతిసారము గల మనుష్యుఁడు దానిమ్మపండ్లరసముతీసి మిశ్రితముచేసి కొలపొన్న, ముత్తువపులగము, మారేడువేలు, శొంఠి, నల్లకలువ, ధనియములు వీటితో పక్వముచేయఁబడిన పానకమును త్రాగవలయును. అగరుశొంఠి, కొడిసెపాలవిత్తులు, నేలవేము, తుంగముస్తలు, పర్పాటకము, తిప్పతీగ, శొంఠి వీనిని కషాయముగా గాచి పుచ్చుకొనినయెడల జ్వరసహితములగు ఆమాతిసారములను పోఁగొట్టును.
అతిసారములకు నాగరాదిక్వాథము.
శ్లో. నాగరాతివిషా ముస్త భూనింబామృత వత్సకైః. 3
సర్వజ్వరహరః క్వాథః సర్వాతిసార నాశనః,
హ్రీబేరాతివిషా ముస్తా బిల్వధాన్యకనాగరైః. 4
పిబే త్పిచ్ఛావిబంధఘ్నం శూలదోషామపాచనమ్,
సరక్తం హన్త్యతీసారం సజ్వరం వాథ విజ్వరమ్. 5
శొంఠి, అతివస, తుంగముస్తలు, నేలవేము, తిప్పతీగ, కొడిసెపాలవిత్తులు వీటితో సిద్ధముచేయఁబడిన కషాయము అన్ని విధములగు జ్వరములను, అతిసారములను పోఁగొట్టును. కురువేరు అతివస తుంగముస్తెలు మారేడువేరు ధనియములు శొంఠి వీనిని కషాయముచేసి పుచ్చుకొనినయెడల పిచ్ఛాబంధములను (అనఁగానొకరీతిశూలలను) అణఁచివేయును. మరియును శూలదోషమును ఆమమును పోగొట్టి పక్వముచేయును. ఇయ్యది రక్తాతిసారమును, జ్వరాతిసారమును, అతిసారమునుకూడ నాశనము నొందింపఁగలదు.
19757
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 53
ద్వావేతౌ సిద్ధియోగా శ్లోకార్ధేనాభిభాషితౌ, జ్వరాతిసారశమనా విశేషాద్దాహశాతనౌ. 14.
నాగరామృత భూనింబ బిల్వవాలకవత్సకైః,
సముస్తాతివిషోశీరైః జ్వరాతిసారహృజ్జలం. 15.
ముస్తకబిల్వాతివిషా పాఠాభూనింబవత్సకైః క్వాథః, మకరందగర్భయుక్తో జ్వరాతిసారా జయేద్ధోరా. 16.
ఘనజల పాఠాతివిషా పథ్యోత్పలధాన్యరోహిణీవిశ్వైః,
సేంద్రయవైః కృత మంథః సాతిసారం జ్వరం జయతి. 17.
పంచమూల్యాదికషాయమును చెప్పుచున్నాడు. — పంచమూలములు ముత్తువపులగము మారేడుచెక్క తిప్పతీగె శొంతి విషబొద్ది నేలవేము కురువేరు కొడిసెపట్ట కొడిసెపాలవిత్తులు వీటితో సిద్ధముచేయఁబడిన కషాయము అన్నివిధములగు జ్వరదోషములను పోఁగొట్టును. మఱియును వెలిది శూల ఉపద్రవసహిత మగుశ్వాసము భయంకరమగు దగ్గు మొదలగువానినిగూడ నాశము నొందించఁగలదు.
కొడిసెపాలవిత్తులు అతివస శొంతి వాయువిడంగములు వట్టివేళ్లు దులాగొండి వీటిని కషాయముగా చేసి యిచ్చినట్టయిన జ్వరాతిసారములను మొదలంట నశింపఁజేయును. కొడిసెపండు దేవదారుచెక్క కటుకరోహిణి ఏనుగుపిప్పళ్లు పెద్దపల్లేరు ధనియములు మారేడువేరు విషబొద్ది ఓమము ఇట్లని సగముసగము శ్లోకములో చెప్పఁబడిన ఈరెండుసిద్ధయోగములు [1 కొడిసెపండు మొదలుకొని ఏనుగుపిప్పలివఱకును. 2 పెద్దపల్లేరుమొదలగు ఓమమువఱకును] జ్వరాతిసారములను నాశనము చేయును. ఎక్కువగా నగుచున్నదాహమును కూడ ముఖ్యముగా నశింపఁజేయును.
శొంతి తిప్పతీగె నేలవేము ముల్లంగి కొడిసెపాలు తుంగముస్తలు అతివస వట్టివేళ్లు వీటితో సిద్ధముచేయఁబడిన కషాయము జ్వరాతిసారములను పోఁగొట్టును. తుంగముస్తలు మారేడువేఱు అతివస విషబొద్ది నేలవేము కొడిసెవిత్తులు వీటితో సిద్ధముచేయఁబడిన కషాయము అతిసారముల నణచును. తుంగముస్తలు వట్టివేళ్లు విషబొద్ది అతివస కరకకాయలు నల్లకలువ ధనియములు కటుకరోహిణి శొంతి కొడిసెపాలవిత్తనములు వీటితో సిద్ధముచేయఁబడిన కషాయమును ఇచ్చినచో జ్వరాతిసారములను జయించును.
కళింగాదిఘుటికలు; ఉత్పలాదియోగము.
శ్లో. కళింగబిల్వజంబ్వామ్రకపిత్థం సరసాంజనం, లంత్వాహారిద్రైహ్రీబేరం కట్ఫలం శుకనాసికాం. 18.
లోధ్రం మోచరసం శంఖం ధాతకీవటశుంగకం, పిష్ట్వా తండులతోయేన వటకానక్షసమ్మితాన్. 19.
54 चक्रदत्त—३. ज्वरातीसाराधिकारमु.
छायाशुष्काः पिबेच्छीघ्रं ज्वरातीसारशान्तये, रक्तप्रसादनं
श्चैते शूलातीसारनाशनाः. 20. उत्पलं दाडिमीत्वक्च पद्मकेसर
मेव च, पिबेत्तण्डुलतोयेन ज्वरातीसारनाशनं. 21.
कोडिसेपालवित्तुलु मारेडुवेळ्लु नेरेडुपलुकुलु मामिडिपलुकुलु वॆलगपंडु इंगिलीकमु लक्क पसपु म्रानिपासपु कुरुवेरु नेलगुम्मुडु डंडिगचॆक्क लॊद्दुगद्राक्षारसमु पालु अरॆपुव्वुलु मट्टिव्रेळ्लु वीटिनि बिय्यपुकडुगुतो नूरे वॊक्कॊक्षमंतॆसि प्रमाणमु गल मात्रलनुचेसि नीडयंदु यॆंडिंचि ज्वरातीसारंगॊगुल किच्चिन यॆड्ल नॆम्मदि कलुगुनु.
ईमात्रलु रक्तमु शुद्धमु चेयुनु. नॊप्पिगल अतिसारमुलनु गूड पोगॊट्टुनु. कमलमूलु दानिम्मबॆरडु कमलकिंजल्कमुलु वीटिनि बिय्यपुकडुगुतो कूड कलिपि नूरे कलिपित्रागवलयुनु. इय्यदि ज्वरातीसारमुलनु मॊदलंट नशिंपंजेयः गलगुनु.
व्योषादिचूर्णमु; दशमूलीकषायमु; विडङ्गादिक्वथमु; किरातादिक्वाथमु.
श्लो. व्योषं वत्सकबीजं च निम्बभूनिम्ब मार्गवम्, चित्र
कं रोहिणीं पाठां दार्वीमतिविषां समाम्. 22. श्लक्ष्णचूर्णीकृ
तान् सर्वान् तत्त्तुल्यां वत्सकत्वचं, सर्व मेकत्र संयोज्य
प्रपिबेत्तण्डुलाम्बुना. 23. सक्षौद्रं सावहे देतत् पाचनं
ग्राही भेषजं, तृष्णारुचिप्रशमनं ज्वरातीसारनाशनं. 24. का
मलान् ग्रहणीदोषांस् गुल्म प्लीहान मेव च, प्रमेहं पाण्डु
रोगं च श्वयथुं च विनाशयेत्. 25. दशमूलीकषायेण विश्व
म क्षसमं पिबेत्, ज्वरेतिवाऽतिसारे च सशोथे ग्रहणी गदे. 26.
विडङ्गातिविषामुस्तं दारुपाठाकलिङ्गकं, मरीचेन समायुकं शो
भातीसारनाशनं. 27. किराताब्दामृताविश्वं चन्दनोदीच्यवत्सकैः,
शोभातीसारशमनं विशेषज्ज्वरनाशनं. 28. किराताब्दा मृतोदीच्य
मुस्तचन्दनधान्यकैः, शोथातीसारतृड्दाह शमनो ज्वरनाशनः. 29.
व्योषादिचूर्णमुनु चॆप्पचुन्नांडु. — शोंठि, मिरियमुलु, पिप्पळ्लु, वेपचॆक्क, कोडिसेपालवित्तुलु, नेलवेमु, जिल़्ळेडुवेळ्लु, चित्रमूलमु, कटुकरोहिणी,