सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २२५

अथ वैश्यवधे— वैश्ये तु त्रैवार्षिकमृषभैकशताश्च गा दद्यात् ॥ १५ ॥
इदमत्यन्तगुणवतो बुद्धिपूर्ववधे । एतेन परं व्याख्यातम् ॥ १५ ॥

वैश्य की हत्या करने पर उपर्युक्त प्रायश्चित्त तीन वर्ष तक करे और एक सौ गायें तथा एक साँड़ का दान करे ॥ १५ ॥

शूद्रं संवत्सरमृषभैकादशाश्च गा दद्यात् ॥ १६ ॥
इदमप्यत्यन्तगुणवद्विषयम् । अत्यन्तनिर्गुणस्य शूद्रस्य वध औशनसम्—
शूद्रं हत्वा तप्तकृच्छ्रमिति । अथानुलोमविषये व्याघ्रः—

सर्वेषामनुलोमानां तन्मात्रहनने तु यत् ।
तदेव निर्दिशेद्विद्वान्स्त्रीणामध तथैव च ॥
आत्रेयीहनने ब्रूयाद्यद्भर्तुरुपदिश्यते ।
गर्भे चैव तथा ज्ञाते व्याघ्रस्य वचनं यथा ॥ इति ।

प्रतिलोमवधे लौगाक्षिः—

हनने प्रतिलोमानां शूद्रजानां कथं भवेत् ।
ज्ञानपूर्वे पराकः स्यादज्ञाने त्वैन्दवं स्मृतम् ॥
इतरेषां चतुर्थांशं पितुरुक्तं मनीषिभिः । इति ॥ १६ ॥

शूद्र की हत्या करने पर उपर्युक्त प्रायश्चित्त एक वर्ष तक करे तथा दस गायों एवं एक साँड़ का दान करे ॥ १६ ॥

अनात्रेयीयां चैवम् ॥ १७ ॥
आत्रेयीव्यतिरिक्ताया वधे चैवं शूद्रे संवत्सरमृषभैकादशाश्च गा दद्या-
दिति । इदं ब्राह्मण्यश्चारित्रवत्याः कुटुम्बिन्या बुद्धिपूर्ववधे । याज्ञ-
वल्क्यश्च—

अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् । इति ।
षण्मा [ सा ] ञ्शूद्रहाऽप्येतद्देनेर्द्दद्याद्दशाथवा ॥ इति ।
दुर्वृत्ता ब्रह्मविट्क्षत्रशूद्रयोषाः प्रमाप्य तु ।
दृतिं धनुर्बस्तमविं क्रमाद्दद्याद्विशुद्धये ॥ इति ।

यत्त हारीतेनोक्तम्—षड्वर्षाणि राजन्ये प्राकृतं ब्रह्मचर्यम् । वैश्ये त्रीणि, सार्धमब्दं शूद्रे, क्षत्रियवद् ब्राह्मणीषु, वैश्यवत्क्षत्रियायां शूद्रव-द्वैश्यायां शूद्रां हत्वा नव मासानिति, तदत्यन्तोत्कृष्टान्नाद्यर्थादि-विषयम् ॥ १७ ॥
१५ गौ०

२२६
गौतमधर्मसूत्राणि

इसी प्रकार मासिक-धर्मोपरान्त स्नान करने वाली स्त्री के अतिरिक्त अन्य स्त्री का वध करने पर भी इस प्रकार के प्रायश्चित्त का विधान है ॥ १७ ॥

गां च वैश्यवत् ॥ १८ ॥

गां च हत्वा वैश्यवधे यत्प्रायश्चित्तं 'वैश्यवधे त्रैवार्षिकमृषभैकशताञ्च गा दद्यात्' इति तच्चरेत् । इदं वृत्तस्वाध्यायवतो दुर्गतस्य बहुकुटुम्बस्य या गौर्बहुक्षीरा तरुणी तस्या बुद्धिपूर्ववधे । तादृश्या एकफलाया गर्भिण्याः कर्माङ्गभूताया वधे याम्यम्—

गोसहस्रं शतं वाऽपि दद्यात्सुचरितव्रतः ।
अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत् ॥ इति ।

द्वैमासिकं व्रतमत्र प्रकृतम् । अत्रैव बुद्धिपूर्वे कात्यायनीयं गोदानरहितं त्रैवार्षिकम्—

गोघ्नस्तच्चर्मसंवीतो वसेद्गोष्ठेऽथ वा पुनः ।
गाश्चानुगच्छेत्सततं मौञ्जीचोराजिनादिभिः ॥
वर्षशोतातपक्लेशवह्निपङ्कभयार्दितः ।
मोक्षयेत्सर्वयत्नेन पूयते वत्सरैस्त्रिभिः ॥ इति ।

वसिष्ठः—गां चेद्धन्यात्तस्याश्चर्मणाऽऽर्द्रेण परिवेष्टितः षण्मा [ सा ]न्कृच्छ्रं तप्तकृच्छ्रं वा तिष्ठेदृषभवेहत्तौ च दद्याताम् । इति । वेहद्वृषभोपहता गौः । दद्यातामिति कर्मणि कर्तृप्रत्ययः । याज्ञवल्क्यः—

पञ्चगव्यं पिबन्गोघ्नो मासमासीत संयतः ।
गोष्ठेशयो गोनुगामी गोप्रदानेन शुध्यति ॥
कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रं च चरेद्वाऽपि समाहितः ।
दद्यात्त्रिरात्रं चोपोष्य वृषभैकादशास्तु गाः ॥ इति ।

जाबालः—प्रजापत्यं चरेन्मासं गोहन्ता चेदकामतः ।

गोहितो गोनुगामी स्याद् गोप्रदानेन शुध्यति ॥ इति ।

विष्णुः—गोघ्नस्य पञ्चगव्येन मासमेकं पलत्रयम् ।

प्रत्यहं स्यात्पराको वा चान्द्रायणमथापि वा ॥ इति ।

काश्यपः—गां हत्वा तच्चर्मणा परिवृतो मासं गोष्ठेशयस्त्रिषवणस्नायी नित्यं पञ्चगव्याहारः । इति । शातातपः—मासं पञ्चगव्याहारः ॥ इति ।

शङ्खप्रचेतसौ—गोघ्नः पञ्चगव्याहारः । पञ्चविंशतिरात्रमुपवसेत्सशिखं वपनं कृत्वा गोचर्मणा परिवृतो गाश्चानुगच्छेद् गोष्ठेशयो गां च दद्यात् । इति ।

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २२७

पैठोनसिः-गोघ्नो मासं यवागूं प्रसृततण्डुलशृतां भुञ्जानो गोभ्यः प्रियं कुर्वन्शुध्यति । इति ।

मनुः-उपपातकसंयुक्तो गोध्नो भुञ्जीत यावकम् । कृतवापो वसेद् गोष्ठे चर्मणाऽऽद्रेण संवृतः ॥ चतुर्थकालमश्नीयादक्षारलवणं मितम् । गोमूत्रेणाऽऽचरेत्स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः ॥ इत्यारभ्य-अनेन विधिना यस्तु गोध्नो गा अनुगच्छति । स गोहत्याकृतं पापं त्रिभिर्मासैर्व्यपोहति ॥ ऋषभैकादशाःगाश्च दद्यात्सुचरितव्रतम् । इति ।

सुमन्तुः-गोघ्नस्य गोप्रदानं गोष्ठे शयनं द्वादशरात्रं पञ्चगव्यप्राशनं गवामनुगमनं च । इति ।

संवर्तः-सक्तूयावकभैक्षाशो पयो दधि घृतं सकृत् । एतानि क्रमशोऽश्नीयान्मासार्धं सुसमाहितः ॥ ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु गां दद्यादात्मशुद्धये ॥ इति ।

बृहस्पतिः-द्वादशरात्रं पञ्चगव्याहारः । इति ।

एतेषां बुद्धिपूर्वाबुद्धिपूर्वभेदेन ब्राह्मणादिपरिग्रहेण यथार्हं विषयविभाग ऊहितव्यः । षट्त्रिंशन्मते विशेषः-

पाद उत्पन्नमात्रे तु द्वौ पादौ दृढतां गते । पादोनं व्रतमादिष्टं हत्वा गर्भमचेतनम् ॥ अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णे गर्भे चेतःसमन्विते । द्विगुणं गोव्रतं कुर्यादेषा गोघ्नस्य निष्कृतिः ॥

बृहत्प्रचेताः-एकवर्षे हते वत्से कृच्छ्रपादो विधीयते । अबुद्धिपूर्वे पुंसः स्याद् द्विपादस्तु द्विहायने ॥ त्रिहायने त्रिपादं स्यात्प्राजापत्यमतः परम् । इति ।

स्मृत्यन्तरम्-अतिवृद्धामतिकृशामतिबालां च रोगिणीम् । हत्वा पूर्वविधानेन चरेदर्धव्रतं द्विजः ॥ ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या दद्याद्धेम तिलांस्तथा ॥ इति ।

संवर्तापस्तम्बौ-एका चेद्बहुभिः कैश्चिद्दैवाद्द्यापादिता क्वचित् । पादं पादं तु हत्यायाश्चरेयुस्ते पृथक्पृथक् ॥ व्यापन्नानां बहूनां तु रोधने बन्धनेऽपि वा । भिषङ्मिथ्योपचारे च द्विगुणं गोव्रतं चरेत् ॥ इति ।

२२८ गौतमधर्मसूत्राणि

बहूनामपि व्यापादने द्विगुणमेव वचनबलात् । न तु प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकावृत्तिः । व्यासः-

औषधं लवणं चैव पुण्यार्थमपि भोजनम् ।
अतिरिक्तं न दातव्यं काले स्वल्पं तु दापयेत् ॥
अतिरिक्ते विपत्तिश्चेत्कृच्छ्रपादो विधीयते । इति ।

आपस्तम्बः-

पाषाणैर्लगुडैर्वापि शस्त्रैर्वाऽन्येन वा बलात् ॥
निघातयन्ति ये गास्तु तस्मिन्कुर्युर्व्रतं हि ते ।
पादमेकं चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् ॥
योजने पादहीनं स्याच्चरेत्सर्वं निपातने । इति ।

वसिष्ठः-

न नालिकेरेण न शाणवालै-
र्न चापि मौञ्जेन न वर्ध्रशृङ्खलैः ।
एतैस्तु गावो न निबन्धनीया
बद्ध्वाऽनुतिष्ठेत्परशुं प्रगृह्य ॥ इति ॥ १८ ॥

गाय की हत्या करने पर वैश्य की हत्या के लिए विहित प्रायश्चित्त ही होता है ॥ १८ ॥

मण्डूकनकुलकाकबिम्बदहरमूषकश्वहिंसासु च ॥ १९ ॥

बिम्बः कामरूपी कृकलासः । दहरः स्वल्पकायो मूषकः । छुच्छुन्दरी- त्येके । अन्ये प्रसिद्धाः । एतेषां समुदितानां वधे वैश्यवत्प्रायश्चित्तम् । इदं बुद्धिपूर्वाभ्यासविषयम् । अन्यत्राऽऽपस्तम्बीयम्-वायसबकबलाक- बर्हिणचक्रवाकहंसभासमण्डूकनकुलसैरिकाश्वहिंसायां शूद्रवत्प्रायश्चित्तम् । इति ।

मनुरपि-

मार्जारनकुलौ हत्वा चाषमण्डूकमेव च ।
श्वगोधोलूककाकांश्च शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ॥ इति ।

प्रत्येकं वधे तु बुद्धिपूर्वे-

मार्जारगोधामकुलमण्डूकश्वपतत्त्रिणः ।
हत्वा त्र्यहं पिबेत्क्षीरं कृच्छ्रं वा पादिकं चरेत् ॥

इति याज्ञवल्क्योक्तं द्रष्टव्यम् । बुद्धिपूर्वे मानवम्-

पयः पिबेत्त्रिरात्रं वा योजनं वाऽध्वनो व्रजेत् । इति ॥१९॥

मेढ़क, नेवला, कौआ, कृकलास, चूहा, छुछुन्दर इन सबका वध करने पर वैश्यवध के समान प्रायश्चित्त होता है ॥ १९ ॥

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २२९

अस्थन्वतां सहस्रं हत्वा ॥ २० ॥ अस्थिमतां कृकलासादीनां सहस्रं हत्वा वैश्यवत्प्रायश्चित्तम् ॥ २० ॥
अथवा बिना अस्थि वाले एक सहस्र जीवों का वध करने पर (वही प्रायश्चित्त होता है) ॥ २० ॥

अनस्थिमतामनडुद्धारे च ॥ २१ ॥ येऽस्थिमन्तो न भवन्ति दंशमशकादयस्तेषां यावतोऽनड्वान्भर्तुं शक्नोति तावतो हत्वा वैश्यवत्प्रायश्चित्तम्। इदं द्वयमपि पूर्वाभ्यास-विषयम्। अन्यत्र याज्ञवल्क्योक्तम्—
अस्थन्वतां सहस्रं तु तथाऽनस्थिमतामनः।
शूद्रहत्याव्रतं षाण्मासिकं प्रकृतं दश धेनूर्वा दद्यात्। इति च ॥ २१ ॥
अथवा एक बैल के बोझ होने के बराबर बिना अस्थि वाले जीवों की हत्या करने पर (वही प्रायश्चित्त होता है) ॥ २१ ॥

अपि वाऽस्थन्वतामेकैकस्मिन्किंचिद्दद्यात् ॥ २२ ॥ अपि वेति विकल्पे। अस्थन्वतां यावन्तो हताः सहस्रमूर्ध्वमर्वाग्वा तावतः संख्याय प्रत्येकं किंचित्किंचिद्दद्यात्। इदं चास्थिमत्सु प्रायश्चित्तं पूर्वकं वेति।
अष्टमुष्टि भवेत्किंचित्किंचिदष्टौ तु पुष्कलम्।
पुष्कलानि तु चत्वारि आढकः परिकीर्तितः ॥
चतुराढको भवेद् द्रोण इति मानस्य लक्षणम्। इति स्मृतिः।
अनस्थिमतां तु तावन्तः प्राणायामाः। तथा च मनुः—
किंचिदेव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे।
अनस्थ्नां चैव हिंसायां प्राणायामेन शुध्यति ॥ इति ॥ २२ ॥
अथवा अस्थि वाले प्रत्येक क्षुद्र प्राणी की हत्या के प्रायश्चित्त के रूप में कुछ वस्तु का दान करे ॥ २२ ॥

षण्ढे पलालभारः सीसमाषश्च ॥ २३ ॥ यं प्रति देवलं आह—
षण्ढो यो हीनलिङ्ग स्यात्संस्कारार्हश्च नैव सः। इति।
तस्मिन्हते पुरुषवाह्यः पलालभारः सीसमाषश्चेत्युभयं मिलितं देयं बुद्धिपूर्वे। इतरत्र त्वेकैकम्। सीसं लोहविशेषो रजतसदृशः क्षणद्रुतिः। माषप्रमाणं पूर्वमेव व्याख्यातम्। अत्र च न क्वापि स्मृतौ जातिविशेषः श्रूयते, षण्ढः षण्ढक इत्येतावदेव श्रूयते। तत्र यथा जातिसमवायेऽपि

२३० गौतमधर्मसूत्राणि

ब्राह्मणादिप्रयुक्तः संस्कारो न भवति तथा तद्वधनिमित्तं प्रायश्चित्तमपि न भवति यावदुक्तमेव तु भवति । अन्ये मृगपक्षिविषयं मन्यन्ते । मृगेषु पक्षिषु च ये षण्ढास्तेषु हतेष्विति ॥ २३ ॥

नपुंसक (लिङ्गविहीन) की हत्या करने पर एक पुरुष बोझ के बराबर पुआल और एक माष भर सीसे का दान करे ॥ २३ ॥

वराहे घृतघटः ॥ २४ ॥ वराहे हते घृतपूर्णो घटो देयः ॥ २४ ॥
एक सूअर की हत्या करने पर एक घड़े घी का दान करे ॥ २४ ॥

सर्पे लोहदण्डः ॥ २५ ॥ सर्पे हते लोहदण्डो देयः । लोहशब्देन कार्ष्णायसमुच्यते ।
अश्रो कार्ष्णायसीं दद्यात्सर्पं हत्वा द्विजोत्तमः । इति मानवे दर्शनात् ।
सर्पं हत्वा माषं दद्यादित्यौशनसं बुद्धिपूर्वविषयम् ॥ २५ ॥
सर्प की हत्या करने पर लोहे की छड़ी दान करे ॥ २५ ॥

ब्रह्मबन्ध्वां चलनायां नीलः॥ २६ ॥ जातिमात्रब्राह्मणी ब्रह्मबन्धूः । चलना व्यभिचारिणी । तस्यां हतायां नीलो देयः । नीलो वृष इति । मनुस्तु वर्णानुपूर्व्यामाह—
नोल्कार्मुकबस्तावीः पृथग्दद्याद्विशुद्धये ।
चतुर्णामपि वर्णानां नारीर्हत्वाऽनवस्थिताः ॥ इति ॥ २६ ॥
किसी ऐसी व्यभिचारिणी स्त्री का वध करने पर जो नाममात्र के लिए ब्राह्मणी हो, नील वृष का दान करे ॥ २६ ॥

वैशिके न किंचित् ॥ २७ ॥
अभिगच्छति या नारी पुरुषैर्बहुभिर्मिथः ।
व्यभिचारिणीति सा ज्ञेया प्रत्यक्षं गणिकेति च ॥
इति प्रजापतिः ।
वैशिकेन वेश्याकर्मणा जीवन्त्यां ब्रह्मबन्ध्वां हतायां किंचिद्देयमष्टमुष्टि भवेत्किंचिदित्येतत् ॥ २७ ॥
वेश्या का वध करने पर कोई प्रायश्चित्त करने की आवश्यकता नहीं होती ॥ २७ ॥

तल्पान्नधनलाभवेधेषु पृथग्वर्षाणि ॥ २८ ॥
तल्पशब्देन शयनवाचिना भार्या लक्ष्यते । अन्नं कृतान्नम् । धनं

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २३१

सुवर्णादि । एतेषां लाभस्य वधे विघ्न एषु लभ्यमानेषु दोषोपन्यासादिना यो हन्ति स पृथक्प्रतिनिमित्तं भेदेन संवत्सरं प्राकृतं ब्रह्मचर्यं चरेत् । कन्यान्नधनविघ्ने प्राजापत्यमित्यौशनसमबुद्धिपूर्वविषयम् । ब्राह्मणलाभ-विषयमिदम् । क्षत्रियादिष्वर्धमर्धम् ॥ २८ ॥

किसी ब्राह्मण के पत्नी, अन्न या धन की प्राप्ति में विघ्न बनने पर एक वर्ष का सामान्य ब्रह्मचर्य प्रायश्चित्त होता है ॥ २८ ॥

द्वे परदारे ॥ २९ ॥

परदारगमने द्वे वर्षे प्राकृतं ब्रह्मचर्यम्। ऋतुकालगमने बुद्धिपूर्व इदम्। अकामिनः पुनरेतदेवार्धक्लृप्त्या योज्यम् ॥ २९ ॥

पर-स्त्री-गमन के लिए दो वर्ष ब्रह्मचर्य प्रायश्चित्त होता है ॥ २९ ॥

त्रीणि श्रोत्रियस्य ॥ ३० ॥

पूर्वोक्त एव विषये श्रोत्रियस्य ब्राह्मणस्य दारान्गच्छतस्त्रीणि वर्षाणि ब्रह्मचर्यम् । अत्राप्यकामतोऽर्धम् । अत्र शङ्खः—वैश्यायामवकीर्णः संवत्सरं ब्रह्मचर्यं त्रिषवणं चानुतिष्ठेत् । क्षत्रियायां द्वे वर्षे । त्रीणि ब्राह्मण्याम् । वैश्यावच्च शूद्रायां ब्राह्मणपरिणीतायाम् ॥ इति ।

संवर्तः—शूद्रां तु ब्राह्मणो गत्वा मासं मासार्धमेव वा ।
गोमूत्रयावकाहारस्तिष्ठेत्तत्पापमोक्षकः ॥ इति ।

कामतो मासमकामतोऽर्धमासमिति व्यवस्थितो विकल्पः । अनृतुकाले तु ब्राह्मण्यादिद्विजातिषु मानवानि त्रैमासिकद्वैमासिकचान्द्रायणानि क्षत्रियादीनां च क्षत्रियादिस्त्रीषु ब्राह्मणवत्प्रायश्चित्तम् । अत्रोशना—
गमने तु व्रतं यत्स्याद् गर्भे तद्विगुणं चरेत् ॥ इति ॥ ३० ॥

किसी श्रोत्रिय ( वेदज्ञ ब्राह्मण ) की पत्नी के संभोग का प्रायश्चित्त तीन वर्ष का ब्रह्मचर्य होता है ॥ ३० ॥

द्रव्यलाभे चोत्सर्गः ॥ ३१ ॥

यदि च परस्त्रीतो यत्किंचिद् द्रव्यं लब्धं तस्योत्सर्गस्त्यागः कार्यः ॥ ३१ ॥

पर-स्त्री से कोई द्रव्य पाने पर उसका त्याग कर दे ॥ ३१ ॥

यथास्थानं वा गमयेत् ॥ ३२ ॥

यत्र स्थाने लब्धं तदा गमयेत् ॥ ३२ ॥

अथवा यथास्थान ( जहाँ से प्राप्त हुआ हो वहाँ ) उसे लौटा दे ॥ ३२ ॥

२३२ | गौतमधर्मसूत्राणि

प्रतिषिद्धमन्त्रयोगे सहस्रवाक्श्वेत् ॥ ३३ ॥

मन्त्रयोगे ये प्रतिषिद्धाः पतितादयस्तैः सह मन्त्रयोगेऽध्ययनाध्यापनयाज्ययाजनलक्षणे संवत्सरं प्राकृतं ब्रह्मचर्यं स चेन्मन्त्रयोगः सहस्रवाको भवति । वक्तीति वाकः पदम् । सहस्रपदश्चेत् । अबुद्धिपूर्वं इदम् । बुद्धिपूर्वे तु पतितत्वं स्यादिति । उपपातके तु वासिष्ठम्—पतितचण्डालशवसूतकश्रवणे तु त्रिरात्रं वाग्यता आसीरन्सहस्रावरं वा तदभ्यस्यन्तः पूता भवन्तीति विज्ञायते । एतेनैव गर्हिताध्यापकयाजका व्याख्याताः । दक्षिणात्यागाच्च पूता भवन्तीति विज्ञायत इति । अन्ये तु सहाध्ययनं सहयजनं च मन्त्रयोगं व्याचक्षते ॥ ३३ ॥

यदि किसी ऐसे लोगों के लिए वैदिक मन्त्रों का प्रयोग करे, जिनके लिये उनका प्रयोग वर्जित हो तो और उस प्रयुक्त मन्त्रों में एक सहस्र शब्द हो तो एक वर्ष तक ब्रह्मचर्य करने से पापमुक्ति होती है ॥ ३३ ॥

---

अग्न्युत्सादिनिराकृत्युपपातकेषु चैवम् ॥ ३४ ॥

अग्निमुत्सादयितुं शीलमस्येति बुद्धिपूर्वमग्न्युत्सादी । निराकृतिः शक्तौ सत्यामनध्येता । उपपातकानि, अपङ्क्त्यानां प्राग्दुर्बालाद् गोहन्तृब्रह्महत्यादीनि व्याख्यातानि । एष्वग्न्युसा (त्सा) द्यादिष्वेवं संवत्सरं ब्रह्मचर्यमिति । यो नास्तिक्याद्देशोपप्लवादिना वाऽग्नीनपविध्यति पुनस्तच्छान्तावपि बहुकालं नाऽऽधत्ते तद्विषयमिदम् । तत्रैवाल्पकाले वासिष्ठम्—योऽग्नीनपविध्यात्कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरित्वा पुनरादधीत । आलस्येन त्यजतो मानवम्—

अग्निहोत्र्यपविध्याग्नीन्ब्राह्मणः कामकारतः ।
चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरहत्यासमं हि तत् ॥ इति ॥

मासमपविध्येत्यन्वयः ।

अग्निहोत्र्यपविध्याग्नीन्मासादूर्ध्वं तु कामतः ।
कृच्छ्रं चान्द्रायणं चैव कुर्यादत्राविचारयन् ॥ इति ।

मासादर्वागपि चान्द्रायणमिच्छन्ति । स्मार्ते त्वग्नौ—

योऽग्निं त्यजति नास्तिक्यात्प्राजापत्यं चरेद् द्विजः ।
अन्यत्र पुनराधानं दानमेव तथैव च ॥ इति ।

मानवं तु—

षष्ठान्नकालता मासं संहिताजप एव च ।
होमश्च शाकलैर्नित्यमपङ्क्त्यानां विशोधनम् ॥ इति ॥ ३४ ॥

पवित्र अग्नि को बुझाने वाले, वेद का स्वाध्याय त्यागने वाले, अथवा उपपातक के दोषी भी उपर्युक्त प्रायश्चित्त करे ॥ ३४ ॥

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २३३

स्त्री याऽतिचारिणी गुप्ता पिण्डं तु लभेत ॥ ३५ ॥

या स्त्री भर्तारमतिचरति व्यभिचरति पुरुषान्तरेण संगच्छते सा चैतदेव प्रायश्चित्तं कुर्यात्संवत्सरं ब्रह्मचर्यम् । सा च यावत्समाप्यते प्रायश्चित्तं तावद् गुप्ता सती पिण्डमात्रं लभते । बुद्धिपूर्वे सकृद्गमन इदम् । अन्यत्र— यत्पुंसः परदारेषु तच्चैतां चारयेद् व्रतम् । इत्येतत् ।

सजातीयविषये चेदम् । ब्राह्मण्याः क्षत्रियविषये वासिष्ठम्—व्यवाये संवत्सरं घृतपटं धारयेद् गोमयकर्दमे कुशप्रस्तरे वा भुञ्जानाऽधः शयीतोर्ध्वं संवत्सरादप्सु निमग्नायाः सावित्र्यष्टसहस्रेण शिरोभिर्जुहुयादिति । वैश्यविषये त्वौशनसम्—व्यभिचारिणौ कृच्छ्राब्दं चरेदिति । अत्र बृहत्प्रचेताः—

विप्रा शूद्रेण संपृक्ता न चैतस्मात्प्रसूयते । प्रायश्चित्तं स्मृतं तस्याः कृच्छ्रं चान्द्रायणत्रयम् ॥ चान्द्रायणे द्वे कृच्छ्रं च विप्राया वैश्यसंगमे । कृच्छ्रचान्द्रायणे स्यातां तस्याः क्षत्रियसंगमे ॥ क्षत्रिया शूद्रसंपर्के कृच्छ्रे चान्द्रायणद्वयम् । चान्द्रायणं सकृच्छ्रं च चरेद्वैश्येन संगता ॥ शूद्रं गत्वा चरेद्वैश्या कृच्छ्रं चान्द्रायणोत्तरम् । आनुलोम्येन कुर्वीत कृच्छ्रं पादावरोपितम् ॥ इति ।

प्रजाताया ब्राह्मण्याश्चतुर्विंशतिमते विशेषः—

विप्रगर्भे पराकः स्यात्क्षत्रियस्य तथैन्दवम् । ऐन्दवं च पराकश्च वैश्यस्याकामकारतः ॥ शूद्रगर्भे भवेत्त्यागश्चण्डालो जायते यतः । गर्भस्रावे धातुदोषैश्चरेच्चान्द्रायणत्रयम् ॥ इति ।

कामकारे पुनः पराकादिकं द्विगुणं कुर्यात् । वसिष्ठस्तु—

ब्राह्मणक्षत्रियविशां भार्याः शूद्रेण संगताः । अप्रजाता विशुध्यन्ति प्रायश्चित्तेन नेतराः ॥

आहितपतिगर्भायास्तु पश्चाच्छूद्रादिसंगमे—

अन्तर्वत्नी तु या नारी समेताऽऽक्रम्य कामिना । प्रायश्चित्तं न सा कुर्याद्यावद्गर्भो न निःसृतः ॥ जाते गर्भे व्रतं पश्चात्कुर्यान्मासं तु यावकम् । न गर्भदोषस्तत्रास्ति संस्कार्यः स यथाविधि ॥

२३४ गौतमधर्मसूत्राणि

इति स्मृत्यन्तरोक्तं द्रष्टव्यम् । या तु दौःशील्यात्प्रायश्चित्तं न करोति तदा— प्रातिलोम्ये वधः पुंसां स्त्रीणां नासादिकर्तनम् । इत्येतद्भवति । हीनवर्णोपभुक्ता या साम्या( साऽङ्कथा ) वध्याऽथवा भवेत् । इति पराशरः । अंकनं पुंल्लिङ्गेन ॥ ३५ ॥

इसी प्रकार पति को छोड़कर अन्य पुरुष के साथ व्यभिचार करने वाली स्त्री भी एक वर्ष तक ब्रह्मचर्य धारण कर प्रायश्चित्त करे ॥ ३५ ॥

अमानुषीषु गोवर्जं स्त्रीकृते कूष्माण्डैर्घृतहोमो घृतहोमः ॥ ३६ ॥

गोवर्जितास्वमानुषीषु महिषादिस्त्रीषु स्त्रीकृते मैथुन आचरिते कूष्माण्डैर्घृतहोमः कर्तव्यः । गोवर्जमिति वचनं विस्पष्टार्थम् । वक्ष्यति गवि च गुरुतल्पसम इति । ततश्च तदेव गोगमने भविष्यति । सकृद्गमन इदम् । अभ्यासे शङ्खोक्तम्—पशुवेश्याभिगमने प्राजापत्यम् । इति । अत्र कण्ठः( ण्वः )—

प्रसूतो यस्तु वेश्यायां भैक्षभुक्संयतेन्द्रियः । शतसाहस्रमभ्यस्य सावित्रीमेति शुद्धताम् ॥ इति ।

द्विरुक्तिरुक्ता ॥ ३६ ॥

गाय के अतिरिक्त अन्य ( भैंस आदि ) मादा पशु के साथ मैथुन करने पर कूष्माण्ड मन्त्रों के साथ घृत-होम करने पर शुद्धि होती है ॥ ३६ ॥

इति श्रीगौतमीयवृत्तौ हरदत्तविरचितायां मिताक्षरायां तृतीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

अथ तृतीयप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः

क्रमप्राप्तं सुरापानप्रायश्चित्तमाह—

सुरापस्य ब्राह्मणस्योष्णामासिञ्चेयुः सुरामास्ये मृतः शुध्येत् ॥ १ ॥

त्रिविधा सुरा । यथाऽऽह मनुः—

गौडी माध्वी च पैष्टी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ।
यथैवैका न पातव्या तथा सर्वा द्विजोत्तमैः ॥ इति ।

द्विजोत्तमा ब्राह्मणाः । क्षत्रियवैश्ययोस्तु पैष्ट्येव । यथा स एवाऽऽह—

सुरा वै मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते ।
तस्माद् ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिबेत् ॥ इति ।

अन्नानां मलं सुरा पैष्टी । अत्र ब्राह्मणग्रहणं द्विजात्युपलक्षणम् । यस्य या प्रतिषिद्धा सुरा तस्याः पाता सुरापः । तस्य द्विजातेरास्ये तामेव सुरामुष्णामासिञ्चेयुः । उपदेष्टृष्वयमासेचनारोपः। आसिञ्चन्त्येव हि ते सुरामास्ये । येन सुरापेण सुरोष्णा पातव्या तस्येयं निष्कृतिरित्युपदिशन्तीति । स्वयमेव त्वासेचनकर्ता । तथा चाऽऽपस्तम्बः—सुरापोऽग्निसस्पर्शां सुरां पिबेदिति । आसिञ्चेयुरिति बहुवचनमुपदेष्टॄणां बहुत्वं सूचयति । मनुरप्याह—

तेषां वेदविदो ब्रूयुस्त्रयोऽप्येनःसु निष्कृतिम् ।
सा तेषां पावना यस्मात्पवित्रं विदुषां हि वाक् ॥ इति ।

मृतः शुध्येदितिवचनात्तथा सुरा तापयितव्या यथा पातुर्मरणं भवति । आर्द्रवासाः पिबेदिति पैठीनसिः । आयसेन ताम्रेण वा पात्रेणेति प्रचेताः ।

अत्र याज्ञवल्क्यः—

सुराम्बुघृतगोमूत्रपयसामग्निसंनिभम् ।
सुरापोऽन्यतमं पीत्वा मरणाच्छुद्धिमृच्छति ॥
बालवासा जटी वाऽपि ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ।
पिण्याकं वा कणान्वाऽपि भक्षयेत्तु समां निशि ॥ इति ।

तत्र मरणान्तिकप्रायश्चित्तं बुद्धिपूर्वाभ्यासविषयम् । अत्रैव सकृत्पानविषयं ब्रह्महत्याव्रतं द्वादशवार्षिकम् । अत्र स्त्रियोऽधिकृत्य शङ्खः—सुरालशुनपलाण्डुगृञ्जनमांसादीन्यभक्ष्याणि वर्जयेदाहारमयं शरीरमिति-

२३६ गौतमधर्मसूत्राणि

वसिष्ठोऽपि—पतत्यर्धं शरीरस्य भार्या यस्य सुरां पिबेत्। पतिरार्धं शरीरस्य निष्कृतिर्न विधीयते॥ इति। अत्र स्त्रीणामपि प्रतिषिद्धा सुरा। प्रायश्चित्तं च भवति। तत्र स्त्रीणा- मर्धप्रायश्चित्तमित्युक्तं पुरस्तात्। तत्र मरणान्तिकेऽर्धक्लप्तेरशक्यत्वादू बुद्धिपूर्वसकृत्पाने द्वादशवार्षिकस्यार्धम्। अभ्यासे तस्यैवाभ्यासः॥ १॥

सुरापान करने वाले ब्राह्मण के मुख में तपती हुई सुरा डाले; इस प्रकार उसकी मृत्यु होने पर सुरापान का प्रायश्चित्त होता है॥ १॥

अमत्या पाने पयो घृतमुदकं वायुं प्रतित्र्यहं तप्तानि स कृच्छ्रस्ततोऽस्य संस्कारः॥ २॥

यस्त्वमत्याऽबुद्धिपूर्वं यवाग्वादिबुद्ध्या सुरां पिबति स पय आदीनि चत्वारि द्रव्याणि तप्तान्युष्णानि। द्वितीयाया निर्देशात्पिबेदिति गम्यते। प्रतित्र्यहं प्रथमे त्र्यहे पयो द्वितीये घृतं तृतीय उदकं चतुर्थे वायुम्। बायो- रुष्णत्वं सातपे प्रदेशे। स कृच्छ्रः स एवंभूतस्तप्तकृच्छ्रोऽस्य प्रायश्चित्तम्। ततः कृच्छ्रानन्तरं पुनः संस्कारः पुनरुपनयनमस्य कर्त्तव्यम्। तत्र मानवो विशेषः—

वपनं मेखला दण्डो भैक्षचर्या व्रतानि च।
एतानि तु निवर्त्तन्ते पुनः संस्कारकर्मणि॥ इति।

इदमीषदभ्यासविषयम्।

अज्ञानाद्वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुध्यति॥

इति मानवं सकृत्पानविषयम्। यत्तु—

पिण्याकं वा कणान्वाऽपि भक्षयेत्तु समां निशि॥

इति याज्ञवल्क्यवचनम्। यच्चाऽऽपस्तम्बीयम्—'स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा, इत्यादि तदुभयमपि बहुकृत्वोऽभ्यास एव।

कणान्वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि।
सुरापानापनुत्त्यर्थं बालवासा जटी ध्वजी॥

इत्यादीनि मानवादीन्यबुद्धिपूर्वविषय एवाभ्यासतारतम्यापेक्षया व्यवस्थाप्यानि॥ २॥

यदि अज्ञानवश सुरापान किये हो तो तीन दिनों तक क्रमशः उष्ण दूध, घृत और जल पीकर रहने एवं उष्ण वायु सेवन से शुद्धि होती है। इस प्रायश्चित्त को तप्तकृच्छ्र कहते हैं। उसके उपरान्त उसका पुनः (उपनयन) संस्कार होता है॥ २॥

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २३७

मूत्रपुरीषरेतसां च प्राशने ॥ ३ ॥

मूत्रादीनां च प्राशने तप्तकृच्छ्रसहितः पुनःसंस्कारः प्रायश्चित्तम्। इदं बुद्धिपूर्वविषयम्।

भुक्त्वाऽतोऽन्यतमस्यान्नममत्या क्षपणं त्र्यहम्।
मत्या भुक्त्वा चरेत्कृच्छ्रं रेतो विण्मूत्रमेव च॥ इति।
अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंसृष्टमेव च।
पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः॥ इति च।

कण्वश्च स्पष्टमाह—

रेतोमूत्रपुरीषाणां प्राशने मतिपूर्वके।
नाश्नीयाच्च त्र्यहं मत्या तप्तकृच्छ्रं चरेद् द्विजः ॥इति॥३॥

मूत्र, मल और वीर्य निगल जाने पर भी उपर्युक्त प्रायश्चित्त विहित है ॥ ३ ॥

---

श्वापदोष्ट्रखराणां चाङ्गस्य ॥ ४ ॥

व्याघ्रादयो वनचराः श्वापदाः। उष्ट्रखरौ प्रसिद्धौ। तेषामङ्गं मांसचर्मादि। तस्य प्राशने तप्तकृच्छ्रः पुनःसंस्कारश्च। बुद्धिपूर्वाभ्यास उभयं मिलितम्। सकृद्बुद्धिपूर्वे चाबुद्धिपूर्वाभ्यासे च तप्तकृच्छ्रः। सकृदमतिपूर्वे संस्कार एव भवति ॥ ४ ॥

व्याघ्र आदि मांसभक्षी पशु, ऊँट और गदहे का मांस खा लेने पर भी उपर्युक्त प्रायश्चित्त होता है ॥ ४ ॥

---

ग्राम्यकुक्कुटसूकरयोश्च ॥ ५ ॥

ग्राम्यकुक्कुटसूकरयोश्चाङ्गस्य प्राशन एतदेव प्रायश्चित्तम्। विषयव्यवस्था च पूर्ववत् ॥ ५ ॥

पालतू मुर्गे और सूअर के मांसभक्षण का भी यही प्रायश्चित्त है ॥ ५ ॥

---

गन्धाघ्राणे सुरापस्य प्राणायामा घृतप्राशनं च ॥ ६ ॥

यस्तु सुरापस्तस्य तं सुरागन्धमाजिघ्रति न पुनः शरीरगन्धं नापि भाण्डस्थायाः सुराया गन्धं तस्य प्राणायामास्त्रयो घृतप्राशनं च प्रायश्चित्तम्। ब्राह्मणस्य मिलितम्, क्षत्रियस्य प्राणायामाः। वैश्यस्य घृतप्राशनमिति। सोमपस्य विशेषो मनुना दर्शितः—

ब्राह्मणस्य सुरापस्य गन्धमाघ्राय सोमपः।
प्राणानप्सु त्रिराचम्य घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ इति।

२३८ गौतमधर्मसूत्राणि

ब्राह्मणस्य रुजाकृत्यं घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः ।
जैह्म्यं पुंसि च मैथुन्यं जातिसंकरकं स्मृतम् ॥ इति ।
जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वाऽन्यतममिच्छया ।
चरेत्सांतपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमनिच्छया ॥
इति [ च ] मानवं भाण्डस्थायाः सुराया गन्धाघ्राणे ॥ ६ ॥

सुरापान करने वाले की गन्ध सूँघने पर तीन बार प्राणायाम करने एवं घृत पीने पर शुद्धि होती है ॥ ६ ॥

पूर्वैश्च दष्टस्य ॥ ७ ॥

पूर्वैः श्वापदादिभिर्दष्टस्य च प्राणायामा घृतप्राशनं च प्रायश्चित्तम् ।
मनुस्तु—श्वशृगालखरैर्दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च ।
नराश्वोष्ट्रैर्वराहेश्च प्राणायामेन शुध्यति ॥ इति ।
ब्राह्मणविषये वसिष्ठो विशेषः—
ब्राह्मणस्तु शुना दष्टो नदीं गत्वा समुद्रगाम् ।
प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ इति ।
जातूकण्र्यः—ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शुना च श्वापदैरपि ।
दष्टा सचैलमाप्लुत्य शुध्यतीति न संशयः ॥ इति ॥ ७ ॥

ऊपर वर्णित मांसभक्षी पशु आदि द्वारा काट लिये जाने पर भी तीन प्राणायाम और घृत-प्राशन से शुद्धि होती है ॥ ७ ॥

तप्ते लोहशयने गुरुतल्पगः शयीत ॥ ८ ॥

गुरुरत्र पिता ।
निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि ।
संभावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते ॥ इति मनुः ॥
विप्रग्रहणं वर्णोपलक्षणम् । तल्पशब्देन शयनवाचिना भार्या लक्ष्यते । तत्रापि जननो तत्सपत्नी च । तद्गामी गुरुतल्पगः । लोहशयने कृष्णायसनिर्मिते तप्ते यथा मरणमेव भवति तथा तप्ते शयीत ॥ ८ ॥

गुरु-पत्नी गमन करने वाला जलती हुई लोहे की चारपाई पर शयन करे ॥ ८ ॥

सूर्मीं वा श्लिष्येज्ज्वलन्तीम् ॥ ९ ॥

लोहमयी स्त्रीप्रकृतिः सूर्मी । तां ज्वलन्तीमग्निवर्णां तप्तां श्लिष्येदाप्राणवियोगात् ॥ ९ ॥

अथवा तपा कर लाल की गई लोहे की स्त्री-प्रतिमा का आलिङ्गन करे ॥ ९ ॥

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २३९

लिङ्गं वा सवृषणमुत्कृत्याञ्जलावाधाय दक्षिणाप्रतीचीं

व्रजेदजिह्ममाशरीरनिपातात् ॥ १० ॥

सबोजं लिङ्गमुत्पाट्य क्षुरादिना निकृत्य स्वस्याञ्जलौ स्थापयित्वा नैर्ऋतीं दिशमाशरीरनिपाताद् व्रजेदजिह्मम् । कूपाद्यपरिहरन्यत्रैव प्रतिहतस्तत्रैव तिष्ठेदाप्रलयादिति वसिष्ठः ॥ १० ॥

अथवा वह अपनी अण्डकोष-सहित जननेन्द्रिय काटकर अञ्जलि में रख कर दक्षिण-पश्चिम दिशा को सीधा उस समय तक चलता रहे जब तक गिरकर मर न जाय ॥ १० ॥

मृतः शुध्येत् ॥ ११ ॥

सर्वशेषोऽयम् । पूर्वोक्तेषु प्रकारेष्वन्यतमेन मृत एव गुरुतल्पगः शुध्येन्नान्येथेति । त्रितयमप्येतज्जननीगमने स्वभार्यादिबुद्ध्याऽबुद्धिपूर्वं तत्सपत्न्यां च । सवर्णायां बुद्धिपूर्वगमने—

पितृभार्यां तु विज्ञाय सवर्णां योऽभिगच्छति ।
जननीं वाऽप्यविज्ञाय नामृतः स विशुध्यति ॥

इति षट्त्रिंशन्मते दर्शनात् । जनन्यां कामकृते वासिष्ठम्—
निष्काल (मु) को घृताभ्यक्तो गोमयाग्निना पादप्रभृत्यात्मानमवदाहयेत् । इति । अकामतोऽभ्यासेऽप्येवमेव । अकामतस्तु मातुः सपत्न्याः सवर्णाया उत्कृष्टायाश्च गमनाभ्यासे शङ्खोक्तम्—

अधःशायी जटाधारो पर्णमूलफलाशनः ।
एककालं समश्नन्वै वर्षे तु द्वादशे गते ॥
रुक्मस्तेयी सुरापश्च ब्रह्महा गुरुतल्पगः ।
व्रतेनैतेन शुध्यन्ति महापातकिनस्त्विमे ॥ इति ।

सकृद्गमन उभयोरिच्छात्तः प्रवृत्तौ मानवम्—

खट्वाङ्गी चीरवासा वा श्मश्रुलो विजने वने ।
प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रमब्दमेकं समाहितः ॥ इति ।

तया प्रोत्साहितस्य स्वेन वा प्रोत्साहितायामौशनसं प्रायश्चित्तद्वयं क्रमेण द्रष्टव्यम्—गुरुतल्पगामी संवत्सरं ब्रह्मचारिव्रतं षण्मासांस्तप्तकृच्छ्रं चेति । एवमुत्तरेष्वपि प्रायश्चित्तेषु यद्गुरु तदात्मना प्रोत्साहितायां यल्लघु तत्तया प्रोत्साहितस्य मध्यमं तूभयोरिच्छात्तः प्रवृत्ताविति द्रष्टव्यम् । तत्र व्याघ्रः—

२४०	गौतमधर्मसूत्राणि

कृच्छ्रं चैवातिकृच्छ्रं च तथा कृच्छ्रातिकृच्छ्रकम् ।
चरेन्मासत्रयं विप्रः क्षत्रियागमने गुरोः ॥ इति ।
इदं सकृद्गमने बुद्धिपूर्वे । बुद्धिपूर्वाभ्यास एकवर्षम्—
मत्या गत्वा पुनर्भार्यां गुरोः क्षत्रसुतां द्विजः ।
वृषणवर्जितं लिङ्गमुत्कृत्य स मृतः शुचिः ॥ इति ।
कण्वः—चान्द्रायणं तप्तकृच्छ्रं मतिकृच्छ्रं तथैव च ।
सकृद् गत्वा गुरोर्भार्यामज्ञानात्क्षत्रियां द्विजः ॥ इति ।
जातूकर्ण्यः–गुरोः क्षत्रसुतां भार्यां पुनर्गत्वा त्वकामतः ।
वृषणमात्रमुत्कृत्य शुद्धो जीवन्मृतोऽपि वा ॥ इति ।
कण्वः–तप्तकृच्छ्रं पराकं च तथा सांतपनं गुरोः ।
भार्यां वैश्यां सकृद्गत्वा बुद्ध्या मासं चरेद् द्विजः ॥ इति ।
लौगाक्षिः–गुरोर्वैश्यां पुनर्गत्वा(सकृद्गत्वा) गत्वा वाऽपि पुनः पुनः ।
लिङ्गाग्रं छेदयित्वा तु ततः शुध्येत्स किल्बिषात् ॥ इति ।
प्रजापतिः—पञ्चरात्रं तु नाश्नीयात्सप्ताष्टौ वा तथैव च ।
वैश्यां भार्यां गुरोर्गत्वा सकृदज्ञानतो द्विजः ॥ इति ।
हारीतः—अभ्यस्य विप्रो वैश्यायां गुरोरज्ञानमोहितः ।
सषडङ्गं ब्रह्मचर्यं स चरेद्यावदायुषम् ॥ इति ।
जाबालिः—अतिकृच्छ्रं तप्तकृच्छ्रं पराकं च तथैव च ।
गुरोः शूद्रां सकृद् गत्वा बुद्ध्या विप्रश्चरेत्ततः ॥ इति ।
उपमन्युः—पुनः शूद्रां गुरोर्गत्वा बुद्ध्या विप्रः समाहितः ।
ब्रह्मचर्यमदुष्टात्मा द्वादशाब्दं समाचरेत् ॥ इति ।
दीर्घतपाः–प्राजापत्यं सांतपनं सप्तरात्रोपवासनम् ।
गुरोः शूद्रां सकृद् गत्वा चरेदज्ञानतो जनः ॥ इति ।
तत्रैवाभ्यासे मानवं द्रष्टव्यम्—
चान्द्रायणं वा त्रीन्मासानभ्यस्येन्नियतेन्द्रियः ।
हविष्येण यवाग्वा वा गुरुतल्पापनुत्तये ॥ इति ।
अत्र व्याघ्रः—जात्युक्तं पारदार्यं च गुरुतल्पत्वमेव च ।
साधारणस्त्रिया नास्ति कन्यादूषणमेव च ॥ इति ॥११॥

मृत्यु के बाद वह पाप से मुक्त हो जाता है ॥ ११ ॥

सखीसयोनिसगोत्राशिष्यभार्यासु स्नुषायां गवि च गुरुतल्पसमः ॥ १२ ॥

सखी मित्रभूता । सयोनिर्भगिनी । सगोत्रैकगोत्रा । स्नुषा पुत्रभार्या ।

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २४१

एतासु शिष्यभार्यायां गवि च मिथुनीभावे यावान्गुरुतल्पदोषस्ताव- नस्येति ।

याज्ञवल्क्यः-सखिभार्याकुमारीषु स्वयोनिष्वन्त्यजासु च । सगोत्रासु सुतस्त्रीषु गुरुतल्पसमं स्मृतम् ॥ पितुः स्वसारं मातुश्च मातुलानीं स्नुषामपि । मातुः सपत्नीं भगिनीमाचार्यतनयां तथा ॥ आचार्यपत्नीं स्वसुतां गच्छंस्तु गुरुतल्पगः । लिङ्गं छित्त्वा वधस्तस्य सकामायाः स्त्रिया अपि ॥ इति ।

नारदः-माता मातृष्वसा श्वश्रूर्मातुलानी पितृष्वसा । पितृव्यसखिशिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी स्नुषा ॥ दुहिताऽऽचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता । राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ॥ आसामन्यतमां गच्छन्गुरुतल्पग उच्यते । शिश्नस्योत्कर्त्तनात्तत्र नान्यो दण्डो विधीयते ॥ इति ।

कात्यायनः-जनन्याश्च भगिन्याश्च स्वसुतायास्तथैव च । स्नुषाया गमनं चैव विज्ञेयमतिपातकम् ॥ अतिपातकिनस्त्वेते प्रविशेयुर्हुताशनम् ।

बृहद्यमः-रेतः सिक्त्वा कुमारीषु स्वयोनिष्वन्त्यजासु च । सपिण्डास्वन्यदारेषु प्राणत्यागो विधीयते ॥ इति ।

स एव-चाण्डालीं पुल्कसीं म्लेच्छीं स्नुषां च भगिनीं सखीम् । मातापित्रोः स्वसारं च निक्षिप्तां शरणागताम् ॥ मातुलानीं प्रव्रजितां सगोत्रां नृपयोषितम् । शिष्यभार्यां गुरोर्भार्यां गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इति च ॥ १२ ॥

मित्र की पत्नी ( अथवा मित्रभूता स्त्री ), बहन, अपने कुल की किसी स्त्री, शिष्य की पत्नी, पतोहू अथवा गाय के साथ मैथुन कर्म का पाप गुरुपत्नीगमन के पाप के समान ही होता है ॥ १२ ॥

अवकर इत्येके ॥ १३ ॥

एके मन्यन्ते सख्यादिगमनेऽवकरो दोषः । अत्र प्रायश्चित्तमप्यवकीर्णिब्रतं न गुरुतल्पव्रतमिति । यान्येतानि सख्यादिगमनेऽनुक्रान्तानि प्रायश्चित्तानि तेषु मरणान्तिकानि सप्रत्ययानुबन्धात्यन्ताभ्यासविषयाणि ।

१६ गौ०

२४२ गौतमधर्मसूत्राणि

यानि पुनरत्यन्तलघूनि तानि स्वभार्याबुद्ध्या प्रवृत्तस्य मध्ये ज्ञात्वा रेत:- सेकादर्वाङ्निवृत्तविषयाणि । मध्ये मध्यानि कल्प्यानि । 'न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेष्ववस्थितम्' इति मानवं तु मरणान्तिकयोग्यमहापातका- दिव्यतिरिक्तविषयम् ॥ १३ ॥

कुछ आचार्यों का मत है कि इस प्रकार के दुष्कर्म का पाप ब्रह्मचर्य व्रत खण्डन के पाप के तुल्य होता है ॥ १३ ॥

अत्र प्रायश्चित्तमकुर्वतीनां स्त्रीणां दण्डमाह—

श्वभिरादयेद्राजा निहीनवर्णगमने स्त्रियं प्रकाशम् ॥ १४ ॥

निहीनवर्णेन सह या मैथुनमाचरति तां प्रकाशं सर्वेषामेव पश्यतां धर्षत्स्थानगतो राजा श्वभिरादयेत्खादयेत् । अत्र मनुः—

भर्तारं लङ्घयेद्या तु जातिस्त्री गुणगर्विता । तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थाने बहुभिः स्थितः ॥ इति ।

वसिष्ठस्तु जातिविशेषेण विशेषमाह—शूद्रश्चेद् ब्राह्मणीमभिगच्छेत्तृणै- र्वेष्टयित्वा शूद्रमग्नौ प्रास्य ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषाऽ- भ्यज्य नग्नां खरमारोप्य महापथमनुसंन्राजयेत्पूता भवतीति विज्ञायते । वैश्यश्चेद् ब्राह्मणीमभिगच्छेल्लोहितदर्भैर्वेष्टयित्वा वैश्यमग्नौ प्रास्येत् । ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषाऽभ्यज्य नग्नां खरमारोप्य महापथमनुसंन्राजयेत्पूता भवतीति विज्ञायते । राजन्यश्चेद् ब्राह्मणीम- भिगच्छेच्छरपत्रैर्वेष्टयित्वा राजन्यमग्नौ प्रास्येत् । ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषाऽभ्यज्य नग्नां खरमारोप्य महापथमनुसंन्राजये त्पूता भवतीति विज्ञायते । एवं वैश्यो राजन्यायां शूद्रश्च राजन्यावैश्य- योरिति । अनुलोमेषु प्रतिलोमं गच्छत्सु व्याघ्र आह—

वर्णानामनुलोमानां परस्परसमागमे । व्युत्क्रमेण ततो राजा खादयेद्वानरैः स्त्रियम् ॥ शृगालैर्बुद्धिपूर्वं चेत्पुरुषो वधमर्हति । अयमेवानुलोमानां स्वजातिव्युत्क्रमेष्विति ॥ इति ॥ १४ ॥

अपने से निम्नवर्ण के पुरुष से संभोग कराने वाली स्त्री को राजा सार्व- जनिक स्थान पर कुत्तों से खिलवाये ॥ १४ ॥

पुमांसं घातयेत् ॥ १५ ॥

अनन्तरोक्ते विषये गन्ता पुमान्राज्ञा घातयितव्यः । वधप्रकारश्चा- नन्तरमेव वसिष्ठवचनेन दर्शितः ॥ १५ ॥

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि २४१

उसके साथ मैथुन करने वाले का भी वध करावे ॥ १५ ॥

यथोक्तं वा ॥ १६ ॥

लिङ्गोद्धार इत्यादि यथोक्तं वा दण्डप्रणयनं कर्तव्यम्। सप्रत्ययाप्रत्ययाभ्यासानभ्यासापेक्षोऽयं विकल्पः ॥ १६ ॥

अथवा उसे यथोचित विधि से दण्डित करे ॥ १६ ॥

गर्दभेनावकीर्णी निर्ऋतिं चतुष्पथे यजेत् ॥ १७ ॥

अवकीर्णी भवेद्गत्वा ब्रह्मचारी तु योषितम्। इति याज्ञवल्क्यः। स चतुष्पथे गर्दभेन पशुना निर्ऋतिं यजेत्। अत्र मानवो विशेषः—

अवकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे।
पाकयज्ञविधानेन यजेत निर्ऋतिं निशि ॥ इति।

वसिष्ठस्तु—ब्रह्मचारी चेत्स्त्रियमुपेयादरण्ये चतुष्पथे लौकिकेऽग्नौ रक्षोदैवतं गर्दभं पशुमालभेत, नैर्ऋतं वा चरुं निर्वपेत्तस्य जुहुयात्कामाय स्वाहा, कामकामाय स्वाहा, निर्ऋत्यै स्वाहा, रक्षोदेवताभ्यः स्वाहा। इति ॥ १७ ॥

अवकीर्णी (ब्रह्मचर्य व्रत खण्डित करने वाला) चौराहे पर निर्ऋति के लिए गदहे की बलि प्रदान करे ॥ १७ ॥

तस्याजिनमूर्ध्ववालं परिधाय लोहितपात्रः सप्तगृहान्भैक्षं चरेत्कर्माऽऽचक्षाणः ॥ १८ ॥

एवं गर्दभेनेष्ट्वा तस्यैव गर्दभस्याजिनमूर्ध्ववालं परिधाय लोहितपात्रः पाकेन लोहितं मृन्मयं पात्रं हस्ते गृहीत्वा कर्माऽऽचक्षाणोऽवकीर्णिने भिक्षां देहीति ब्रुवाणः सप्त गृहान्भैक्षं चरेत्। सप्तसु गृहेषु यावल्लब्धं तावदेवाशनम्। अलाभ उपवासः ॥ १८ ॥

उस गदहे के चमड़े को इस प्रकार धारण करे कि उसके बाल ऊपर रहे और लाल रंग की मिट्टी का पात्र हाथ में लेकर अपने कर्म को बताता हुआ सात घरों से भिक्षा माँगे ॥ १८ ॥

संवत्सरेण शुद्ध्येत् ॥ १९ ॥

संवत्सरमेतद् व्रतं चरेच्छुद्धो भवति। अत्र मनुः—

तेभ्यो लब्धेन भैक्षेण वर्तयन्नेककालिकम्।
उपस्पृशंस्त्रिषवणमब्देनैकेन शुध्यति ॥ इति।

इदं च वार्षिकं श्रोत्रियस्य विप्रस्य वैश्यपत्न्यां द्रष्टव्यम्। आहतुः

२४४ गौतमधर्मसूत्राणि

शङ्खलिखितौ—गुप्तायां वैश्यायामवकीर्णः संवत्सरं त्रिषवणमनुतिष्ठेत्क्षत्रियायां द्वे वर्षे ब्राह्मण्यां त्रीणि वर्षाणोति । गुप्तायां चेच्छ्रोत्रियपत्नीत्वादिगुणशालिन्याम् । अङ्गिराः—

अवकीर्णीनिमित्तं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ।
चीरवासास्तु षण्मासांस्तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥ इति ।

तदकामतौ गौतमीयैक ( यं काम ) विषयम् । पुनः शङ्खलिखितौ—
स्वैरिण्यां वृषल्यामवकीर्णः सचैलं स्नात उदकुम्भं दद्याद् ब्राह्मणाय । वैश्यायां चतुर्थकालाहारो ब्राह्मणान्भोजयेद्यवसभांर च गोभ्यो दद्यात् । क्षत्रियायां त्रिरात्रमुपोषितो घृतपात्रं दद्यात् । ब्राह्मण्यां षड्रात्रमुपोषितो गां दद्यात् । गोष्ववकीर्णः प्राजापत्यं चरेत् । षण्ढायामवकीर्णः पलालभारं सीसमाषकं च दद्यादिति । इदं चावकीर्णप्रायश्चित्तं सर्वेषामेव त्रैवर्णिकब्रह्मचारिणां समानम् । तथा च शाण्डिल्यः—

अवकीर्णी द्विजो राजा वैश्यश्चापि खरेण तु ।
इष्ट्वा भैक्षाशनो नित्यं शुध्यत्यब्दात्समाहितः ॥ इति ॥ १६ ॥

इस प्रकार वह एक वर्ष में शुद्ध होता है ॥ १९ ॥

रेतःस्कन्दने भये रोगे स्वप्नेऽग्नीन्धनभैक्षचरणानि सप्तरात्रमकृ(त्रं कृ)त्वाऽऽज्यहोमः समिधो वा रेतस्याभ्याम् ॥ २०॥

भये रोगे स्वप्ने वा यदि ब्रह्मचारिणो रेतः स्कन्देत्ततो रेतस्याभ्यां मन्त्राभ्यामाज्यहोमः कर्तव्यः । समिधो वा । होम इत्युपसमस्तमपेक्ष्यते । एतच्च भये रोग इत्यादि ब्रह्मचारिव्यतिरिक्तस्यापि । तथाऽग्नीन्धनं समिदाधानं भैक्षचरणं च सप्तरात्रमकृ(त्रं कृ)त्वा पूर्ववद्धोमः । रेतस्ये ऋचौ "पुनर्मामैत्विन्द्रियम्" इति । "पुनर्मनः पुनरात्मा म आगात्" इत्येके । आश्वलायनेन तु "पुनर्मामैत्विन्द्रियम्" इति । "इमे येऽधिष्यासोऽग्नये" इति ।

भये रोगे तथा स्वप्ने सिक्त्वा शुक्रमकामतः ।
आदित्यमर्चयित्वा तु पुनर्मामित्यूचं जपेत् ॥ इति ।

प्राजापत्यं सकृत्सेकविषयम् । गौतमीयमभ्यासांविषयंम् । हारीतः—

यः कुर्यादुपकुर्वाणः कामतोऽकामतौऽपि वा ।
तदेव द्विगुणं कुर्याद् ब्रह्मचारी तु नैष्ठिकः ॥ इति ।

अत्र वसिष्ठः—एतदेव रेतः प्रयत्नतोत्सर्गे दिवा स्वप्ने च व्रतान्तरेषु चैवमिति । गर्दभं पशुमालभेत नैर्ऋतं वा चरुं निर्वपेदिति प्रकृतम् ।
वानप्रस्थो यतिश्चैव खण्डने सति कामतः ।