गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

तेन यावद्वरोवधूमादाय गृहा-"

Line 10: "निष्क्रम्यागच्छति तावदन्य एव कश्चिदग्नि स्थापयति। आवृतमपि स एव" Wait, "कश्चिदग्नि स्थापयति" or "कश्चिदग्निं स्थापयति"? Look at line 10: "कश्चिदग्नि स्थापयति" - there is no dot on ग्न, so "कश्चिदग्नि स्थापयति".

Line 11: "करोति—इतिशब्दस्वरसादवगम्यते। अतएव सूत्रयिष्यति बर्हिषोऽन्तं कटानां"

Line 12: "प्रापयेत्” ( २।१।२२ ) इति। तदेद्भट्टभाष्यसम्मतञ्चन्द्रकान्तोऽप्यनुमन्यते-"

Line 13: "स्म स्वभाष्ये। वस्तुतस्तु। वर एवात्रकर्त्तेति तत्सूत्रे ( २।१।२२ ) एव व्य-" Wait, is there an avagraha? "एवात्रकर्त्तेति" - no avagraha.

Line 14: "क्तीभविष्यति॥ अग्निस्थापनञ्च वेदिमध्ये कार्यं, वेदिश्च चतुर्विंशाङ्गुलायता"

Line 15: "चतुरङ्गुलोच्छ्रिता च कार्येत्याह—गृह्यसंग्र

परीक्षणे नारदः— Line 10: “यस्याप्सु प्लवते वीजं हारि मूत्रञ्च फेनिलम् । Line 11: पुमान्स्यालक्षणैरेतैर्विपरीतस्तु शत्रिकः ॥” Wait, look at L11: Is it "पुमान्स्यालक्षणैरेतैर्विपरीतस्तु शत्रिकः ॥"? Wait, why does it look like "पुमान्स्यालक्षणैरेतैर्विपरीतस्तु"? Wait, "पुमान्स्याल्लक्षणैरेतैर्" has double 'ल'? In image: "पुमान्स्यालक्षणैरेतैर्विपरीतस्तु शत्रिकः ॥" (single ल: स्या-ल-क्षणै-). Wait, look at "शत्रिकः": Under "श", there are two little dots? Yes, looks like printer's marks, let's not worry, the text is "शत्रिकः". Line 12: इति । शत्रिकः षण्ढः । ( नपुंसकः ) व्यासः— Wait, after 'व्यासः' there is a dash or mark: "व्यासः—" Line 13: “जातिर्विद्या वयः शीलमारोग्यं बहुपक्षता । Line 14: अर्थित्वं वित्तसम्पत्तिरष्टावेते वरे गुणाः ॥” Line 15: इति । एवमादयो गुणाः

वयवान्वयोऽस्त्येव । एकस्य हि पितृशरीरस्यावयवाः पुत्रद्वारा तास्वाहिता इति मिताक्षराकार-मदनपारिजातादयः प्राहुः ॥ कथञ्चिदेकपिण्डक्रियाप्रवेशेन निर्वाह्यं सापिण्ड्यं चन्द्रिकाऽपरार्कमेधातिथिमाधवादयोवदन्ति । नन्वेवं(१) विधातृशरीरावयवान्वयेन सापिण्ड्यातिप्रसङ्गेन एकपिण्डदानक्रियान्वयित्वेन वा गुरुशिष्यादेरपि श्राद्धदेवतावत्वात्सापिण्ड्यमिति न काप्यसपिण्डेत्यत आह- याज्ञवल्क्यः- "पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा” इति । मातृतः मातुः सन्ताने पञ्चमादूर्ध्वं, पितृतः पितुः सन्ताने सप्तमा- दूर्ध्वं सापिण्ड्यं "निवर्त्तत" इतिशेषः । तथाच वृद्धशातातपः- "पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा । सपिण्डता निवर्त्तेत सर्ववर्णेष्वयं विधिः ॥” इति । [

इति वदन्ति । महामहो० महेशठक्कुरास्तु-तत्त-

Line 30: त्पाठमन्यथयित्वा पितृपक्षे सर्वत्र सप्तमीपरिणयमनुजानन्ति । तत्र च शिष्टसंवादमाचा-

Line 31: रञ्चप्रमाणयन्तीत्यास्तां विस्तरः ॥

Line 32 (Footnote 1): ( १ ) आदिपदेन सञ्चारी रोगः । यथाह याज्ञवल्क्य एव “दशपुरुषविख्याताच्छ्रो-

Line 33: त्रियाणां महाकुलात् । स्फीतादपि न सञ्चारिरोगदोषसमन्वितादि-”ति । पुरुष एव

Line 34: पुरुषः । दशभिः पितृतः पञ्चभिर्मातृतश्च । श्रोत्रियाणां श्रुत्यध्ययनसम्पन्नानाम् । “कन्यां

Line 35: हरेदि”ति शेषः । अपवादमाह स्फीतादपीति । उक्तमहाकुलादपीत्यर्थः । सञ्चारिणोरोगाः Wait: "सञ्चारिणोरोगाः" or "सञ्चारिणो रोगाः"? It is run together: "सञ्चारिणोरोगाः".

Line 36: कुष्ठापस्मारादयः । शुक्रशोणितद्वारा ये सञ्चरन्ति । तदुक्तं वैद्यके । “

१२४ विवाहविधिः । [ १ प्रपाठके मतीमिति । पुत्रिका(१)करणशङ्कानिवृत्त्यर्थम् । यत्र तु पुत्रिकाकरणाभावनि- श्रयस्तामभ्रातृकामप्युद्वहेत् ॥ असमानार्षगोत्रजामिति । अत्र प्रत्येकमेव नञा सम्बन्धः । ऋषेरिदमार्षम् । गोत्रप्रवर्त्तकस्य मुनेर्व्यावर्त्तकोमुनिगणः । प्रवर इत्यर्थः । गोत्रं वंशपरम्पराप्रसिद्धम् । (स्व) समाने आर्षगोत्रे ( यस्य ) तस्मा- ज्जाता या न भवति ताम् । एतत्परिणये प्रायश्चित्तमाह—स्मृतिः— “परिणीय सगोत्राञ्च समानप्रवरान्तथा । त्यागं कृत्वा द्विजस्तस्यास्ततश्चान्द्रायणञ्चरेत् ॥” इति । त्यागश्चोपभोगस्यैव न तस्या इत्याह-शातातपः— “समानप्रवराङ्कन्यामेकगोत्रामथापि वा । विवाहयति योमूढस्तस्य वक्ष्यामि निष्कृतिम् ॥ उत्सृज्य तान्ततोभार्या मातृवत्परिपाल

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १२५ वृत्तस्वाध्यायसापेक्षंमघसङ्कोचनन्तथा । अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शनमेव च ॥ प्रायश्चित्ताऽभिधानञ्च विप्राणां मरणान्तिकम् । संसर्गदोषः पापेषु मधुपर्के पशोर्वधः ॥ दत्तौरसेतरेषाञ्च पुत्रत्वेन परिग्रहः । शामित्रञ्चैव विप्राणां सोमविक्रयणन्तथा ॥ दीर्घकालं ब्रह्मचर्यं नरमेधाश्वमेधकौ । कलौ युगे विमान्धर्म्मान्वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः ॥” इति । अत्र ( कन्यापरिग्रहे ) स्वयमयमाचार्योवक्ष्यति समावर्त्तनप्रक्रमे । ( ३।४।४-५ ) तद्द्रष्टव्यम् ॥ १२ ॥ अथ जन्यानामेकोध्रुवाणामपां कलशम्पूरयित्वा सहोदकु- म्भः प्रावृतोवाग्यतोऽग्रेणाऽग्निम्परिक्रम्य दक्षिणत उदङ्मुखोऽव- तिष्ठते ॥ १३ ॥ अथ अग्निस्थापनानन्तरम् । “जन्याः स्निग्धा वरस्य ये”इत्यमरः । नवो- ढाज्ञा(१)तयोवेति चन्द्रकान्तः । तेषामेकोऽन्यतमः कश्चित्स च द्विज एव । तथाच गृह्यासङ्ग्रहः- “गन्धमाल्यैरलंस्कृत्य(२) सकुम्भोवाग्यतः शुचिः । धारयेत्त्रिषु वर्णेषु प्रावृताङ्गोद्विजोत्तमः ॥” इति । अत्र धारयेदित्यत्र विभक्तिविपरिणतङ्कुम्भमित्यनुषज्यते । ब्राह्मणो- वरदिश्यः कलशधारीति हारिलपद्धतिरपि । ध्रुवाणाम्—अतिप्रखरतापेऽपि अशुष्कजलाशयोत्थितानामिति सत्यव्रतः । तदेतदज्ञानविजृम्भितम् । तथाच गृह्यासङ्ग्रहेऽङ्गिराः- “महानदीषु या आपः कौप्याश्च हृदेषु च । गन्धवर्णरसैर्युक्ता ध्रुवाः स्युरिति निश्चयः ॥” इति । कौप्याः अकूपसम्बन्धिन्यः । तथाच महानद्याद्यसम्भवे कूपोद- कमिन्ना याः काश्चिदप्यापोगन्धादिगुणयुक्ता ग्राह्या इत्यर्थः ध्रुवाणामपामिति षष्ठी तृतीयार्थे । सहोदकुम्भः । उदकपूर्णकुम्भसहिः । अत्र मध्यमपदलोपी समासः ( पा० ६।३।५९ ) ॥ “वोपसर्जनस्य”-( पा-६।३।८२ ) इति सहस्य ( १ ) “जन्योवरवधूज्ञातिप्रियभृत्यहितेषु च” इति विश्वप्रकाशः ॥ “भृत्याश्चापि न- वोढाया जन्या” इति केशवः । ( २ ) “अत्रात्मानम्” इति शेषः ॥

१२६ विवाहविधिः। [ १ प्रपाठके सादेशः। प्रावृतः कृ·(धृ·)तोष्णीषइतिभाष्यकारः। वस्त्राच्छादितशरीर(१) इतिपद्धतिः। दक्षिणतः प्रकृतत्वादग्नेर्ब्रह्मणश्च। अवतिष्ठत इति। ऊर्ध्वस्थितो- भवेदित्यर्थः। अत्रापि वाग्यमनलोपे पूर्वोक्तमेव ( १-६-१९पृ० ८२ ) प्रायश्चित्तं कारणस्याविशेषादिति द्रष्टव्यम्। एवमन्यत्रापि ॥ १३ ॥ प्राजनेनान्यः ॥ १४ ॥ अन्योऽपरोवरपक्ष्यः। प्राजनेन-प्रतोदेन(२) गृहीतेनोपलक्षितस्तथैवावति- ष्ठते। अत्रोपलक्षणे तृतीया (पा० २।३।२१) "प्राजनंतोदनंतोत्रम्"-त्यमरः। एव समाचारोऽद्यत्वेनास्ति ॥१४॥ शमीपलाशमिश्रांश्च लाजांश्चतुरञ्जलिमात्रान्सूर्पेणोपसादयन्ति पश्चादग्नेः ॥ १५ ॥ शमी-प्रसिद्धा। तस्याः पलाशानि पत्राणि तैर्मिश्रान् लाजान्— "अक्षतास्तु यवाः प्रोक्ता भृष्टा धाना भवन्ति ते। भृष्टास्तु व्रीहयोलाजा घटः खाण्डिक उच्यते ॥" इति कर्म्मप्रदीपोक्तलक्षणात् । चतुरञ्जलिमात्रान् । चत्वारोऽञ्जलयः प्रमाणमेषामिति तद्धितार्थे समासः । ( पा० २।१।५१ ) प्रमाणे च मात्रच्प्र- त्ययः । ( पा० ५।२।३७ ) यावद्भिश्चत्वारोऽञ्जलयः पूर्यन्ते तावतः । अग्नेः पश्चात् । शूर्पेणोपसादयन्ति । शूर्पेस्थान्कृत्वा समीपे स्थापयन्ति ॥ १५ ॥ दृषत्पुत्रञ्च ॥ १६ ॥ दृषत्पुत्रं—शिलापुत्रकम् "लोढ़ेति" प्रसिद्धम् । अग्नेः पश्चादुपसादयन्तीति पूर्वेणान्वितम् ॥ १६ ॥ अथ यस्याः पाणिं ग्रहीष्यन्भवति सशिरस्का साऽऽप्लुता भवति ॥ १७ ॥ आप्लुता-अविधवापनीतमङ्गलोदकैस्त्रिभिर्घटैः स्नाता । तथाच-गृह्यास- ( १ ) निवीतं प्रावृतं त्रिषु" इत्यमरटीकायां "निवीतं प्रावृतमिति द्वे प्रावृतवस्त्र- स्ये"ति महेश्वरः । प्रकर्षेणावृतं वेष्टितं वस्त्रं येनेति तदर्थः ॥ ( २ ) "चाबुक"-पदाभिधेयेन । प्रकर्षेण तुदति व्यथयत्यश्वादिकमनेनेति व्युत्पत्तेः । यत्पर्यायः "कशे"ति ॥ "प्राजनं तोदनन्तोत्रम्" इत्यमरे तोदनं प्रतोद इत्यनर्थान्तरम् । आद्ये "तुदव्यथने" इत्यतः करणे ल्युट् ( पा० ३।३।११९ ) । द्वितीये करणे घञ् ( पा० ३।३।१९ ) । प्रेति प्रकर्षार्थकमत्र विशेषः । प्राजनमितितु "अजगविक्षेपणयोरि"त्य- ( भ्वा० प० )-स्मात्करणे ल्युट् पूर्ववत् । प्रवीयतेऽनेनेति । "वायौ" ( पा० २।४।५७ ) इति व्यादेशोऽजेर्भवति ॥

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्र- १२७ डुमूहः "स्नानञ्चतुर्भिःकलशैः प्लावनस्तु त्रिभिर्घटैः ।” इति ॥ एतद्विधानमु- क्तमधस्तत् । ( २।१।१० ) ॥ ( अत्र विशेष उच्यते ) अथ कण्ठतः सूत्रकारानुक्तमपि कन्यादानमिदानीमेव “पतिः-परिदध्यादि” त्यग्रिमसूत्रस्वरसात् । अन्यथा(१) तस्य पतित्वासम्भवेन तत्पदेन(२) वरोपा- ( १ ) कन्यादानाभावे । तस्यवरस्य ॥ ( २ ) पतिपदेन प्रतिग्रहीतोच्यते । प्रतिग्रहश्चायं ग्रहणविशेषः विवाहपदप्रवृत्तिनि- मित्तभूतः । स च स्वत्वविशेषोत्पत्त्यनुकूलव्यापाररूपः स्वीकारविशेषः । तदुक्तमाश्वला- यनगृह्यभाष्ये-"उपयमनं नाम कन्यायाः स्वीकरणम्”ति । अत एवो-“पाणेश्च स्वकरणे” ( १-३-५६ ) इति पाणिनिस्मरणम् । उपयच्छत-इत्युदाहृत्योद्वहतीति विवरणं च वृत्ति- कारोक्तं सङ्गच्छते । स्वत्वे विशेषत्वञ्च स्वनिरूपकपतिनाशादिदोषैरनश्वरत्वस्वरूपम् । अत एव मृतेऽपि पत्यौ तस्येयमिति प्रयोगः । स चायं स्वीकारोद्विविधः कन्यापित्रादि- कर्त्तृकदानादिप्रयोज्यः ॐ-इत्यादिप्रयोगादिप्रकाशयप्रतिग्रहरूपः १। "भगोऽर्यमासवि- तापुरन्धिर्मह्यन्त्वादुर्गार्हपत्याय देवा" इत्यादिमन्त्रप्रकाशयदेवकत्तृककन्यादानसम्पाद- कप्रतिग्रहस्वरूपश्च २। तत्प्रकाशकश्च "गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तम्" इत्यादिमन्त्रप्र- योगः । पाण्यवच्छेदेन कन्याग्रहणञ्च देवकर्तृकदानं मनुरप्याह-“देवदत्ताम्पतिर्भार्यां विन्दते नेच्छयाऽऽत्मनः” इति । तमिमद्विविधमपि दर्शयति नारदः- “स्त्रीपुंसयोस्तु सम्बन्धाद्वरणं प्राग्विधीयते । वरणाद्ग्रहणं पाणेः स सम्बन्धोद्विलक्षणः” इति । विवृणो- ति चैतद्रत्नाकरः । सम्बन्धात्-पाणिग्रहणात्मकात् वरणात् वरणोत्तरं द्विलक्षणः वरणरूपः पाणिग्रहरूपश्चेति । वरणं कन्यापित्रादिकर्तृकन्दाने “प्रत्यङ्मुखा वरयन्ति प्रतिगृह्णन्ति प्राङ्मुखाः” इत्यादौ तथा दर्शनात् । वरयन्ति-गोत्रप्रवराद्यभिधानपूर्वकं ददतीत्यर्थ इति हि तद्व्याख्यातारोरत्नाकरायः । तच्च प्रतिग्रहपर्यन्तं विवक्षिते पाणिग्रहणपदञ्च सप्तप- दीपरिणयनान्त कर्म्माभिधायकम् । अत एव कन्यादाननिष्पत्त्यनन्तरं पाणिग्रहणात्पूर्वमपि विवाह सम्पत्तिकथनं प्रथमप्रतिग्रहरूपस्यैकरूपस्य निष्पन्नत्वात् । यथा त्रिशङ्कपाख्याने- “पाणिग्रहणमन्त्राणां विघ्नं चक्रे स दुर्मतिः । येन भार्या हृता पूर्वं कृतोद्वाहा परस्य वै” इति । कृतोद्वाहा पाणिग्रहात्पूर्वं हृतेत्यर्थः । अयमत्र विवेहः । केवलेन प्रथमप्रतिग्रहेण कन्यायां पत्युः स्वत्वमुत्पद्यते । दातुः स्वत्वं निवर्त्तते । तथाच मनुः "मङ्गळार्थं स्वस्त्ययनं यज्ञस्तासां प्रजापतेः । प्रयुज्यते विवाहे तु प्रदानं स्वाम्यकारणम्” इति । प्रदानं स्वाम्य- कारणं-प्रदानेनैव कन्यायां वरस्य स्वाम्यं जायते दातुः स्वाम्यं निवर्त्तत इति रत्नाकरः । नचानेन दानमात्रस्य स्वाम्यकारणत्वमभिहितं न तु प्रतिग्रहस्येति वाच्यम् । दानस्य प्रतिग्रहपर्यन्तत्वात् । स्वनिरूपकपतिनाशादिदोषानश्वरत्वविशिष्टस्वत्वोत्पत्तिस्तु सप्तपदी- परिणयनान्तकर्मरूपद्वितीयप्रतिग्रहसहकारैणैव । अत एव कन्यादाना नन्तरं “गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तमि”त्येवमुक्तपाणिग्रहणसंस्कारात्पूर्वं वरमरणे वरान्तराय कन्यापितृक- तृके पुनर्दाने सङ्गच्छते । तथाच वसिष्ठः “अद्भिर्वाचा च दत्तायां मृत ऊर्ध्वं वरोयदि । न च मन्त्रोपनीता स्यात्कुमारी पितुरेव से”ति । एतद्वचनव्याख्याने रत्नाकरः । कन्यायाः सकृद्दानं यन्मन्वादिभिरुक्तन्तत्पाणिग्रहणान्तसंस्कारवत्कन्याविषयमिति ॥

१२८ विवाहविधिः । [ १ प्रपाठके- दानानुपपत्तेः । तदुक्तं गृह्यसङ्ग्रहे— “पुनरुक्तमतिक्रान्तं यच्च सिंहावलोकितम् । गोभिलोक्तेन गृह्णन्ति न ते ज्ञा यन्ति गोभिलम् ॥” इति । गोभिलं-गोभिलकृतं गृह्यसूत्रम् । अतएव भाष्यकृतोऽपि-अनुपद- मुश्लिष्यमाणसूत्रे “परिदध्यादि”तिपदमुपादाय “पतिस्ताङ्कन्यामादत्तां सतीं परिधापयेत्”इतिव्याख्यातवन्तः ॥ यत्तु कन्यादानान्तरमेवाग्निस्थापनमिति तन्न “वराय शुचिसन्निधौ” इति कातीयसमयोद्बोधकवक्ष्यमाणबृहस्पतिवचनविरोधात् । शुचिरग्निः । ‘शुचिर्ग्रीष्माग्निशृङ्गारेष्वि”ति मेदिनी । “अभ्युदानयन्नि”ति ( २।१।१९ ) सू- त्रविरोधाच्च । वीरेश्वरादिपद्धतिस्वरसोऽप्येवम् । मण्डपानयनानन्तरं कन्याया द्विराचमनम् । द्विराचामेदित्यनुवृत्तौ—“प्रारम्भे शुभकर्मणाम्” इति स्कन्दपुरा- णवचनात् । वराचमनन्तु-अब्राह्मणादिस्पर्शासम्भवे । वीरेश्वरादिपद्धतिरप्येवम् कन्यादानाधिकारिणः पूर्वमुक्ताः ( २।१।१२ ) तत्रर्तुमत्याः प्रदाने दोषमाह याज्ञवल्क्यः— “अप्रयच्छन्समाप्नोति भ्रूणहत्यामृतावृतौ । गम्यन्त्वभावे दातॄणाङ्कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् ॥” इति । गम्यम्-गमनाह्रन्नारदोक्तसवर्णत्वादिवर्म्मवन्तम् । कन्यैव वरयेत् । तदेतदृतुत्रयान्ते बोद्धव्यम्(१) । तथा च विष्णुः— “ऋतुत्रयमपाकृत्य कन्या कुर्यात्स्वयं वरम् । ऋतुत्रये व्यतीते तु प्रभवत्यात्मनस्तु सा । पितृवेश्मनि या नारी रजः पश्यत्यसंस्कृता । सा कन्या वृषली ज्ञेया हरंस्तां न च दुष्यति ॥” ( १ ) मनुस्तु-“त्रीणि वर्षाण्युपासीत कुमार्यृतुमती सती । ऊर्ध्वन्तु कालादेतस्मा द्विन्देत सदृशं पतिम् ॥ अदीयमाना भर्त्तारमधिगच्छेत्स्वयन्तु सा । नैनः किञ्चिदवा- प्नोति न च यं साऽधिगच्छति ॥ अलङ्कारन्नाददीत पितृदत्तं स्वयंवरा । मातृभ्रातृदत्तं वा स्तेयं स्याद्यदि सा हरेत् ॥ पित्रे न दद्याच्छुल्कन्तु कन्यामृतुमतीं हरन् । स हि स्वा- म्यादतिक्रामेदृतूनां प्रतिरोधनात् ॥” इति । एनः पापमसतीत्वनिबन्धनम् । अत्रेदं बोध्यम् । योहि— “पितृगेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः कन्या सा वृषली स्मृता ॥ यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणाज्ञानदुर्बलः । अश

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १२९ असंस्कृता-विवाहसंस्कार(१)मनापन्ना। यत्तु-मनुवचनम्- “काममामरणात्तिष्ठेद्गृहे कन्यर्त्तमत्यपि। जातु तां न प्रयच्छेत् गुणहीनाय कर्हिचित्॥” इति। तन्न तावत्कालं कन्याधारणं बोधयति। किन्तु ततोऽपि (२)निर्गु- णाय दानमत्यन्तनिषिद्धम्। “वरं विषम्भुङ्क्ष्वे” तिवत्। तथाच स्मृत्यन्तरम्- “माता चैव पिता चैव ज्येष्ठोभ्राता तथैव च। त्रयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम्॥” इति। कात्यायनः- “स्वयमेवौरसीन्दद्यात्पित्रभावे स्वबान्धवाः। मातामहस्ततोऽन्यां हि माता वा धर्मजां सुताम्॥ दीर्घप्रवासयुक्तेषु पोगण्डेषु च बन्धुषु। माता तु समये दद्यादौरसीमपि कन्यकाम्। गम्यन्त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्॥” इति। स्वयं-पिता। स्वपदेन कन्या तद्बान्धवाः पितामहादयोयाज्ञवल्क्यो क्ताः। ततोऽन्यामनौरसीम्। वाशब्द एवार्थे। धर्मजां-नियोगधर्मेणोत्पादिताम्॥ पोगण्डोव्यवहारासमर्थः। “विकलाङ्गस्तुपोगण्ड” इत्यमरः। समये-कन्या- दानोचिते। स च सम्यग्वाङ्कनि(३)ष्पत्त्यनन्तराऽऽद्यरजोदर्शनात्प्राक्कालीन एव। (१) अत्रेदं बोध्यम् विवाहकाले कन्यारजोदर्शने कन्यायाः प्रायश्चित्तम् “उपोष्य त्रिदिनं कन्या रात्रौ पीत्वा गवां पयः। अष्टहत्तरजसे दद्यात्कन्यायै रत्नभूषणम्” इति। एवम् “तामुद्वहन्वरश्चापि कूष्माण्डैर्जुहुयाद्घृतम्” इत्याश्वलायनोक्तवचनमेवशरण्रीकर- णीयम् अत्र सहार्थे तृतीया बोध्या॥ (२) ऋतुमती लक्षणपापाद्पि॥ (३) सम्यक्-स्फुष्टाचासौ वाक् चेत्येवं विग्रहः। अत्राहः “वैवाहिकोविधिःस्त्री- णामौपनायनिकः स्मृतः। पतिसेवा गुरौ वासो, गृहार्थोऽग्निपरिक्रिया” इतिमनु-याज्ञव- ल्क्यादिभिरभिधानाद्यथार्वर्णम्-“गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम्। राज्ञामे- कादशे सैके विशाामेके यथाकुलम्॥” इतियाज्ञवल्क्योक्तस्तस्य मुख्यः कालः। तत्रापि- “ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्योविप्रस्य पञ्चमे। राज्ञोबलार्थिनः ५ष्ठे वश्यस्येहार्थिनो- ऽष्टमे॥” इति मनुनाऽभिधानात्कामस्येवायमपि मुख्य एव। गौणस्तु- “आषोडशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्त्तते। आ द्वाविंशात्क्षत्रबन्धोराचतुर्विंशतेर्वि- शः॥” इति तेनैवाभिहितः। कन्याविवाहे तु-रजोदर्शनस्य गर्हितत्वात्तत्प्राक्तन एव समयः। तच्च (रजोदर्शनम्) देश-खाद्यपदार्थभेदेनानियतकालिकमिति तत्प्रादुर्भा- वात्प्राक् अन्तरजोऽवगम एव तत्प्रापकः। अत्र मुरारिमिश्राः। वस्तुत औपनायनिक उपनयनकार्यकारीतिकुल्लूकादिव्याख्यानदर्शनात्स्त्रीणां विवाहः संस्कार इत्यायाति। न तु तत्कालेन कालवत्ता। न च कालातिदेश एवायम्। अन्यतराप्रामाण्यापत्तिभयेन विकल्पप्रसङ्गात्। स्वोत्तवार्द्धविरोधाच्च। न च “अतऊर्ध्वं रजस्वले”त्युपदेशेन तद्देशेऽति- १७ गो० गृ० सू०

१३० विवाहावधिः । [ २ प्रपाठक-

तत्परिज्ञानञ्चान्तरजोऽवगतिसापेक्षं यदेतन्मात्रादिभिरदुर्विज्ञेयम्भवति । यद्वि- षये च सूत्रयिष्यति “नग्निका तु श्रेष्ठे”-( ३।४।६ )ति(१) । गम्यं सङ्गमनार्हम् विवाहयोग्यम् । अत्रेदं बोध्यम् । दातुर्नग्निका श्रेष्ठा । यथाह-वशिष्ठः- “तस्मान्नग्निका दातव्ये”-ति । नग्निकालक्षणन्तु- “यावन्न लज्जयाऽत्यर्थङ्कन्या पुरुषसन्निधौ । योन्यादीनुपगूहेत तावद्भवति नग्निका ॥” इति स्मृत्युक्तम् । अत्रार्थे आग्नेयमभिधानमपि “नग्निकाऽनागतात्तवे” ति । आर्त्तवमृतुः । स्वार्थेऽण् ( पा०५।४।३८ ) प्रत्ययः । अतएव “प्राग्वासः प्रतिपत्तेरि”-त्युक्तम् । सैषा दातुः श्रेष्ठा । प्रतिग्रहीतुस्तु-

देशवाध एव क

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १३१ “एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् । गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥” इति स्मृत्या गौरीपरिणय एव श्रेयान् । सा च— “अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या तदूर्ध्वन्तु रजस्वला ॥” इत्यङ्गिरसोक्ता । तत्फलमपि सएवाह— “गौरीन्ददद्विष्णुलोकं ब्रह्मलोकञ्च रोहिणीम् । कन्यान्ददत्स्वर्गलोकं रौरवञ्च रजस्वलाम् ॥” इति । अत एवैताङ्कौरीमभिप्रेत्यैव मनुनाऽपि प्रथममष्टवर्षैव (१)प्राप्त- यौवेनेनोपेया । तरुणेन तु द्वादशवर्षीपीत्युक्तम् । यथा— “त्रिंशद्वर्षोवहेत्कन्यां हृद्यां द्वादशवार्षिकीम् । त्र्यष्टवर्षोऽष्टवर्षां वा धर्मे सीदति सत्वरः ॥” इति । अत्र द्वादशवर्षादरः कन्याप्रदानसमयसीमाऽवबोधकस्तथाच स्मर्यते । “प्राप्ते तु द्वादशे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति । ... ... ... इति । वस्तुतस्तु-गौरीपदेनाऽपि नग्निकैवोच्यते यथाहाचार्य-( गो० ) पुत्रोगृह्यासङ्ग्रहे— “नग्निकान्तु वदेत्कन्यां यावन्नर्त्तुमती भवेत् । ऋतुमती त्वनग्निका तां प्रयच्छेत्तु नग्निकाम् ॥ अप्राप्ता रजसोगौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी । अव्यञ्जिता भवेत्कन्या कुचहीना तु नग्निका ॥ व्यञ्जनैस्तु समुत्पन्नैः सोमोभुङ्क्तेऽथ ( ङ्गीत ) कन्यकाम् ॥ पयोधरैस्तु गन्धर्वा रजसाऽग्निः प्रकीर्त्तितम्(२) । तस्मादव्यञ्जनोपेता अरजा(३) अपयोधरा ॥ ( १ ) तथाच सुश्रुतः । “आ षोडशाद्वृद्धिरा पञ्चविंशतेर्यावनमाचत्वारिंशतः स्थि- रता ततःकिञ्चिद्ह्रास” इति । अत्र आङ्अभिविधौ । षोडशवर्षमारभ्येत्येवन्तदर्थः । एतेन ( वरवयः कथनेन ) कन्यातस्त्रिगुणस्साद्ध्र्द्विगुणोवास उत्तमइत्युक्तम्भवति । अत एव पञ्चदशवर्षदेशीयेन रामेणषड्वर्षा मैथिलो समुपाद्यतेति पुराणेषु श्रूयते । “राज्ञोवल्- भिंनःषष्ठे'इतिमानवस्मरणात् । एतच्च सकाम-( विशेषकामना)-विषयमित्यवो- चाम ॥ ( २ ) अत्र व्यञ्जनैरित्याद्युपलक्षणे तृतीया । व्यञ्जनैर्लोमादिभिरुपलक्षितामित्ये- वमर्थः । अत्र “इति आचार्य्येणे-”ति शेषः । अत्र प्रकोसित, इत्यपपाठः ॥ ( ३ ) अत्र द्वितीयान्ततया पाठे रजःशब्दोऽद्रान्ततः । “ये सान्तास्तेऽदन्ताः” इति- प्रायोवाददर्शनात् । अतएव “पिण्डन्दद्याद्रयाशिरे” इतिस्मर्यते ॥ किन्तु तथापाठे तुरीय चरणे प्रथमान्ततया पाठोऽनोपपद्यते ॥

१३२ विवाहविधिः । [ ३ प्रपाठके अभुक्ता चैव सोमाद्यैः कन्यका तु प्रशस्यते ॥” इति । तदनेनाव्य(१)ञ्जनाऽरजस्काऽपयोधरा सोमाद्यैरभुक्ता कन्या आ- चार्येण प्रशस्यते । “नग्निका तु श्रेष्ठे”-(३।४।६) ति सूत्रेण(२) । अत्र तुशब्द- मभिदधान आचार्योऽस्याः प्रदानस्य विशेषतां सूचितवान् । यथाचाहाङ्गिराः— “सर्वेषामेव दानानामेकजन्मानुगं फलम् । हाटक-क्षिति-गौरीणां सप्तजन्मानुगम्फलम् ॥” इति । तथा च तत्तदपेक्षया नग्निकाऽधिकफलदात्रीति गोभिलीयतुश- ब्दार्थः ॥ ( अथकन्यादानफलम् ) भविष्ये— “ब्रह्मदेयान्तु यः कन्यामलङ्कृत्य प्रयच्छति । सप्तभूतानभविष्यांश्च स्वकुले सप्त मानवान् ॥ तेन कन्याप्रदानेन तारयिष्यत्यसंशयम् । लोकमाप्नोति हि तथा दत्तस्यैव प्रजापतेः ॥ कन्यया सह दत्तं हि द्रव्यञ्चैद्वसनादिकम् । सर्वं, शतगुणन्तस्य फलमुक्तं पुरातनैः । विष्णुपूजासमं पुण्यं भवेत्तत्पूजया ध्रुवम् ॥ इति । तत्पूजया—वरपूजया । “विप्रोऽसौ विष्णुरूपेण प्रतिगृह्णात्वमुं वधिम् ।” इति कन्यादानकाले पठितमन्त्रशेषदर्शनात् । कश्यपः— “अग्निष्टोमातिरात्राणां शतं शतगुणीकृतम् । तत्फलङ्कन्यकान्दत्त्वा मन्त्रहोमैरलङ्कृताम् ॥” इति । अलङ्कृतां कन्याम्मन्त्रैर्होमैश्च दत्त्वा दानविधि सम्यक्सम्पाद्य । लैङ्गपुराणम्— “यावन्ति सन्ति रोमाणि कन्यकायास्तनौ पुनः । तावद्वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ॥ दासीदासासनाद्यञ्च भूषणाच्छादनादिकम् । क्षेत्राणि च धनञ्चापि तथान्यदपि दापयेत् ॥ यत्किञ्चिद्दीयते तत्र तदानन्त्याय कल्पते ॥” इति । दापयेत्-दद्यात् । स्वार्थे णिच् “रामाराज्यमचीकरद्”-तिवत् ॥ अत्र संवर्त्तः । ( १ ) व्यञ्जनं रोमादि ॥ ( २ ) अत्रैवं सुव्यक्तमुक्तवताऽऽचार्यपुत्रेणेदमेव सूत्रं व्याख्यातमित्यवगच्छामः ॥

Wait, let's re-read line 24 very carefully: "कामनाविषयस्यैकस्यैव फलस्य सिद्धिः । अन्यथा तत्तत्सं..." Let's look at: अन्यथा तत्तत् सं [ ? ] Let's transcribe every single glyph: सं Then: look at the top: is there an e-matra? or i-matra? Wait, there is 'स' with anusvara: 'सं'. Then the next letter: It has a loop on the left, like 'ह' or 'घ'? Wait, compare with: Line 22: 'मिश्राः' Line 25: 'संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः' - LOOK AT LINE 25! Line 25 has: "संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः" Wait! Look at the first word of line 25: सं - हि - ता - क - र्तु - स् - त - त् - क - र - णा - न - र्थ - क्य - ा - प - त्ति - ः Yes! "संहिताकर्तुस्तत्करणानर्थक्यापत्तिः"! Now look at line 24 right above it: "तत्तत्सं" then: 'हि' (has the i-matra on top curving from the left) 'ता' 'वे' 'व

२४४ विवाहाध्यायः । [ २ प्रपाठक “अद्भिरेव द्विजाग्र्याणाङ्कन्यादानं प्रशस्यते । इतरेषान्तु वर्णानामितरेतरकाम्यया ॥” (अ० ३ श्लो० ३५) इति । उदकदानपूर्वकमेव ब्राह्मणानाङ्कन्यादानं प्रशस्तं क्षत्रियादीनाम्पुन- र्विनाऽप्युदकं परस्परेच्छया वाङ्मात्रेणापि कन्यादानम्भवति । उदकपूर्वकमपी- त्यनियमः ॥ ऋष्यशृङ्गः । “वरगोत्रं समुच्चार्य्य प्रपितामहपूर्वकम् । मधुपर्कार्चितायैनां दद्यात्कन्यां सदक्षिणाम् ॥” इति । सदक्षिणामिति । तथाच व्यासः— “श्रद्धायुक्तः शुचिर्दान्तोदानन्दद्यात्सदक्षिणम् । अदक्षिणन्तु यद्दानं तत्सर्व्वन्निष्फलं भवेत् ॥ दक्षिणाभिरुपेतं हि कर्म्मसिद्ध्यति माढवे । सुवर्णमेव सर्वासु दक्षिणासु विधीय ( शिष्य ) ते ॥” इति । सुवर्णपदमिह विशेषविहितदक्षिणोतरपरं तेनोत्तरविवाहान्ते गौर्द- क्षिणेति वक्ष्यति । इह तु सुवर्णन्तौलकमितं स्वर्गकामके कर्म्मणि तस्यैव विशि- ष्य विधानात् । तथा च हेमाद्रौ नन्दिपुराणम्— “कृष्णलाः पञ्च माषस्तु माषैः षोडशभिः स्मृतम् । सुवर्णमेकन्तद्दानाद्दाता स्वर्गमवाप्नुयात् ॥” इति । “सुवर्णशब्दोऽयं ( कन्यादानादिदक्षिणाविशेषपरः ) पुल्लिङ्गएवा- शीतिगुञ्जापरिमितहिरण्यवचनः प्रयोज्योनपुंसकन्तु तत्रचान्यत्रचे”तिमुरारि- मिश्रा अप्याहुः ॥ तथा च मनुरपि— “पञ्चकृष्णलकोमाषस्ते सुवर्णस्तु षोडश” इति ॥ गोमिथुनञ्चापि सुवर्णाभावेऽत्र दक्षिणात्वेन वीरेश्वरादिभिःपद्धतिकृद्भि- र्हरहरादिभि-( पा०२ ) र्गृह्यभाष्यकृ(१)द्भिश्चोक्तमित्तिध्येयम् ॥ आश्वलायनः— “कन्यां वरयमाणानामेष धर्म्मोविधीयते । प्रत्यङ्मुखावरयन्ति प्राङ्मुखा प्रतिगृह्णते ॥ उभयस्यापि पक्षस्य पैतापौत्रीन्निरभ्यसेत् ॥” इति । पैतापौत्रीमिति पदमुभयपदवृद्ध्या त्रैवार्षिकमितिवदिति मुरारि- मेश्राः । पितृनिर्देशानन्तरं पुत्रनिर्देशकर्त्तव्यतामात्रपरत्वेऽप्येतस्य, यद्दानवाक्ये

( १ ) गोभिलोऽपि “गोदाने ( षोडशे वर्षे क्रियमाणे ) “गोमिथुनं दक्षिणा ब्राह्म- णस्य” “अश्वमिथुनं क्षत्रियस्य” “गौर्नैवसर्वेषामि”ति वक्ष्यति ( ३।१।१६-७) ॥ अत्र क्वचिदार्षेविवाहे गोमिथुनं दक्षिणेति वदन्ति ।

प्राक्प्रपितामहनिर्देशस्तद्वाक्यान्तरैकवाक्यताबलान् । तथाच कात्यायनः— “नान्दीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकम् । वाक्यमुच्चारये(१)द्धीमानन्यत्र पितृपूर्वकम् ॥” इति । अत्रनान्दीमुखं विवाहविशेषणम् । नान्दी समृद्धिः । चकारस्तु पूर्व्वों- क्तकर्मसमुच्चयपरः ॥ परिशिष्टान्तरम्— “आर्षङ्गोत्रं समुच्चार्य्य प्रदद्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः । परितुष्टेन भावेन “तुभ्यं सम्प्रददे”-इति ॥” इति । आर्ष-प्रवरम् । स्मृतिः— “मासपक्षतिथीनाञ्च निमित्तानाञ्च सर्वशः । उल्लेखनमकुर्वाणो न तस्य फलमश्नुते ॥” इति । तस्यदानादेः कर्मणः । अत्र सर्वपदार्थप्रधानद्वन्द्वबलान्मासादीनां नैकोपसर्जनत्वेनापरोल्लेखः । किन्तु सर्वेषामप्राधान्येनैव । तेनाऽमुके मास्यमु(२)के पक्षेऽमुकतिथावित्यभिलापाकारः सर्वत्रेति वदन्ति । तेनामुकमासीयेत्यादिसङ्क- ल्पवाक्योल्लेखश्चिन्त्य एव । विष्णुधर्मोत्तरे— “अभयं सर्वदैवत्यं भूमिवैंविष्णुदैवता । कन्या दासस्तथा दासी प्राजापत्याः प्रकीर्त्तिताः । करे गृह्य तथा कन्यां दासदास्योर्द्विजोत्तमाः । करन्तु हृदि विन्यस्य धर्मो ज्ञेयःप्रतिग्रहः ॥” तथा—“समापयेत्ततः पश्चात्कामं स्तुत्वा प्रतिग्रहम् ॥” इति । अत्र कामस्तुतौ शाखान्तराद्विशेषः पद्धतौ ( गोभिलीये ) द्रष्टव्यः ॥ कन्यादानादिवाक्येऽपि मासादीकीर्त्तनं सकृदेव आवृत्तौ मानाभावात् । ततोऽ मुकशर्म्मणः पुत्रीमित्येतद्घटितवाक्यस्य त्रिरभ्यास इतिस्मर्त्तव्यम् । शङ्खस्थ- तोयेनयदेतद्दानं तत्राजानिकाचार एव मानम् । वरस्य विष्णुरूपेणानुध्यानाद्वा । दानान्तरसाधारणमन्यत् ॥

( १ ) अत्र मुरारिमिश्राः-उच्चारयेदित्यत्र स्वार्थेणिच् । “रामोराज्यमचीकरदि”- तिवत् । दाता वदेदित्यादिस्वरसात् । अत एवान्यद्वारा वाक्योच्चारणं पाश्चात्यानान्दुरा- चारः । मूलाभावेनान्धपरम्परानुपातत्वात् । शूद्रादेस्तु—“अमन्त्रकस्य शूद्रस्य विप्रा मन्त्रेण गृह्यते” इति स्मरणाद्युक्तम् ॥ इति । ( २ ) “अत्राऽमुके मासे” इत्येवं सङ्कल्पवाक्यमनुपपन्नमेव । शास्त्रातिशययोगस्य फलातिशयाधायकत्वस्मरणात् । तथाच महाभाष्ये “नाकपृष्ठं सुखं यान्ति येऽचीकमत- भाषिणः । ते च पत्काषिणोयान्ति ये चाऽक्रमतभाषणः ।” इति । श्रुतिश्च “एकः शब्दः सुप्रयुक्तः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः स्वर्गे लोके च कामधुग्भवति”ति । शास्त्रान्वितः विशेषैः ( सर्वैरेवयथायोगं ) शास्त्रैः संस्कृत इत्यर्थः ॥

Here is the complete line-by-line transcription of the page into clean Unicode Devanagari:

विवाहानुवृत्तौ शङ्खलिखितौ— “सर्व्वलङ्कारः स्त्रीधनञ्च देयम्”इति । द्वयमपि चेदं यथाशक्तीति रत्ना- करः । मनुः— “न कन्यायाः पिता विद्वान्गृह्णीयाच्छुल्कमण्वपि । गृह्णञ्छुल्कं हि लोभेन स्यान्नरोऽपत्यांवक्रयी ॥ स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति मानवाः । नारी यानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम् ॥ आर्षे गोमिथुनं(१)शुल्कं केचिदाहुर्मृषैव तत् । अल्पोऽप्येवं महान्वापि विक्रयस्तावदेव सः ॥” इति । विद्वान्-शुल्कम्रहणेन कन्याविक्रयदोषाभिज्ञः । अपत्यविक्रयीति । अनेनापत्यविक्रयप्रायश्चित्तभिया न गृह्णीयाच्छुल्कमिति वाक्यार्थः । स्त्रीध- ( १ ) तथाच “एकं गोमिथुनं द्वे वा वरादाय धर्म

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- १३७ नाति-कन्यादानौ-पयिकधनानि । आपस्तम्बः - “अल्पेनाऽपि हि द्रव्येण यस्तु कन्यां प्रयच्छति । श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि बहून्यर्षाण्सम(१)श्नुते ॥” इति ॥ एवमनेकानर्थहेतुत्वात्तदुक्तफलहानिप्रसङ्गाच्च पित्रा अन्येन वा केनापि स्त्री- विवाहोपाधिना धनन्नग्राह्यमिति ॥ १७ ॥ अहतेन वसनेन पतिः परिदध्यात् “याअकृन्तन्” इत्येतयर्चा । “परिधत्त धत्त वाससे-”ति च ॥१७॥ (म-ब्रा-१।१।५-६) अहतेनेति । अत्राहतलक्षणमुक्तं गृह्यासङ्ग्रहे- “सकृद्धौतं नवं श्वेतं सदसद्यन्न धारितम् । अहतन्तद्विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनम् ॥” इति । अत्र श्वेतमित्युपलक्षणं नीलातिरिक्तस्य । तस्य विशिष्य शुभकर्म-

' - then 'े' or 'ै'? There are two slants! Wait, is the first slant an anusvara or an e-matra? Look at "विवाहविधिः" or other words. The quotes " ” are right above it! Wait! The closing quote is ”! The quote mark is right above the 'ये' or 'यै'! Look: “सोमोऽददद्गन्धर्वाय” इति -> “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति ! Wait, the quote mark ” is before ति: “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति or “सोमोऽददद्गन्धर्वाय” इति? Ah! The text has: “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति Let's see: “सोमोऽददद्गन्धर्वाय” + इति = “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति! Because गन्धर्वाय + इति = गन्धर्वायेति! The printer put the quotation mark BEFORE ति: “सोमोऽददद्गन्धर्वाये”ति ! That's why it looks like ai-kar or e-kar with a quote! Let's look closely: य has an e-matra (े), and immediately next to/above it is the closing quote ”! य + े + ” + त + ि = ये”ति! Brilliant! That explains everything: गन्धर्वाय + इति

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— १३६ स्त्रीणामुपवीतस्याभावात् । अभ्युदानयनम् । “पित्रा दत्तामादाय गृहीत्वा निष्क्रामती”-ति गृहान्तरदर्शनात्करेण करे(१)गृहीत्वा गृहादग्नेरभिमुखीमान- यन् जपेत् पठेत् । पतिः । “सोमोऽददद्”त्यादिमन्त्रम् । स यथा— “सोमोऽददद्गन्धर्वाय गन्धर्वोऽददद्ग्नये । रयिञ्च पुत्रांश्चादादग्निर्मह्यमथो इमाम् ॥” इति ॥ ७ ॥ अस्यार्थः—इमाञ्जातमात्रां ‘सोमः’ चन्द्रः । यथाकाल(२)मुपभुज्य ‘गन्ध- र्वाय’(३)सूर्याय । अददत् दत्तवान् । स च ‘गन्धर्वः’ सूर्यः। स्वाधिकारय्याँव(४)- दूभुक्ता । ‘अग्नये’ ‘अददत्’ दत्तवान् । ‘अथ’(५)अनन्तरम् स ‘अग्निः’ ‘रयिं’ धनं ( निघं-२।१०।८ ) ‘पुत्रान्’(