गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

३६० समावर्त्तनविधिः । [ ३ प्रपाठके गोभिर्युक्तं रथम् । उपसङ्क्रम्य-सम्यगुपेत्य । पक्षसी(१)-चक्रे । कूबरं- रथिस्यानम् । बाहुं-चक्रालम्बिकीलकं वा । अभिमृशेत्-स्पृशेत् । "वनस्पते" इति मन्त्रेण पादत्रयेण । मन्त्रोयथा- "वनस्पते वीड्वङ्गोहि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः । गोभिः सन्नद्धो असि वीडयस्वास्थाते जयतु जेत्वानि ॥" १६ ॥ इति । अस्यार्थः । हे 'वनस्पते' ! वनस्पति-( वृक्ष- ) (१)विकाररथ ! त्वं 'वीड्वङ्गः' संस्तब्धाङ्गोदृढावयवः । वीडयतिः संस्तम्भनकम्मो नैरूक्तो- धातुः । ततो "भृमृशी"त्यादिना ( उ० १।७। ) उप्रत्ययो बाहुलकात् । संस्त- ब्धोदृढाभवत्यनेनेति । संस्तभ्यन्ते शत्रवोऽनेनेति वा वीडु-बलिष्ठम् ( निघं० ३।९।१५ ) वीडूनि-दृढानि महाभारसहानि अङ्गानि चक्रकूबर(२)प्रभृतीनि य- स्यसः । तथा 'अस्मत्सखा' वयंसखायोयस्य तादृशश्च 'भूयाः' भव । किञ्च 'प्रतरणः' प्रकर्षण तर(३)न्ति दुर्गाणि येन सः । 'सुवीरः' शोभनाः वीराः शूरभटाः पुत्रादयोवा यस्मा(४)त्सः । एवम्भूतोभव । त्वं 'गोभिः' वृषभौः 'सन्नद्धः' संयुक्तः (५)'असि' भवसि । अतस्त्व(६)मस्मानपि 'वीड- यस्व' दृढीकुरु(७) । किञ्च 'ते' तव 'आस्थाता' आरोढा ( त्वय्यवस्थि- तोरथी ) 'जेत्वानि' जेतव्यानि द्विषद्बृन्द्वानि(८) 'जयतु' अभिभव- तु(९) ॥ १६ ॥ इति ॥ ३१ ॥ ( यत्र रथस्याश्वा बध्यन्ते तत्काष्ठम् । युगकाष्ठवन्धनस्थानम् वा ) युगं वोढुर्वन्धनकाष्ठ- न्धारयतीति युगन्धरः । तस्य बाहू इव बाहू । कूबरबाहू-कूबरपार्श्वौ । तौ वा । कूबरोर- थिस्थानं, तस्य बाहू कूबरबाहू-रथस्येषे इतिकेचिदित्येवं तद्व्याख्यानञ्च तत्रैव भाष्ये । ( १ ) अमरकोशे वृक्षपर्याये "वानस्पत्यः फलैः पुष्पैस्तैरपुष्पाद्वनस्पतिरि-"त्युक्तम् । तदत्र तद्विकारेऽपि तच्छब्दप्रयोगः फलवत् ॥ ( १ ) "पक्षसी च स्मृतौ पक्षौ" इति अमरटीकायां व्याख्यासुधायां शुभाङ्कः । ( २ ) "कूबरस्तु युगन्धरः" इत्यमरः । ( ३ ) प्रवर्द्धयितेतिसायणः । करणे ल्युट् । (पा० ३।३।११७) योरनः (पा० ७।१।१ ) । ( ४ ) एतद्विशेषणेनास्य शुभावहत्वमाशास्यते । अत्र-सुसारथिरिति गुणविष्णुः । ( ५ ) सायणस्तु-गोभिर्गोविकारैश्चर्मभिः । सन्नद्धः सम्यग्बद्धः । तथाच निरुक्तम् । "अथापि चर्म च श्लेष्मा च गोशब्देनोच्यते । पृथगाभिः सम्बद्ध इति" इति । (२।६) ( ६ ) यतस्त्वं वीड्वङ्गः । ( ७ ) दृढावयवान्कुरु । ( ८ ) शत्रुसैन्यानि । "जिजये" ( भ्वा० प० ) "कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वनः" ( पा० ३।४।१४ ) इति तव्यार्थे त्वन्प्रत्ययः । ( ९ ) "जिजि अभिभवे" ( भ्वा०प० ) आंभभवोन्यूनीकरणं न्यूनीभवनञ्च । आद्ये- सकर्मकोद्वितीयेऽकर्मकः ।

ततोरथमारुह्य— “आस्थाता ते जयतुजेत्वानी”—त्यातिष्ठति ॥ ३२ ॥ “आस्थाता ते” इतिमन्त्रचतुर्थपादेन र थमातिष्ठति-आरोहति(१) ॥३२॥ प्राङ्वोदङ्वा अभिप्रयाय प्रदक्षिणमावृत्योपयाति ॥ ३३ ॥ ततः प्राङ्-मुख-उदङ्मुखोवा । अभिप्रयाय-सर्वतोभावेन प्रकर्षेण गत्वा प्रदक्षिणं दक्षिणेन प्रगतं यथास्यात्तथा आवृत्य-आवर्तनङ्कृत्वा । उपयाति- उपयायादाचार्यसमीपमागच्छेत् ॥ ३३ ॥ उपयातायार्घ्यमिति कौहलीयाः ॥ ३४ ॥ इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रस्यतृ० प्र० के चतुर्थी कण्डिका ॥३॥४॥ॐ॥ कौहलीयाः । शाखाविशेषाध्यायिनस्तु-रथादवरुह्याचार्यसमीपमुपयातायो- पागताय स्नातकाय अर्घ्यमर्हण-माचार्येण पित्रा वा कर्त्तव्यन्न तु पूर्वमिति मन्यन्ते ॥ ३४ ॥ इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्यायाम्मुदुलाख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्क- लितायां तृतीयस्य प्रपाठकस्य चतुर्थी कण्डिका ॥ ३ ॥ ४ ॥*॥ ( इति समावर्त्तनम् ) अथार्हणाविधिप्रदर्शनाय चतुर्थप्रपाठकस्य दशमी कण्डिका उत्तरतोगां बध्वोपतिष्ठेरन्—“अर्हणात्पुत्रवाससे”—ति ॥१॥ ( मं० ब्रा० १।८।१ ) अथ क्रमप्राप्तानामर्हणामन्त्राणां विनियोगं वक्तुमुपक्रमते-उत्तरत इति । उत्तरतः । उत्तरस्यान्दिशि । सार्वविभक्तिकस्तसिः (पा० ५।४।४४ वा०) अर्थात् अर्हणाप्रदेशस्य । “यत्रैनमर्हयिष्यन्तः स्युः” ( ४।१०।२ ) इत्युत्तरसूत्रात् । गां स्त्रीगवीम् । धेनुरित्यादिमन्त्रलिङ्गात् । उपतिष्ठेरन् । आराधयेयुः । उपात्ति- ष्ठतेर्देवपूजायामात्मनेपदविधानात् । ( पा० १।३।२५ वा० ) अत्रदेवेत्युपलक्षणं पूज्यमात्रस्येति गामेव । के ? येऽर्हयिष्यन्तः स्युः । तथा च सर्वैरेव गृहस्थितै- रर्हणीयार्हणार्थमप्रमत्तैर्भवितव्यमिति तात्पर्यार्थः । मुरारिमिश्रास्तु— अर्हणीयपरित्राणार्थमुपतिष्ठेरन्नित्युक्त्वा वाजसनेयश्रुतिन्दर्शयाम्बभूवुः- “यत्रचार्हन्नागच्छति सर्वे गृह्या इतरे तत्रतथेह परित्रातोभवति”—ति । गृह्या यजमानदायादाः । उपस्थानञ्चेदमूर्ध्वस्थितेनैव कार्यम् । आचारात् । न्यायाच्च । नह्यर्हणीये ऊर्ध्वस्थिते स्वयमुपविश्यत इति युज्यते । इति ॥ उप- ( १ ) रथे सम्यक्स्थितिः । आङत्र मर्यादायाम् ।

३६२ अर्हणाविधिः । [ ३ प्रपाठके स्थानमन्त्रमाह—"अर्हणे"ति । यथा “अर्हणा पुत्रवाससा धेनुर्भवद्य मे । सा नः पयस्वती दुहामुत्तरामुत्तरां समाम्” ॥ १ ॥ इति । अस्यार्थः 'य' (१) या 'इयं' अर्हणा (२) पूजा साधनभूता । 'पुत्र- वाससा' (३) पुत्रवासानुगामिनी । 'मे' मम । 'धेनुः' सर्वार्थसाधिनी(४) 'अ- भवत्' भवति । 'सा' 'पयस्वती' प्रशस्तपयः(५) । 'नः' 'अस्माकम् । “मनो- रथान्” इति शेषः(६) । उत्तरामुत्तरां 'समाम्'(७) उत्तरोत्तरवर्षं व्याप्य 'दुहाम्' दुग्धाम्(८) ॥ १ ॥ इति ॥ १ ॥ एवमर्हणीयेषूपतिष्ठमानेषु स खल्वयमर्हणीयः— “इदमहमिमां पद्मां विराजमन्नाद्यायाधितिष्ठामी”ति प्रतितिष्ठ- मानोजपेत् ॥ २ ॥ ( मं० ब्रा० २।८।२ ) प्रतितिष्ठमानः । ऊर्ध्वस्तिष्ठन् “इदमहमि”ति मन्त्रंजपेत् । अर्थाज्जपान्त- रमासन(९)उपविशेत् । अर्हणीय इत्यर्थात् । समस्तमन्त्राम्नानं स्वनामाध्या- हारप्रतिषेधार्थम् । “अकर्मकाच्च” ( पा० १।३।२६ ) इत्यात्मनेपदम् । मन्त्रा- र्थस्तु—अर्हणीयोवदति—'अहम्' 'इदम्' आसनम् । 'इमां' च 'पद्याम्' पादा- ( १ ) “ह्रस्वापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्” ( पा० ६।३।६३ ) इति ह्रस्वः । ( २ ) अर्ह्यते पूज्यतेऽनयेत्यर्थे “अर्हपूजायाम्” ( चु० उ० ) इत्यस्मात् “ण्यासश्र न्थोयुच्” ( पा० ३।३।१०७ ) इति करणे युच् । योरनादेशः ( पा० ७।१।१ ) स्त्रियां टाप् ( पा० ४।१।४ ) सुलोपः । पूजासम्पादिनी । ( ३ ) पुत्रवासम्प्रति सोऽतिगच्छतीति षद्लृधातोर्गत्यर्थात् (भ्वा०प०) “अन्येष्वपि दृश्यते” ( पा०३।२।१०१ ) इति डप्रत्यये टिलोपः । ( पा० ६।४।१४३ ) नवप्रसूतत्वात् । ( ४ ) दधातेर्धारणेपोषणार्थस्य ( जु०उ० ) “धेन्वादयश्च”—ति मुकुटेन निपातितः । ( ५ ) प्रशंसायामत्र मतुप् । ( पा० ५।२।९४ ) मस्यवत्वः । ( पा० ८।२।९ ) तथा चोक्तम् “भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । सम्बन्धेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुवादयः” इति । ( ६ ) “सम्बन्धिशब्दः सम्बन्धिनमाक्षिपति”ति न्यायात् । ( ७ ) अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । ( पा० २।३।५ ) “संवत्सरोवत्सरोऽब्दोहायनोऽस्त्री- शरत्समाः” इत्यमरः । यद्यपि समाशब्दो नित्यबहुवचनान्ततया कोशे पठ्यते तथापि “समां समां विजायते” (पा० ५।३।२२) इति पाणिनिनैकवचनान्तोऽपि स्मृतः । श्रुतश्चा- त्राऽपि । ( ८ ) “लोपस्त आत्मने पदेषु” ( पा० ७।१।४१ ) इति तलोपः । ( ९ ) इदमासनमधितिष्ठामीतिमन्त्रलिङ्गात् । उपवेशनञ्चेदम्प्राङ्मुखत्वन्तत एव । साम्मुख्याय । विवाहाङ्गेऽर्हणे तथोक्तत्वाच्च । (२।१।१७) अत्र “पूज्यपूजकयोर्मध्ये प्राची”—ति तन्त्रान्तरसंवादात्प्रत्यङ्मुखता दातुर्न दोषायेत्यवगन्तव्यम् ।

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २६३ र्होम् । (१)कथम्भूताम् ? ‘विराजम्’ विराजमानाम् । क्विबन्तमेतत् । ‘अन्न- श्वतदायमदनीयञ्चेतिकर्म्मधारयः । यद्वा-अन्नाद्याय-(२) अन्नादोद्भवाय सुखाय । ‘अधितिष्ठामि’ आक्रामामि ॥ २ ॥ इति ॥ २ ॥ कुत्र प्रतितिष्ठमानोजपेदित्यपेक्षायामाह- यत्रैनमर्हयिष्यन्तः स्युः ॥ ३ ॥ यत्र-यस्मिन्प्रदेशे । एनम् अर्हणीयम् । अर्हयिष्यन्तः। अर्हयितुमिच्छन्तः। अर्हणकर्त्तारः । उपस्थिताः । स्युर्भवेयुः । तत्रेत्यर्थः ॥ ३ ॥ यदावाऽर्हयेयुः ॥ ४ ॥ यदा यस्मिन्काले । अर्हयेयु-र्हणङ्कर्त्तुमारभेरन्नित्यर्थः । अत्र वाकारः समुच्चय इति मुरारि(३)मिश्राः ॥ ४ ॥ अथेदानीमर्हणाविधिविवक्षयेदमाह- विष्टरपाद्यार्घ्याचमनीयमधुपर्कानेकैकशस्त्रिर्वेदयरेन् ॥ ५ ॥ विष्टरः-पूर्वोक्तः । (४)“वृक्षासनयोर्विष्टरः” ( पा० ८।३।९३ ) इत्यासना- र्थे निपातितः । पाद्यं-(५) पादार्थमुदकम् । एवमर्घ्यम् । “पादार्घाभ्याञ्च”- (पा०५।४।२५)-ति तादर्थ्ये यत् प्रत्ययः । तदेतद्दधितण्डुलपुष्पयुक्तमुदकम् । (

तथा च गृह्यसङ्ग्रहे कात्यायनः ॥ “दध्यक्षतं सुमनस आपएतच्चतुष्टयम् । अर्घ्यमेतत्प्रदातव्यं गृहेऽर्घ्यार्हाः स्मृतास्तुये ॥” इति । अत्र “तेभ्य” इति शेषः । एतच्च न पात्रानवस्थितं, न चैकेन पाणि ना गृह्णीयात् । “कांस्येनेवार्हणीयस्य (१)निनयेदर्घ्यमञ्जलौ ।” इति कात्यायनवचनात् । आचमनीयम्-आचमनार्थमुदकम्(२) । “वृद्धा- च्छः” ( पा० ४।२।११४ ) इति छस्तस्येयादेशः । ( पा० ७।१।२ ) मधुपर्कश्च- “साक्षतं सुमनोयुक्तमुदकन्दधिसंयुतम् । अर्घान् । “दधिमधुभ्याञ्चमधुपर्को विधीयते” इति छन्दोगपरिशिष्टोक्तेः । तत्र चकारोवस्त्वन्तरसमुच्चायकः । तथा च दधिमधुयुक्तमुदकम् । दधिमधुघृतंवा । दधिमधुदुग्धंवा (३)मधुपर्कः । स्मृतिः- “सर्पिषा मधुना दध्ना चार्घ्यार्हानर्हयेत्सदा । दधिचौद्रपयोभिर्वामधुदध्युदकेन वा ॥” इति । ऐच्छिकोऽत्र विकल्पोव्यवस्थापकाभावात् । गृह्यसंग्रहे- “कांस्ये त्रितयमादाय कांस्येन परिवृंहितम् । परिग्रहेषु देयं स्यान्मधुपर्क इति ध्रुवम् ॥” इति । परिवृंहितं-संवृतमाच्छादितमितियावत् । ऋष्यशृङ्गः- “कांस्यापिधानं कांस्यस्थं मधुपर्कं समर्पयेत् । इति । पिधानपात्रमत्राधारपात्रापेक्षया बृहत्कार्यम्-“वर्षीयसा पात्रे णापिहि-

( १ ) कांस्यपदमत्र प्रशस्तपात्रमात्रपरम्।“सा तस्यै प्रददौ कांस्यं सपिधानं हिर- ण्मयम्” इति विराटपर्व (भा०) दर्शनेन तथा निर्णयात्। सा-सुदेष्णा । तस्यै-सैरन्ध्र्यै । अतएव पद्धतिरपि जलादियुक्तं पात्रं गृहीत्वेति । इतिमुराद्रिः। विवाहेतु शङ्खस्थ दूर्वाक्षत जलफलचन्दनयुतार्घपात्रं गृहीत्वेति वीरेश्वरादयोलिखन्ति । तत्रार्हणीयस्य विष्णुरूप- त्वाभिधानमन्त्रमूलत् । विष्णोश्चार्घ्यशङ्खेनैव भवतीति निर्विवादम् । ( २ ) अत्र कालिकापुराणम्- “दद्यादाचमनीयन्तु सुगन्धिसलिलैः शुभैः । कर्पूरवासितैर्वापि कृष्णागुरुविघूपितैः ॥ यथातथासुगन्धैर्वा प्रसन्नैः फेनवार्जितैः । तत्तैजसेन पात्रेण शङ्खेनापि प्रदापयेदि”-ति। “केवलन्तोयमात्रेण तद्वा दद्यान्न मिश्रितम् । वासितन्तु सुगन्धाद्यैः कर्त्तव्यं यदिलभ्यते ॥” इति च । प्रदापयेत्-प्रदद्यात् । शङ्खेनेति विष्णुपूजाविषयम् । इति द्रष्टव्यम् ॥ ( ३ ) अत्र तुरीयंभेदं मधुपर्कस्य कृतान्ने मधु चेति व्याचक्षते । न तत्र कांस्यापेक्षा। एवम्मधुपयस्यपीति ॥

आकार stroke, making 'तो'! So it is "पद्धतिकृतो वीरेश्वरादयः". Wait, what about the word before: "तात्प-" Then next line: "र्यगत्या" So "तात्पर्यगत्या"! And before "तात्पर्यगत्या": "...सकृदेवेतितात्प-" Wait, is it "सकृदेवेति तात्पर्यगत्या" or "सकृदेवेतितात्पर्यगत्या"? There is no space before तात्प-, but at the line break. Now look at the word before "सकृदेवेति": Is it "मन्यस्य" or "मन्यश्च"? Wait, let's re-read: "नियतकर्तृत्वन्दर्शितम् । इति । एवञ्च विष्टरादिनिवेदनमन्यस्य सकृदेवेतितात्प-" Wait, look at the letters: म - न्य - ? Wait, is it "मन्यस्य"? Let's compare the 'स्य' with 'स्य' in 'पारस्करगृह्यमेव' (line 26, ह्य), 'दर्शितम्' (line 28), 'अस्य' etc. Wait, look at the word: "विष्टरादिनिवेदनम्" -> ending in 'म्'. Then "अन्यस्य" -> 'अ' is fused with 'म्' into 'म'! So "विष्टरादिनिवेदनम् + अन्यस्य = विष्टरादिनिवेदनमन

“यतोदेवीरि”त्यपः प्रेक्षते। Wait, in some editions, is it sutra 9 or 6? Wait, in line 16, it says: “यतोदेवीः प्रतिपश्याम्यापस्ततोमा राद्धिरागच्छतु ॥” ५ ॥ And line 20 says: ॥ २ ॥ इति ॥ ५ ॥ Wait, why does line 20 say ॥ २ ॥ इति ॥ ५ ॥? Because: ॥ २ ॥ means Khanda 2 or Mantra 2? Wait, look at line 5: ॥ ३ ॥ Line 9: ॥ ४ ॥ इति ॥ ७ ॥ Line 11: पादयोरन्यम् ॥ ८ ॥ Line 12: द्वितीयं विष्टरम् ॥ ८ ॥ Line 13: “यतोदेवीरि”-त्यपः प्रेक्षते ॥ ६ ॥ (or ९) Line 16: ... ॥” ५ ॥ Line 20: ॥ २ ॥ इति ॥ ५ ॥ - wait, wait! Is line 20 ॥ २ ॥ इति ॥ ९ ॥ or ॥ ५ ॥? Wait, look at the last digit of line 20: It is ॥ ५ ॥! Wait, in line 16 it is ॥ ५ ॥ (mantra 5). In line 20 it ends the commentary on mantra 5: `॥

१० • कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २४७ ततस्ताभ्योऽञ्जलि(१) गृहीत्वाऽर्हणीयः- “सव्यं पादमवनेनिजे” इतिसव्यंपादं प्रक्षालयेत् । ( मं० ब्रा० २।८।६ ) “दक्षिणं पादमवनेनिजे” इति दक्षिणं पादम्प्रक्षालयेत् ॥ १० ॥ ( मं० ब्रा० २।८।७ ) सव्यम्-वामम् । “वामं शरीरं सव्यं स्यादपसव्यन्तु दक्षिणम्”त्यमरः । प्रक्षालयेदिति क्रियाभ्यामः निर्देशक्रमेणैव पादप्रक्षालनार्थः । यथा चान्यत्रा- पि स्मर्यते- “पादं प्रक्षालयेद्विप्रोदक्षिण प्रथमं सदा । शूद्रस्तु वामं प्रथमं, सामवेदी, तथा वधूः ॥” इति । “सामगः क्षालयेत्सव्यमपमन्यश्च दक्षिणम् ॥” इति चैवमादि । पूर्वत्र विप्रइति क्षत्रियवैश्ययोरप्युपलक्षणम् । एवमपरत्रान्येति ॥ “ते- नोदकेने”-तिशेषः । मन्त्रौ यथा- “सव्यं पादमवनेनिजेऽस्मिन्द्राष्ट्रे श्रियन्दधे” ॥ ६ ॥ इति । “दक्षिणं पादमवनेनिजेऽस्मिन्द्राष्ट्रे श्रियमावेशयामि ॥ ७ ॥ इतिच । अनयोरर्थः । अहं ‘सव्यं’ वामं ‘पादं’ चरणम् । ‘अवनेनिजे’ शोधयामि(२) । (प्रक्षालयामि) ‘अस्मिन्’ ‘राष्ट्रे’(३) देशे (यत्राहंवर्त्त) ‘श्रियं’ लक्ष्मीं ‘दधे’ स्थापयामि ॥ ६ ॥ इति ॥ ‘आवेशयामि’ आदधामि । ( स्थाप- यामि ॥ ७ ॥ इति ॥ १० ॥ ततःपुनरुदकाञ्जलिङ्गृहीत्वा- “पूर्वमन्य-मपरमन्य-मि”त्युभौ शेषेण ॥ ११ ॥ ( मं० ब्रा० २।८।८ ) शेषेण-अवशिष्टोदकेन । उभौ-पादौ । संहतीकृत्य(४) । पूर्वमन्यमि”- तिमन्त्रेण । प्रक्षालयेदित्यनुवर्त्तते । अर्हणीयएव । मन्त्रस्तु- “पूर्वमन्य-मपरमन्य-मुभौ पादाववनेनिजे राष्ट्रस्याह्याढ्यर्चाश्रभयस्यावरुद्धये”८ इति । अस्यार्थः । अह ‘पूर्व’ प्रथमम् । ‘अन्यं’ सव्यम् ‘अपरं’ पश्चात् ( १ ) अञ्जयर्वाच्छद्मसमुदकम् ॥ ( २ ) “णिजिरशौचपोषणयोः” ( जु०उ० ) लट् । ( ३ ) “राष्ट्रं स्योदुपवसने” इतिमेदिनी । “देशविषयौ तूपवर्त्तनम्”तिचामरः ॥ ( ४ ) पूर्वमन्यमित्युभौ शेषेणेति वक्तव्ये गुरुकरणेनैतत्प्रज्ञाप्यते । मन्त्रे पूर्वशब्दोऽ- ग्रिमवचनः । अपरशब्दश्चपश्चाद्वचनः । तथाचाग्रिमप्रक्षालितमन्यं सव्यं, पश्चात्प्रक्षालित- मन्यम्दक्षिणमित्युभौ पादौ युगपदवनेनिजे प्रक्षालयामीति मन्त्रार्थपर्यवसानात् । वीरपद्ध- तावप्येवमेव पठ्यते ॥

" इति वचनात् ॥ Wait, between 'इति' and 'वचनात्': There is no 'क'! It is just "इति वचनात्" or "इतिकवचनात्"? Look closely: स - कृ - न्म - न्त्रा - न्व - य [quote] [space] इ - ति - क? No, it's 'इति वचनात्'! Wait, look at 'इति': इ (short), ति. Then व - च - ना - त्. Yes, "इति वचनात्"! There is NO 'क'.

Now line 23: "त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततोमुखम् । Line 24: खानि चैवस्पृशेदद्भिरि"-त्येवंमनुनाऽचमनविधानात् । खानीन्द्रियाणि । Wait, look at line 24: "खानि चैवस्पृशेदद्भिरि"-त्येवंमनुनाऽचमनविधानात् । Wait, is it "चैवस्पृशेदद्भिरि" or "चैवोपस्पृशेदद्भिरि"? In the image: खानि चैवस्पृशेदद्भिरि"-त्येवंमनुनाऽचमनविधानात् । It says: खानि चैवस्पृशेदद्भिरि"-त्येवं मनुनाऽऽचमनविधानात् (or मनुना

अतस्त्वं 'श्रियं' त्रितयस्यापि सम्पदं(५) 'मयि' (६)विषयेWait, is there a danda after भवति?लक्ष्मीश्च भवति । अतस्त्वं 'श्रियं' त्रितयस्यापि सम्पदं(५) 'मयि' (६)विषये`

Line 16: 'धेहि' अर्पय । मह्यन्देहीत्याशयः ॥ १२ ॥ इति । Wait, look at line 16: 'धेहि' अर्पय । मह्यन्देहीत्याशयः ॥ १२ ॥ इति । Wait, let's look at "मह्यन्देहीत्याशयः": Is it "मह्यन्देहीत्याशयः" or "महान्देहीत्यावान्"? Earlier I saw "मह्यन्देहीत्याशयः". Look at footnote 6: ( ६ ) "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्"—ति वत्सम्प्रदानेऽधिकरणत्वविवक्षाऽत्र बोध्या ॥ Wait, look at footnote 6! ( ६ ) "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्"—ति... Wait! It says "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्"!! Not "समप्रब्राह्मणे"! "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्" (a well-known Varttika on Panini: "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्" or similar, or "स

२४० अर्हणाविधिः । [ ४ प्रपाठके तीकैरेव पानमवगम्यते । “श्रीर्भवाऽसी”-ति खल्वस्मच्छाखायाम्मन्त्रपाठः । अतस्तत्रैव होरिलपद्धतेरुक्तिर्योजनीया। तत्र प्रमाणञ्च— “यशसोयशोऽसीति त्रि-स्तूष्णी बहुचतुर्थकम् । कनिष्ठादिभिरङ्गुष्ठयोगेन तिसृभिः क्रमात् ॥ मधुपर्कप्रयोगेतु पाशने विधिरिष्यते ॥” इति परिशिष्टान्तरवचनमिति बोध्यम् ॥ १५ ॥ तूष्णीञ्चतुर्थम् ॥ १६ ॥ मधुपर्कस्य पिबेत् ॥ १६ ॥ भूयएवाभिपीय शेषं ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ १७ ॥ भूय. । पुनरपि । एवकारकरणात्तूष्णीमेव । अभिपीय आभिमुख्येन पीत्वा शेषमवशिष्टम् । ब्राह्मणायेति । ब्राह्मणपदं पुत्रादिपरम्। “नोच्छिष्टं कस्यचिद् दद्याद् न्यत्र जायापुत्रशिष्येभ्यः” इति स्मरणात् । “उच्छिष्टमगुरोर्भोज्यम्”-ति वसि ष्ठवचनाच्च । तदभावे पुनरब्राह्मणायापि दद्यात् । तच्चाद्भिः प्रोक्ष्येतिविशेषः । तथा च द्राह्मायणसूत्रम् “तदभावेऽद्भिः संप्रोक्ष्य-(१)ब्राह्मणाये”-(१।२।२१। ति । लाट्यायनोऽप्येवमेव । ( १।३।११ ) सर्वोभावे “प्राग्वाऽसञ्चरे निनये दिति पारस्करीयेव गतिरन्यशाखीयाऽप्यविरोधिनीति । वीरपद्धतिरप्येव मेव । “मधुपर्कशेषमसञ्च(२)रदेशे धारयेदि”ति ॥ १६ ॥ आचान्तोदकाय गौरितिनापितस्त्रिर्ब्रूयात् ॥ १८ ॥ अत्र सप्तम्यर्थे चतुर्थी । अर्हणीये कृताचमने सति । यद्वा तादर्थ्ये चतु र्थी । यथा स शृणोति तथेति ( तदर्थम् ) अनेनोच्चैस्त्वं वचनस्य व्यक्तम् । क्रियाग्रहणाद्वा चतुर्थी ( पा० १।४।३२ वा० ) मधुपर्कभक्षणेनोच्छिष्टतापहत्या आचमनं विधीयते नचानेन ( भोजनेन ) भुक्त्वा कर्म्माचरणदोष इत्युक्तमध- स्तात् ( २।३।१७ ) ॥ १८ ॥ नापितेन त्रिर्गौरित्युक्ते खल्वयमर्हणीयस्तमेव नापितमुद्दिश्य— “मुञ्च गां वरुणपाशाद्द्विषन्तं मेऽभिधेही”ति । तज्जह्यमुष्यचोभयोरुत्सृज गामत्तु तृणानि पिबत्त्वदकम्”-तिब्रूयात् १८ ( मं ब्रा २।८।१२) “मुञ्चगामि”ति मन्त्रं ब्रूयात् । मन्त्रार्थस्तु-अर्हणीयोनापितं वदति-एतां

( १ ) अत्र शूद्रवर्जमिति तद्भाष्यात्क्षत्रियवैश्ययोरन्यतरायेति प्रतीयते । युक्तञ्चैतत् । ‘नञिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे, तथाह्यर्थगतिः’ इतिपाणिनीयपरिभाषणात् । महाभाष्य ऽपि “नह्यब्राह्मणमानयेत्युक्ते लोष्टमानीयकृतीभवति”-त्युक्तत्वेन तद्भिन्नस्य तत्सदृशस्यैव ग्रहणम्भवतीति ॥ ( २ ) जनसञ्चारवर्जिते ॥

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २०७ ‘गां’ ‘वरुणपाशात्’ त्रिशिखबन्धनात् ‘मुञ्च’ मोचय। ततश्च ‘उत्सृज’ विसर्जय। सेयं विसृष्टा सती ‘तृणानि’ घासान् ‘अत्तु’ भक्षयतु। ‘उदकं च’ ‘पिवतु’ एवं नापितमुक्त्वाऽर्हणीयामाह—हे अर्हणीये! (१) (पूजनीये!) एवम्मोचिता त्वम् ‘मे’ ममार्चनीयस्य । ‘अमुष्य’ अर्हयितुः ‘च’ ‘उभयोः’ ‘द्विषन्तं’ द्वेष्टारं तं तवाऽऽनेतारम् ‘अभिधेहि’ बधान । (२) ‘जहि’ विनाशय च ॥ १३ ॥ इति । अत्राऽमुष्येतिपदस्थाने प्रकृतत्वादहर्हयितुर्यजमानस्य नाम गृह्णीयात् । अहः पदस्थाने नामादेशस्याचार्यसम्मतैः कर्मप्रदीपे कात्यायनेनोक्तत्वात् । तथाच छ- न्दोगगृह्यान्तरमपि-“सञ्चोदितामनुमन्त्रयते मुञ्च गामित्यमुष्य चेत्यर्हयितुर्ना- मब्रूयादि”-तिचन्द्रकान्तः । समस्तमन्त्रान्तांश्च तञ्जह्यामुष्येतिपदयोर्म्मध्ये मम देवदत्तस्य चैवमध्याहारशङ्कानिवृत्त्यर्थम् ॥ मन्त्रमध्ये इतिकारकरणं पूर्व- पदानां यथावस्थितानामेव पाठार्थम् । इतिसुरारिमिश्राः । अतएव (३)तमिति पदे नोहः। तस्येतिकारात्प्राक्तनेन द्विषन्तमित्यनेन सम्बन्धादिति च चन्द्रकान्तः।९ “माता रुद्राणामि”-त्यनुमन्त्रयेत् ॥ २० ॥ ( मंत्रा० २।८।१४ ) गामित्यनुवर्त्तते । अनुमन्त्रणमिहालोचनम् । तथचगृह्यासङ्ग्रहः— ‘’स्पृशन्ननामिकाग्रेण क्वचिदालोकयन्नपि । आमन्त्रणीये सर्वत्र सदैवमनुमन्त्रयेत् ॥ ” इति । मन्त्रोयथा “माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसाऽऽदित्यानाममृतस्य नाभिः। प्र णु वोचं चिकितुषे जनाय मागामनागामदितिं वधिष्ट”।।१४।।इति। अस्यार्थः—येयमहर्हणार्थ-( मालम्भननिमित्त- ) ज्ञैरानीता सा ‘रुद्राणां’ ‘माता’ मातृवन्मान्या ‘वसूनां’ देवविशेषाणां ‘दुहिता’ दुहितृवत्पाल्या ‘आदि- त्यानां ‘स्वसा’ स्वसृवदनुकम्प्या ‘अमृतस्य’ दुग्धदध्यादेः ‘नाभिः’ उत्पत्तिस्थान- म्। अतएताम् ‘गाम्’ ‘अनागाम्’ (४) सर्वथाऽनपराधिनम्। अतएव ‘अदितिम्’ ( १ ) अत्रार्हणसाधनभूते इत्यर्थः । “अर्हणापुत्रवा ऽसे”ति पूर्वोपन्यस्त श्रुतौ तथै- वार्थस्यावगतेः । यद्यपि कृत्यप्रत्ययो भावकर्म्मणोरेव विहितस्तथापि “कृत्यल्युटोबहुलम्” ( पा० ३।३।११३ ) इति बहुलग्रहणादत्स्नानीयञ्चूर्णमिति वदिहकरणेऽनीयर् ॥ ( २ ) अत्राभिपूर्वो दधाति र्बन्धने चुरादाविदन्तोऽप्याख्यातः ॥ ( ३ ) वस्तुतस्तु ( सूत्रे ) इतिकारो यथास्थितस्वरूपपरामर्शार्थको मध्यमणिन्या- येनोभयोरपि सम्बन्धन्नधिकृतस्वरूपं परामृशति । वीरपद्धत्यादिष्वेवमेव पाठात् । गृह्या- न्तरवचनन्तु शाखान्तरविषयम् । भवदेवभट्ट-भट्टनारायणादयस्तु-अत्रपठ्यमानमन्त्रका- ण्डे “इति” पदं न पठ्यते। केवलमाचार्येणैवोक्तमर्थम्प्रतिपिपादयिषुणा प्रक्षिप्तन्तदित्याहुः॥ ( ४ ) “ये सान्तास्तेऽदन्ताः” इतिन्यायेन “आगोऽपराधं” इत्यभिधाने सान्तोऽद- न्तश्च लभ्यते । तेनात्र बहुव्रीहिः ॥

अनवखण्डनीयां देवमातरं वा (१) । हेयजमानपरिचारकाः ! यूयम् ‘मा वधिष्ट’ मा ब्रत । अहमेव ‘नु’ भोः (२)‘चिकितुषे’ ज्ञानसम्पन्नाय (३)‘जनाय’ अस्मै (४)यजमानाय ‘प्रवाचम्’ प्रोक्तवानस्मि(५) अनागां गां मा वधिष्टेति ॥ १४ ॥ इति ॥ २० ॥ अत्र ( नापितोक्त्यनन्तरं तत्प्रतिवचनादिस्थाने ) विशेषमाह— अन्यत्र यज्ञात् ॥ २१ ॥ यज्ञोज्योतिष्टोमादिः । ततोऽन्यत्रैवंकुर्यात्(६) ॥ २१ ॥ यज्ञेहि किंकुर्यादित्युच्यते— कुरुतेत्यधियज्ञम् ॥ २२ ॥ अधियज्ञम् । (७) यज्ञे पुनर्नापितेन गौरित्युच्चैस्त्रिरुक्ते खल्वयमर्हणीयः । कुरुत । आलभध्वमित्यग्निस्यामिप्रभृतयः । तथाचलाट्यायनश्रौतसूत्रम “कुरु- तेति गवि प्रोक्तायां

आचार्येणाऽपि यथोक्तं गोमोक्षणमनुमन्त्रणञ्चेति द्वयमप्यभिहितम्॥ २२ ॥ षडर्ध्या भवन्ति ॥ २३ ॥ अर्घम्पूजाविधिमर्हन्तीत्यर्ध्याः। "मूल्ये पूजाविधावर्घ" इत्यमरः। "दण्डा- दिभ्योयत्" ( पा० ५।१।६६ ) इति यत्प्रत्ययः । ते खल्विमे षड्भवन्ति ॥२३॥ ते खल्विमे षडर्हणीया नामतोनिर्दिश्यन्ते- आचार्य ऋत्विक्-स्नातको-राजा-विवाह्यः प्रियोऽतिथिरिति॥२४॥ तत्राचार्योमनुनोक्तः- "उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः। सकल्पं सरहस्यञ्च तमाचार्यं प्रचक्षते ॥" इति। योब्राह्मणः शिष्यमुपनीय कल्परहस्यसहितां वेदशाखां सर्वामध्या- पयति तमाचार्यम्पूर्वं मुनयोवदन्ति । कल्पो-यज्ञविद्या । श्रौतगृह्य-भेदभिन्नो, रहस्यमुपनिषत् । वेदत्वेऽप्युपनिषदां प्राधान्यविवक्षया पृथग्निर्देशोगोबली(१)- वर्द्दन्यायेन बोध्यः । ऋत्विगपि तेनैवाभिहितः- "आग्न्याधेयं पाकयज्ञमग्निष्टोमादिकान्मखान् । यः करोति वृतोयस्य स तस्यर्त्विगिहोच्यते ॥" इति । आहवनीयाग्न्युत्पादनमग्न्याधेयम् । अष्टकादीन्पाकयज्ञान् । अग्निष्टो- मादीन् यज्ञान् । कृतवरणोयोयस्य करोति स तस्य ऋत्विगिह शास्त्रेऽभिधीयते । वेदमधीत्य यः स्नाति स स्नातः । स्नात एव स्नातकः । ते च स्नातकादयो व्या- ख्याताः पारस्करेण-"समाप्य वेदमसमाप्य व्रतं यः स्नाति स विद्यास्नातकः । समाप्य व्रतमसमाप्य वेदं यः स्नाति स व्रतस्नातकः । उभयं समाप्य यः स्नाति स विद्याव्रतस्नातकः" इति । राजाऽभिषेकादिगुणगणयुक्तोजनेश्वरः । विवा- ह्यो-विवाहयितव्योवरः । प्रियः । विद्यातपः प्रभृतिभिर्गुणैः प्रीतिविषयः । अ- तिथिः ( १।४।१ सू० ) यथोक्तलक्षणः ॥ मनुः- "एकरात्रं हि निवसन्नतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः । अनित्यं हि स्थितोयस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥" इति । प्रियश्चायं वृत्तस्वाध्यायगुणयोगाद्भवतीत्याह- "विद्यातपः समृद्धेषु हुतं विप्रमुखाम्रिषु । निस्तारयति दुर्गाच्च महतश्चैव किल्विषान् ॥"

(१) गामानय-बलीवर्द्दानयेत्युक्ते बलीवर्द्दोऽपि गौरवेति पृथक् तस्याभिधानं प्राधान्यख्यापनाय । एष एव ब्राह्मणवशिष्ठन्यायार्थः ॥

directly follows! Wait, then it's णे (ṇe)! Wait, but between ण and न्य, is there a letter? Wait, look at L30: "करद्वयस्य कुर्वीत करणे न्यञ्चकर्म्मणः ॥" or "करणेऽन्यञ्च..."? Wait, there is an avagraha? No, there is 'न्य' directly! Wait, look at the space: कुर्वीत [space] करणे [space?] न्यञ्चकर्म्मणः ॥ Wait, is there a space between करणे and न्यञ्च? There is no space, it looks like: "करणेन्यञ्चकर्म्मणः" or "करणे न्यञ्चकर्म्मणः". Wait, look at the top of ण: it has an e-matra: णे. Wait, what about the letter after it? It's 'न्य' (nya) with 'ञ्च' (ñca)! And then 'कर्म्मणः' (karmmaṇaḥ)! Wait, what is the word before it? "करद्वयस्य कुर्वीत करणे न्यञ्चकर्म्मणः ॥"

Let's double-check line by line to ensure 100% accuracy.

Line 1: २६४ अर्हणाविधिः । [ ४ प्रपाठके

Line 2: इति । प्रियइति विशेषणाद्विद्या

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २७५

कृत्वाऽग्न्यभिमुखौ(१)पाणी स्वस्थानस्थौ सु (२) संयतौ ॥” इति । वामत इति षष्ठीसमर्थात्त्तसिः । ( पा० ५।४।४४ वा० ) तेन वाम- स्य करस्य बाह्यमुपरिस्थम् । आत्माभिमुख-मग्न्यभिमुखं दक्षिणङ्करङ्कुर्वीतेति सम्बन्धः । एवञ्चापरिकृतदक्षिणहस्तः करद्वयमधोमुखमग्न्यभिमुखञ्च भूमावा- रोप्य भूमिजपङ्कुर्यादिति पर्यवसितोऽर्थः ॥ मन्त्रमाह-इदमिति । यथा- “इदम्भूमेर्भजामह इदम्भद्रं सुमङ्गलम् । परा सपत्नान्बाधस्वान्येषाम् विन्दते धनम् ॥” इति । अस्यार्थः । हे अग्ने ! यदेतद् ‘भूमेः’ सम्बन्धि स्थण्डिलम् । (भव- ताधिष्ठितम् ) ‘इदं’ वयं ‘भजामहे’ सेवामहे । “भजसेवायां” (भ्वा०आ०) लट् । गृह्णीम इति यावत् । किम्भूतम् ? ‘भद्रं’ कल्याणकरम्(३) भजनीयं वा । ‘सुमङ्गलम्’ प्रशस्ततरम् । इदमिति पुनर्वचनमादरार्थम् । किञ्च हे अग्ने ! ‘सपत्नान्’ शत्रूनस्माकम् ‘परावाधस्व’ सुष्ठु (४)पीडय । किञ्च (५)यो- ऽप्यनेन मन्त्रेण विवाहादियज्ञकर्मणि भवदधिष्ठितभूमेरवयवं गृह्णाति सोऽपि ‘अन्येषाम्’ ईश्वराणां ( धनिनाम् ) सम्बन्धि । ‘धनं’ विन्दते’ प्राप्नोति ॥१॥ इति ॥ ३ ॥ वस्वन्तꣳरात्रौ, धनमिति दिवा ॥ ४ ॥ रात्रौ क्रियमाणे कर्म्मणि । वसुशब्दान्तोमन्त्रः पठनीयः । दिवा-दिवसे धन शब्दान्त इत्यर्थः ॥ ४ ॥ “इमꣳस्तोममि”ति तृचेन परिसमूहेत् ॥ ५ ॥ ( सं० ब्रा० २।४।२-४ ) ‘इमं स्तोमम्’ इति-एवमादिना । तृचेन । तिसृणामृचां समाहारस्तृचम् “ऋक्चित्रेरुत्तरपदादिलोपश्चच्छन्दसि” ( पा० ६।१।३४ वा० ) इति सम्प्रसार- णादौ, कृते रूपम् । “छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ती”ति महाभाष्यम् । तेन “इमं” “भराम” “शकेम”-ति ऋक्त्रयेणेत्यर्थः ॥ ऋचोयथा- “इमं स्तोममर्हते जातवेदसे रथमिव सम्माहेमा मनीषा । भद्रा हि नः प्रमतिरस्य संसद्यग्ने सख्ये मारिषारिषामा वयन्तव ॥ २ ॥

( १ ) ‘हस्तौ’ इति मुद्रितपुस्तकपाठः । ( २ ) “सुसंहतौ” इति मु० पु० पाठः । ( ३ ) ‘“स्वः श्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गल शुभम्”त्यमरः ॥ ( ४ ) ‘“बाधृविलोड़ने” ( भ्वा० आ० ) विलोडनं प्रतीघातः । प्रार्थनायां लोट् । “व्यवहिताश्च” ( पा० १।४।८२ ) इत्युपसर्गस्य व्यवहित प्रयोगः ॥ ( ५ ) एषोऽर्थस्तात्पर्य्यगत्या गुणविष्णुवादिभिर्व्याख्यातं इहोद्धृतः ॥

२७६ अह्रैणावाबाधः । [ ४ प्रपाठके भरामैध्मं कृणवामा हवींषिते चितयन्तः पर्वणा पर्वणा वयम् ॥ जावातवे प्रतरां साधया धियोऽग्ने सख्ये मारिषामा वयन्तव ॥ ३ ॥ शकेम त्वा समिधं साधया धियस्ते देवा हविरदन्त्याहुतम् ॥ त्वमादित्याँ२॥ आवहताँ२॥ ह्यस्मस्यग्ने सख्येमारिषामा वयन्तव ॥४॥ इति । आसामर्थाः । वयम् 'इमं' (१)स्तुतिविशेषं 'सम्महेसा' सम्महेम । सम्यक् पूजोपकरणयुक्तं कुर्याम । छान्दसोदीर्घः ( पा० ६।३।१०७ ) एवमग्रे- ऽपि । 'हि' यतः । 'नः' अस्माकम् । 'अस्य' अग्नेः सकाशात् । 'भद्रा' कल्या- णी 'प्रमतिः' प्रकृष्टा बुद्धिः। 'संसदि' सभायां (२) (जनसमाजे) "जायते" इति शेषः । जया वयमपि स्तोतुं प्रभवाम इति भावः

" -> य न्ने द्वादश- -> wait, is it "यन्ने" or "यत्रे"? Look at the character: 'य' then 'त्रे'? Wait! Look at line 23: "अनिमिषत्सत्यं यत्रे द्वादश-" Wait, is it "यत्रे" or "यन्ने"? Look at the conjunct: it has a vertical stem and two slants: 'त्र' with 'े'! Wait, look at 'य' then 'त्रे': यत्रे! In Mantra Brahmana: "अनिमिषत् सत्यं यन् मे द्वादश पुत्राः" or "यत्रे"? Wait, let's look at the image: Is it 'य' + 'त्रे' = यत्रे? Wait, look at 'त्रे' in 'कुशत्रयेण' (line 9) and 'तत्र' (line 8): In line 8: 'स्तत्र' -> त्र has the exact same shape! Wait, but does it have an 'े'? Yes, an e-matra: 'यत्रे'! Wait, could it be 'यन्मे'? In 'न्मे': look at line 5 'वेम': no, in 'सन्नि' line 22: 'न्नि'. In line 21 'आत्मानं': 'त्म'. The letter after 'य' is clearly 'त्र' with 'े' = 'यत्रे'! Wait, could it be 'यत्रे' or 'य

यन्ति । त्वं देवेषु ब्राह्मणोऽस्यहं मनुष्येषु ब्राह्मणो वै ब्राह्मणमुपधावत्युपत्वा धावामि । जपन्तं मा मा प्रतिज्ञापीज्जुह्वन्तं मा मा प्रतिहौषीः कुर्व्वन्तं मा मा प्रतिकार्षीस्त्वां प्रपद्ये त्वया प्रसूत इदङ्कर्म्मकरिष्यामि तन्मे राध्यतान्तन्मे समृ- द्ध्यतान्तन्म उपपद्यतां समुद्रोमा विश्वव्यचा ब्रह्माऽनुजानातु तुथोमा विश्व- वेदा ब्रह्मणः पुत्रोऽनुजानातु श्वात्रोमा प्रचेता मैत्रावरुणोऽनुजानातु । तस्मै विरूपाय दन्ताञ्जये समुद्राय विश्वव्यचसे तुथाय विश्ववेदसे श्वात्राय प्रचेतसे सहस्राक्षाय ब्रह्मणः पुत्राय नमः ॥ ५॥” इति ॥ अस्यार्थः । ‘भूः’ पृथिवी ‘भुवः’ अन्तरिक्षम् ‘स्वः’ द्यौः ‘ॐ’ ॐकार आत्मा । एतेयदात्मानः । ततोऽपि ‘महान्त’ रुद्राभिन्नरूपम् ‘आत्मानम्’ ‘प्रपद्ये’ प्रपन्नोभवामि । हे भगवंस्त्वं ‘विरूपाक्षोऽसि’ विविध(नाना)रूपनेत्रोभवति । तथाचश्रुतिः “सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । विश्वरूपो महान्- ग्निःप्रणीतः सर्वकर्म्मसु” इति । किञ्च ‘दन्ताञ्जिः’ दन्ताननक्ति व्यञ्जय(१)ती- ति । ‘तस्य’ एवम्भूतस्य ‘ते’ तव ‘शय्या’ शयनस्थानम् । ‘पर्णे’ पर्णतुल्ये उप- लेपनाभ्युक्षणादिभिः संस्कृते स्थण्डिले “भूमौ स्थानमग्नेः” इतिश्रुतेः । ‘गृहं गृहञ्च । सोर्लुक् ( पा० ७।१।३९ ) ‘अन्तरिक्षे’ सुवर्लोके । ‘विमित’ निम्मितं, हिरण्यगर्भप्रभृतिभिः । कीदृशं ! ‘हिरण्मयम्’ हिरण्य(२)मयम् । ‘तत्’ त- स्मिन् । डेलुँक् ( पा० ७।१।३९ ) गृहे ‘देवानाम्’ इन्द्रादीनां ‘हृदयानि’ “तिष्ठ- न्तीति”(३)शेषः । कस्मिन्निव ? ‘अयस्मये’ लौहमये(४) ‘कुम्भे’ “इवे-”ति- शेषः । ‘अन्तःमध्ये’ ‘सन्निहितानि’ एकीभूतानि ‘तानि’ देवताहृदयानि । ‘बल- भृच्च’ बलमुपचयात्मकं बिभर्त्तीतिक्विप् । ‘बलसाच्च’ बलंविपक्षाणां सादयतिस्फो- टयतीतिक्विप् । एतन्नामकौ अग्नेः प्रतीहारौ तौ ‘अप्रमनी’(५) अप्रमादिनौ । ‘अनिमिषत्’ अनिमिषन्तौ(६) सन्तौ यदेतौ ‘रक्षतः’ त्वाम् (अग्निम्) ‘तत् सत्यं’ ताभ्यांहि रक्षितेऽछन्नौ यजमानः पशुपुरोडासादि जुहोति । ‘यत्’ ‘ते’ तव ‘द्वाद-

( १ ) “अञ्जूव्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु” ( रु० प० ) अत औणादिक इन् ( उ० ४।१।१६ ) ( २ ) सुवर्णमयम् । “दाण्डिनायने०” ( पा०६।४।१७४ ) त्यादिना निपातः । तथा- च श्रुतिः “ज्वलितमग्निं प्रविशन्तमन्तरिक्षम्” इति ॥ ( ३ ) तैस्तैर्हृदयैक्यस्थिताऽग्निः प्रार्थ्यते कदापुनस्त्वमस्माकमग्रे हविरानविष्यसीति॥ ( ४ ) “अयस्मथादीनि च्छन्दसि” ( पा० १।४।२० ) इतिनिपातितः ॥ ( ५ ) “ये सान्तास्तेऽदन्ता” इतिन्यायेन । प्रगतमनः शब्दादकारान्तान्मत्वर्थ्या ई-( पा० ५।२।१२२ ) प्रत्यये मत्वादल्लोपः । (पा० ६।४।१४८) प्रमनौ प्रमादी ॥ ततो- नञ्समासः । “वाच्छन्दस-” ( पा० ६।१।१०६ ) ति वा पूर्वसवर्णदीर्घः ॥ ( ६ ) अमीलिताक्षौ । औङोलुक् ( पा० ७।१।३९ ) ॥

३ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २७६ शपुत्राः । अग्न्याख्याएव । 'ते' 'सम्वत्सरे' प्रत्यब्दम् । 'कामप्रेण' (१)अभि- लाषपूरकेण 'यज्ञेन' ज्योतिष्टोमादिना । यजमानं 'याजयित्वा' यागेन सम्पाद्य 'पुनः' 'ब्रह्मचर्य्यम्' ब्रह्मभूतं 'त्वाम्' 'उपयन्ति' । प्रविशन्ति । हे अग्ने ! 'त्वं' 'देवेषु' देवलोकेषु 'ब्राह्मणोऽसि' 'अहं' 'मनुष्येषु' मनुष्यलोकेषु 'ब्राह्मणः' 'वै' निश्चयेन । लोकः 'ब्राह्मणम्' एव 'उपधावति' आश्रयत्वेन ढौकते । ( सेवते ) अतः 'त्वां' त्वाम् 'उपधावामि' परिचरामि(२) । उपधावनकारणमाह — “जपन्तं(३)×××कार्षीः' इति । एदुक्तंभवति-जपहोमकर्मकाले ममप्रातिकू- ल्यम्भागाइति । अतः 'त्वां' 'प्रपद्ये' प्रपन्नोऽस्मि(४)। 'त्वया' 'प्रसूतः' अभ्यनुज्ञातः । 'इदं' प्रस्तुतं 'कर्म्म' करिष्यामि । यतएवमतः 'तत्' एतत्कर्म्म 'मे' मम 'राध्यताम्' (५)संसिध्यतु । 'तन्मे' 'समृद्धयताम्' (६) संवर्द्धताम् । 'तन्मे' 'उपपद्यताम्' फलप्रदानसमर्थं जायताम् । अत्र “तन्मे” इत्यादराति- शये भूयस्त्वम् । अथ यत्ते द्वादशपुत्रा इत्युक्तान्नामतः कतिचन प्रयोगतोनि- र्दिशति-'समुद्रेः' समुद्रइव 'विश्वव्यचाँः' विश्वंव्यचति विविधंगच्छ(७)- तीति विश्वव्यचाः । । 'ब्रह्मँ' तन्नामा अग्निश्च 'मा' माम् । अत्रकर्म्मणि प्रवृत्तम् 'अनुजानातु' अनुज्ञापयतु । तथा 'तुर्थः' तन्नामा 'विश्ववेदाँः' सर्वस्यकर्म्मजातस्यवेदित्रा । 'ब्रह्मणः' उक्तऋपस्य 'पुत्रः' 'मा' माम 'अनुजानातु' । तथा 'खाँत्रः' तन्नामा 'प्रचेताँः' प्रकृष्टमनाअग्निः एवं 'मैत्रावरुणः' मित्रवरुणदेव(८)त्यश्च 'मानुजानातु' पूर्ववदर्थः । हे अग्ने ! यतस्त्वमेवमनेकभेदः । तस्मै तुभ्यं “विरू×××त्रायनमः”॥ ६ ॥ इति ॥ काम्येषु च प्रपदः ॥ ७ ॥ ( सं० ब्रा० २।४।५ ) ( १ ) "प्रापूरणे" ( अ०प० ) "आतोऽनुपसर्गेकः" ( पा० ३।२।३ ) इति के आ- तोलोपः ( पा० ६।४।६४ ) ॥ ( २ ) "व्यवहिताश्च" ( पा०१।४।८२ ) इत्युपोर्व्यवहितस्य प्रयोगः ॥ ( ३ ) अत्र जुह्वन्तमिति छान्दसोनुम् । ( पा० ६।३।१०९ ) वर्णागमरूपोनैरुक्तस मयेन । “नाभ्यस्ताच्छतुरि-” ( पा० ७।१।७८ ) इति नुमोभावस्य बोधनात् । ( ४ ) "प्रपन्नः शरणागत" इत्यभिधानम् ॥ ( ५ ) "राधसाधसंसिद्धौ” ( दि० प० ) लोट् प्रार्थनायाम् । श्यन् । अत्रपदव्य त्यय आर्षः । ( पा० ३।१।८५ ) ( ६ ) "ऋधुवृद्धौ” ( दि० प० ) लोट् पूर्ववत् ॥ ( ७ ) "अचुगतौ" ( भ्वा उ० ) ततोऽसुन् ( उ० ४।१४८ ) एवमग्रेऽपि । ( ८ ) अत्र “सास्यदेवता” ( पा० ४।२।२४ ) इत्यणादिवृद्धिः ॥ "देवताद्वन्द्वेच” ( पा० ६।३।२६ ) इति पूर्वपदस्यानङ् ॥