गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

ततोरथमारुह्य— “आस्थाता ते जयतुजेत्वानी”—त्यातिष्ठति ॥ ३२ ॥ “आस्थाता ते” इतिमन्त्रचतुर्थपादेन र थमातिष्ठति-आरोहति(१) ॥३२॥ प्राङ्वोदङ्वा अभिप्रयाय प्रदक्षिणमावृत्योपयाति ॥ ३३ ॥ ततः प्राङ्-मुख-उदङ्मुखोवा । अभिप्रयाय-सर्वतोभावेन प्रकर्षेण गत्वा प्रदक्षिणं दक्षिणेन प्रगतं यथास्यात्तथा आवृत्य-आवर्तनङ्कृत्वा । उपयाति- उपयायादाचार्यसमीपमागच्छेत् ॥ ३३ ॥ उपयातायार्घ्यमिति कौहलीयाः ॥ ३४ ॥ इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रस्यतृ० प्र० के चतुर्थी कण्डिका ॥३॥४॥ॐ॥ कौहलीयाः । शाखाविशेषाध्यायिनस्तु-रथादवरुह्याचार्यसमीपमुपयातायो- पागताय स्नातकाय अर्घ्यमर्हण-माचार्येण पित्रा वा कर्त्तव्यन्न तु पूर्वमिति मन्यन्ते ॥ ३४ ॥ इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्यायाम्मुदुलाख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्क- लितायां तृतीयस्य प्रपाठकस्य चतुर्थी कण्डिका ॥ ३ ॥ ४ ॥*॥ ( इति समावर्त्तनम् ) अथार्हणाविधिप्रदर्शनाय चतुर्थप्रपाठकस्य दशमी कण्डिका उत्तरतोगां बध्वोपतिष्ठेरन्—“अर्हणात्पुत्रवाससे”—ति ॥१॥ ( मं० ब्रा० १।८।१ ) अथ क्रमप्राप्तानामर्हणामन्त्राणां विनियोगं वक्तुमुपक्रमते-उत्तरत इति । उत्तरतः । उत्तरस्यान्दिशि । सार्वविभक्तिकस्तसिः (पा० ५।४।४४ वा०) अर्थात् अर्हणाप्रदेशस्य । “यत्रैनमर्हयिष्यन्तः स्युः” ( ४।१०।२ ) इत्युत्तरसूत्रात् । गां स्त्रीगवीम् । धेनुरित्यादिमन्त्रलिङ्गात् । उपतिष्ठेरन् । आराधयेयुः । उपात्ति- ष्ठतेर्देवपूजायामात्मनेपदविधानात् । ( पा० १।३।२५ वा० ) अत्रदेवेत्युपलक्षणं पूज्यमात्रस्येति गामेव । के ? येऽर्हयिष्यन्तः स्युः । तथा च सर्वैरेव गृहस्थितै- रर्हणीयार्हणार्थमप्रमत्तैर्भवितव्यमिति तात्पर्यार्थः । मुरारिमिश्रास्तु— अर्हणीयपरित्राणार्थमुपतिष्ठेरन्नित्युक्त्वा वाजसनेयश्रुतिन्दर्शयाम्बभूवुः- “यत्रचार्हन्नागच्छति सर्वे गृह्या इतरे तत्रतथेह परित्रातोभवति”—ति । गृह्या यजमानदायादाः । उपस्थानञ्चेदमूर्ध्वस्थितेनैव कार्यम् । आचारात् । न्यायाच्च । नह्यर्हणीये ऊर्ध्वस्थिते स्वयमुपविश्यत इति युज्यते । इति ॥ उप- ( १ ) रथे सम्यक्स्थितिः । आङत्र मर्यादायाम् ।

३६२ अर्हणाविधिः । [ ३ प्रपाठके स्थानमन्त्रमाह—"अर्हणे"ति । यथा “अर्हणा पुत्रवाससा धेनुर्भवद्य मे । सा नः पयस्वती दुहामुत्तरामुत्तरां समाम्” ॥ १ ॥ इति । अस्यार्थः 'य' (१) या 'इयं' अर्हणा (२) पूजा साधनभूता । 'पुत्र- वाससा' (३) पुत्रवासानुगामिनी । 'मे' मम । 'धेनुः' सर्वार्थसाधिनी(४) 'अ- भवत्' भवति । 'सा' 'पयस्वती' प्रशस्तपयः(५) । 'नः' 'अस्माकम् । “मनो- रथान्” इति शेषः(६) । उत्तरामुत्तरां 'समाम्'(७) उत्तरोत्तरवर्षं व्याप्य 'दुहाम्' दुग्धाम्(८) ॥ १ ॥ इति ॥ १ ॥ एवमर्हणीयेषूपतिष्ठमानेषु स खल्वयमर्हणीयः— “इदमहमिमां पद्मां विराजमन्नाद्यायाधितिष्ठामी”ति प्रतितिष्ठ- मानोजपेत् ॥ २ ॥ ( मं० ब्रा० २।८।२ ) प्रतितिष्ठमानः । ऊर्ध्वस्तिष्ठन् “इदमहमि”ति मन्त्रंजपेत् । अर्थाज्जपान्त- रमासन(९)उपविशेत् । अर्हणीय इत्यर्थात् । समस्तमन्त्राम्नानं स्वनामाध्या- हारप्रतिषेधार्थम् । “अकर्मकाच्च” ( पा० १।३।२६ ) इत्यात्मनेपदम् । मन्त्रा- र्थस्तु—अर्हणीयोवदति—'अहम्' 'इदम्' आसनम् । 'इमां' च 'पद्याम्' पादा- ( १ ) “ह्रस्वापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्” ( पा० ६।३।६३ ) इति ह्रस्वः । ( २ ) अर्ह्यते पूज्यतेऽनयेत्यर्थे “अर्हपूजायाम्” ( चु० उ० ) इत्यस्मात् “ण्यासश्र न्थोयुच्” ( पा० ३।३।१०७ ) इति करणे युच् । योरनादेशः ( पा० ७।१।१ ) स्त्रियां टाप् ( पा० ४।१।४ ) सुलोपः । पूजासम्पादिनी । ( ३ ) पुत्रवासम्प्रति सोऽतिगच्छतीति षद्लृधातोर्गत्यर्थात् (भ्वा०प०) “अन्येष्वपि दृश्यते” ( पा०३।२।१०१ ) इति डप्रत्यये टिलोपः । ( पा० ६।४।१४३ ) नवप्रसूतत्वात् । ( ४ ) दधातेर्धारणेपोषणार्थस्य ( जु०उ० ) “धेन्वादयश्च”—ति मुकुटेन निपातितः । ( ५ ) प्रशंसायामत्र मतुप् । ( पा० ५।२।९४ ) मस्यवत्वः । ( पा० ८।२।९ ) तथा चोक्तम् “भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । सम्बन्धेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुवादयः” इति । ( ६ ) “सम्बन्धिशब्दः सम्बन्धिनमाक्षिपति”ति न्यायात् । ( ७ ) अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । ( पा० २।३।५ ) “संवत्सरोवत्सरोऽब्दोहायनोऽस्त्री- शरत्समाः” इत्यमरः । यद्यपि समाशब्दो नित्यबहुवचनान्ततया कोशे पठ्यते तथापि “समां समां विजायते” (पा० ५।३।२२) इति पाणिनिनैकवचनान्तोऽपि स्मृतः । श्रुतश्चा- त्राऽपि । ( ८ ) “लोपस्त आत्मने पदेषु” ( पा० ७।१।४१ ) इति तलोपः । ( ९ ) इदमासनमधितिष्ठामीतिमन्त्रलिङ्गात् । उपवेशनञ्चेदम्प्राङ्मुखत्वन्तत एव । साम्मुख्याय । विवाहाङ्गेऽर्हणे तथोक्तत्वाच्च । (२।१।१७) अत्र “पूज्यपूजकयोर्मध्ये प्राची”—ति तन्त्रान्तरसंवादात्प्रत्यङ्मुखता दातुर्न दोषायेत्यवगन्तव्यम् ।

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २६३ र्होम् । (१)कथम्भूताम् ? ‘विराजम्’ विराजमानाम् । क्विबन्तमेतत् । ‘अन्न- श्वतदायमदनीयञ्चेतिकर्म्मधारयः । यद्वा-अन्नाद्याय-(२) अन्नादोद्भवाय सुखाय । ‘अधितिष्ठामि’ आक्रामामि ॥ २ ॥ इति ॥ २ ॥ कुत्र प्रतितिष्ठमानोजपेदित्यपेक्षायामाह- यत्रैनमर्हयिष्यन्तः स्युः ॥ ३ ॥ यत्र-यस्मिन्प्रदेशे । एनम् अर्हणीयम् । अर्हयिष्यन्तः। अर्हयितुमिच्छन्तः। अर्हणकर्त्तारः । उपस्थिताः । स्युर्भवेयुः । तत्रेत्यर्थः ॥ ३ ॥ यदावाऽर्हयेयुः ॥ ४ ॥ यदा यस्मिन्काले । अर्हयेयु-र्हणङ्कर्त्तुमारभेरन्नित्यर्थः । अत्र वाकारः समुच्चय इति मुरारि(३)मिश्राः ॥ ४ ॥ अथेदानीमर्हणाविधिविवक्षयेदमाह- विष्टरपाद्यार्घ्याचमनीयमधुपर्कानेकैकशस्त्रिर्वेदयरेन् ॥ ५ ॥ विष्टरः-पूर्वोक्तः । (४)“वृक्षासनयोर्विष्टरः” ( पा० ८।३।९३ ) इत्यासना- र्थे निपातितः । पाद्यं-(५) पादार्थमुदकम् । एवमर्घ्यम् । “पादार्घाभ्याञ्च”- (पा०५।४।२५)-ति तादर्थ्ये यत् प्रत्ययः । तदेतद्दधितण्डुलपुष्पयुक्तमुदकम् । (

तथा च गृह्यसङ्ग्रहे कात्यायनः ॥ “दध्यक्षतं सुमनस आपएतच्चतुष्टयम् । अर्घ्यमेतत्प्रदातव्यं गृहेऽर्घ्यार्हाः स्मृतास्तुये ॥” इति । अत्र “तेभ्य” इति शेषः । एतच्च न पात्रानवस्थितं, न चैकेन पाणि ना गृह्णीयात् । “कांस्येनेवार्हणीयस्य (१)निनयेदर्घ्यमञ्जलौ ।” इति कात्यायनवचनात् । आचमनीयम्-आचमनार्थमुदकम्(२) । “वृद्धा- च्छः” ( पा० ४।२।११४ ) इति छस्तस्येयादेशः । ( पा० ७।१।२ ) मधुपर्कश्च- “साक्षतं सुमनोयुक्तमुदकन्दधिसंयुतम् । अर्घान् । “दधिमधुभ्याञ्चमधुपर्को विधीयते” इति छन्दोगपरिशिष्टोक्तेः । तत्र चकारोवस्त्वन्तरसमुच्चायकः । तथा च दधिमधुयुक्तमुदकम् । दधिमधुघृतंवा । दधिमधुदुग्धंवा (३)मधुपर्कः । स्मृतिः- “सर्पिषा मधुना दध्ना चार्घ्यार्हानर्हयेत्सदा । दधिचौद्रपयोभिर्वामधुदध्युदकेन वा ॥” इति । ऐच्छिकोऽत्र विकल्पोव्यवस्थापकाभावात् । गृह्यसंग्रहे- “कांस्ये त्रितयमादाय कांस्येन परिवृंहितम् । परिग्रहेषु देयं स्यान्मधुपर्क इति ध्रुवम् ॥” इति । परिवृंहितं-संवृतमाच्छादितमितियावत् । ऋष्यशृङ्गः- “कांस्यापिधानं कांस्यस्थं मधुपर्कं समर्पयेत् । इति । पिधानपात्रमत्राधारपात्रापेक्षया बृहत्कार्यम्-“वर्षीयसा पात्रे णापिहि-

( १ ) कांस्यपदमत्र प्रशस्तपात्रमात्रपरम्।“सा तस्यै प्रददौ कांस्यं सपिधानं हिर- ण्मयम्” इति विराटपर्व (भा०) दर्शनेन तथा निर्णयात्। सा-सुदेष्णा । तस्यै-सैरन्ध्र्यै । अतएव पद्धतिरपि जलादियुक्तं पात्रं गृहीत्वेति । इतिमुराद्रिः। विवाहेतु शङ्खस्थ दूर्वाक्षत जलफलचन्दनयुतार्घपात्रं गृहीत्वेति वीरेश्वरादयोलिखन्ति । तत्रार्हणीयस्य विष्णुरूप- त्वाभिधानमन्त्रमूलत् । विष्णोश्चार्घ्यशङ्खेनैव भवतीति निर्विवादम् । ( २ ) अत्र कालिकापुराणम्- “दद्यादाचमनीयन्तु सुगन्धिसलिलैः शुभैः । कर्पूरवासितैर्वापि कृष्णागुरुविघूपितैः ॥ यथातथासुगन्धैर्वा प्रसन्नैः फेनवार्जितैः । तत्तैजसेन पात्रेण शङ्खेनापि प्रदापयेदि”-ति। “केवलन्तोयमात्रेण तद्वा दद्यान्न मिश्रितम् । वासितन्तु सुगन्धाद्यैः कर्त्तव्यं यदिलभ्यते ॥” इति च । प्रदापयेत्-प्रदद्यात् । शङ्खेनेति विष्णुपूजाविषयम् । इति द्रष्टव्यम् ॥ ( ३ ) अत्र तुरीयंभेदं मधुपर्कस्य कृतान्ने मधु चेति व्याचक्षते । न तत्र कांस्यापेक्षा। एवम्मधुपयस्यपीति ॥

आकार stroke, making 'तो'! So it is "पद्धतिकृतो वीरेश्वरादयः". Wait, what about the word before: "तात्प-" Then next line: "र्यगत्या" So "तात्पर्यगत्या"! And before "तात्पर्यगत्या": "...सकृदेवेतितात्प-" Wait, is it "सकृदेवेति तात्पर्यगत्या" or "सकृदेवेतितात्पर्यगत्या"? There is no space before तात्प-, but at the line break. Now look at the word before "सकृदेवेति": Is it "मन्यस्य" or "मन्यश्च"? Wait, let's re-read: "नियतकर्तृत्वन्दर्शितम् । इति । एवञ्च विष्टरादिनिवेदनमन्यस्य सकृदेवेतितात्प-" Wait, look at the letters: म - न्य - ? Wait, is it "मन्यस्य"? Let's compare the 'स्य' with 'स्य' in 'पारस्करगृह्यमेव' (line 26, ह्य), 'दर्शितम्' (line 28), 'अस्य' etc. Wait, look at the word: "विष्टरादिनिवेदनम्" -> ending in 'म्'. Then "अन्यस्य" -> 'अ' is fused with 'म्' into 'म'! So "विष्टरादिनिवेदनम् + अन्यस्य = विष्टरादिनिवेदनमन

“यतोदेवीरि”त्यपः प्रेक्षते। Wait, in some editions, is it sutra 9 or 6? Wait, in line 16, it says: “यतोदेवीः प्रतिपश्याम्यापस्ततोमा राद्धिरागच्छतु ॥” ५ ॥ And line 20 says: ॥ २ ॥ इति ॥ ५ ॥ Wait, why does line 20 say ॥ २ ॥ इति ॥ ५ ॥? Because: ॥ २ ॥ means Khanda 2 or Mantra 2? Wait, look at line 5: ॥ ३ ॥ Line 9: ॥ ४ ॥ इति ॥ ७ ॥ Line 11: पादयोरन्यम् ॥ ८ ॥ Line 12: द्वितीयं विष्टरम् ॥ ८ ॥ Line 13: “यतोदेवीरि”-त्यपः प्रेक्षते ॥ ६ ॥ (or ९) Line 16: ... ॥” ५ ॥ Line 20: ॥ २ ॥ इति ॥ ५ ॥ - wait, wait! Is line 20 ॥ २ ॥ इति ॥ ९ ॥ or ॥ ५ ॥? Wait, look at the last digit of line 20: It is ॥ ५ ॥! Wait, in line 16 it is ॥ ५ ॥ (mantra 5). In line 20 it ends the commentary on mantra 5: `॥

१० • कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २४७ ततस्ताभ्योऽञ्जलि(१) गृहीत्वाऽर्हणीयः- “सव्यं पादमवनेनिजे” इतिसव्यंपादं प्रक्षालयेत् । ( मं० ब्रा० २।८।६ ) “दक्षिणं पादमवनेनिजे” इति दक्षिणं पादम्प्रक्षालयेत् ॥ १० ॥ ( मं० ब्रा० २।८।७ ) सव्यम्-वामम् । “वामं शरीरं सव्यं स्यादपसव्यन्तु दक्षिणम्”त्यमरः । प्रक्षालयेदिति क्रियाभ्यामः निर्देशक्रमेणैव पादप्रक्षालनार्थः । यथा चान्यत्रा- पि स्मर्यते- “पादं प्रक्षालयेद्विप्रोदक्षिण प्रथमं सदा । शूद्रस्तु वामं प्रथमं, सामवेदी, तथा वधूः ॥” इति । “सामगः क्षालयेत्सव्यमपमन्यश्च दक्षिणम् ॥” इति चैवमादि । पूर्वत्र विप्रइति क्षत्रियवैश्ययोरप्युपलक्षणम् । एवमपरत्रान्येति ॥ “ते- नोदकेने”-तिशेषः । मन्त्रौ यथा- “सव्यं पादमवनेनिजेऽस्मिन्द्राष्ट्रे श्रियन्दधे” ॥ ६ ॥ इति । “दक्षिणं पादमवनेनिजेऽस्मिन्द्राष्ट्रे श्रियमावेशयामि ॥ ७ ॥ इतिच । अनयोरर्थः । अहं ‘सव्यं’ वामं ‘पादं’ चरणम् । ‘अवनेनिजे’ शोधयामि(२) । (प्रक्षालयामि) ‘अस्मिन्’ ‘राष्ट्रे’(३) देशे (यत्राहंवर्त्त) ‘श्रियं’ लक्ष्मीं ‘दधे’ स्थापयामि ॥ ६ ॥ इति ॥ ‘आवेशयामि’ आदधामि । ( स्थाप- यामि ॥ ७ ॥ इति ॥ १० ॥ ततःपुनरुदकाञ्जलिङ्गृहीत्वा- “पूर्वमन्य-मपरमन्य-मि”त्युभौ शेषेण ॥ ११ ॥ ( मं० ब्रा० २।८।८ ) शेषेण-अवशिष्टोदकेन । उभौ-पादौ । संहतीकृत्य(४) । पूर्वमन्यमि”- तिमन्त्रेण । प्रक्षालयेदित्यनुवर्त्तते । अर्हणीयएव । मन्त्रस्तु- “पूर्वमन्य-मपरमन्य-मुभौ पादाववनेनिजे राष्ट्रस्याह्याढ्यर्चाश्रभयस्यावरुद्धये”८ इति । अस्यार्थः । अह ‘पूर्व’ प्रथमम् । ‘अन्यं’ सव्यम् ‘अपरं’ पश्चात् ( १ ) अञ्जयर्वाच्छद्मसमुदकम् ॥ ( २ ) “णिजिरशौचपोषणयोः” ( जु०उ० ) लट् । ( ३ ) “राष्ट्रं स्योदुपवसने” इतिमेदिनी । “देशविषयौ तूपवर्त्तनम्”तिचामरः ॥ ( ४ ) पूर्वमन्यमित्युभौ शेषेणेति वक्तव्ये गुरुकरणेनैतत्प्रज्ञाप्यते । मन्त्रे पूर्वशब्दोऽ- ग्रिमवचनः । अपरशब्दश्चपश्चाद्वचनः । तथाचाग्रिमप्रक्षालितमन्यं सव्यं, पश्चात्प्रक्षालित- मन्यम्दक्षिणमित्युभौ पादौ युगपदवनेनिजे प्रक्षालयामीति मन्त्रार्थपर्यवसानात् । वीरपद्ध- तावप्येवमेव पठ्यते ॥

" इति वचनात् ॥ Wait, between 'इति' and 'वचनात्': There is no 'क'! It is just "इति वचनात्" or "इतिकवचनात्"? Look closely: स - कृ - न्म - न्त्रा - न्व - य [quote] [space] इ - ति - क? No, it's 'इति वचनात्'! Wait, look at 'इति': इ (short), ति. Then व - च - ना - त्. Yes, "इति वचनात्"! There is NO 'क'.

Now line 23: "त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततोमुखम् । Line 24: खानि चैवस्पृशेदद्भिरि"-त्येवंमनुनाऽचमनविधानात् । खानीन्द्रियाणि । Wait, look at line 24: "खानि चैवस्पृशेदद्भिरि"-त्येवंमनुनाऽचमनविधानात् । Wait, is it "चैवस्पृशेदद्भिरि" or "चैवोपस्पृशेदद्भिरि"? In the image: खानि चैवस्पृशेदद्भिरि"-त्येवंमनुनाऽचमनविधानात् । It says: खानि चैवस्पृशेदद्भिरि"-त्येवं मनुनाऽऽचमनविधानात् (or मनुना

अतस्त्वं 'श्रियं' त्रितयस्यापि सम्पदं(५) 'मयि' (६)विषयेWait, is there a danda after भवति?लक्ष्मीश्च भवति । अतस्त्वं 'श्रियं' त्रितयस्यापि सम्पदं(५) 'मयि' (६)विषये`

Line 16: 'धेहि' अर्पय । मह्यन्देहीत्याशयः ॥ १२ ॥ इति । Wait, look at line 16: 'धेहि' अर्पय । मह्यन्देहीत्याशयः ॥ १२ ॥ इति । Wait, let's look at "मह्यन्देहीत्याशयः": Is it "मह्यन्देहीत्याशयः" or "महान्देहीत्यावान्"? Earlier I saw "मह्यन्देहीत्याशयः". Look at footnote 6: ( ६ ) "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्"—ति वत्सम्प्रदानेऽधिकरणत्वविवक्षाऽत्र बोध्या ॥ Wait, look at footnote 6! ( ६ ) "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्"—ति... Wait! It says "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्"!! Not "समप्रब्राह्मणे"! "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्" (a well-known Varttika on Panini: "सप्तम्यब्राह्मणे दानम्" or similar, or "स

२४० अर्हणाविधिः । [ ४ प्रपाठके तीकैरेव पानमवगम्यते । “श्रीर्भवाऽसी”-ति खल्वस्मच्छाखायाम्मन्त्रपाठः । अतस्तत्रैव होरिलपद्धतेरुक्तिर्योजनीया। तत्र प्रमाणञ्च— “यशसोयशोऽसीति त्रि-स्तूष्णी बहुचतुर्थकम् । कनिष्ठादिभिरङ्गुष्ठयोगेन तिसृभिः क्रमात् ॥ मधुपर्कप्रयोगेतु पाशने विधिरिष्यते ॥” इति परिशिष्टान्तरवचनमिति बोध्यम् ॥ १५ ॥ तूष्णीञ्चतुर्थम् ॥ १६ ॥ मधुपर्कस्य पिबेत् ॥ १६ ॥ भूयएवाभिपीय शेषं ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ १७ ॥ भूय. । पुनरपि । एवकारकरणात्तूष्णीमेव । अभिपीय आभिमुख्येन पीत्वा शेषमवशिष्टम् । ब्राह्मणायेति । ब्राह्मणपदं पुत्रादिपरम्। “नोच्छिष्टं कस्यचिद् दद्याद् न्यत्र जायापुत्रशिष्येभ्यः” इति स्मरणात् । “उच्छिष्टमगुरोर्भोज्यम्”-ति वसि ष्ठवचनाच्च । तदभावे पुनरब्राह्मणायापि दद्यात् । तच्चाद्भिः प्रोक्ष्येतिविशेषः । तथा च द्राह्मायणसूत्रम् “तदभावेऽद्भिः संप्रोक्ष्य-(१)ब्राह्मणाये”-(१।२।२१। ति । लाट्यायनोऽप्येवमेव । ( १।३।११ ) सर्वोभावे “प्राग्वाऽसञ्चरे निनये दिति पारस्करीयेव गतिरन्यशाखीयाऽप्यविरोधिनीति । वीरपद्धतिरप्येव मेव । “मधुपर्कशेषमसञ्च(२)रदेशे धारयेदि”ति ॥ १६ ॥ आचान्तोदकाय गौरितिनापितस्त्रिर्ब्रूयात् ॥ १८ ॥ अत्र सप्तम्यर्थे चतुर्थी । अर्हणीये कृताचमने सति । यद्वा तादर्थ्ये चतु र्थी । यथा स शृणोति तथेति ( तदर्थम् ) अनेनोच्चैस्त्वं वचनस्य व्यक्तम् । क्रियाग्रहणाद्वा चतुर्थी ( पा० १।४।३२ वा० ) मधुपर्कभक्षणेनोच्छिष्टतापहत्या आचमनं विधीयते नचानेन ( भोजनेन ) भुक्त्वा कर्म्माचरणदोष इत्युक्तमध- स्तात् ( २।३।१७ ) ॥ १८ ॥ नापितेन त्रिर्गौरित्युक्ते खल्वयमर्हणीयस्तमेव नापितमुद्दिश्य— “मुञ्च गां वरुणपाशाद्द्विषन्तं मेऽभिधेही”ति । तज्जह्यमुष्यचोभयोरुत्सृज गामत्तु तृणानि पिबत्त्वदकम्”-तिब्रूयात् १८ ( मं ब्रा २।८।१२) “मुञ्चगामि”ति मन्त्रं ब्रूयात् । मन्त्रार्थस्तु-अर्हणीयोनापितं वदति-एतां

( १ ) अत्र शूद्रवर्जमिति तद्भाष्यात्क्षत्रियवैश्ययोरन्यतरायेति प्रतीयते । युक्तञ्चैतत् । ‘नञिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे, तथाह्यर्थगतिः’ इतिपाणिनीयपरिभाषणात् । महाभाष्य ऽपि “नह्यब्राह्मणमानयेत्युक्ते लोष्टमानीयकृतीभवति”-त्युक्तत्वेन तद्भिन्नस्य तत्सदृशस्यैव ग्रहणम्भवतीति ॥ ( २ ) जनसञ्चारवर्जिते ॥

१० कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २०७ ‘गां’ ‘वरुणपाशात्’ त्रिशिखबन्धनात् ‘मुञ्च’ मोचय। ततश्च ‘उत्सृज’ विसर्जय। सेयं विसृष्टा सती ‘तृणानि’ घासान् ‘अत्तु’ भक्षयतु। ‘उदकं च’ ‘पिवतु’ एवं नापितमुक्त्वाऽर्हणीयामाह—हे अर्हणीये! (१) (पूजनीये!) एवम्मोचिता त्वम् ‘मे’ ममार्चनीयस्य । ‘अमुष्य’ अर्हयितुः ‘च’ ‘उभयोः’ ‘द्विषन्तं’ द्वेष्टारं तं तवाऽऽनेतारम् ‘अभिधेहि’ बधान । (२) ‘जहि’ विनाशय च ॥ १३ ॥ इति । अत्राऽमुष्येतिपदस्थाने प्रकृतत्वादहर्हयितुर्यजमानस्य नाम गृह्णीयात् । अहः पदस्थाने नामादेशस्याचार्यसम्मतैः कर्मप्रदीपे कात्यायनेनोक्तत्वात् । तथाच छ- न्दोगगृह्यान्तरमपि-“सञ्चोदितामनुमन्त्रयते मुञ्च गामित्यमुष्य चेत्यर्हयितुर्ना- मब्रूयादि”-तिचन्द्रकान्तः । समस्तमन्त्रान्तांश्च तञ्जह्यामुष्येतिपदयोर्म्मध्ये मम देवदत्तस्य चैवमध्याहारशङ्कानिवृत्त्यर्थम् ॥ मन्त्रमध्ये इतिकारकरणं पूर्व- पदानां यथावस्थितानामेव पाठार्थम् । इतिसुरारिमिश्राः । अतएव (३)तमिति पदे नोहः। तस्येतिकारात्प्राक्तनेन द्विषन्तमित्यनेन सम्बन्धादिति च चन्द्रकान्तः।९ “माता रुद्राणामि”-त्यनुमन्त्रयेत् ॥ २० ॥ ( मंत्रा० २।८।१४ ) गामित्यनुवर्त्तते । अनुमन्त्रणमिहालोचनम् । तथचगृह्यासङ्ग्रहः— ‘’स्पृशन्ननामिकाग्रेण क्वचिदालोकयन्नपि । आमन्त्रणीये सर्वत्र सदैवमनुमन्त्रयेत् ॥ ” इति । मन्त्रोयथा “माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसाऽऽदित्यानाममृतस्य नाभिः। प्र णु वोचं चिकितुषे जनाय मागामनागामदितिं वधिष्ट”।।१४।।इति। अस्यार्थः—येयमहर्हणार्थ-( मालम्भननिमित्त- ) ज्ञैरानीता सा ‘रुद्राणां’ ‘माता’ मातृवन्मान्या ‘वसूनां’ देवविशेषाणां ‘दुहिता’ दुहितृवत्पाल्या ‘आदि- त्यानां ‘स्वसा’ स्वसृवदनुकम्प्या ‘अमृतस्य’ दुग्धदध्यादेः ‘नाभिः’ उत्पत्तिस्थान- म्। अतएताम् ‘गाम्’ ‘अनागाम्’ (४) सर्वथाऽनपराधिनम्। अतएव ‘अदितिम्’ ( १ ) अत्रार्हणसाधनभूते इत्यर्थः । “अर्हणापुत्रवा ऽसे”ति पूर्वोपन्यस्त श्रुतौ तथै- वार्थस्यावगतेः । यद्यपि कृत्यप्रत्ययो भावकर्म्मणोरेव विहितस्तथापि “कृत्यल्युटोबहुलम्” ( पा० ३।३।११३ ) इति बहुलग्रहणादत्स्नानीयञ्चूर्णमिति वदिहकरणेऽनीयर् ॥ ( २ ) अत्राभिपूर्वो दधाति र्बन्धने चुरादाविदन्तोऽप्याख्यातः ॥ ( ३ ) वस्तुतस्तु ( सूत्रे ) इतिकारो यथास्थितस्वरूपपरामर्शार्थको मध्यमणिन्या- येनोभयोरपि सम्बन्धन्नधिकृतस्वरूपं परामृशति । वीरपद्धत्यादिष्वेवमेव पाठात् । गृह्या- न्तरवचनन्तु शाखान्तरविषयम् । भवदेवभट्ट-भट्टनारायणादयस्तु-अत्रपठ्यमानमन्त्रका- ण्डे “इति” पदं न पठ्यते। केवलमाचार्येणैवोक्तमर्थम्प्रतिपिपादयिषुणा प्रक्षिप्तन्तदित्याहुः॥ ( ४ ) “ये सान्तास्तेऽदन्ताः” इतिन्यायेन “आगोऽपराधं” इत्यभिधाने सान्तोऽद- न्तश्च लभ्यते । तेनात्र बहुव्रीहिः ॥

अनवखण्डनीयां देवमातरं वा (१) । हेयजमानपरिचारकाः ! यूयम् ‘मा वधिष्ट’ मा ब्रत । अहमेव ‘नु’ भोः (२)‘चिकितुषे’ ज्ञानसम्पन्नाय (३)‘जनाय’ अस्मै (४)यजमानाय ‘प्रवाचम्’ प्रोक्तवानस्मि(५) अनागां गां मा वधिष्टेति ॥ १४ ॥ इति ॥ २० ॥ अत्र ( नापितोक्त्यनन्तरं तत्प्रतिवचनादिस्थाने ) विशेषमाह— अन्यत्र यज्ञात् ॥ २१ ॥ यज्ञोज्योतिष्टोमादिः । ततोऽन्यत्रैवंकुर्यात्(६) ॥ २१ ॥ यज्ञेहि किंकुर्यादित्युच्यते— कुरुतेत्यधियज्ञम् ॥ २२ ॥ अधियज्ञम् । (७) यज्ञे पुनर्नापितेन गौरित्युच्चैस्त्रिरुक्ते खल्वयमर्हणीयः । कुरुत । आलभध्वमित्यग्निस्यामिप्रभृतयः । तथाचलाट्यायनश्रौतसूत्रम “कुरु- तेति गवि प्रोक्तायां

आचार्येणाऽपि यथोक्तं गोमोक्षणमनुमन्त्रणञ्चेति द्वयमप्यभिहितम्॥ २२ ॥ षडर्ध्या भवन्ति ॥ २३ ॥ अर्घम्पूजाविधिमर्हन्तीत्यर्ध्याः। "मूल्ये पूजाविधावर्घ" इत्यमरः। "दण्डा- दिभ्योयत्" ( पा० ५।१।६६ ) इति यत्प्रत्ययः । ते खल्विमे षड्भवन्ति ॥२३॥ ते खल्विमे षडर्हणीया नामतोनिर्दिश्यन्ते- आचार्य ऋत्विक्-स्नातको-राजा-विवाह्यः प्रियोऽतिथिरिति॥२४॥ तत्राचार्योमनुनोक्तः- "उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः। सकल्पं सरहस्यञ्च तमाचार्यं प्रचक्षते ॥" इति। योब्राह्मणः शिष्यमुपनीय कल्परहस्यसहितां वेदशाखां सर्वामध्या- पयति तमाचार्यम्पूर्वं मुनयोवदन्ति । कल्पो-यज्ञविद्या । श्रौतगृह्य-भेदभिन्नो, रहस्यमुपनिषत् । वेदत्वेऽप्युपनिषदां प्राधान्यविवक्षया पृथग्निर्देशोगोबली(१)- वर्द्दन्यायेन बोध्यः । ऋत्विगपि तेनैवाभिहितः- "आग्न्याधेयं पाकयज्ञमग्निष्टोमादिकान्मखान् । यः करोति वृतोयस्य स तस्यर्त्विगिहोच्यते ॥" इति । आहवनीयाग्न्युत्पादनमग्न्याधेयम् । अष्टकादीन्पाकयज्ञान् । अग्निष्टो- मादीन् यज्ञान् । कृतवरणोयोयस्य करोति स तस्य ऋत्विगिह शास्त्रेऽभिधीयते । वेदमधीत्य यः स्नाति स स्नातः । स्नात एव स्नातकः । ते च स्नातकादयो व्या- ख्याताः पारस्करेण-"समाप्य वेदमसमाप्य व्रतं यः स्नाति स विद्यास्नातकः । समाप्य व्रतमसमाप्य वेदं यः स्नाति स व्रतस्नातकः । उभयं समाप्य यः स्नाति स विद्याव्रतस्नातकः" इति । राजाऽभिषेकादिगुणगणयुक्तोजनेश्वरः । विवा- ह्यो-विवाहयितव्योवरः । प्रियः । विद्यातपः प्रभृतिभिर्गुणैः प्रीतिविषयः । अ- तिथिः ( १।४।१ सू० ) यथोक्तलक्षणः ॥ मनुः- "एकरात्रं हि निवसन्नतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः । अनित्यं हि स्थितोयस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥" इति । प्रियश्चायं वृत्तस्वाध्यायगुणयोगाद्भवतीत्याह- "विद्यातपः समृद्धेषु हुतं विप्रमुखाम्रिषु । निस्तारयति दुर्गाच्च महतश्चैव किल्विषान् ॥"

(१) गामानय-बलीवर्द्दानयेत्युक्ते बलीवर्द्दोऽपि गौरवेति पृथक् तस्याभिधानं प्राधान्यख्यापनाय । एष एव ब्राह्मणवशिष्ठन्यायार्थः ॥

directly follows! Wait, then it's णे (ṇe)! Wait, but between ण and न्य, is there a letter? Wait, look at L30: "करद्वयस्य कुर्वीत करणे न्यञ्चकर्म्मणः ॥" or "करणेऽन्यञ्च..."? Wait, there is an avagraha? No, there is 'न्य' directly! Wait, look at the space: कुर्वीत [space] करणे [space?] न्यञ्चकर्म्मणः ॥ Wait, is there a space between करणे and न्यञ्च? There is no space, it looks like: "करणेन्यञ्चकर्म्मणः" or "करणे न्यञ्चकर्म्मणः". Wait, look at the top of ण: it has an e-matra: णे. Wait, what about the letter after it? It's 'न्य' (nya) with 'ञ्च' (ñca)! And then 'कर्म्मणः' (karmmaṇaḥ)! Wait, what is the word before it? "करद्वयस्य कुर्वीत करणे न्यञ्चकर्म्मणः ॥"

Let's double-check line by line to ensure 100% accuracy.

Line 1: २६४ अर्हणाविधिः । [ ४ प्रपाठके

Line 2: इति । प्रियइति विशेषणाद्विद्या

२ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २७५

कृत्वाऽग्न्यभिमुखौ(१)पाणी स्वस्थानस्थौ सु (२) संयतौ ॥” इति । वामत इति षष्ठीसमर्थात्त्तसिः । ( पा० ५।४।४४ वा० ) तेन वाम- स्य करस्य बाह्यमुपरिस्थम् । आत्माभिमुख-मग्न्यभिमुखं दक्षिणङ्करङ्कुर्वीतेति सम्बन्धः । एवञ्चापरिकृतदक्षिणहस्तः करद्वयमधोमुखमग्न्यभिमुखञ्च भूमावा- रोप्य भूमिजपङ्कुर्यादिति पर्यवसितोऽर्थः ॥ मन्त्रमाह-इदमिति । यथा- “इदम्भूमेर्भजामह इदम्भद्रं सुमङ्गलम् । परा सपत्नान्बाधस्वान्येषाम् विन्दते धनम् ॥” इति । अस्यार्थः । हे अग्ने ! यदेतद् ‘भूमेः’ सम्बन्धि स्थण्डिलम् । (भव- ताधिष्ठितम् ) ‘इदं’ वयं ‘भजामहे’ सेवामहे । “भजसेवायां” (भ्वा०आ०) लट् । गृह्णीम इति यावत् । किम्भूतम् ? ‘भद्रं’ कल्याणकरम्(३) भजनीयं वा । ‘सुमङ्गलम्’ प्रशस्ततरम् । इदमिति पुनर्वचनमादरार्थम् । किञ्च हे अग्ने ! ‘सपत्नान्’ शत्रूनस्माकम् ‘परावाधस्व’ सुष्ठु (४)पीडय । किञ्च (५)यो- ऽप्यनेन मन्त्रेण विवाहादियज्ञकर्मणि भवदधिष्ठितभूमेरवयवं गृह्णाति सोऽपि ‘अन्येषाम्’ ईश्वराणां ( धनिनाम् ) सम्बन्धि । ‘धनं’ विन्दते’ प्राप्नोति ॥१॥ इति ॥ ३ ॥ वस्वन्तꣳरात्रौ, धनमिति दिवा ॥ ४ ॥ रात्रौ क्रियमाणे कर्म्मणि । वसुशब्दान्तोमन्त्रः पठनीयः । दिवा-दिवसे धन शब्दान्त इत्यर्थः ॥ ४ ॥ “इमꣳस्तोममि”ति तृचेन परिसमूहेत् ॥ ५ ॥ ( सं० ब्रा० २।४।२-४ ) ‘इमं स्तोमम्’ इति-एवमादिना । तृचेन । तिसृणामृचां समाहारस्तृचम् “ऋक्चित्रेरुत्तरपदादिलोपश्चच्छन्दसि” ( पा० ६।१।३४ वा० ) इति सम्प्रसार- णादौ, कृते रूपम् । “छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ती”ति महाभाष्यम् । तेन “इमं” “भराम” “शकेम”-ति ऋक्त्रयेणेत्यर्थः ॥ ऋचोयथा- “इमं स्तोममर्हते जातवेदसे रथमिव सम्माहेमा मनीषा । भद्रा हि नः प्रमतिरस्य संसद्यग्ने सख्ये मारिषारिषामा वयन्तव ॥ २ ॥

( १ ) ‘हस्तौ’ इति मुद्रितपुस्तकपाठः । ( २ ) “सुसंहतौ” इति मु० पु० पाठः । ( ३ ) ‘“स्वः श्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गल शुभम्”त्यमरः ॥ ( ४ ) ‘“बाधृविलोड़ने” ( भ्वा० आ० ) विलोडनं प्रतीघातः । प्रार्थनायां लोट् । “व्यवहिताश्च” ( पा० १।४।८२ ) इत्युपसर्गस्य व्यवहित प्रयोगः ॥ ( ५ ) एषोऽर्थस्तात्पर्य्यगत्या गुणविष्णुवादिभिर्व्याख्यातं इहोद्धृतः ॥

२७६ अह्रैणावाबाधः । [ ४ प्रपाठके भरामैध्मं कृणवामा हवींषिते चितयन्तः पर्वणा पर्वणा वयम् ॥ जावातवे प्रतरां साधया धियोऽग्ने सख्ये मारिषामा वयन्तव ॥ ३ ॥ शकेम त्वा समिधं साधया धियस्ते देवा हविरदन्त्याहुतम् ॥ त्वमादित्याँ२॥ आवहताँ२॥ ह्यस्मस्यग्ने सख्येमारिषामा वयन्तव ॥४॥ इति । आसामर्थाः । वयम् 'इमं' (१)स्तुतिविशेषं 'सम्महेसा' सम्महेम । सम्यक् पूजोपकरणयुक्तं कुर्याम । छान्दसोदीर्घः ( पा० ६।३।१०७ ) एवमग्रे- ऽपि । 'हि' यतः । 'नः' अस्माकम् । 'अस्य' अग्नेः सकाशात् । 'भद्रा' कल्या- णी 'प्रमतिः' प्रकृष्टा बुद्धिः। 'संसदि' सभायां (२) (जनसमाजे) "जायते" इति शेषः । जया वयमपि स्तोतुं प्रभवाम इति भावः

" -> य न्ने द्वादश- -> wait, is it "यन्ने" or "यत्रे"? Look at the character: 'य' then 'त्रे'? Wait! Look at line 23: "अनिमिषत्सत्यं यत्रे द्वादश-" Wait, is it "यत्रे" or "यन्ने"? Look at the conjunct: it has a vertical stem and two slants: 'त्र' with 'े'! Wait, look at 'य' then 'त्रे': यत्रे! In Mantra Brahmana: "अनिमिषत् सत्यं यन् मे द्वादश पुत्राः" or "यत्रे"? Wait, let's look at the image: Is it 'य' + 'त्रे' = यत्रे? Wait, look at 'त्रे' in 'कुशत्रयेण' (line 9) and 'तत्र' (line 8): In line 8: 'स्तत्र' -> त्र has the exact same shape! Wait, but does it have an 'े'? Yes, an e-matra: 'यत्रे'! Wait, could it be 'यन्मे'? In 'न्मे': look at line 5 'वेम': no, in 'सन्नि' line 22: 'न्नि'. In line 21 'आत्मानं': 'त्म'. The letter after 'य' is clearly 'त्र' with 'े' = 'यत्रे'! Wait, could it be 'यत्रे' or 'य

यन्ति । त्वं देवेषु ब्राह्मणोऽस्यहं मनुष्येषु ब्राह्मणो वै ब्राह्मणमुपधावत्युपत्वा धावामि । जपन्तं मा मा प्रतिज्ञापीज्जुह्वन्तं मा मा प्रतिहौषीः कुर्व्वन्तं मा मा प्रतिकार्षीस्त्वां प्रपद्ये त्वया प्रसूत इदङ्कर्म्मकरिष्यामि तन्मे राध्यतान्तन्मे समृ- द्ध्यतान्तन्म उपपद्यतां समुद्रोमा विश्वव्यचा ब्रह्माऽनुजानातु तुथोमा विश्व- वेदा ब्रह्मणः पुत्रोऽनुजानातु श्वात्रोमा प्रचेता मैत्रावरुणोऽनुजानातु । तस्मै विरूपाय दन्ताञ्जये समुद्राय विश्वव्यचसे तुथाय विश्ववेदसे श्वात्राय प्रचेतसे सहस्राक्षाय ब्रह्मणः पुत्राय नमः ॥ ५॥” इति ॥ अस्यार्थः । ‘भूः’ पृथिवी ‘भुवः’ अन्तरिक्षम् ‘स्वः’ द्यौः ‘ॐ’ ॐकार आत्मा । एतेयदात्मानः । ततोऽपि ‘महान्त’ रुद्राभिन्नरूपम् ‘आत्मानम्’ ‘प्रपद्ये’ प्रपन्नोभवामि । हे भगवंस्त्वं ‘विरूपाक्षोऽसि’ विविध(नाना)रूपनेत्रोभवति । तथाचश्रुतिः “सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । विश्वरूपो महान्- ग्निःप्रणीतः सर्वकर्म्मसु” इति । किञ्च ‘दन्ताञ्जिः’ दन्ताननक्ति व्यञ्जय(१)ती- ति । ‘तस्य’ एवम्भूतस्य ‘ते’ तव ‘शय्या’ शयनस्थानम् । ‘पर्णे’ पर्णतुल्ये उप- लेपनाभ्युक्षणादिभिः संस्कृते स्थण्डिले “भूमौ स्थानमग्नेः” इतिश्रुतेः । ‘गृहं गृहञ्च । सोर्लुक् ( पा० ७।१।३९ ) ‘अन्तरिक्षे’ सुवर्लोके । ‘विमित’ निम्मितं, हिरण्यगर्भप्रभृतिभिः । कीदृशं ! ‘हिरण्मयम्’ हिरण्य(२)मयम् । ‘तत्’ त- स्मिन् । डेलुँक् ( पा० ७।१।३९ ) गृहे ‘देवानाम्’ इन्द्रादीनां ‘हृदयानि’ “तिष्ठ- न्तीति”(३)शेषः । कस्मिन्निव ? ‘अयस्मये’ लौहमये(४) ‘कुम्भे’ “इवे-”ति- शेषः । ‘अन्तःमध्ये’ ‘सन्निहितानि’ एकीभूतानि ‘तानि’ देवताहृदयानि । ‘बल- भृच्च’ बलमुपचयात्मकं बिभर्त्तीतिक्विप् । ‘बलसाच्च’ बलंविपक्षाणां सादयतिस्फो- टयतीतिक्विप् । एतन्नामकौ अग्नेः प्रतीहारौ तौ ‘अप्रमनी’(५) अप्रमादिनौ । ‘अनिमिषत्’ अनिमिषन्तौ(६) सन्तौ यदेतौ ‘रक्षतः’ त्वाम् (अग्निम्) ‘तत् सत्यं’ ताभ्यांहि रक्षितेऽछन्नौ यजमानः पशुपुरोडासादि जुहोति । ‘यत्’ ‘ते’ तव ‘द्वाद-

( १ ) “अञ्जूव्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु” ( रु० प० ) अत औणादिक इन् ( उ० ४।१।१६ ) ( २ ) सुवर्णमयम् । “दाण्डिनायने०” ( पा०६।४।१७४ ) त्यादिना निपातः । तथा- च श्रुतिः “ज्वलितमग्निं प्रविशन्तमन्तरिक्षम्” इति ॥ ( ३ ) तैस्तैर्हृदयैक्यस्थिताऽग्निः प्रार्थ्यते कदापुनस्त्वमस्माकमग्रे हविरानविष्यसीति॥ ( ४ ) “अयस्मथादीनि च्छन्दसि” ( पा० १।४।२० ) इतिनिपातितः ॥ ( ५ ) “ये सान्तास्तेऽदन्ता” इतिन्यायेन । प्रगतमनः शब्दादकारान्तान्मत्वर्थ्या ई-( पा० ५।२।१२२ ) प्रत्यये मत्वादल्लोपः । (पा० ६।४।१४८) प्रमनौ प्रमादी ॥ ततो- नञ्समासः । “वाच्छन्दस-” ( पा० ६।१।१०६ ) ति वा पूर्वसवर्णदीर्घः ॥ ( ६ ) अमीलिताक्षौ । औङोलुक् ( पा० ७।१।३९ ) ॥

३ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- २७६ शपुत्राः । अग्न्याख्याएव । 'ते' 'सम्वत्सरे' प्रत्यब्दम् । 'कामप्रेण' (१)अभि- लाषपूरकेण 'यज्ञेन' ज्योतिष्टोमादिना । यजमानं 'याजयित्वा' यागेन सम्पाद्य 'पुनः' 'ब्रह्मचर्य्यम्' ब्रह्मभूतं 'त्वाम्' 'उपयन्ति' । प्रविशन्ति । हे अग्ने ! 'त्वं' 'देवेषु' देवलोकेषु 'ब्राह्मणोऽसि' 'अहं' 'मनुष्येषु' मनुष्यलोकेषु 'ब्राह्मणः' 'वै' निश्चयेन । लोकः 'ब्राह्मणम्' एव 'उपधावति' आश्रयत्वेन ढौकते । ( सेवते ) अतः 'त्वां' त्वाम् 'उपधावामि' परिचरामि(२) । उपधावनकारणमाह — “जपन्तं(३)×××कार्षीः' इति । एदुक्तंभवति-जपहोमकर्मकाले ममप्रातिकू- ल्यम्भागाइति । अतः 'त्वां' 'प्रपद्ये' प्रपन्नोऽस्मि(४)। 'त्वया' 'प्रसूतः' अभ्यनुज्ञातः । 'इदं' प्रस्तुतं 'कर्म्म' करिष्यामि । यतएवमतः 'तत्' एतत्कर्म्म 'मे' मम 'राध्यताम्' (५)संसिध्यतु । 'तन्मे' 'समृद्धयताम्' (६) संवर्द्धताम् । 'तन्मे' 'उपपद्यताम्' फलप्रदानसमर्थं जायताम् । अत्र “तन्मे” इत्यादराति- शये भूयस्त्वम् । अथ यत्ते द्वादशपुत्रा इत्युक्तान्नामतः कतिचन प्रयोगतोनि- र्दिशति-'समुद्रेः' समुद्रइव 'विश्वव्यचाँः' विश्वंव्यचति विविधंगच्छ(७)- तीति विश्वव्यचाः । । 'ब्रह्मँ' तन्नामा अग्निश्च 'मा' माम् । अत्रकर्म्मणि प्रवृत्तम् 'अनुजानातु' अनुज्ञापयतु । तथा 'तुर्थः' तन्नामा 'विश्ववेदाँः' सर्वस्यकर्म्मजातस्यवेदित्रा । 'ब्रह्मणः' उक्तऋपस्य 'पुत्रः' 'मा' माम 'अनुजानातु' । तथा 'खाँत्रः' तन्नामा 'प्रचेताँः' प्रकृष्टमनाअग्निः एवं 'मैत्रावरुणः' मित्रवरुणदेव(८)त्यश्च 'मानुजानातु' पूर्ववदर्थः । हे अग्ने ! यतस्त्वमेवमनेकभेदः । तस्मै तुभ्यं “विरू×××त्रायनमः”॥ ६ ॥ इति ॥ काम्येषु च प्रपदः ॥ ७ ॥ ( सं० ब्रा० २।४।५ ) ( १ ) "प्रापूरणे" ( अ०प० ) "आतोऽनुपसर्गेकः" ( पा० ३।२।३ ) इति के आ- तोलोपः ( पा० ६।४।६४ ) ॥ ( २ ) "व्यवहिताश्च" ( पा०१।४।८२ ) इत्युपोर्व्यवहितस्य प्रयोगः ॥ ( ३ ) अत्र जुह्वन्तमिति छान्दसोनुम् । ( पा० ६।३।१०९ ) वर्णागमरूपोनैरुक्तस मयेन । “नाभ्यस्ताच्छतुरि-” ( पा० ७।१।७८ ) इति नुमोभावस्य बोधनात् । ( ४ ) "प्रपन्नः शरणागत" इत्यभिधानम् ॥ ( ५ ) "राधसाधसंसिद्धौ” ( दि० प० ) लोट् प्रार्थनायाम् । श्यन् । अत्रपदव्य त्यय आर्षः । ( पा० ३।१।८५ ) ( ६ ) "ऋधुवृद्धौ” ( दि० प० ) लोट् पूर्ववत् ॥ ( ७ ) "अचुगतौ" ( भ्वा उ० ) ततोऽसुन् ( उ० ४।१४८ ) एवमग्रेऽपि । ( ८ ) अत्र “सास्यदेवता” ( पा० ४।२।२४ ) इत्यणादिवृद्धिः ॥ "देवताद्वन्द्वेच” ( पा० ६।३।२६ ) इति पूर्वपदस्यानङ् ॥

then: vertical bar, or wait: Could it be "त्रिर्वाभ्यस्तः"? Wait, look at 'र्वा': in Devanagari, 'वा' has a round belly on the left of the stem. Does this have a round belly? Yes, but look closely: it looks like 'र्भा' or 'र्वा'? Wait, look at "वैरूपाक्षं": 'वै' has a round belly. Here, it has a horizontal line at the top, a loop... wait, no, look at 'र्भा': Wait, compare with 'भूर्भुवः' in line 28: 'भू', 'र्भू'. In 'र्भू', the repha is on 'भू'. Here, look at: त्रि - र् - भा - भ्य - स्त - ः ? Wait, why would there be TWO bha's? Wait, is it "त्रिर्भाभ्यस्तः"? Look at it: त्रि र् (repha) then a letter with 'ा' (aa) then 'भ्य' (bhya) then 'स्तः' (staḥ) Wait! The letter with 'ा' is 'भ'? If it's 'भ', then it reads "त्रिर्भाभ्यस्तः". Wait, could it be "त्रिर्वाऽभ्यस्तः"? Wait! Look at the letter before 'भ्य': it is 'भा'? Wait, could it be "त्रिर्वा"?