गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

“कृत्वैतद्वलिकर्म्मैवमतिथिम्पूर्वमाशयेत् । भिक्षाञ्च भिक्षवे दद्याद्यथावद्ब्रह्मचारिणे ॥” इति स्मरति । अतिथावनागच्छति ब्राह्मणायान्यस्मै अपि भोजनन्दद्यात् । भोजनासम्भवे हन्तकार(१)-पुष्कल-भिक्षो-दपात्राणाँयथासम्भवमेकतमन्द- द्यात् । यथाह— “भिक्षां वा पुष्कलं वापि हन्तकारमथापि वा । असम्भवे सदा दद्यादुदपात्रमथापि वा ॥” इति ॥ तन्मानमाह— ग्रासमात्री भवेद्भिक्षा पुष्कलन्तच्चतुर्गुणम् । पुष्कलानि च चत्वारि हन्तकारं विदुर्बुधाः ॥” इति ॥ तत्प्रकारमाह— “इदमन्नं मनुष्येभ्योहन्तेत्युक्त्वा समुत्सृजेत् ॥” इति ॥ तथाचाभ्यागताय, यतिने, ब्रह्मचारिणे, वा, अन्यस्मै ब्राह्मणाय वा प्राङ्मुखोपविष्टाय भोजनपर्याप्तमन्नन्तदभावे षोडशग्रासरूपं हन्तकारं वा, चतुर्ग्रासरूपमन्नं वा ग्रासमात्ररूपां भिक्षां वा, फलमूलादिकं वा यथाविभव मुदङ्मुखो निवीती कुशत्रयतिलजलैः इदमन्नं ॐ मनुष्याय हन्त इतिप्राजाप- त्यतीर्थेन दद्यात् । यत्याद्यभावेऽपि इदमन्नम् “ॐ सनकादिमनुष्येभ्यो हन्त” इत्युक्तविधिना दद्यात् । अथ गोग्रासः । तत्र सान्नग्रासमुष्टिं परस्य गवे दद्यात् । तामुद्दिश्य वोत्सृजेत् । तत्र मन्त्रः “ॐ सौरभेय्यः सर्वहिताः पवित्राःपुण्यराशयः । प्रतिगृह्णन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः” इति ॥ ( इतिपञ्चमहायज्ञविधिः ) अथेदानीमुक्तस्यैव विशेषोऽभिधीयते— आसीन एवाग्नौ जुहुयात् ॥ १३ ॥ आसीन उपविष्ट एव नोर्ध्वो न वा प्रह्वः ॥ १३ ॥

( २ ) नित्यकृत्यार्णवे तु—मनुष्ययज्ञे चात्राऽतिथित्वमविवक्षितमतिथेरनित्यत्वान्म- नुष्ययज्ञस्य नित्यत्वात्तेनातिथ्यभावेऽन्येनापि ब्राह्मणेन मनुष्ययज्ञसिद्धिः । अत एव अहरहर्ब्राह्मणेभ्योऽन्नं दद्यादामूलफलशाकेभ्योऽथैनं मनुष्ययज्ञं समाप्नोति ।” इति ब्रा- ह्मणमात्रं विवक्षति । एवञ्च सनकाद्यन्नदानरूप एव मनुष्ययज्ञ इति भ्रमो हेयः । सति- सम्भवेऽतिथये तदभावे ब्राह्मणाय कस्मै चिद्देयं, सनकादिभ्योऽपीति । अयमपि वक्ष्यति “अग्रं ब्राह्मणाय दत्त्वा भुञ्जीते”( १।४।२६ ) ति ॥ अत्रातिथिपूजाप्रयोगोनित्यकृत्यार्णवे प्रयोगपद्धतावन्यत्र च द्रष्टव्यः ॥ ( १ ) एवञ्चायम्मनुष्ययज्ञोऽपि त्रिविधः । तत्र मुख्योऽतिथिभोजनम् । तदसम्पत्तौ हन्तकारादिदानम् । तदसम्पत्तावुदपात्रदानमपीति ॥

, written as द with a loop of ब inside/below. In line 7, द्ब has the loop. So it is स्वयन्त्वेवैतान्यावद्वसेद्बलीन्हरेत् ॥ १५ ॥.

Let's check line 8: यावत् गृहे वसेत् तावत् एतान्सर्वान्बलीन् पुनः पित्र्यबलेरवरानिवेत्यर्थः ॥ Wait, "पित्र्यबलेरवरानिवेत्यर्थः" or "पित्र्यबलेरपरानिवेत्यर्थः"? Wait! Look at the letter in रवरानि or रपरानि: Is it व or प? Wait, look at अपरान्: "पित्र्यबलेः अपरान् इव इति अर्थः" -> "पित्र्यबलेरपरानिवेत्यर्थः"! Wait, "अपरान्" means "the others"! In line 2: "यथोपपादमितरान्", commentary line 3: "इतरान् पित्र्यबलेरन्यान् बलीन्...". Then in line 8: "एतान् सर्वान् बलीन् पुनः पित्र्यबलेरपरानिवेत्यर्थः" -> "पित्र्यबलेः अपरान् इव"! Wait, look at the letter: is it प? Look at प in उपविष्टः (line 3): the left stroke goes

६० बलिहरणविधिः । [ १ प्रपाठके इति गृहमेधिव्रतम् ॥ १८ ॥ इति एवमहरहः पञ्चानां यज्ञानामनुष्ठानं गृहमेधिव्रतम् गृहैर्दारैर्मेधन्ते सङ्गच्छन्त इति गृहमेधिनः । "मेधृसङ्गमे" ताच्छील्ये णिनिः (पा० ३।२।७८) सपत्नीकास्तेषां व्रतम् शास्त्रविहितोनियमइत्यर्थः । तदेवम् । पञ्चयज्ञावशिष्ट- मन्नन्दम्पती भुञ्जीयाताम्— “भुक्तवत्स्वथ विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैवहि । भुञ्जीयातान्ततः पश्चादवशिष्टन्तु दम्पती ॥” इति–स्मरणात् । स्वेषु–आत्मीयेषु गृहस्थितबन्धुवर्गेषु बालवृद्धातुरपूर्व- केषु ।। अकृत्वा च पञ्च महायज्ञान्भुञ्जतस्तयोर्व्रतलोपोभवति । ऋते सुवासि- नीप्रभृतिभ्यः । तदाह मनुः— “सुवासिनीः कुमारीश्च रोगिणो

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे – ६१ त्यर्थः । तथाच मनुः— “सायन्त्वन्नस्य सिद्धस्य पत्न्यमन्त्रं बलिं हरेत् । वैश्वदेवं हि नामैतत्सायम्प्रातर्विधीयते ॥” इति । तदनेन रात्रावपि वैश्वदेवबलिकर्म्मणोरविशेषेण कर्त्तव्यत्वन्दर्शि- तम्(१) । प्रातरहनि पुमान् समन्त्रमित्यर्थः । बलिं हरेत् ॥ अत्र स्मृतौ—सिद्ध- स्यान्नस्येति पक्षप्राप्तमनूद्यते न तु विधित्सितम् । सायं बलिं हरेदित्येव । तच्चा- न्नाभावे फलादिनाऽपि । तथाच चतुर्विंशतिमते— “अलाभे येन केनापि फलशाकोदकादिभिः । पयोदधिघृतैर्वापि वैश्वदेवं स्रुवेण तु ॥ हस्तेनान्नादिना कुर्याद्द्विरञ्जलिना जले ॥” इति । तत्रापि यददनीयन्तेनैव होमस्तथाच परिशिष्टे— “शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यदि वा फलम् । सङ्कल्पयेद्यदाहारं तेनैव जुहुयाद्धविः ॥” इति । इतिकरणं बलिप्रकरणसमाप्तिख्यापकम् ॥ १९ ॥ तदिदं बलिहरणमहरहर्यत्पच्यते तेनैवान्नेन कर्त्तव्यम् । न खल्वेष निय- मोवैश्वदेवेनैवान्नेन विधेयमित्याह— सर्वस्य त्वेवान्नस्यैतान्बलीन्हरेत् पित्र्यस्य वा स्वस्त्ययनस्य वाऽर्थार्थस्य वा ॥ २० ॥ सर्वस्येत्यनेन येन केनाऽपि बलीन्हरेत् । पित्र्यस्य पितृकर्म्मार्थं शृतस्य अमावश्यादावन्वाहार्याद्यर्थस्येत्यर्थः । अत्र तस्येदमित्यर्थे “पितुर्यच्च” ( पा० ४।३।७९ ) इति यति “रीडृतः” ( पा० ७।४।२७ ) इति रीडो “यस्येतिच” युज्यते वैश्वदेविकपाकान्नान्निषेधश्च भोजनप्रकरणीयो। वैश्वदेवविमुखस्वामिकान्नविषयो “नात्मार्थम्पाचयेदन्नमि”ति निषिद्धपाकान्नपरोवेति ॥ ( १ ) अत्र च्छन्दोगाह्निके श्रीदत्तोपाध्याया आहुः “इदं पत्नीकर्तृकं बलिहरणं यज- मानतत्पुत्रादीनामसन्निधान इति केचित् । अन्ते तु—“स्वयन्त्वेवैतान्बलीनि”त्यारभ्य- “स्त्री हि सायं प्रातः पुमानि”ति गोभिलगृह्यानुसाराद्गृहमेधिव्रतपक्षे सायं पत्नीकर्तृकमेव बलिहरणं तत्परञ्च। मानववचनमिति वर्णयन्तीति । वसिष्ठः “वैश्वदेवं सायम्प्रातर्गृह्येऽग्नौ जुहुयात्” इत्यादि। वैश्वदेवं विश्वदेवदेवताकम्। सायमिति। पुनः पाकान्ने। “पुनः पाक- मुपादाय सायमप्यवनीपते । वैश्वदेवनिमित्तन्तु पत्न्या सार्द्धं बलिं हरेत ॥ तत्रापि श्वपचा- दिभ्यस्तथैवान्नापवर्जनम् ।” इति विष्णुपुराणवचनात् । गृह्ये—आवसथ्याग्नौ इति तु साग्निविषयम् । इत्याचारचिन्तामणिः । पत्न्या सार्द्धमिति पाककरणेन सहावस्थानेन च साहित्यम् ।

६२ बलिहरणविधिः । [१ प्रपाठके (पा० ६।४।१४८) इतीकारलोपः॥ वा-अथवा स्वस्त्ययनस्य(१) तदर्थं पक्वस्य । अर्थार्थस्य स्वसमीहितसिद्धयर्थस्य। (२)वाशब्दोऽयं कैमुतिकन्यायम- नुस्मारयति। पूर्वतनावस्थायान्तेन यथाकथञ्चित्पक्वस्येत्यर्थ आयाति। अत्र तु शब्दोऽस्यैव बलिहरणस्य कालविशेषद्योतनार्थः । पूर्वन्तु तावद्वलिहरणंकुर्या- त्पश्चाद्ब्राह्मणं भोजयेदिति चन्द्रकान्तभाष्यम् ॥ २० ॥ तदिदं बलिहरणम् । यज्ञादेव निवर्त्तते ॥ २१ ॥ यज्ञो ज्योतिष्टोमादिस्तस्माद्धेतोर्निवर्त्तते । यद्वा सप्तम्यर्थे व्यत्ययेन (पा० ३।१।८५) पञ्चमी । यज्ञे निवर्त्तते । बलिहरणञ्च होमादीनामप्युपलक्षणम् । “तस्माद्दीक्षितो न ददाति, न पचति, न जुहोति” इति च ब्राह्मणम्। न ददा- तीत्यादि दीक्षणीयेष्टेरन्यत्र बोध्यम् । एवशब्दो बलिहोमादेरावश्यकत्वप्रद- र्शनार्थः । नान्यथा आपद्यपि निवर्त्तते इति । तथा च स्मरन्ति— “आपद्यपि हि कष्टायां पञ्चयज्ञान्न हापयेत् । स्वर्गापवर्गयोः प्राप्तिं महायज्ञैः प्रचक्षते ॥” इति । सोऽयं सामान्यविधिरपवादविधिनानेनोपरुध्यते । न पुनरेतावता- ऽशौचेऽपि कर्त्तव्यतैवामीषामिति भ्रमितव्यम्— “सन्ध्यां पञ्चमहायज्ञांन्नैत्यकं स्मृतिकर्म्म च । तन्मध्ये हापयेत्तेषां दशाहान्ते पुनः क्रिया ॥” इति-स्मरणात् ॥ “पञ्चयज्ञविधानञ्च न कुर्यान्मृत्युजन्मनोः” इतिचैव- मादिस्मरणात् ॥ २१ ॥ यद्येकस्मिन्काले व्रीहियवौ प्रक्रियेयातामन्यतरस्य कृत्वा कृतंमन्येत २२ यदि-एकस्मिन् भोजनकाले दिवैव वा रात्रावेव वा-इत्यर्थः । व्रीहियवौ उभौ। नानाजातीयात्रोपलक्षणमेतदित्याचारचिन्तामणिः । प्रक्रियेयाताम् । प्रकर्षेण भक्तकरम्भपायसशष्कुल्यादिभेदेन क्रियेयाताम् कृतौ भवेतान्तर्हि अन्यतरस्य एकतरस्य व्रीहे र्यवस्य वा विकारैः कृत्वा बलिहरणं कृतं सम्पादितं मन्येत जानीयात् । न पुनरन्यस्यापि कर्त्तव्यमित्यर्थः ॥ २२ ॥ यद्येकस्मिन्काले पुनः पुनरन्नं पच्येत सकृदेवैतद्बलितन्त्रं कुर्वीत २३ ( १ ) स्वस्तीत्यभिप्रेतार्थं सिद्धिमचष्टे-तस्यायनं प्रापकं यत्कर्म ब्राह्मणभोजना- दिरून्तत्स्वस्त्ययनं, स्वस्ति ईयते प्राप्यतेऽनेनेति करणे ल्युट्। “स्नेहवद्मांसमन्नं ब्राह्म- णान्भोजयित्वा स्वस्ति हैषाम्भवती”त्येव मादिवचनात् । ( २ ) चन्द्रकान्तभाष्ये तु—अर्थोधनम् अर्थः प्रयोजनं यस्य पुरुषस्य सोऽयमर्थार्थः । यस्मात्पुरुषार्थेनाशास्यते तदर्थम्पक्वस्येत्यर्थ इत्युक्तम् ॥ अवयवलक्षणा चात्र षष्ठी पूर्ववत् ।

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ६३ यद्येकस्मिन्काल इत्युक्तार्थम्। पुनः पुनर्भूयोभूयः। अन्नं पच्येत अतिथ्यादि- बाहुल्यवशात्। तथापि सकृदेकवारमेव एतद्बलितन्त्रम्बलिवरणं कुर्यात् न प्रति- पचनमित्यर्थः ॥ २३ ॥ भ्रातॄणां भिन्नपाकत्वेऽपि मुख्यपाकादेव बलिहरणमित्याह- यद्येकस्मिन्कुले बहुधाऽन्नं पच्येत गृहपतिमहानसादेवैतद्व- लिकर्म्म कुर्वीत ॥ २४ ॥ यदि-एकस्मिन्कुले गृहे एकपाकोपजीविभ्रात्रादिवर्गेवा। तथाच मेदिनी “कुलं जनपदे गोत्रे सजातीयगणेऽपि च। भवने च तनौ क्लीबम्” इति ॥ बहुधा बहुप्रकारेण ( बहुषु महानसेषु ) अन्नं पच्येत कुतश्चित्कारणात्कदाचि- द्भ्रातृपुत्रादीनां भोजनसौकर्यार्थं वा, तर्हि एषां यो गृहपतिस्तस्य महानसादेव [

बलिहरणविधिः । [ १ प्रपाठके- सः । इति नित्यबलिकर्म्मप्रकरणसमाप्तिं द्योतयति(१) ॥ २६ ॥ अथाऽप्युदाहरन्ति ॥ २७ ॥ अथ-अनन्तरं यत्कर्त्तव्यन्तदप्युदाहरन्ति "ब्राह्मणवाक्यानि" इति शेषः २७ एतस्यैव बलिहरणस्यान्ते कामं प्रब्रूवीत भवति हैवास्य ॥ २८ ॥ एतस्य नित्यस्य एव बलिहरणस्यान्तेऽवसाने, न पुनः काम्यानामपि बलीनामनन्तरमित्यर्थः । कामं काम्यत इति कामस्त(२)मभिलषितमायुरारो- ग्यादिकं प्रब्रूवीत प्रकर्षेण नामार्थङ्कथयेत् । अभिमुद्दिश्य प्रार्थयेदित्यर्थः । "मनोह वै देवा मनुष्यस्य जानन्ती"ति श्रवणान्मनसैव प्रार्थना माभूदिति व्यक्तवागर्थस्य ब्रवीतेः प्रार्थनार्थकलिङन्तस्य प्रयोगः । प्रार्थनाचेयं वामदेव्य- गानात्पुरस्तात्कर्त्तव्या तदाह नित्यान्बलीन्विधाय कात्यायनः— “स्पृष्ट्वापो वीक्ष्यमाणोऽग्निं कृताञ्जलिपुटस्ततः । आयुरारोग्यमैश्वर्यं प्रार्थयेद्द्रविणोदस्रम् ॥” इति । द्रविणोदसमग्निम्(३) । तथा— “आयुरारोग्यमैश्वर्यं धीधृतिः शं बलं यशः । ओजोवर्च्चः पशून्वीर्यं ब्रह्म ब्राह्मण्यमेव च ॥ सौभाग्यङ्कर्म्मसिद्धिञ्च कुलज्यैष्ठं सकर्तृताम् । सर्वमेतत्कर्म्मसाक्षिन्द्रविणोदो रिरीहि नः ॥” इति । रिरीहि-प्रयच्छ । आयुरारोग्यमित्यादिप्रार्थनामन्त्रः । सखल्वयं प्रा- र्थितः कामो भवति निष्पद्यत एव ह किल । अस्य प्रार्थयितुरित्यर्थः ॥ २८ ॥ स्वयन्त्वेवासस्यं बलिं हरेद्यवेभ्योऽध्याव्रीहिभ्यो व्रीहिभ्योऽध्या- यवेभ्यः । सत्वाख्यो नाम बलिर्भवति ॥ २८ ॥ तुशब्दः सुभूमिकरणादिकं विशेषं स्मारयति । नित्यबलिवत्सुभूमिकरणम्

( १ ) अत्र चन्द्रकान्तभाष्यम् “सेयमपञ्चसूत्री द्रव्यस्य कर्म्मार्थतामाह । कर्म्मणश्च पुरुषार्थताम् । कर्म्मणां द्रव्यार्थत्वे खल्वावर्त्तत प्रति

४ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ६५ उभयतः परिषेक इत्येवमादिकया रीत्या आसस्यं तन्नामकं बलिं स्वयमेव हरेत् न पुनःप्रवासादावप्यन्येन तं कारयेत् । उक्तञ्चायमर्थः “स्वयमेव हरेत्कामान्” इत्यादिगृह्यान्तरेण । कोऽयमासस्योनाम बलिः कस्मै च हर्तव्यः ? इत्यत्राह- यवेभ्य इति । अत्र चतुर्थ्या त्यागोद्देश्यत्वलक्षणं देवतात्वं यवानाम्भिधीयते । यथाचोक्तम्- “तद्धितेन चतुर्थ्या वा मन्त्रलिङ्गेन चेष्यते । देवतासङ्गतिस्तत्र दुर्बलन्तु परं परम् ॥” इति । तस्माद्यवदैवतोऽयं बलिः “यवेभ्योनमः” इति प्रयोक्तव्यः । बलि- कालमाह-अधि उपरि । अर्थाद्यवोत्पत्तेरेव । अवधिकालमाह आब्रीहिभ्य इति । व्रीह्युत्पत्तेरा-अर्वाक् । इत्यर्थः । एतेन व्रीहिभ्योऽध्यायवेभ्य इति व्याख्यातम् ॥ स त्वासस्य इति । स इति प्रकृतपरामर्शिना सर्वनाम्ना नि- रपेक्षं बलिद्वयं परामृश्यते । तुशब्दोऽन्येभ्योवलिभ्योऽस्य वैशिष्ट्यमवग- मयति(१) । स खल्वयं बलिरेकस्मात् सस्यादारभ्यापरसस्यपर्यन्तं कर्त्तव्यत्वा- दासस्योनाम(२) भवति ॥ २९ ॥ दीर्घायुर्हेव भवति ॥ ३० ॥ दीर्घमायुर्यस्य सोऽयं दीर्घायुर्ह-किल(नूनं) भवत्येव । नाऽल्पायुर्यं य- जमानोभवतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ विश्राणिते फलीकरणानामाचामस्यापामिति बलिं हरेत् स रौद्रो भवति स रौद्रो भवति ॥ ३१ ॥ इति गोभिलीयगृह्यसूत्रे चतुर्थी कण्डिका ॥ १ ॥ ४ ॥ ॐ ॥ विशेषेण श्राणिते “शृणुदाते” ( चु०प ० ) इति स्मरणाद्दत्तेऽन्ने क्षीण- प्राये इत्यर्थः । एवञ्च रात्रा(३)वयं बलिर्भवति । तत्र हि सर्वमन्नं श्राणितन्दत्तं क्षीणप्रायं भवतीति भट्टभाष्यम् ॥ शिष्टान्नानां फलीकरणानां तुषाणामाचाम- स्य भक्तमण्डस्य “मासराचामनि (वि)स्रावा मण्डे भक्तसमुद्भवे” इत्यमरः । स्मर्यते च “ओदनाम्रद्रवं प्राहुराचामं हि मनीषिणः” इति । अपाम् उदकस्य च । अवयवार्थेऽत्र षष्ठ्यः । इतिना मिलितमुच्यते । त्रीण्येतान्येकीकृत्येत्यर्थः । ( १ ) स्वयमेव खल्वयं बलिर्हर्त्तव्योलोप एवास्य प्रवासादावित्युक्तप्रायम् । ( २ ) अन्नार्था हीयं संज्ञा आश्वारूसस्याद्भावसन्तसस्येन यस्य हरणम् । एवमावस- न्तसस्यादाशारत्सस्येनेति । सोऽयमासस्योनामेति ॥ ( ३ ) तथाच गृह्यान्तरम्- “यक्ष्मणे चोदकन्दद्याद्यक्ष्मैतत्त इति ब्रुवन् । आरोग्यमस्य तेन स्यात्सार्यं रौद्राद्यथेप्सित- म्॥” इति । अत्रयथेप्सितमिति वचनाद्यत्किञ्चित्कामयते तद्रौद्रबलेः फलमवगच्छामः ॥ ९ गो० गृ० सू०

६६ अथ दर्शपौर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके- बलिं हरेत् । स खल्वयं बलिः रौद्रो रुद्रदेवताको भवति ॥ अन्तेऽभ्यासः क- ण्डिकापवर्गद्योतनार्थः ॥ ३१ ॥ इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्याया-“मृदुला” ख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलितायां प्रथमप्रपाठकस्य चतुर्थी कण्डिका ॥ १ ॥ ४ ॥ * ॥ अथ पञ्चमी कण्डिका— (अथ दर्शपौर्णमासप्रकरणम्) पञ्चमहायज्ञानभिधायेदानीन्तद्वृत्तिकौ दर्शपौर्णमासौ विवक्षुराह— अथ दर्शपौर्णमासयोः ॥ १ ॥ अथे-त्ययमधिकारार्थः । दर्शश्च पौर्णमासश्च(१) तयोरधिकार “इदानीं वर्त्तिष्यत” इति वाक्यशेषः ॥ १ ॥ तत्र तावदुपवासपूर्वकत्वाद्दर्शपौर्णमासयोरुपवासव्यवस्थैव प्रथममभिधा- तव्या । तत्रापि-“दर्शान्तं पौर्णमासाद्यमेकमेव प्रचक्षते', इति कर्म्म

५ खण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ६७ “उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयो न शरीरविशोषणम्” इति च स्मरणम् । एके पुनः “उपास्मिन् श्वोयक्ष्यमाणा देवा वसन्ति एवं विद्वानग्निमुपस्तृ- णाति” इति तैत्तिरीयब्राह्मणं पश्यन्तः “उपवासोऽग्न्याधानम्” इति वर्णयन्ति । तदप्यादरणीयम् “पूर्वेद्युरग्निं गृह्णाति उत्तरमहर्देवतां यजते” इत्येवमादिशा- स्त्रादप्येतदवगमात् ॥ २ ॥ उत्तरामित्येके ॥ ३ ॥ सन्ध्याम्पौर्णमासीमनुपोष्य पौर्णमासीमुपवसेत्सखण्डामपीत्येक आचार्या मन्यन्ते । अपरे पुनरुत्तराम्पौर्णमासीतः, प्रतिपदमुपवसेन् । इति मन्यन्ते । न वयमेवं ब्रूम इत्यर्थः । तथाच रौरकीये ब्राह्मणम् । “द्वे ह वै पौर्णमास्यौ द्वे अ- मावास्ये, तस्मात् प्रतिपद्युपवसन् यजेतापरेद्युः” इति । तस्मात्परशाखिकोऽयं पक्षः कौथुमीयो न भवति ॥ ३ ॥ अत्र “त्रयः पौर्णमासीकाला भवन्ती” त्यत्र पौर्णमासीकथायाः सम्भाविनं प्रसङ्गमपर्यवस्यन्नेवामावास्यायाः खल्विदानीं व्यवस्थोच्यते— अथ-यदहश्चन्द्रमा न दृश्येत ताममावास्याम् ॥ ४ ॥ अथ-उभयत्रामावास्यालाभे यदहर् यस्मिन्नहनि चन्द्रमा न दृश्येत नावलो- क्येत । ताममावास्यामुपवसेदित्यनुवर्त्तते । सा खल्वियं कुहूरुच्यते इति सैवो- पवस्तव्या न सिनीवाली । तस्यां खल्ववलोक्यते प्रातश्चन्द्रमाः । तस्मान्नात्र क्षयलक्षणा । तदिदं सूत्रं वर्द्धमानाभिप्रायम् । कात्यायनोऽप्याह— “वर्द्धमानाममावास्यां लक्षयेदपरेऽहनि । यामांस्त्रीनधिकान्वापि पितृयज्ञस्ततोभवेत् ॥” इति ॥ ४ ॥ कस्याश्चिदमावास्यायाः कस्याश्चिच्च पौर्णमास्या उपवासव्यवस्थामभिधाय अथेदानीन्दर्शपौर्णमासयोः कश्चिन्नियमः पौर्णमास्यमावास्ययोश्च स्वरूपं वक्त- व्यमित्युत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते-अथ तत्र— कस्मात्पुनः कारणात्पौर्णमास्याममावास्यायाञ्चोपवासो व्यवस्थाप्यते ? न पुनश्चतुर्द्दश्यामुपोष्य तयोरेवेज्यते(१)इत्यस्यां जिज्ञासायामिदं सूत्रमारभ्यते। पक्षान्ता उपवस्तव्याः पक्षादयोऽभियष्टव्याः ॥ ५ ॥ पक्षोऽर्द्धमासः । स च शुक्लकृष्णभेदाद् द्विविधः । तदन्तातिथिश्च द्वयी पौर्ण- मासी अमावास्या च । बहुवचनं व्यक्तिभेदाभिप्रायम् । तदयमर्थः । पक्षाणा- ( १ ) तथा चामरः “सा दृष्टेन्दुः सिनीवाली सानष्टेन्दुकला कुहूः” इति । सा अमा- वस्या । अमा-सह-वसतश्चन्द्रार्कौ यस्यां सा । अमोपपदाद्वसेरधिकरणे ण्यत् । वृद्धौस- त्यां पाक्षिकोह्रस्वश्चनिपात्यते इति “अमावस्यदन्यतरस्याम्” ( पा० ३।१।१२२ ) इति सूत्रेवृत्तिकृतः प्राहुः ॥

मन्ता अवसानतिथय उपवस्तव्याः। पक्षाणामादयः प्रतिपदश्च अभियाष्टव्याः आभिमुख्येन यष्टव्या इति। अस्मादपि कारणात् पौर्णमासीमुपवसेन्नोत्तरा- मित्यवधार्यते॥ ५॥ आमावास्येन हविषा पूर्वपक्षमभियजते पौर्णमासेनापरपक्षम्॥ ६॥ अमावास्यायायँदुपक्लृप्तं हविस्तदामावास्यम् इत्युच्यते। तेनामावास्येन हविषा पूर्वपक्षं शुक्लपक्षमभियजते। पौर्णमासेन पौर्णमास्यामुपक्लृप्तेन हविषा अपरपक्षं कृष्णपक्षम् अभियजत इत्यनुषज्यते। पूर्वपक्षप्रतिपदिष्ट्या कृत्स्न एव पूर्वः पक्ष इष्टोभवति। अपरपक्षप्रतिपदिष्ट्या च कृत्स्नोऽपरपक्ष इत्यभिप्रायः। न खलु पक्षमभिव्याप्येष्टिराम्नायते तस्माद्यथोक्त एवार्थः॥ ६॥ अथ केयं पौर्णमासी का वाऽमावास्या ? तदुच्यते— यः परमोविप्रकर्षः सूर्याचन्द्रमसोः सा पौर्णमासी यः परमः सङ्कर्षः साऽमावास्या ॥ ७ ॥ यः परमो महान् विप्रकर्षो व्यवधानं सप्तमराश्यवस्थानं सूर्याचन्द्रमसोः सा पौर्णमासी पूर्णिमा । इत्येकोऽर्थः। सा इति विधेयपौर्णमास्यपेक्षया स्त्रीत्वम् । यः खलु परमः सङ्कर्षः सन्निकर्षः। एकराश्यवच्छेदेनँकांशावस्थानं सूर्याचन्द्रम- सोः सा अमावास्या दर्शः सूर्येन्दुसङ्गम इत्यनर्थान्तरम् ॥७॥ एवं प्रासङ्गिकाङ्कथामवसाय प्रकृतामेवामावास्याव्यवस्थामाह— यदहस्त्वेव चन्द्रमा न दृश्येत, ताममावास्यां कुर्वीत ॥८॥ न दृश्येत न दर्शनं सम्भाव्येत आगमबलात् क्षीण इत्यवगम्येत ताममावा- स्यां कुर्वीत। तुशब्दश्चशब्दार्थः समुच्चये। एवशब्दोऽवधारणार्थः। उपवास- मन्यच्च यद्विहितम् “अमावास्यायां तच्छ्राद्धमितरदन्वाहार्य्यम्” इति । तदपि तस्यामेव कुर्वीतेत्येवमवध्रियते। तदनेन उपवासपिण्डपितृयज्ञान्वाहार्य्यश्राद्धा- नामेकस्मिन्काले कर्त्तव्यत्वमवगम्यते। अत एव कात्यायनोऽमीभिरेव वचनैः श्राद्धमपि व्यवस्थापयाञ्चकार॥ तदिदं क्षीणामावास्याऽभिप्रायं सूत्रम्। क्षय- श्चात्र लक्ष्यते अतो “यदहश्चन्द्रमा न दृश्येत ताममावावस्याम्” इत्य- नेन सूत्रेण न पौनरुक्त्यम्। तत्र खल्ववलोकनाभावोऽर्थः, वर्द्धमानाभिप्रायञ्च वचनम्। इत्यवोचाम। तदाह कात्यायनः— “पिण्डान्वाहार्य्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते। वासरस्य तृतीयांशे नातिसन्ध्यासमीपतः॥ यद्वा चतुर्दशीं यामं तुरीयमनुपूरयेत्। अमावास्या क्षीयमाणा तदैव श्राद्धमिष्यते॥ यदुक्तं यदहस्त्वेवं दर्शनं नैति चन्द्रमाः।

! Wow, it literally is a typo in the printed book: "रागात्तद्वानुमतिपूर्णिमा"! The printer literally set 'ग' instead of 'क'! Wait, this is an incredible catch. Let's make sure whether to transcribe it as printed: Yes, exact transcription of the printed page!

Now let's check L10: "विप्रकृष्टायाममावास्यायामपेद्यमाणायां" Wait, let's zoom in to 500% on that word in L10: 'वि' 'प्र' 'कृ' 'ष्टा' 'या' 'म' 'मा' 'वा' 'स्या' 'या' 'म' Then: Letter 1: 'अ' Letter 2: 'प' with an 'े' (matra) -> 'पे' or 'वे'? It has no central loop, it's open at top, rounded bottom -> 'प'! With 'े' on top -> 'पे'. Letter 3: 'द्य' - 'द' with 'य' subjoined. Letter 4: 'मा' Letter 5: 'णा' Letter 6: 'यां' So it literally says: "अपेद्यमाणायां"! Wait, could it be "अपद्यमानायां" with a stray mark from above? Look at the 'े' mark on 'पे': Directly above it in L9 is the word "काले ।". The space below "काले" has

७० दर्शपूर्णमासविधिः । [१ प्रपाठके पश्चास्तमितेति पृषोदरादित्वात् (पा० ६।३।१०९) साधुः । यद्वा “पश्चपश्चा च छन्दसि” (पा० ५।३।३३) इति निपातितस्यात्रार्षे वचसि प्रयोगः । कलाहीने निशाकरे पूर्वमुदिते सति यत्रभास्करोऽस्तमेति सेयमनुमती नाम पूर्णमो- च्यते । इयमेव “उच्चै”रिति सूत्रिता । अस्तमिते सूर्ये चन्द्रस्योद्गमः, युगपच्च सूर्यस्यास्तमयः पूर्णचन्द्रस्याद्गमश्च, इति द्वयी राका भवति । अत्राद्या अस्तमितोदिता । द्वितीया सन्ध्येत्यस्मदीयन्दर्शनम् । एतस्मा- ल्लिङ्गात् । सन्ध्या पौर्णमासी अपि अस्तमयसन्ध्यासम्बन्धिनी गृह्यते न पुनरुदयसन्ध्यासम्बन्धिन्यपि इति युक्तम् । सेयमभिद्यमानेऽप्यर्थे भिन्नयोराचार्ययोर्भिन्नरीतिरित्यनवद्यम् ॥ ( इति चन्द्रकान्तभाष्यम् ) ॥१०॥ उच्चैः पौर्णमासी तावच्चतुर्दशीमिश्रा भवति, सेयमुदयदिनगामिनी । क- तरा पुनरत्रोपोष्या ? तत्राह— अथ यदहः पूर्णोभवति ॥ ११ ॥ अथेत्यनन्तरार्थमुच्चैः पौर्णमास्याम् एष एव विधिरिति दर्शयति। अथ शब्दः सूत्रभेदप्रज्ञापनार्थः । अन्यथा पूर्वेण सूत्रेणास्यैकसूत्रता स्यात् । उच्चैर्वा यदहः पूर्णो भवति” इत्येके वर्णयन्ति । यदहर्यस्मिन्नहनि पूर्णः—सकलकलोपचया- दखण्डमण्डलश्चन्द्रमा भवति । तामुपवसेदित्यर्थः ॥ ११ ॥ कदा पुनरेवं भूतश्चन्द्रमा भवति ? कः खलु ज्ञानोपायोऽस्यार्थस्येत्याका- ङ्क्षायामाह— पृथगेवैतस्य ज्ञानस्याध्यायो भवति, अधीयीत वा तद्विद्भ्यो वा पर्वागमयेत् ॥ १२ ॥ पृथक् अन्य एव एतस्य पूर्वविवक्षितस्य उपायभूतो ज्ञानस्य अध्यायः अधीयत इत्यध्यायो ग्रन्थः । नित्यमधिपूर्वका“इङ् अध्ययने” ( अ० आ० ) इत्यस्मात्कर्म्मणि घञ् ( पा० ३।३।१२२ ) वृद्धिः । भवति । तमधीयीत । स्वयं पठेत् । वा अथवा तज्ज्ञानं ये विदन्ति त इमे तद्विदो—ज्योतिश्शास्त्रविदः । तेभ्यः सकाशादेव(१) । पर्व-दर्शपूर्णमासाख्यमागमयेत् । सम्यग् मर्यादया जानीयात् । कस्मिन्काले चन्द्रमाः क्षीयते ? इति । तत्र क्षयकालः कात्यायनेनैव तत आकृष्य दर्शितः— “अष्टमांशे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमाः । अमावास्याऽष्टमांशे च ततः किल भवेदणुः ॥” इति । पूर्णताकालः परमस्त्वस्माभिर्वक्तुमवशिष्यते । पञ्चदश्यां मुहूर्त्ते चन्द्रमाः सकलकलोपचयादखण्डमण्डलो भवति । इति ज्योतिर्विदः कथयन्ति । ( १ ) वा-शब्दस्त्वर्थे ।

३ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ७१ श्लोकमप्युदाहरन्ति- “पञ्चदश्याम्पञ्चदशे मुहूर्त्ते चन्द्रमण्डलम् । तथा भवति, तद्वक्त्रं सदा तव नृपोत्तम !”(१)इति ॥ स्मरन्ति च- “राकामध्यगतश्चन्द्रः पूर्ण इत्यभिधीयते” इति । कालवशात्पुनरेतस्याप्यन्यथात्वं जातं, युगपरिवृत्त्या किल कारणभेदो- गणितागतवस्तुषु भवति । इति सौरागमादिषु व्युत्पादितम् । अत एव ततः पराचीनेन ज्योतिषशास्त्रविदा भास्कराचार्येण सिद्धान्तशिरोमणावुक्तम्-- “कक्षाचतुर्थस्तरगोहि चन्द्रः कर्णान्तरे तिर्य्यगिनोयतोऽब्जात् । पादोनषट्काष्टलवान्तरेऽतोदलं नृदृश्यस्य दलस्य शुक्लम्” इति ॥१२॥ अथ यदहरुपवसथो भवति तदहः पूर्वाह्न एव प्रातराहुतिं हुत्वै- तदग्नेः स्थण्डिलं गोमयेन समन्तं पर्युपालिम्पति ॥ १३ ॥ अथेति पूर्वप्रकृतार्थम् । पूर्वप्रकृते यदहः यस्मिन्नहनि उपवसथो भवति । तदहस्तस्मिन्नहनि प्रातराहुतिं पूर्वाह्न एव अग्नेः। एतद्-अधिकृतं(२)स्थण्डि- लम्-अग्न्यगारं गोमयेन ( सोदकेन ) समन्तं चतुरस्रं परि-सर्वतोभावेन । उपलिम्पति । उपलिम्पेत् । पूर्वाह्न एव ! उपलिम्पतीति सम्बन्धादेवकाराच्च पूर्वाह्न एव उपवसथन्दर्शयन्ति चतुर्द्दश्यामपि । अन्यथा “प्रागावर्त्तनाद- हः” ( १।१।३ ) इति सिद्धत्वादनुवादापत्तेः । अतएव पूर्वाह्न एव प्रातराहुतिं हुत्वा इत्यपि न वर्ण्यते । सिद्धायामपि प्रातराहुतौ प्रातराहुतिं हुत्वेति वचनमौ- पवसथिकेऽहनि स्वयं होमकरणसूचनार्थम् । हुत्वा पर्युपालिम्पतीति होमपर्यु- पालेपनयोरेककर्त्तृत्वादवगमात् । स्वयङ्करणोपदेशोहि फलविशेषार्थः । अत्र स्वयं होमे कृते सर्वदैव स्वयं कृतं भवति । तथा च ब्राह्मणम्- “एते वै रात्री सर्वा रात्रयः समवयन्ति । या आपूर्य्यमाणपक्षस्य रात्र- यस्ताः सर्वाः पौर्णमासीं समवयन्ति । या अपक्षीयमाणपक्षस्य रात्रयस्ताः सर्वाः अमावस्यां समवयन्ति । स योह वै विद्वान्स्वयमुपवसथञ्जुहोति सर्वदा हैवास्य स्वयं कृतं भवति” इति ॥ १३ ॥ ( १ ) के नचिज्ज्योतिः शास्त्रकुशलेन कश्चिद्राजैवमुपश्लोकितः । ( २ ) एतस्य अधिकृतस्य (प्रातराहुत्यादिसाधनस्य) वाअग्नेः स्थण्डिलम् ॥ एत दिति रसवतीनिरासार्थम् । तत्खल्वस्य द्वितीयमग्न्यगारम् । स्थण्डिलग्रहणं लौहादिभा- ण्डस्थेऽग्नौ होमनिषेधार्थम् । अत्रैतदादि (पर्युपालेपनादि) । दर्शक‌र्त्तव्यतयोपन्यस्ता नि कर्माणि तत्रैतदाद्यम् । अथेध्मानिति द्वितीयम् । कुशासादनन्तृतीयम् तत्र विप्रार्थै- र्विशेषितञ्चतुर्थम् । आज्य्यासादनं पञ्चमम् । हविः सम्पादनं षष्ठम् । चरुस्थालीसम्पा दनं सप्तमम् । मेक्षणासादनमष्टमम् । स्रुवसम्पादनं नवमम् । अबाहरणन्दशमम् । इति ।

ा...? Wait! Is it: खादिरा न्वा ऽन्यान् वा पालाशान्वा? No, there is NO 'प'! Wait, is there really no 'प'?! Look at: ...न्यालाशान्वा! Wait! Where is पा? Is that पाorला? Let's read from the right: ॥१४॥ न्वा (nvā) शा (śā) ला (lā) ा (ā) - wait, पा? Wait! Look at the letter before ला: It is ा? No, look: ... न् या न् या ला शा न्वाWait, does it sayखादिरा न् वा न् या ला शा न्वा? Wait! Look at खादिरा न् वा... no! Wait, could it be: खादिरा न्‍वा पालाशान्वाwhereपाwas misprinted or is thatपा? Wait, look at the letter between न्andला: Is it पा? Look at पाinपालाशान्(line 10):पाhas a left curve, goes down, up, down, then vowel bar. In line 2, look beforeला: There is ाthenलthenाthenशthenा`

५ काण्डका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ७३ उपमूललूनाः पितृभ्यः ॥ १७ ॥ उपमूले-मूलसमीपदेशे लूना-श्छिन्नाः कुशाः पितृभ्यः पितृकर्मार्थमासाद- यितव्या इति प्रसङ्गादिहोच्यते । ते खल्विमे मूलसमीपेऽप्यधोभाग एव लवित- व्या नोर्ध्वभागे । “हरिता यज्ञिया दर्भाः पीतकाः पाकयज्ञियाः । समूलाः पितृदेवत्याः कल्माषा वैश्वदेविकाः ॥” इति कर्म्मप्रदीपे समूलत्वोपदेशात् । कल्माषाश्चित्राः । “चित्रं किर्मीरक- ल्माषशबलैताश्चकर्बुरे” इत्यमरः ॥ १७ ॥ तेषामलाभे शूकतृण-शर-शीर्य्य-बल्वज-मुत्तव, नल-लुष्ठ ( शुण्ठ ) वर्जꣳसर्वतृणानि ॥ १८ ॥ तेषां यथोद्दिष्टानां कुशानामलाभे शूकतृणादिवर्जं सर्वतृणानि वर्हिषास्तरणा- र्थमासादयितव्यानि । बर्हिः संज्ञकानि वा भवन्ति । तैः कुशार्थः कर्त्तव्य इ- त्यर्थः । शूकतृणं-शूकयुक्तं तृणं, शूकानि फलपुष्पमञ्जर्य्यः । यद्वा-शूकतृणं-यव- गोधूमादिः । शरादयस्तृण(१)जातिविशेषाः ॥ १८ ॥ आज्यं स्थालीपाकीयान्त्रीहीन् वा यवान्वा चरुस्थालीं- मेक्षणम् अनुगुप्ताअप इति ॥ १९ ॥ अत्र प्रतिपदं कल्पयते । इति सम्बध्यते । स्थालीपाकीयान्-स्थालीपाक- समर्थान् । यावद्भिः स्थालीपाकोनिर्वहति तावतोव्रीहीन्वा यवान्वोपकल्पयते । चरुस्थालीम् उक्तलक्षणां । मेक्षणम्- “इध्मजातीयमिध्मार्द्धप्रमाणं(२) मेक्षणं भवेत् । वृत्तञ्चाङ्गुष्ठपृथ्वग्रमवदानक्रियाक्षमम् ॥ एषैव दर्वी यस्तत्र विशेषस्तमहं ब्रुवे । दर्वीद्व्यङ्गुलपृथ्वग्रा तुरीयेनन्तु मेक्षणम् ॥” इति कर्म्मप्रदीपोक्तलक्षणम् । अनुगुप्ताः सुरक्षिताः । अपोजलानि । इति शब्द आद्यर्थः । अन्यदप्येवं भूतं दर्वीप्रभृतिकं सूचयति ॥ १९ ॥

( १ ) तत्र “शरस्तु-मुञ्जोवाणाख्योगुन्द्रस्तेजनकः सरः” इति वाचस्पत्याभिधाना- द् दन्त्यादिरपि सरः । मुञ्जमध्यवर्त्ती “शरकण्डा” इति प्रसिद्धः । शीर्य “ओदाड” इति मिथिलाभाषायां प्रसिद्धः । बल्वजः “सावय” इति प्रसिद्धः । अयं बहुवचनान्ततया ऽमरे पठितः । “एको बल्वज” इति महाभाष्यकारवचनादेकवचनान्तोऽपि । ( २ ) प्रादेशप्रमाणान् । स्पष्टमभिहितोऽयमर्थोगृह्यासङ्ग्रहे— “प्रादेशमात्रं कुर्वीत मेक्षणं समिधस्तथा । इध्मः समानवृक्षाणां द्विप्रादेश- प्रमाणतः ॥” इति ॥ १० गो० गृ० सू०

७४ अथ दर्शपूर्णमासविधिः। [ १ प्रपाठके- ( अथ तद्दिनप्रतिपाद्यनियमानाह ) यानि चानुकल्पमुदाहरिष्यामः ॥ २० ॥ यानि-तैलादीनि । अनुकल्पं स्वकल्पवस्त्वनुरूपम्(१) । घृतादि प्रतिनि- धिभूतानीति यावत् । चशब्दात् यान्यूलू (दू) खलादीन्युदाहरिष्यामः । तान्य- प्युपकल्पयते ॥ २० ॥ न तदहः प्रसृज्येत ॥ २१ ॥ तदह—स्तस्मिन्नहनि न प्रसृज्येत । प्रकर्षेण ( अत्यन्तं ) सृज्येत(२) त्य- जेत् “गृहम्” इति शेषः । सृजतिरिह त्यजतिकर्मा । तदनेनास्याधातुः प्रवासो- ऽत्र दिने निषिध्यते । एषप्रथमो नियमः ॥ २१ ॥ दूरादपि गृहानभ्येयात् ॥ २२ ॥ तदहरिति वर्त्तते । अभ्येयात्-आगच्छेत् । स्वयं होतुं दूराद्दूरं गतोऽपि । एष द्वितीयः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । गृहानिति बहुवचनं पुंस्येव(३) नियतं “गृहाः पुंसि च भूम्न्येवे-”त्यमरात् ॥ २२ ॥ अबहुवादी स्यात्(४) ॥ २३ ॥ बहुवदितुं शीलमस्येति बहुवादी तद्भिन्नोऽबहुवादी स्याद्वेत्तदहरित्यनुवर्त्त- ते । ताच्छील्येऽत्र णिनिः । ( पा० ३।२।७८ ) तेन तत्स्व(५)भावोवाचालोन स्यात् ॥ २३ ॥ अन्यतस्तु धनं क्रीणीयात् ॥ २४ ॥ तदहरित्यनुवर्त्तते । अन्यतः सकाशाद्धनं द्रव्यं क्रीणीयान्न तु स्वयं विक्री- णीतान्यस्मै । तदत्र तुशब्दोभिन्नक्रमोद्रष्टव्यः ॥ २४ ॥ सत्यं विवदिषेत् ॥ २५ ॥ ऋजुरस्यार्थः । वदेदिति वक्तव्ये सनमिच्छार्थमन्तर्भावयन्मनसाऽप्यसत्यं वक्तुं नेच्छे दित्यभिप्रैति । तथाच श्रूयते “सत्यसंहिता(६)वै देवा अनृतसंहिता मनुष्याः” इति । ( ऐ० ब्रा० ३।३।३ ) ॥ २५ ॥ अथाऽपराह्न एवाप्लुत्यौपवसथिकन्दम्पती भुञ्जीयातां यदेवैनयोः काम्यꣳस्यात्कुशलेन ॥ २६ ॥ इति गोभिलीये गृह्यसूत्रे प्र० प्रपाठके पञ्चमी कण्डिका ॥ १ ॥ ५ ॥ ॐ ॥ ( १ ) सादृश्यरूपे यथार्थशब्दार्थेऽत्रानुशब्द इत्यव्ययीभावः समासः ॥ ( २ ) अतिदूरं ( यावद्गत्वाऽऽगन्तुन्तदहनि न शक्यते ) न गच्छेदित्यर्थः ॥ ( ३ ) नित्यबहुवचनान्तो गृहशब्दः पुंस्येव भवतीत्यर्थः । ( ४ ) क्वचित्पुस्तके इदं सूत्रमुत्तरसूत्रानन्तरं पठितम् ॥ ( ५ ) सततकरणं हि ताच्छील्यम् ॥ ( ६ ) तथाच “देवोभूत्वा यजेद्देवानि-”ति स्मृतिरप्यनेनानुगृह्यते ॥

अथ—इध्माद्याहरणानन्तरम् । आप्लुत्य-स्नात्वा । अपराह्न एव । दम्पती भुञ्जीयाताम् । इति भिन्नक्रमेण योजनीयम् । पूर्वाह्ण एव स्नानस्याम्नानात् । तद्बाधे च कारणविशेषाभावात् । तथाच स्मर्यते— “मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमञ्जनम् । पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानाञ्च पूजनम्” इति । “चतुर्थे च तथा भागे स्नानार्थं मृदमाहरेत् । तिलपुष्पकुशादीनि स्नानं चाकृत्रिमे जले” ॥ इति चैवमादि । “अपराह्णे व्रतोपाय(१)नमश्नीयात्”इति च तन्त्रान्तरेऽप- राह्न एवानयोर्भोजनमुपदिश्यते । तस्माद्यथोक्त एवार्थः । अह्नोऽपरोभागोऽ(२)प- राह्नः। तत्रैव भुञ्जीयातामित्येकदैव भोजनमत्र नियम्यते । “सायम्प्रातर्द्विजाती- नामशनं देवकल्पितम्” इति द्विर्भोजनस्य नैसर्गिकस्य पक्षप्राप्तत्वात् । किम् ? औपवसथिकम् । उपवसथेनोपवासेन संसृष्टम् (पा० ४।४।२२) ठक् । ठस्येकः । आदिवृद्धिः । तत्राऽपि यदविरुद्धम् । यच्चैनयोर्दम्पत्योः काम्यं-कमनीयं रुचितं स्याद्भवेत् । तदपि सर्पिर्मिश्रं स्यात् । यत्खलु कुशलेन सुखेन । “परिणमेदि”ति शेषः । एतदुक्तम्भवति । इत्थमौपवसथिकमल्पं भुञ्जीयातां यद्भक्तमनयोः सु- खेन परिणमति । न मनागपि शरीरवैषम्यमुत्पादयति । येन खल्वविघ्नेन श्वोयागः सम्पत्स्यत इति । किं तदौपवसथिकन्तदाह—स्मृत्यन्तरम्— “लवणं मधु मांसं च क्षारान्नोधेन भूयते । उपवासे न भुञ्जीत नोरूरात्रौ च किञ्चन ॥” इति । अत्र-उरुरात्रावित्यधिकरात्रौ भोजननिषेधाद्दिवा दैवादभोजने रात्रेः प्रथमयामेऽपि भोजनन्दर्शयति— “दिवोदिनानि कर्म्माणि स्वकाले न कृतानि चेत् । शर्व्वर्याः प्रथमे यामे तानि कुर्यादतन्द्रितः ॥” इति च स्मृत्यन्तरमिति च- न्द्रकान्तः । वस्तुतस्तुअपराह्न एवेत्यक्षरस्वारस्यादेकभक्तरूपस्यौपवसथिकाशनस्य स एव मुख्यः कालः । ततः सूर्य्यास्तपर्य्यन्तं गौणस्तथाच निर्णयसिन्धौ स्कान्दे- “दिनार्द्धसमयेऽतीते भुज्यते नियमेन यत् । एकभक्तमिति प्रोक्तमतस्तत्स्याद्दिवाैव हि”इति । दीपिकायान्तु-मध्याह्नान्त्यदले त्रिभागसमये स्यादेकभक्तम्”त्युक्तम् ॥ २६ ॥ इति श्रीमद्गोभिलीयगृह्यसूत्रव्याख्याया-“मृदुला”ख्यायां मुकुन्दशर्म्मसङ्कलितायां प्रथमप्रपाठकस्य पञ्चमी कण्डिका ॥ १ ॥ ५ ॥ * ॥

( १ ) व्रतमुपेयते स्वीक्रियते अनेनेति-अयतेःकरणे ल्युट् योरनः ॥ ( २ ) तृतीयः ।

७६ दर्शपूर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके अथ षष्ठी काण्डिका— अथौपवसथिकभोजननियमद्रढिम्ने ब्राह्मणमुदाहरति— मानतन्तव्योहोवाचाहुता वा एतस्य मनुष्याहुतिर्भवति य औपवसथिकन्नाश्नाति ॥ १ ॥ मानतन्तव्योनामाचार्यः । ह—किल—उवाच । किम् ? अहुता—हुतफलर- हिता वै—नियमेन एतस्य औपवसथिकमनश्नुवानस्य मनुष्याहुति-र्मनुष्योपका- रार्था—आहुतिः सायंम्प्रातर्होम-वैश्वदेवादि-लक्षणा भवति। सर्वोऽपि होमोनि- ष्फलोभवतीत्यर्थः । मनुष्याहुतिः प्राणाग्निहोत्रलक्षणा वा । तथा च स्मर्यते— “गृहस्थोब्रह्मचारी च यस्त्वनश्नंस्तपश्चरेत् । प्राणाग्निहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवेत्तु सः ॥” इति । “अनड्वांन्ब्रह्मचारी च आहिताग्निश्च ते त्रयः । [

६ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ७७ व्यत्ययोवा वचनस्य ( पा० ३।१।८ ५ ) कामयेयातामिति ॥ ४ ॥ अथ व्रतान्तरमभिदधाति- अध एवैताꣳरात्रीꣳशयीयाताम् ॥ ५ ॥ अधः भूमावेव कुशास्तरणादौ न पल्यङ्कादावित्यर्थः । एतामुपवसथदिव- सीयां रात्रिम् । एतस्यां रात्रौ अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ( पा० २।३।५ ) दम्पती शयीयाताम् ॥ ५ ॥ कथम् ? शयीयातामित्याह- तौ खलु जाग्रन्मिश्रावेवैताꣳरात्रि विहरेयाताम् । इतिहासमिश्रे- ण वा केनचिद्वा ॥ ६ ॥ तौ-दम्पती । खलु निश्चयार्थोनिपातः । जाग्रन्मिश्रौ (१)जाग्रदवस्थयैव स्वापं मिश्रयन्तावेवैतामौपवसथिकां रात्रिं व्यथ विहरेयाता-न्नयेयाताम् । विरत्र सहार्थ