गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका २५ ।। ऋग्वेद आदि चारों वेदों के स्थान तथा देवता
२५६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २५ ।। नन्तु तत्सर्वं पृत्यृग्वेदेषु तत् स्मृतम् । ५ । ऋग्वेदस्य पृथिवी स्थानमन्तरिक्षस्थामो- ऽध्वरः । द्यौः स्थानं सामवेदस्यापो भृग्वङ्गिरसां स्मृतम् । ६ । अग्निदेवता ऋग्वे- दस्य यजुर्वेदो वायुदेवता । आदित्यः सामवेदस्य चन्द्रमा वैद्युतश्च भृग्वङ्गिरसाम् । ७ । त्रिवृत् स्तोम ऋग्वेदस्य यजूंषि पञ्चदशेन सह जज्ञिरे । सप्तदशेन सामवेद एकविंशो ब्रह्मसम्मितः । ८ । वागध्यात्ममृग्वेदस्य यजुषां प्राण उच्यते । चक्षुषी सामवेदस्य मनो भृग्वङ्गिरसां स्मृतम् । ९ । ऋग्भिः सह गायत्रं जागतमाहुर्यजूंषि त्रैष्टुभेन सह जज्ञिरे । उष्णिक्ककुब्भ्यां भृग्वङ्गिरसो जगन्त्या सामानि कवयो वदन्ति । १० । ऋग्भिः पृथिवीं यजुषाऽन्तरिक्षं साम्ना दिव लोकजित् सोम- जम्भाः । अथर्वाङ्गिरोभिश्च गुप्तो यज्ञश्चतुष्पाद् दिवमुद्वहेत । ११ । ऋग्भिः सुशस्तो यजुषा परिष्कृतः सविष्टुतः सामजित् सोमजम्भाः । अथर्वाङ्गिरो- भिश्च गुप्तो यज्ञश्चतुष्पादिवमारुरोह । १२ । ऋचो विद्वान् पृथिवीं वेद सम्प्रति यजूंषि विद्वान् वृहदन्तरिक्षम् । दिव वेद सामगो यो विपश्चित् सर्वान् लोकान् यदभृग्वङ्गिरोवित् । १३ । यांश्च ग्रामे यांश्चारण्ये जपन्ति मन्त्रान् नानार्थाम् बहुधा जनासः । सर्वे ते यज्ञा अङ्गिरसोऽपियन्ति नूतना सा हि गतिर्ब्रह्मणो याऽवराघ्याँ । १४ । त्रिपिष्टपन्त्रिविधन्नाक्रमूत्तमं तमेतया त्रय्या विद्ययेति । अत उत्तरे ब्रह्मलोका महान्तोऽथर्वणामङ्गिरसाञ्च सा गतिरथर्वणामङ्गिरसाञ्च सा गतिरिति ब्राह्मणम् । १५ ।। २५ ।। इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणपूर्वभागे पंचमः प्रपाठकः समाप्तः ।। ५ ।। समाप्तमिदं गोपथब्राह्मणपूर्वार्द्धम् । कण्डिका २५ ।। ऋग्वेद आदि चारों वेदों के स्थान तथा देवता आदि का वर्णन और यह कि चारों वेद ही त्रयी विद्या हैं ।। (सप्त सुत्याः सप्त च पाकयज्ञाः तथा सप्त हविर्यज्ञाः, एकविंशतिः, ते सर्वे यज्ञाः अङ्गिरसः अपियन्ति, यान् नूतनाः ऋषयः सृजन्ति ये च पुराणेः सृष्टाः १) सात सुत्या और सात पाक यज्ञ और सात हविर्यज्ञ यह सब इक्कीस [ क० २३ ] यज्ञ अङ्गिराओं [ वेदज्ञानियों ] को प्राप्त होते हैं जिन [ यज्ञों ] को नवीन ऋषि [ सन्मार्गदर्शक लोग ] उत्पन्न करते हैं और जो पुराने [ ऋषियों ] करके उत्पन्न किये गये हैं । १ । (एतेषु वेदेषु अपि च ऋत्विजाम् एकम् एव अपव्रजं सम्भरन्ति, कूटः त्रिपात् प्रजासु विधृतं ताम् एनम् अशस्तिं विष्कन्धं सचते २) और इन वेदों में ही ऋत्विजों के बीच एक ही श्रेष्ठ मार्ग को वे [ यज्ञ ] यथावत् पुष्ट करते हैं कूट, त्रिपात् [ निश्चल, तीन लोकों में व्यापक परमात्मा ] प्रजाओं में विविध प्रकार रक्खे हुये उस २५-(अङ्गिरसः) वेदज्ञानिनः पुरुषान् (अपियन्ति) प्राप्नुवन्ति (अप- व्रजम्) अप+व्रज गतौ--घञर्थे कः । श्रेष्ठपन्थानम् (कूटः) कूट दाहे मन्त्रणे प्रच्छादने च--घञ् । निश्चलः (त्रिपात्) त्रिलोकव्यापकः परमेश्वरः (सचते) सिञ्चति । वर्धयति (अशस्तिम्) शसु हिंसायां--क्तिन् । अविनयशन्यम् । प्रशस्तम् ।
और इस विनीत विशेष वृक्ष [ रूप जीवात्मा ] को सींचता है । २ । ( नीयमानाः दक्षिणाः सोमे सुते यज्ञतन्त्रे वितते निवर्त्तन्ते, अनिवर्त्तमानाः मोघाशिषः यन्ति अनिष्टयज्ञः लोकान् न तरन्ति ३ ) लायी गयीं दक्षिणार्यें सोम निचोड़ने पर और यज्ञ विस्तार फैल चुकने पर सिद्ध होती हैं, बिना सिद्ध हुई [ दक्षिणार्यें ] निरर्थक फलों को प्राप्त होती हैं और प्रतिकूल यज्ञ लोगों को नहीं पार करते हैं । ३ । ( तत् द्वादशवर्षं ब्रह्मचर्यं पृथक् वेदेषु स्मृतम्. एवं सर्वे एव वेदाः स्वकर्मसु व्यवस्थिताः ४ ) इस- लिये बारह वर्ष वाला ब्रह्मचर्यं अलग अलग वेदों में कहा गया है, इस प्रकार से सभी वेद अपने अपने कामों में व्यवस्थित हैं । ४ । ( एषां च मन्त्राः कल्पाः च ब्राह्मणानि च समानाः सन्ति, तत् तत् सर्वं व्यवस्थानं तु पृथक् वेदेषु स्मृतम् ५ ) और इन [ वेदों ] के मन्त्र, कल्प [ यज्ञविधान ] और ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानविधान ] समान [ एकमोक्ष प्रयोजन वाले ] हैं, वह वह सब व्यवस्था तो अलग अलग वेदों में बतायी गयी है । ५ । ( ऋग्वेदस्य पृथिवीस्थानम् अन्तरिक्षस्थानः अध्वरः, सामवेदस्य द्यौः स्था- नम्, भृग्वङ्गिरसाम् आपः स्मृतम् ६ ) ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ] का पृथिवी [ भूमिविद्या ] स्थान है, अन्तरिक्ष [ मध्यलोक विद्या ] का स्थान वाला अध्वर [ हिंसारहित यजुर्वेद अर्थात् संगतिकरण विद्या ] है, सामवेद [ मोक्षविद्या ] का द्यौ [ प्रकाश विद्या ] स्थान है, और भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ] का जल [ स्थान ] कहा गया है । ६ । ( ऋग्वेदस्य अग्निः देवता, यजुर्वेदः वायुदेवता, सामवेदस्य आदित्यः, भृग्वङ्गिरसां च वैद्युतः चन्द्रमाः ७ ) ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ] का अग्नि [ अग्नि विद्या ] देवता है, यजुर्वेद [ संगतिकरण विद्या ] वायु [ पवन विद्या ] देवता वाला है. सामवेद [ मोक्षविद्या ] का सूर्य्य और भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ] का विविध प्रकाश वाला चन्द्रमा [ आनन्दप्रद विद्या देवता ] है । ७ । ( ऋग्वेदस्य त्रिवृत् स्तोमः [ जज्ञे ], पंचदशेन सह यजूंषि जज्ञिरे, सप्तदशेन सामवेदः, एकविंशः ब्रह्मसंमितः ८ ) ऋग्वेद [ पदार्थों की स्तुति विद्या ] का त्रिवृत् [ तीन कर्म उपासना ज्ञान में वर्त्तमान ] स्तोम [ उत्पन्न हुआ ], पंचदश [ स्तोम- कण्डिका १५ ] के सहित यजुर्वेद मन्त्र [ संगतिकरण विद्यायें ] उत्पन्न हुये, सप्तदश [ स्तोम-क० १५ ] के सहित सामवेद [ मोक्ष विद्या ], और एकविंश [ स्तोम-क० १५] ब्रह्मवेद [ अथर्ववेद ] में माना गया है । ८ । ( ऋग्वेदस्य अध्यात्मं वाक्, यजुषां प्राणः उच्यते, सामवेदस्य चक्षुषी, भृग्वङ्गिरसां मनः स्मृतम् ९ ) ऋग्वेद का अध्यात्म विनीतम् ( विष्कन्धम् ) वि+स्कन्दिर् गतिशोषणयोः-घञ् । विशेषेण वृक्ष- रूपं जीवात्मानम् ( निवर्तन्ते ) सिद्धयन्ति ( मोघाशिषः ) निरर्थकफलानि ( अनिवर्तमानाः ) अनिष्पाद्यमानाः ( तरन्ति ) तारयन्ति । पारयन्ति ( समानाः ) एकप्रयोजनाः ( द्यौः ) प्रकाशः ( आपः ) जलानि ( वैद्युतः ) विविधप्रकाशयुक्तः ( त्रिवृत् ) त्रिषु कर्मोपासनाज्ञानेषु वर्तमानः ( उष्णिग्ककुब्भ्याम्) ऋत्विग्दधृक्स्रक्० ( पा० ३ । २ । ५६ ) उत् + ष्णह प्रीतौ-स्नेहने च-क्विनन् । क+ष्कुन्भु रोधने १७
२५८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५। क० १५ ॥ [ आत्मा संबन्धी ज्ञान ] वाणी और यजुर्मन्त्रों का [ अध्यात्म ] प्राण कहा गया है, सामवेद का [ अध्यात्म ] दो आंखें, ओर भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ] का मन [ अध्यात्म ] कहा गया है । ६ । ( ऋग्भिः सह गायत्रं जागतम् आहुः, यजूंषि त्रैष्टुभेन सह जज्ञिरे, उष्णिक्ककुब्भ्यां भृग्वङ्गिरसः, जगत्या सामानि कवयः वदन्ति १०) ऋग्वेद मन्त्रों के सहित गाने योग्य जगत् उपकारक कर्म को वे कहते हैं, यजुर्मन्त्र त्रैष्टुभ [ तीन कर्म उपासना ज्ञान के धारण सामर्थ्य ] के सहित उत्पन्न हुये, दो उष्णिक् [ अति प्रीति ] और ककुभ् [ सुख धारण करने वाले शस्त्रों ] के सहित भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञान वाले अथर्ववेद मन्त्रों ] को और जगती [ जगत् उपकारक विद्या ] के सहित साम मन्त्रों [ मोक्षज्ञानों ] को बुद्धिमान् कहते हैं। १०। (ऋग्भिः पृथिवीं यजुषा अन्तरिक्षं साम्ना दिवम्, अथर्वभिः अङ्गिरोभिः च गुप्तः चतुष्पात् लोकजित् सोमजम्भाः यज्ञः दिवम् उद्वहेत ११) ऋग्मन्त्रों से पृथिवी [ विद्या ] को, यजुर्वेद से अन्तरिक्ष [ मध्यलोक विद्या ] को, और सामवेद से सूर्यं [ विद्या ] को [ मनुष्य पावे ], और अथर्व अङ्गिराओं [ निश्चल ब्रह्म के अथर्ववेद मन्त्रों ] से रक्षा किया गया, चतुष्पाद [ चारों वेदों से चार पांव वाला ], संसार को जीतने वाला, सोम [ अमृत ] का भोग कराने वाला यज्ञ स्वर्ग को चढ़ावे । ११ । ( ऋग्भिः सुशस्तः यजुषा परिष्कृतः सामजित् सविष्टुतः, अथर्वभिः अङ्गिरोभिः च गुप्तः चतुष्पात् सोमजम्भाः यज्ञः दिवम् आरुरोह १२) ऋग्वेद मन्त्रों से भले प्रकार प्रशंसा किया हुआ, यजुर्वेद से प्रस्तुत किया हुआ और मोक्ष प्राप्त कराने वाले [ सामवेद ] से विविध स्तुति वाला [ यज्ञ होवे ], और अथर्व अङ्गिराओं [ निश्चल ब्रह्म के अथर्ववेदमन्त्रों ] से रक्षा किया गया, चतुष्पाद [ चारों वेदों से चार पांव वाला ], सोम [ अमृत ] का भोग कराने वाला यज्ञ स्वर्ग को चढ़ावे । १२ । ( ऋचः विद्वान् सम्प्रति पृथिवीं, यजूंषि विद्वान् बृहत् अन्तरिक्षं वेद, सामगः यः विपश्चित् दिवं वेद, यत् भृग्वङ्गिरोवित् सर्वान् लोकान् १३) ऋग्मन्त्रों को जानने वाला ठीक प्रत्यक्ष पृथिवी को, यजुर्वेद मन्त्रों को जानने वाला बड़े अन्तरिक्ष [ मध्यलोक ] को जानता है, साम गाने वाला जो विद्वान् है वह सूर्यलोक को जानता है, और जो भृगु अङ्गिराओं [ परिपक्व ज्ञानवाले चारों वेदों ] का जानने वाला है वह सब लोकों को [ जानता ] है । १३ । ( यान् च नानार्थान् मन्त्रान् ग्रामे यान् च अरण्ये जनासः बहुधा जपन्ति, ते सर्वे यज्ञाः अङ्गिरसो अपि यन्ति, ब्रह्मणः सा हि गतिः नूतना या अवराध्या १४ ) और जिन अनेक अर्थ वाले मन्त्रों को ग्राम में और जिनको वन में लोग प्रायः जपते हैं, वे सब यज्ञ अङ्गिराओं [ वेदज्ञानियों ] को प्राप्त होते हैं, ब्रह्म धारणे च सौत्रधातुः-क्विप् । अतिप्रीतिसुखधारणशस्त्राभ्याम् (जगत्या ) जगदुपकारकक्रियया ( कवयः ) मेधाविनः (सोमजम्भाः) क० २४। सोमभक्षणकारकः (दिवम्) स्वर्गम् । सूर्यम् (उद्वहेत ) प्रापयेत ( सुशस्त ) सुप्रशंसितः. (आरुरोह) आरोहयत् (विद्वान् ) विद्वन् । जानन् (सम्प्रति ) सम्यक् प्रत्यक्षम् (ब्रह्मणः) ब्रह्मज्ञानस्य (अवराध्या) अवर + अर्ध-यत् ।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २५ ॥ २५६ [ वेद वा परमात्मा ] की वह ही गति नवीन है जो पिछले काल में वर्तमान [ थी ] १४ ॥ ( १त्रिविष्टपं त्रिदिवं तम् उत्तमं नाकम् एतया त्रय्या विद्यया एति, अतः उत्तरे महान्तः ब्रह्मलोकाः अथर्वणाम् अङ्गिरसां च सा गतिः, अथर्वणाम् अङ्गिरसां च सा गतिः, इति ब्राह्मणम् १५ ) इसलिये जो उत्कृष्ट ओर बड़े ब्रह्मलोक [ ब्रह्मवादियों के स्थान ] हैं, अथर्व अङ्गिराओं [ चारों वेद जानने वालों ] की ही वह गति है, अथर्व अङ्गिराओं [ चारों वेद जानने वालों ] की ही वह गति [ पहुँच ] है-यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है । १५ ।। २५ ।। भावार्थः-मनुष्यों को चाहिये कि वेदों द्वारा यज्ञों का विधान करके आत्मोन्नति करें ॥ २५ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिमश्रीमत्स्याजीरावगायकवाहाधि- ष्ठितवड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्ध- दक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदासत्रिवेदिन। अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे पंचमः प्रपाठकः समाप्तः ॥ समाप्तमिदं गोपथब्राह्मणम् पूर्वार्धम् ॥ अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे आश्विनमासे शुक्लदशम्यां तिथौ १९८० [ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् । मुद्रितम्-श्रावणशुक्ला ५ संवत् १९८१ वि० ता० ५ अगस्त सन् १९२४ ई० ॥ अवरार्धे पश्चात्काले भवा । अर्धः खण्डे तुल्यांशे च ( त्रिविष्टपम् ) विटपविष्टपविशिपोलपाः ( उ० ३ । १४५ ) त्रि + विश प्रवेशने-कपन्, प्रत्ययस्य तुट् च । त्रीणि शारीरिकारिमकसामाजिकसुखानि विशन्ति यत्र तम् ( त्रिदिवम् ) इगुपधत्वात् दिवु व्यवहारादिषु-कः । त्रयाणां धर्मार्थकामानां व्यवहारो यस्मिन् तम् ( नाकम् ) मोक्षसुखम् ( त्रय्या ) त्रि + अयच्, ङीप् । कर्मोपासनाज्ञानरूपया ( एति ) प्राप्नोति ( अतः ) अस्मात् कारणात् ( उत्तरे ) उत्कृष्टाः ( ब्रह्मलोकाः ) सत्यलोकाः । ब्रह्मवादिनः स्थानानि ( च ) अवधारणे ॥ १. पूर्व संकरण में "त्रिपिष्टपम्" यह भ्रष्ट पाठ था ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १ ॥
ओ३म् अथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणम् ॥ उत्तरभागः ॥ —::०::— प्रथमः प्रपाठकः । कण्डिका १ ॥ अथ यद् ब्रह्मसदनात्तृणं निरस्यति शोधयत्येवैनं तदथोपविशतीदमहम- र्वाग्वसोः सदने सीदामीत्यर्वाग्वसुर्ह वै देवानां ब्रह्मा पराग्वसुरसुराणां तमेवैतत् पूर्वं सादयत्यरिष्टं यज्ञन्तनुतादित्यथोपविश्य जपति बृहस्पतिर्ब्रह्मेति बृहस्पतिर्वा आङ्गिरसो देवानां ब्रह्मा तस्मिन्नेवैतदनुज्ञामिच्छति प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छत्या हविष्कृत उद्भादनादेतद्वै यज्ञस्य द्वारं तदेतदशून्यं करोतीष्टे च स्विष्टकृ- त्यानुयाजानां प्रसवादित्येतद्वै यज्ञस्य द्वितीयं द्वारं तदेवैतदशून्यं करोति यत् परिधयः परिधीयन्ते यज्ञस्य गोपीथाय परिधीन् परिधत्ते यज्ञस्य सात्मत्वाय परिधीन् संमार्ष्टि पुनात्येवैनं त्रिमध्यमं त्रय इमे प्राणाः प्राणानेवाभिजर्यात त्रिर्दक्षिणार्द्धं त्रयो वै लोका लोक़ानेवाभिजर्यात . त्रिंरुत्तरार्द्धं त्रयो वै देवलोका देवलोकानेवाभिजयति त्रिरुपवाजर्यात त्रयो वै देवयानाः पन्थानस्तानेवाभिज- र्यति ते वै द्वादश भवन्ति द्वादश ह वै मासाः संवत्सरः संवत्सरमेव तेन प्रीणात्यथो संवत्सरमेवात्मा उपदधाति स्वर्गस्य लोकस्य समष्टयै ॥ १ ॥ कण्डिका १ ॥ यज्ञ में ब्रह्मा का आसन, प्रणीतापात्र और परिधियां ॥ ( अथ यत् ब्रह्मसदनात् तृणं निरस्यति तत् एनम् एव शोधयति ) अब जब ब्रह्मा के स्थान से तिनके को वह [ यजमान ] फेंकता है, वह तब इस [ यज्ञगृह ] को शुद्ध करता है । ( अथ उपविशति, इदम् अहम् अर्वाक् वसोः सदने सीदामि इति, अर्वाग्वसुः ह वै देवानां ब्रह्मा, पराग्वसुः असुराणाम् ) फिर वह [ ब्रह्मा ] बैठता है [ इदम् अहम्...इति ] यह मैं समीप वर्तमान यज्ञ के घर में बैठता हूँ—[ वह यह ब्राह्मण १--( ब्रह्मसदनात् ) ब्रह्मणः प्रधानयाजकस्य गृहात् ( अर्वाक् ) समीपे ( वसोः ) यज्ञस्य ( अर्वाग्वसुः ) समीपनिवासी पुरुषः ( देवानाम् ) विदुषाम्
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० १ ॥ २६१ वचन बोलता है ] समीपनिवासी पुरुष ही देवों [ विद्वानों ] का ब्रह्मा होता है और दूरनिवासी पुरुष असुरों का [ ब्रह्मा होता ] है । ( एतत् तम् एव पूर्वं सादयति अरिष्टं यज्ञं तनुतात् इति ) इससे उसको ही पहिले वह [ यजमान ] बिठलाता है—वह निर्विघ्न यज्ञ को विस्तृत करे । ( अथ उपविश्य जपति, बृहस्पतिः ब्रह्मा इति ) फिर वह बैठकर [ यह ब्राह्मण वचन ] जपता है—बृहस्पति [ बड़ी बड़ी विद्याओं का स्वामी ] ब्रह्मा है । ( आङ्गिरसः बृहस्पतिः वै देवानां ब्रह्मा, तस्मिन् एव एतत् अनुज्ञाम् इच्छति ) आङ्गिरस [ चारों वेद जानने वाला ] बृहस्पति विद्वानों का ब्रह्मा है, उस [ ब्रह्मा ] में ही वह [ यजमान ] यह नियम चाहता है । ( प्रणीतासु प्रणीयमानासु हविष्कृतः आ उद्वादनात् वाचं यच्छति ) प्रणीताओं [ यज्ञ में जलपात्रों ] के लाये जाने पर हविष्कृत [ हवि की आहुति मन्त्र ] के उच्चारण तक वह [ ब्रह्मा ] वाणी को रोकता है । ( एतत् वै यज्ञस्य द्वारं तद् एतत् अशून्यं करोति ) यही यज्ञ का द्वार है, सो इसको वह अशून्य [ परिपूर्ण वा निर्विघ्न ] करता है । ( स्विष्टकृति इष्टे च अनुयाजानाम् आ प्रसवात् इति एतत् वै यज्ञस्य द्वितीयं द्वारं तत् एव एतत् अशून्यं करोति ) और स्विष्टकृत् [ आहुति ] दिये जाने पर अनुयाजों की उत्पत्ति तक [ वाणी को रोकता है ], यह ही यज्ञ का दूसरा द्वार है, सो इसको वह अशून्य [ निर्विघ्न ] करता है । ( यत् परिधयः परिधीयन्ते यज्ञस्य गोपीथाय परिधीन् परिधत्ते ) जो परिधियें [ घेरे ] चारों ओर किये जाते हैं, यज्ञ की भूमि की रक्षा के लिये वह परिधियों को रखता है । ( यज्ञस्य सात्मत्वाय परिधीन् संमार्ष्टि ) और यज्ञ की चैतन्यता के लिये परिधियों को मार्जन करता है । ( एनं मध्यमम् एव त्रिः पुनाति, त्रयः इमे प्राणाः, प्राणान् एव अभिजयति ) इस मध्यम [ परिधि ] को तीन बार वह शुद्ध करता है, [ प्राण, अपान, उदान, ] तीन प्राण हैं, प्राणों को ही वह जीतता है । ( दक्षिणार्धं त्रिः, त्रयः वै लोकाः लोकान् एव अभिजयति ) दाहिने भाग को तीन बार [ वह शुद्ध करता है ], तीन ही लोक [ स्थान, नाम, जन्म वा जाति, तीन धाम—निरु० ६ । २८ ] हैं, लोकों को ही वह जीतता है । ( उत्तरार्धं त्रिः, त्रयः वै देवलोकाः, देवलोकान् एव अभिजयति ) उत्तर भाग को तीन बार [ वह शुद्ध करता है ], तीन ही [ पृथिवी, ( .पराग्वसुः ) दूरनिवासी पुरुषः ( तम् ) ब्रह्माणम् ( अरिष्टम् ) रिष हिंसायां- क्तः । अहिंसितं निर्विघ्नम् ( तनुतात् ) विस्तारयेत् ( बृहस्पतिः ) बृहतीनां विद्यानां पालकः ( आङ्गिरसः ) चतुर्वेदवेत्ता ( अनुज्ञाम् ) नियमम् ( प्रणीतासु ) यज्ञे जलपात्रविशेषेषु ( यच्छति ) नियमयति ( आ ) मर्यादायाम् ( उद्वादनात् ) उच्चारणात् ( अशून्यम् ) अहीनम् । परिपूर्णम् ( प्रसवात् ) निष्पादनात् ( परिधयः ) वेष्टनानि ( गोपीथाय ) निशीथगोपीथावगयाः । ( उ० २ । १६ ) गो+पा रक्षणे पा पाने वा--थक् । घुमास्थागापाजहातिसां हलि ( पा० ६ । ४ । ६६ ) आकारस्य ईत्वम् । भूमिरक्षणाय । जलाशयाय ( सात्मत्वाय ) सजीवनत्वाय । वृद्धिकरणाय ( संमार्ष्टि ) सम्यक् शोधयति ( मध्यमम् ) मध्ये वर्तमानं खण्डम् ( त्रिः ) त्रिवारम् ( दक्षिणार्धम् ) दक्षिणभागम् ( उत्तरार्धम् ) उत्तरभागम् ( उप )
कण्डिका २ ॥
२६२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ अन्तरिक्ष, द्युलोक ] देवलोक हैं, देवलोकों को ही वह जीतता है। (त्रिः उप वा जयति, त्रयः वै देवयानाः पन्थानः तान् एव अभि जयति ) और तीन बार समीप वाले [ भाग ] को वह जीतता है [ शुद्ध करता है ], तीन [ कर्म, उपासना, ज्ञान, ] ही विद्वानों के चलने योग्य मार्ग हैं, उनको ही वह जीतता है। (ते वै द्वादश भवन्ति, द्वादश ह वै मासाः संवत्सरः ) वे [ सब ] ही बारह हैं बारह ही महीने संवत्सर है। (तेन संव- त्सरम् एव प्रीणाति, अथो आत्मा संवत्सरम् एव स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै उपदधाति ) उस [ कर्म ] से ही संवत्सर को संतुष्ट करता है, और आत्मा [ यह जीवात्मा ] संवत्सर [ समय ] को ही स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिये उपकारी कर्ता है ॥ १ ॥ भावार्थः-प्राण आदि चार त्रिक बारह महीने वा संवत्सर अर्थात् समय के सूचक हैं। मनुष्य समय को उपयोगी बनाकर संसार में सुख भोगें ॥ कण्डिका २ ॥ प्रजापतिर्वै रुद्रं यज्ञान्निरभजत् सोऽकामयत मेऽग्रमस्मा आकूतिः समृ- द्धिर्यो मा यज्ञान्निरमाक्षीदिति । स यज्ञमभ्यायम्यावि१ध्यत्तदाविद्धं निरकृन्तत् तत् प्राशित्रमभवत्तदुदयकृत्तद्भागाय पर्य्यहरंस्तत्प्रत्यैक्षत२। तस्य चक्षुः परापतत् तस्मा- दाहुरन्धो वै भग इत्यपि ह तं नेच्छेद्यमिच्छति तत् सवित्रे पर्य्यहरंस्तत् प्रत्यगृह्णात् तस्य पाणी ३प्रचिच्छेद तस्मै हिरण्यमयौ प्रत्यदधुस्तस्माद्धिरण्यपाणिरिति स्तुत- स्तत्पूष्णे पर्य्यहरंस्तत् प्राश्नात्तस्य दन्ताः परोप्यन्त तस्मादाहुरदन्तकः पूषा पिष्टभाजन इति तदिधमायाङ्गिरसाय पर्य्यहरंस्तत् प्राश्नात्तस्य शिरो व्यरत्तत् त यज्ञ एवाकल्पयत् स एष इध्मः समिधो ह पुरातनस्तद्बर्हय आङ्गिरसाय पर्य्यहरं- स्तत्प्राश्नात्तस्याङ्गा पर्वाणि व्यस्रंसन्त४ तं यज्ञ एवाकल्पयतदेतद्बर्हिः प्रस्तरो ह पुरातनस्तद्बृहस्पतय आङ्गिरसाय पर्य्यहरन् सोऽबिभेत् बृहस्पत्तिरित्थं वाव मार्त्तिमाकृष्यतीति५ स एतं मन्त्रमपश्यत् सूर्य्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष इत्यब्रवीन्न हि सूर्य्यस्य चक्षुः किञ्चन हिनस्ति सोऽबिभेत् प्रतिगृह्णन्तं मा हिंसिष्यतीति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूतः प्रशिषा प्रति- गृह्णामीत्यब्रवीत्सवितृप्रसूत एवैनं तहेवताभिः प्रत्यगृह्णात्तद्व्यूह्य तृणानि प्राग्दण्डं स्थण्डिले निदधाति पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामीति पृथिवी वान्नानां शमयित्री तयैवैतच्छमयाञ्चकार सोऽबिभेत्प्राश्नन्तं मा हिंसिष्यतीत्यग्नेष्ट्वास्वेन प्राश्ना- उपाधंम् । समीपभागम् ( जयति ) पुनाति-इत्यर्थः (प्रीणाति ) संतोषयति (आत्मा) जीवात्मा (उपदधाति) उपकरोति ( समष्ट्यै ) सम् + अशूङ् व्याप्तौ-क्तिन् । सम्यक् प्राप्तये ॥ : १. पू. सं. 'आविध्य' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'प्रतीनेत' इति पाठः ॥ ३. पू. सं. 'प्रतिच्छेद' इति पाठः ॥ ४. पू. सं. 'व्यश्रंसन्त' इति पाठः ॥ ५. पू. सं. 'करिष्यसि' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका २ ॥ प्रजापति का रुद्र को भागशून्य करना, प्राशित्र
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ ॥ २६३ मोत्यब्रवीन्नह्यग्नेरास्यं किञ्चन हिनस्ति सोऽबिभेत् प्राशितं मा हिंसिष्यतीतीन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामीत्यब्रवीन्नहीन्द्रस्य जठरं किञ्चन हिनस्ति वरुणस्योदर इति नहि वरुणस्योदरं किञ्चन हिनस्तीति ॥ २ ॥ कण्डिका २ ॥ प्रजापति का रुद्र को भागशून्य करना, प्राशित्र का वर्णन, भग सविता आदि का अङ्गभङ्ग होना और बृहस्पति वा ब्रह्मा का शान्त करना ॥ ( प्रजापतिः वै रुद्रं यज्ञात् निरभजत् ) प्रजापति [ प्रजापालक जीवात्मा ] ने रुद्र [ गति वा ज्ञान देने वाले परमेश्वर ] को यज्ञ [ संगति दिये हुये शरीर ] से भाग रहित कर दिया । ( सः अकामयत मा इयम् आकूतिः समृद्धिः अस्मै, यः मा यज्ञात् निरमाक्षीत् इति ) उस [ रुद्र ] ने इच्छा की—[ मुझको ] मेरा यह संकल्प और समृद्धि इस [ प्रजापति ] के लिये हैं, जिसने मुझे यज्ञ से क्रोध करके निकाल दिया है । ( तत् सः यज्ञम् अभ्यायम्य आविध्यत् आविद्धं निरकृन्तत् तत् प्राशित्रम् अभवत् ) तब उस [ रुद्र ] ने यज्ञ को पकड़ कर छेद कर दिया और छिदे हुये को काट डाला, वह [ यज्ञ वा शरीर ] प्राशित्र [ खाने योग्य अन्न ] हो गया । ( तत् उदयकृत् भगाय तत् पर्य्यहरन् ) तब उदयकृत् [ उदय वा यज्ञ करने वाले प्रजापति ] ने भग [ सेवनीयं धन वा ऐश्वर्य ] को वह [ प्राशित्र ] लाकर दिया । ( तत् प्रत्यैक्षत ) उस [ भग ] ने उसे देखा । ( तस्य चक्षुः परापतत् तस्मात् आहुः अन्धः वै भगः इति, अपि ह तं छेद्यं नेत् इच्छति ) उसकी आंख गिर पड़ी इससे कहते हैं—भग अन्धा है—उसने नष्ट किये हुये और छिदे हुये को न ग्रहण किया । ( तत् सवित्रे पर्य्यहरन् ) वह सविता [ लोक प्रेरक सूर्य ] को उसने २—( प्रजापतिः ) प्रजापालकः । जीवात्मा ( रुद्रम् ) रु गतौ शब्दे च— क्विप् तुक् आगमः । मत्वर्थीयो रः अथवा रा दाने—क्रः । रुद्रो रोतीति सतो रोरूय- माणो द्रवतीति वा रोदयतेर्वा । स च मध्यस्थानदेवता—निरु० १० । ५ । वायुम् । प्राणगतिदातारं परमात्मानम् ( यज्ञात् ) संगतिकृतात् शरीरात् ( निरभजत् ) भागशून्यम् अकरोत् ( आकूतिः ) सङ्कल्पः ( निरमाक्षीत् ) मश रोषे— लुङ् दीर्घः । रोषेण बहिष्कृतवान् ( अभ्यायम्य ) परिगृह्य ( आविध्यत् ) आ+व्यध ताडने—लङ् । अच्छिनदत् ( आविद्धम् ) आच्छिन्नम् ( निरकृन्तत् ) कृती छेदने—लङ् । सर्वथा छिन्नवान् ( प्राशित्रम् ) अशितादिभ्य इत्रोत्रौ ( उ० ४ । १७३ ) अशूङ् व्याप्तौ —अश भोजने वा—इत्रः । भक्षणीयम् । अन्नम् । चरुम् ( उदयकृत् ) उत्पत्तिकर्ता । प्रजापतिः ( भगाय ) पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ( पा० ३ । ३ । ११८ ) यद्वा । खनो घ च ( पा० ३ । ३ । १२५ ) भज सेवायाम्— घः । भगः, धननाम-निघ० २ । १० । पदनाम-निघ० ५ । ६ । सेवनीयाय । यशसे । ऐश्वर्याय ( पर्य्यहरन् ) पर्य्यहरत् । पर्यानीतवान् ( प्रत्यैक्षत ) प्रति ईक्ष दर्शने लङ् । प्रत्यक्षेण ईक्षितवान् । दृष्टवान् ( नेत् ) निषेधे ( छेद्यम् ) छिन्नम् ( सवित्रे ) लोकप्रेरकाय सूर्याय ( पूष्णे ) श्वन्नुक्षन्पूषन्० ( उ० १ । १५६ )
२६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ लाकर दिया। (तत् प्रत्यगृह्णात्) वह उस [सविता] ने ले लिया। (तस्य पाणी प्रचिच्छेद) उसके दोनों हाथ कट पड़े। (तस्मै हिरण्मयौ प्रत्यदधुः) उसके दोनों [हाथ] सोने के बने हुये उन्होंने लगा दिये। (तस्मात् हिरण्यपाणिः इति स्तुतः) इसलिये-वह सोने के हाथ वाला है-ऐसा स्तुति किया जाता है। (तत् पूष्णे पर्यहरन्) उसे पूषा [वृद्धि वा पुष्टि करने वाली पृथिवी] को उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) वह उसने खाया। (तस्य दन्ताः परोप्यन्त) उसके दांत गिर पड़े। (तस्मात् आहुः अदन्तकः पूषा पिष्टभाजनः इति) इसलिये लोग कहते हैं-बिना दांत वाला पूषा पिष्ट [पिसे हुये पिट्ठी आदि अन्न] के योग्य है। (तत् अङ्गिरसाय इध्माय पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [विद्वानों के हितकारक] इध्म [अग्नि प्रदीप्त करने वाले इन्धन] को उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) उसे उसने खा लिया। (तस्य शिरो व्यपतत्) उसका सिर गिर पड़ा। (तं यज्ञे एव अकल्पयत्) उस [प्राशित्र] को यज्ञ में ही उसने समर्थ किया [पहुँचाया]। (सः एषः इध्मः पुरातनः ह समिधः) वही यह इध्म पहिले का समिध [काष्ठ] है। (तत् आङ्गिरसाय बर्हिषे पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [विद्वानों के हितकारक] बर्हि [आकाश वा जल] को उसने लाकर दिया। (तत् प्राश्नात्) वह उसने खा लिया। (तस्य अङ्गाः पर्वाणि व्यस्रंसन्त) उसके अङ्ग और जोड़ खिसक पड़े। (तं यज्ञे एव अकल्पयत्) उस [प्राशित्र] को यज्ञ में ही समर्थ किया [पहुँचाया]। (तत् एतत् बर्हिः पुरातनः ह प्रस्तरः) वह ही यह बर्हि पुरातन प्रस्तर [फैला हुआ पदार्थ वा पत्थर] है। (तत् आङ्गिरसाय बृहस्पतये पर्यहरन्) उसे आङ्गिरस [चारों वेद जानने वाले] बृहस्पति [बड़ी विद्याओं के स्वामी] को उसने लाकर दिया। (सः बृहस्पतिः अविभेत्, इत्थं वाव मा आर्तिम् आक्रुष्यति इति) वह बृहस्पति डरा-इस प्रकार से ही वह मुझे पीड़ा करेगा। (सः एतं मन्त्रम् अपश्यत् अब्रवीत्, सूर्यस्य चक्षुषा त्वा प्रतीक्षे इति) पूष वृद्धौ अथवा पुष पुष्टौ--कनिन् । पूषा पृथिवीनाम--निघ० १ । १ । पदनाम--निघ० ५ । ६ पृथिव्यै (परोप्यन्त) परा+डुवप छेदने बीजसन्ताने च-कर्मणि लङ् । छिन्ना अभवन् (दन्ताः) हसिमृगृण्व्वामिदमि० (उ० ३ । ८६) दमु उपशमे दमने च-तन् । दशनाः (पिष्टभाजनः) पिष्ट+भाज पृथक्- करणे-ल्युट् । पिष्टस्य चूर्णितस्य पिष्टकस्य योग्यः (इध्माय) इषि युधीन्धिदसि० (उ० १ । १४५) ञिन्धी दीप्तौ--मक् । इध्मः पदनाम--निघ० ५ । ६ । इध्मः समिन्धनात्--निरु० ८ । ४ । अग्निसन्दीपनाय काष्ठाय (आङ्गिरसाय) अङ्गिरसे वेदज्ञात्रे हिताय (बर्हिषे) सर्वधातुभ्य इन् (उ० ४ । ११८) बृहि वृद्धौ-इन् नलोपः । बर्हिः, अन्तरिक्षम्-निघ०-१ । ३ । उदकम्-निघ० १ । १२ । बर्हिः परि- बर्हणात्-निरु० ८ । ८ । आकाशाय । जलाय (व्यस्रंसन्त) स्रंसु अधःपतने-लङ् । अधोऽपतन् (प्रस्तरः) विस्तृतः पाषाणः (बृहस्पतये) बृहतीनां विद्यानां पालकाय । ब्रह्मणे (आङ्गिरसाय) चतुर्वेदवेत्रे (आर्तिम्) पीडाम् (आक्रुष्यति) समन्तात् करिष्यति (सूर्यस्य) सर्वप्रेरकस्य परमेश्वरस्य दत्तेन (चक्षुषा) दर्शनसामर्थ्येन
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ ॥ २६५ उसने इस मन्त्र को देखा [ विचारा ] और कहा—( सूर्यस्य............प्रतीक्षे ) सूर्य [ सर्वप्रेरक परमात्मा ] के [ दिये ] चक्षु [ दर्शन सामर्थ्य ] से तुझको देखता हूं [ यह ब्राह्मण वचन है ] । ( सूर्यस्य चक्षुः किञ्चन नहि हिनस्ति ) सूर्य [ परमात्मा ] के दर्शन सामर्थ्य को कोई भी नहीं नष्ट करता है । ( सः अबिभेत्, प्रतिगृह्णन्तं मा हिंसिष्यति इति ) वह डरा—ग्रहण करते हुये मुझको यह नष्ट कर देगा । ( त्वा देवस्य सवितुः प्रसवे अश्विनोः बाहुभ्यां पूष्णः हस्ताभ्यां प्रशिषा प्रसूतः प्रतिगृह्णामि इति अब्रवीत् ) तुझको प्रकाशमान सविता [ सर्वोत्पादक परमेश्वर ] के बड़े ऐश्वर्य के बीच, दोनों अश्विनों [ सब विद्याओं में व्याप्त माता पिता ] के दोनों भुजाओं से और पूषा [ पोषक आचार्य ] के दोनों हाथों और शिक्षा से प्रेरणा किया हुआ मैं ग्रहण करता हूं—यह [ यह मन्त्र कुछ भेद से अथर्व० १६ । ५१ । २ । और यजु० २ । ११ का है । ] वह बोला । ( सवितृप्रसूतः एव एनं तत् देवताभिः प्रत्यगृह्णात् ) सविता [ परमात्मा ] से प्रेरणा किये हुये उसने ही इस [ प्राशित्र ] को देवताओं के सहित ग्रहण किया । ( तत् प्राक् तृणानि व्यूह्य स्थण्डिले दण्डं निदधाति, त्वा पृथिव्याः नाभौ सादयामि इति ) तब पहिले तृणों को ठीक करके चौरस स्थान पर दण्डे को वह गाड़ता है—तुझको पृथिवी की नाभि में मैं स्थापित करता हूं [ यजुर्वेद १ । ११ का भाग है ] । ( पृथिवी वा अन्नानां शमयित्री, तया एव एतत् शमयांचकार ) और पृथिवी [ सब का विस्तार करने वाला परमात्मा ] ही अन्नों का शमन करने वाला है, उसके ही द्वारा इसको उसने शान्त किया । ( सः अबिभेत् प्राश्नन्तं मा हिंसिष्यति इति ) वह डरा—मुझ खाते हुये को यह मार डालेगा । ( त्वा अग्नेः आस्येन प्राश्नामि इति अब्रवीत् ) तुझको अग्नि [ सर्व प्रकाशक परमेश्वर ] के [ दिये हुये ] मुख से मैं खाता हूं—[ यह मन्त्र यजु० २ । ११ का अन्तिम पाद ] वह बोला । ( अग्नेः आस्यं किंचन नहि हिनस्ति ) अग्नि [ परमात्मा ] के [ दिये हुये ] मुख को कोई नहीं नष्ट करता है । ( सः अबिभेत् प्राशितं मा हिंसिष्यति इति ) वह डरा—खाया हुआ [ प्राशित्र ] मुझे मार डालेगा । ( त्वा इन्द्रस्य जठरे सादयामि इति अब्रवीत् ) तुझको इन्द्र के [ परम ऐश्वर्यवान् परमेश्वर के दिये हुये ] जठर [ कोख ] में रखता हूं—यह [ ब्राह्मण वचन ] वह बोला । ( प्रतीक्षे ) प्रत्यक्षं पश्यामि ( हिनस्ति ) नाशयति (देवस्य) प्रकाशमानस्य (सवितुः) सर्वोत्पादकस्य । परमेश्वरस्य ( प्रसवे ) प्रकृष्टैश्वर्ये (अश्विनोः) सकलविद्याव्याप- योर्मातापित्रोः (बाहुभ्याम्) भुजयोः सकाशात् ( पूष्णः ) पोषकस्य । आचार्य्यस्य ( हस्ताभ्याम् ) करयोः सकाशात् ( प्रसूतः ) प्रेरितः ( प्रशिषा ) शासु अनुशिष्टौ- क्विप् । प्रकृष्टशासनेन ( प्रतिगृह्णामि ) स्वीकरोमि ( व्यूह्य ) विविधं समूह्य ( प्राक् ) प्रथमम् ( स्थण्डिले ) मिथिलादयश्च ( उ० १ । ५७ ) ष्ठल स्थाने--इलच्, नुक्, लस्य डः । यथार्थं समीकृते प्रदेशे (पृथिव्याः) भूमेः (नाभौ) नहो भश्च (उ० ४ । १९६ ) णह बन्धने—इन्, हस्य भः । मध्यस्थाने ( सादयामि ) स्थापयामि ( पृथिवी ) प्रथः षिवन्षवन्ष्वन्तः सम्प्रसारणं च ( उ० १ । १५० ) . प्रथ प्रख्याते विस्तारे . च—षिवन् । ङीष् । सर्वविस्तारकः परमेश्वरः ( अग्नेः ) भौतिकस्य पाचकस्य
२६६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० २ ॥ ( इन्द्रस्य जठरं किञ्चन नहि हिनस्ति ) इन्द्र [ परमात्मा ] के [ दिये ] जठर को कोई नहीं नष्ट करता है। (वरुणस्य उदरे इति) वरुण [ सबसे श्रेष्ठ परमात्मा ] के [ दिये हुये ] उदर में [ तुझे मैं रखता हूँ-यह ब्राह्मण वचन उसने कहा ]। ( वरुणस्य उदरं किंचन नहि हिनस्ति इति ) वरुण [ परमात्मा ] के [ दिये ] उदर को कोई नहीं नष्ट करता है ॥ २ ॥ भावार्थः-यहाँ प्रजापति प्रजारूप शरीर के अवयवों का पालने वाला जीवात्मा है, रुद्र सर्वज्ञ सर्वकर्ता परमात्मा और यज्ञ परमाणुओं के संयोग से बना हुआ शरीर है ॥ प्रजापति के रुद्र को यज्ञ से अलग करने पर भग, सविता, पूषा, इध्म और बर्हि, यह पाँचों तत्त्व अपना अपना कर्म करने में असमर्थ होते हैं। ज्ञानी पुरुष ही परमात्मा की सत्ता को सब के भीतर काम करता हुआ देखता है ॥ २ ॥ विशेषः १--इस कण्डिका में उस पौराणिक कथा का मूल सा भान होता हैं जिसमें दक्ष वा प्रजापति ने शिव वा रुद्र को भाग न दिया था। शिव की स्त्री सती उस यज्ञ में भस्म हो गयी, शिव के गणों ने यज्ञ को और दक्ष को विध्वंस कर दिया, उपस्थित देवता घायल हुये। फिर शिव का क्रोध विष्णु के बीच में पड़ने से शान्त हुआ ॥ विशेषः २-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित दिये जाते हैं- १-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रसूत आरभे-अथ० १६ । ५१ । २, भेद से यजु० २ । ११ तथा २० । ३ ॥ [ हे शूर ! ] ( देवस्य ) प्रकाशमान, ( सवितुः ) सर्वोत्पादक [ परमेश्वर ] के ( प्रसवे ) बड़े ऐश्वर्य के बीच, ( अश्विनोः ) सब विद्याओं में व्याप्त दोनों [ माता पिता ] के ( बाहुभ्याम् ) दोनों भुजाओं से और ( पूष्णः ) पोषक [ आचार्य ] के ( हस्ताभ्याम् ) दोनों हाथों से ( प्रसूतः ) प्रेरणा किया हुआ मैं ( त्वा ) तुझको ( आरभे ) ग्रहण करता हूं । २- देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । प्रतिगृह्णा- म्यग्नेष्ट्वास्येन प्राश्नामि--यजु० २ । ११ ॥ [ हे अन्न ! ] ( देवस्य ) हर्ष देने वाले ( सवितुः ) और सबके उत्पन्न करने वाले परमेश्वर के [ उत्पन्न किये हुये ] ( प्रसवे ) संसार में विद्यमान (त्वा ) तुझ [ भक्ष्य पदार्थ ] को ( अश्विनोः ) प्राण और अपान के ( बाहुभ्याम् ) आकर्षण और धारण गुणों से तथा ( पूष्णः ) पुष्टिकारक समान वायु के ( हस्ताभ्याम् ) शोधन और शरीर के अङ्ग अङ्ग में पहुँचाने के गुण से ( प्रतिगृह्णामि ) अच्छे प्रकार ग्रहण करता हूं, ( अग्नेः ) प्रज्वलित अग्नि के बीच में पकाकर ( त्वा ) तुझ [ भक्ष्य पदार्थ ] को ( आस्येन ) अपने मुख से ( प्र अश्नामि ) भोजन करता हूं ॥ पावकस्य परमेश्वरस्य ( आस्येन ) असु क्षेपणे-ण्यत् । मुखेन ( प्राशितम् ) प्रकर्षेण भक्षितम् ( इन्द्रस्य ) ईश्वरस्य दत्ते-इति शेषः ( जठरे ) कुक्षौ ( वरुणस्य ) वरणीयस्य । सर्वोत्कृष्टस्य ( उदरे ) उदि दृणोतेरलचौ पूर्वपदान्त्यलोपश्च (उ० ५ । १६) उद्+दृ विदारणे -अल् अच् वा, उद् इत्यस्य तलोपः । नाभिस्तनयोर्मध्यभागे ॥०
कण्डिका ३ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ३ २६७ कण्डिका ३ ॥ अथो आहुर्ब्राह्मणस्योदर इत्यात्माऽस्यात्मनाऽऽत्मानं मे मा हिंसीः स्वाहेत्यन्नं वै सर्वेषां भूतानामात्मा तेनैवैतच्छमयाञ्चकार प्राशित्रमनुमन्त्रयते । योऽग्निर्नृमणा नाम ब्राह्मणेषु प्रविष्टः तस्मिन् म एतत् सुहुतमस्तु प्राशित्रं तन्मा मा हिंसीत् परमे व्योमन्निति तत्सर्वेण ब्रह्मणा प्राश्नात्तत एनं नाहिनत्तस्माद्यो ब्रह्मिष्ठः स्यात्तं ब्रह्माणं कुर्वीत बृहस्पतिर्वै सर्वं ब्रह्म सर्वेण ह वा एतद् ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणत उद्यच्छतेऽप एव वा एतस्मात् प्राणाः क्रामन्ति य आविद्धं प्राश्नात्यद्भिर्मार्जयित्वा प्राणान् संस्पृशते वाङ् म आस्यं नित्यमृतं वै प्राणा अमृतमापः प्राणानेव यथा- स्थानमुपाह्वयते तदु हैक आहुरिन्द्राय पर्यहरन्निति ते देवा अब्रुवन्निन्द्रो वै देवा- नामोजिष्ठो बलिष्ठस्तस्मा एतःपरिहरन्तीति तत्तस्मै पर्यहरंस्तत्सद् ब्रह्मणा शमयाञ्चकार तस्मादाहुरिन्द्रो ब्रह्मेति यवमात्रं भवति यवमात्रं वै विषस्य न हिनस्ति यदधस्तादभिघारयति तस्मादधस्तात् प्रक्षरणं प्रजा अरुनं हिनस्ति यदु- परिष्टादभिघारयति तस्मादुपरिष्टात् प्रक्षरणं प्रजा अरुनं हिनस्ति यदुभयतोऽभि- धारयत्युभयतोऽभिधारि प्रजा अरुर्घातुकं स्याद्यत्सम१याभिहरेदनभिविद्धं यज्ञस्या- भिविध्येत् ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ प्राशित्र [ अन्न ] का विधान ॥ ( अथो आहुः, ब्राह्मणस्य उदरे + त्वासादयामि-क० २ इति । आत्मा असि आत्मना मे आत्मानं मा हिंसी: स्वाहा इति ) फिर वे [ ऋषि ] कहते हैं -ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] के पेट में [ तुझ प्राशित्र को रखता हूं-क० २, यह मन्त्र ], हे प्राशित्र ! तू आत्मा [ अन्न ] है, तू आत्मा [ अन्न के कुप्रयोग ] से मेरे आत्मा [जीवात्मा] को मत सता, यह स्वाहा [ सुन्दर वचन ] है [ और यह दो मन्त्र वे बोलते हैं ] । ( अन्नं वै सर्वेषां भूतानाम् आत्मा, तेन एव एतत् प्राशित्रं शमयांचकार अनुमन्त्रयते ) अन्न ही सब प्राणियों का आत्मा [ जीवन ] है, उससे ही इस प्राशित्र [ अन्न ] को वह शान्त करता है और मन्त्र के अनुकूल करता है । ( यः नृमणाः नाम अग्निः ब्राह्मणेषु प्रविष्टः, तस्मिन् मे एतत् प्राशित्रं सुहुतम् अस्तु, तत् मा परमे व्योमन् मा हिंसीत् इति ) जो नृमणा [ मनुष्यों के हित के लिये ज्ञान वाला ] नाम अग्नि [ जठराग्नि ] ब्रह्मज्ञानियों में प्रविष्ट है, उस [ अग्नि में मेरा यह प्राशित्र [ अन्न ] अच्छे प्रकार होम किया गया होवे, वह [ अन्न ] मुझको उत्तम विविध रक्षा स्थान में [ रख कर ] न मारे [ वह इस ब्राह्मण वचन को पढता है ] । ( तत् सर्वेण ब्रह्मणा प्राश्नात् ततः एनं मा अहिनत् ) उसको ३-( अनुमन्त्रयते ) मन्त्रेण अनुकूलं करोति ( नृमणाः) नयेर्डिच्च ( उ० २ । १०० ) णीञ् प्रापणे--ऋः, डित् । गतिकारकोपपदयोः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च ( उ० ४ । २२७) नृ+मनु अवबोधने-असिः। छन्दस्युदवग्रहात् ( पा० ८ । ४ । २६ ) इति णत्वम् । नृभ्यो मनुष्याणां हिताय बोधनं यस्य सः ( परमे ) उत्तमे ( व्योमन् ) नामन्सीमन्व्योमन्० ( उ० ४ । १५१) वि + अव रक्षणे--मनिन् सप्तमी- १. पू. सं. 'शमया' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
२६८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ३ ॥ सम्पूर्ण ब्रह्मज्ञान से खावे, इसलिये इसको वह न मारे। (तस्मात् यः ब्रह्मिष्ठः स्यात् तं ब्रह्माणं कुर्वीत) इसलिये जो अत्यन्त ब्रह्मज्ञान वाला हो, उसको ब्रह्मा बनावे। (बृहस्पतिः वै सर्वं ब्रह्म) बृहस्पति [बड़ी विद्याओं का स्वामी] ही सम्पूर्ण ब्रह्म [ब्रह्मा] है। (एतत् सर्वेण ह वै ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणतः उद्यच्छते) इसलिये वह सम्पूर्ण ब्रह्मज्ञान के साथ यज्ञ को दक्षिण दिशा में बैठकर ऊंचा करता है। (एतस्मात् अपः एव वै प्र णाः क्रामन्ति) इसलिये जल को ही प्राण प्राप्त करते हैं। (यः आविद्धं प्राश्नाति अद्भिः प्राणान् मार्जयित्वा संस्पृशते, मे नित्यं वाक् आस्यम् ऋतम्) जो पुरुष अच्छे छेदन किये हुये [प्राशित्र अन्न] को खाता है, वह जल से प्राणों को शुद्ध करके [इन्द्रिय] स्पर्श करता है—मेरे लिये नित्य वाणी, मुख और सत्य होवे। [यह वाक्य पढ़ता है। (प्राणाः वै अमृतम्, आपः प्राणान् एव यथास्थानम् उपाह्वयते) प्राण ही अमृत [जल] हैं, जल प्राणों [जीवन साधनों] को ही अपने अपने स्थान पर बुलाता है। (तत् उ ह एके आहुः, इन्द्राय पर्यहरन् इति) सो कोई कोई कहते हैं—इन्द्र [जीवात्मा] को वे [इन्द्रिय अन्न] लाकर देते हैं। (ते देवाः अब्रुवन् इन्द्रः वै देवानाम् ओजिष्ठः बलिष्ठः तस्मै एतत् परिहरन्ति इति तत् तस्मै पर्यहरन्) उन देवों [इन्द्रियों] ने कहा—इन्द्र [जीवात्मा] ही देवों [इन्द्रियों] में अति ओजस्वी [पराक्रमी] और अति बलवान् है, उसके लिये यह [अन्न] वे लाते हैं—इसलिये उसे उसके लिये वे लाये हैं। (तत् सत् ब्रह्मणा शमयांचकार) उस होते हुये को ब्रह्मज्ञान से उस [इन्द्र] ने शान्त किया। (तस्मात् आहुः इन्द्रः ब्रह्मा इति) इसलिये वह कहते हैं—इन्द्र [जीवात्मा] ब्रह्मा है। (यवमात्रं भवति यवमात्रं वै विषस्य न हिनस्ति) वह [इन्द्र] जौ के आकार वाला [परमाणु रूप] है, जौ के आकार वाला जल का नाश नहीं करता है। (यत् अधस्तात् अभिघारयति तस्मात् प्रक्षरणम् अधस्तात् प्रजाः अरुः न हिनस्ति) जो वह नीचे की ओर सींचता है, इसलिये बहाव नीचे की ओर प्रजाओं [इन्द्रियों] को मर्म में न नष्ट करता है। (यत् उपरिष्टात् अभिघारयति तस्मात् प्रक्षरणम् उपरिष्टात् प्रजाः अरुः न हिनस्ति) जो वह ऊपर की ओर सींचता है, इसलिये बहाव [रुधिर रूप जल] ऊपर की ओर प्रजाओं [इन्द्रियों] को मर्म में नहीं नष्ट करता है। (यत् उभयतः अभिघारयति उभयतः अभिघारि प्रजाः अरुर्घातुकं स्यात्) जो वह दोनों ओर से [आमने सामने लुक् । व्योमन् व्यवने—निरु० १२ । ४० । विविधरक्षस्थाने (ब्राह्मणा) ब्रह्मज्ञानेन (ब्रह्मिष्ठः) अतिशयेन ब्रह्मज्ञानवान् । (दक्षिणत) दक्षिणस्यां दिशि स्थितः (उद्यच्छते) उत्+यम नियमे। उन्नयते (क्रामन्ति) गच्छन्ति। प्राप्नुवन्ति (मार्जयित्वा) शोधयित्वा (अमृतम्) उदकम्—निघ० १ । १२ । (आपः) जलम् (इन्द्राय) परमेश्वर्यवते। जीवात्मने (देवाः) इन्द्रियाणि (ओजिष्ठः) अतिशयेन ओजस्वी पराक्रमी (यवमात्रम्) अणुपरिमाणम् (विषस्य) उदकम्— निघ० १ । १२ । (अभिघारयति) घृ क्षरणदीप्त्योः—सर्वतः सिञ्चति प्रवहति (प्रक्षरणम्) प्रवहणम्। (अरुः) अर्त्तिपूपिव्यजि० (उ० २ । ११७) ऋ गतौ हिंसने च—उसिः । अरूंषि । मर्मणि (अभिघारि) सर्वतः सेचकं जलम्
कण्डिका ४ ॥
॥ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ४ २६६ जल वा रुधिर को ] सींचे, दोनों ओर से सींचने वाला [ जल टकराकर ] प्रजाओं [इन्द्रियों] को मर्मघाती होता है । ( यत् समया अभिहरेत् अनभिविद्धं यज्ञस्य अभिविध्येत् ) जो [ उस जल को ] पास से वह ले चले, बिना छिदा हुआ [ बिना चूर्ण किया हुआ अन्न ] यज्ञ [ शरीर ] का सर्वथा छेदन कर देवे ॥ ३ ॥ भावार्थः-अन्न और जल सुप्रयोग से शरीरबल और आत्मबल बढ़ाते हैं, वे ही कुप्रयोग से उन्हें नष्ट कर देते हैं ॥ ३ ॥ कण्डिका ४ ॥ अग्रेण परिहरति तीर्थेनैव परिहरति वि वा एतद्यज्ञश्छिद्यते यत् प्राशित्रं परिहरति, यदाह ब्रह्मन् प्रस्थास्यामीति बृहस्पतिर्वै सर्वं ब्रह्म सर्वेण ह वा एतद् ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणतः सन्दधात्यथोऽत्र वा एतर्हि यज्ञः श्रितो यत्र ब्रह्मा तत्रैव यज्ञः श्रितस्तत एवैनमालभते यद्धस्तेन प्रमीयेद् वेपनःस्याद्यच्छीर्ष्णा शीर्षक्तिमान्त्- स्याद्यत्तूष्णीमासीदासम्प्रत्तो यज्ञः स्यात् प्रतिष्ठेत्येव ब्रूयाद्वाचि वै यज्ञः श्रितो यत्र ब्रह्मा तत्रैव यज्ञः श्रितस्तत ऽएवं संप्रयच्छत्याग्नीध्र आदधात्यग्निमुखानेवतूँन्- प्रीणात्यथोत्तरासामाहुतीनां प्रतिष्ठित्याऽथो समिद्ध ऽयैत्र जुहोति परिधीन्त्सम्माष्टि पुनात्येवैनां सकृत् सकृत् सम्माष्टि पराङेव ह्येतर्हि यज्ञश्चतुः समृद्धयतेऽथो चतु- ष्पादः पशव पशूनामाप्त्यै देव सवितरेतत्त्ते प्राह्नेत्याह प्रसूत्यै बृहस्पतिः ब्रह्मेत्याह स हि ब्रह्मिष्ठः स यज्ञं पाहि स यज्ञपति पाहि स माम्पाहि स मां पाहि स मां कर्मांण्यं पाहीत्याह यज्ञाय च यजमानाय च पशूनामाप्त्यै ॥ ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ यज्ञ के विघ्नों का नाश और यज्ञ के आरम्भ का विधान ॥ ( अग्रेण परिहरति, तीर्थेन एव परिहरति एतत् यज्ञः वि वै छिद्यते ) [ जो कोई यज्ञ की ] पूर्व भाग से निन्दा करता है, [ अथवा ] तीर्थ [ शास्त्र विधान ] से ही निन्दा करता है । इससे यज्ञ अवश्य ही छिन्न हो जाता है । ( यत् प्राशित्रं परिहरति यत् आह ब्रह्मन् प्रस्यास्यामि इति ) जो वह प्राशित्र [ चरु, हव्य द्रव्य ] को बुरा कहता है, [ अथवा ] जो कहता है—हे ब्रह्मन् ! मैं चला जाऊंगा । ( बृहस्पतिः वै सर्वं ब्रह्म एतत् ह वै सर्वेण ब्रह्मणा यज्ञं दक्षिणतः सन्दधाति ) बृहस्पति [ सब विद्याओं का स्वामी ] ही सब प्रकार ब्रह्म [ ब्रह्मा ] है, इसी से ही वह सम्पूर्ण ब्रह्मज्ञान से यज्ञ को ( अरुंघातुकम् ) मर्मनाशकम् ( समया ) सम् + इण् गतौ-अच्, टाप्, समीपे । ( अनभिविद्धम् ) अविच्छिन्नम् । प्राशित्रम् ( अभिविध्येत् ) अभिच्छेदनं कुर्यात् ॥ ४-( अग्रेण ) पूर्वभागेन ( परिहरति ) यज्ञं निन्दति ( तीर्थेन ) तरण- साधनेन । शास्त्रेण । यज्ञस्थानेन ( एतत् ) एतस्मात् ( प्रस्थास्यामि ) गमि- ष्यामि ( ब्रह्मणा ) ब्रह्मज्ञानेन ( दक्षिणतः ) दक्षिणस्यां दिशि स्थितः ( संदधाति )
२७० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ४ ॥ दक्षिण ओर बैठा हुआ सुधारता है । ( अथो अत्र वै एतर्हि यज्ञः श्रितः, यत्र वै ब्रह्मा तत्र एव यज्ञः श्रितः ततः एव एनम् आलभते ) फिर यहां ही अब यज्ञ ठहरा हुआ है, जहां ब्रह्मा है, वहां ही यज्ञ ठहरा हुआ है, इसलिये ही इस [ ब्रह्मा ] को वह [ यजमान ] ग्रहण करता है । ( यत् हस्तेन प्रमीयेत् वेपनः स्यात्, यत् शीर्ष्णा शीर्षक्तिमान् स्यात् यत् तूष्णीम् आसीद असम्प्रत्तः यज्ञः स्यात् प्रतिष्ठ इति एव ब्रूयात् ) जो कोई हाथ से [ यज्ञ ] नष्ट करे, वह कांपने वाला होवे, जो सीस [ शिर की टक्कर ] से [ यज्ञ नष्ट करे ], वह शिर की पीड़ा वाला होवे, और जो चुपचाप बैठे, यज्ञ अरक्षित होवे, [ इसलिये ] चला जा—ऐसा ही वह [ ब्रह्मा ] कहे । ( वाचि वै यज्ञः श्रितः, यत्र ब्रह्मा तत्र एव यज्ञः श्रितः ततः एव एनं सम्प्रयच्छति ) वाणी में ही यज्ञ ठहरा हुआ है, जहां ब्रह्मा है वहां ही यज्ञ ठहरा हुआ है, इसलिये ही इस [ यज्ञ ] को वह [ ब्रह्मा ] यथावत् चलाता है । ( आग्नीध्रे अग्निमुखान् आदधाति ) आग्नीध्र [ होतृगृह वा हवनकुण्ड ] में अग्नि प्रधान मन्त्रों से वह अग्न्याधान करता है [ जैसे यह चार मन्त्र—ओं भूर्भुवः स्वद्यौरिवभूम्ना पृथिवीव वरिम्र्णा । तस्यास्ते पृथिवि देवयजनि पृष्ठेऽग्निमन्नादमन्ना- द्याया दधे । १ । यजु० ३ । ४ ।। ओम् उद्बुध्यस्वाग्ने प्रतिजागृहि त्वमिष्टापूर्ते स सृ- सुजेथामयं च । अस्मिन् सधस्थे अध्युत्तरस्मिन् विश्वे देवा यजमानश्च सीदत । २ । यजु० १५ । ५४ ।। अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् । ३ । ऋ० १ । १ । १ । स नः पितेव सूनवेऽग्ने सूपायनो भव । सचस्वा नः स्वस्तये । ४ । ऋ० १ । १ । ९ । हवनमन्त्राः ] । ( ऋतून एव प्रीणाति ) वह ऋतुओं को ही प्रसन्न बनाता है [ जल वायु शुद्ध करता है ] । ( अथ उत्तरासाम् आहुतीनाम् प्रतिष्ठित्या ) और पीछे वाली आहुतियों की स्थापना से [ भी ऋतुओं को शुद्ध करता है ] । ( अथो समिद्धत्या एव जुहोति ) फिर समिध् शब्द वाली ऋचा से ही वह हवन करता है [ जैसे यह चार मन्त्र—ओम् । समिधाग्नि दुवस्यत घृतैर्बोधयतातिथिम् । आस्मिन् हव्या जुहोतन स्वाहा । इदमग्नये इदं न मम । १ । यजु० ३ । १ । ओं । सुसमिद्धाय शोचिषे घृतं तीव्रं जुहोतन । अग्नये जातवेदसे स्वाहा—इदमग्नये जातवेदसे—इदं न मम । २ । यजु० ३ । २ ।। ओं । तं त्वा समिद्भिरङ्गिरो घृतेन वर्धयामसि । बृहच्छोचा यविष्ठ्य, स्वाहा । इदमग्नयेऽङ्गिरसे—इदं न मम । ३ । यजु० ३ । ३ । ओम् । अयं त इध्म आत्मा जातवेदस्तेनेध्यस्व वर्धस्व चेद्ध वर्धय चास्मान् प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन समेधय,
सम्यग् धरति ( एतर्हि ) इदानीम् ( आलभते ) गृह्णाति ( प्रमीयेत् ) मीञ् हिंसायाम् । नाशयेत् ( वेपनः ) कम्पनः ( शीर्ष्णा ) शिरःप्रहारेण ( शीर्षक्तिमान् ) शीर्ष + अञ्चु गतिपूजनयोः—क्तिन्, मतुप् । शीर्षं शिरः अञ्चति गच्छति व्याप्नो- तीति शीर्षक्तिः शिरःपीडा. तया युक्तः ( आसीद ) आ—असीदत् । आसीदेत् ( असम्प्रत्तः ) नञ् + सम् + प्र + डुदाञ् दाने—क्तः । दत्तो रक्षितः तत्प्रतिषेधः । असंरक्षितः ( प्रतिष्ठ ) गच्छ ( सम्प्रयच्छति ) संयोजयति ( आग्नीध्रे ) होतृगृहे ( आदधाति ) अग्न्याधानं करोति ( अग्निमुखान् ) अग्निप्रधानान् मन्त्रान् ( प्रीणाति ) प्रसादयति (ऋतून्) वसन्तादीन् (प्रतिष्ठित्या) स्थापनया (समिद्धत्या)
कण्डिका ५ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ५ २७१ स्वाहा। इदमग्नये जातवेदसे--इदं न मम। ४। हवनमन्त्राः ]। (परिधीन् सम्माष्टि पुन.ति एव ) वह परिधियों को स्वच्छ करता है और शोधता भी है। ( एनान् सकृत् सकृत् सम्माष्टि ) वह इन [परिधियों] को एक एक बार स्वच्छ करता है [ जैसे यह चार मन्त्र-ओम्। अदितेऽनुमन्यस्व ॥ १॥ ओम्। अनुमतेऽनुमन्यस्व ॥ २ ॥ ओम्। सरस्वत्यनुमन्यस्व ॥ ३ ॥ ओम्। देव सवितः प्रसुव यज्ञं प्रसुव यज्ञपतिं भगाय। दिव्यो गन्धर्वः केतपूः केतं नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचं नः स्वदतु ॥ ४ ॥ यजु० ११ । ७ तथा ३० । १ । हवनमन्त्राः ]। ( पराङ् एव हि एतर्हि यज्ञः चतुः सम्ऋध्यते ) उत्कर्ष को पाया हुआ ही अब यज्ञ चार वार बढ़ता है। (अथो चतुष्पादः पशवः, पशूनाम् आप्त्यै देव सवितः एतत् ते प्राह इति ) फिर चार पांव वाले पशु हैं, पशुओं के लाभ के लिये-- देव सवितः-यह [ ऊपर लिखा मन्त्र ] तुझ [ ब्रह्मा ] से वह [ यजमान ] बोलता है। ( आह प्रसूत्यै बृहस्पतिः ब्रह्मा इति ) वह कहता है-प्रेरणा [ यज्ञ की बढ़ती ] के लिये बृहस्पति ब्रह्मा है [ बड़ी विद्याओं का स्वामी प्रधान ऋत्विज है। देव सवितः-इस मन्त्र में प्रसुव पद और प्रसूत्यै पद षू प्रेरणे धातु से बने हैं ] । ( आह सः हि ब्रह्मिष्ठः, सः यज्ञं पाहि, सः यज्ञपतिं पाहि, सः माम् पाहि, सः मां पाहि, सः मां कर्मण्यं पाहि इति यज्ञ य, यजमानाय च, पशूनाम् आप्त्यै च आह ) वह [ यजमान ] कहता है-वह तू ही अतिशय ब्रह्मज्ञानी है, वह तू यज्ञ की रक्षा कर, वह तू यज्ञपति की रक्षा कर, वह तू मेरी रक्षा कर, वह तू मेरी रक्षा कर, वह तू मुझ कर्मकुशल की रक्षा कर,-वह यह यज्ञ के हित के लिये और यजमान के हित के लिये और पशुओं की प्राप्ति के लिये कहता है ॥ ४ ॥ भावार्थः-मनुष्यों को यज्ञ विधान पूर्वक करना चाहिये ॥ ४ ॥ कण्डिका ५ ॥ न वै पौर्णमास्यां नामावास्यायां दक्षिणा दीयन्ते य एष ओदनः पच्यते दक्षिणैषा दीयते यज्ञस्यर्ध्या इष्टी वा एतेन यद्यजतेऽथो वा एतेन पूर्त्ती य एष ओदनः पच्यत एष ह वा इष्टापूर्त्ती य एनं पचति ॥ ५ ॥ कण्डिका ५ ॥ पौर्णमासी और अमावस को दक्षिणा के स्थान में ओदन का दान ॥ ( न वै पूर्णमास्यां न अमावास्यां दक्षिणाः दीयन्ते ) न तो पौर्णमासी [ इष्टि ] में और न अमावस्या [ इष्टि ] में दक्षिणायें दी जाती है। ( यः एषः ओदनः पच्यते, एषा दक्षिणा दीयते ) जो यह ओदन [ चावल ] पकाया जाता है यह ही समिध इति शब्देन युक्तया ऋचा ( पराङ् ) परा उत्कर्षे + अञ्चु गतिपूजनयोः- क्विन् । उत्कर्षं प्राप्तः ( चतुः ) चतुर्वारम् ( चतुष्पादः ) चतुष्पादयुक्ताः ( आप्त्यै ) प्राप्तये ( प्रसूत्यै ) प्रेरणायै । उन्नतये ( कर्मण्यम् ) कर्मकुशलम् ॥ ५-( ऋध्यै ) वृद्धये ( इष्टी ) इयाडियाजीकाराणामुपसंख्यानम् ( वा० पा० ७ । १ । ३९ ) इति विभक्तेः ईकारः । इष्टम् । अग्निहोत्रवेदाध्ययनातिथ्यादि-
कण्डिका ६ ॥
२७२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ६ ॥ दक्षिणा दिया जाता है। (यत् यज्ञस्य ऋद्ध्यै इष्टी वै एतेन अथो वै एतेन पूर्ती यजते) क्योंकि वह यज्ञ की बढ़ती के लिये इष्ट [अग्निहोत्र, वेदाध्ययन, आतिथ्य आदि कर्म] को ही इस [ओदन दान] से, और भी इससे पूर्त [बावड़ी, कूंआ, तालाब, देवमन्दिर, अन्नदान आदि कर्म] को प्राप्त होता है। (यः एषः ओदनः पच्यते, एषः ह वै इष्टापूर्त्ती यः एनं पचति) यह जो ओदन [भात] पकाया जाता है, यह ही इष्ट और पूर्त [अग्निहोत्र वेदाध्ययन आदि और बावड़ी देवमन्दिर आदि कर्म का साधन उस यजमान के लिये] है जो इसको पकाता है ॥ ५ ॥ भावार्थः—पौर्णमासी और अमावस्या को दक्षिणा के स्थान में ओदन देने का यहां विशेष नियम विचारणीय है ॥ ५ ॥ कण्डिका ६ ॥ द्वया वै देवा यजमानस्य गृहमागच्छन्ति सोमपा अन्येऽसोमपा अन्ये हुतादोऽन्ये अहुतादोऽन्ये एते वै देवा अहुतादो यद् ब्राह्मणा एतद्देवत्य ऋषयः पुरानीजान एते ह वा एतस्य प्रजायाः पशूनामीशते तेऽस्याप्रीता इषमूर्जमादाया- पक्रामन्ति यदन्वाहार्यमन्वाहरति तानेव तेन प्रीणाति दक्षिणतः सद्भ्यः परि- हर्त्तवा आह दक्षिणावृतेनैव यज्ञेन यजत आहुतिभिरेव देवान् हुतादः प्रीणाति दक्षिणाभिर्मनुष्यदेवांस्तेऽस्मै प्रीता इषमूर्जं नियच्छन्ति ॥ ६ ॥ कण्डिका ६ ॥ यज्ञ में दो प्रकार के देवता आते हैं एक सोम या दूसरे असोमपा, अथवा एक हुताद और दूसरे अहुताद, उनका वर्णन ॥ (द्वयाः वै देवाः यजमानस्य गृहम् आगच्छन्ति अन्ये सोमपाः, अन्ये असोमपाः, अन्ये हुतादः अन्ये अहुतादः) दो प्रकार के ही देव यजमान के घर आते हैं, एक सोमपा [सोमरस पीने वाले] दूसरे असोमपा [सोमरस न पीने वाले], [अथवा] एक हुताद [अग्नि में चढ़े हुये पदार्थ खाने वाले जल वायु सूर्य] और दूसरे अहुताद [अग्नि में न चढ़े हुये पदार्थ अर्थात् शेष हव्य खाने वाले मनुष्य आदि]। (एते वै देवाः अहुतादः यत् ब्राह्मणाः) यह ही देव अहुताद [बचे हुये हव्य खाने वाले] हैं जो ब्राह्मण हैं। (एतद्देवत्यः ऋषयः पुरा अनीजानः) इस [सोम] को देवता जानने कम् (यजने) संगच्छते (पूर्ती) पूर्ववत् ईकारः। पूर्तम्। वापीकूपतडागादि- देवतातयतनऽन्नप्रदानादिकम् (इष्टापूर्ती) पूर्ववत् ईकारः। इष्टं च पूर्तं च इष्टा- पूर्ते। अर्थः पूर्ववत् ॥ ६—(द्वयाः) द्वि—अयट् । द्विप्रकाराः। उभयाः (सोमपाः) सोमपान- शीलाः (हुतादः) हुत + अद भक्षणे—क्विप्। हुतस्य आहुत्या अग्नौ प्रक्षिप्तस्य हव्यस्य भक्षयितारः (अहुतादः) अहुतस्य अग्नौ अप्रक्षिप्तस्य शेषहव्यस्य भक्ष- यितारः (यत्) ये (एतद्देवत्यः) एतद्देवताकाः (ऋषयः) सन्मार्गदर्शकाः (पुरा) पूर्वम् (अनीजानः) अन् + जयतेः—कानच्, एकवचनं बहुवचनस्य ।
कण्डिका ७ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ७ २७३ ॰वाले ऋषियों ने पहिले यज्ञ नहीं किया ( ? ) । ( एते ह वै एतस्य प्रजायाः पशूनाम् ईशते ) यह ही [ ब्रह्मज्ञानी ] इस [ यजमान ] के सन्तान और पशुओं के स्वामी हैं। ( ते अप्रीताः अस्य इषम् ऊर्जम् आदाय अप्क्रामन्ति ) वे अप्रसन्न होकर इसके अन्न और बल को लेकर चल देते हैं। ( यत् अन्वाहार्य्यम् अन्वाहरति तान् एव तेन प्रीणाति ) जब वह अन्वाहार्य [ अमावस में बताये गये पितरों के मासिक श्राद्ध ] को वह अनुकूल होकर खिलाता है, उनको ही उससे वह [ यजमान ] प्रसन्न करता है। ( दक्षिणतः सद्भ्यः परिहर्त्तवै आह ) दक्षिण ओर वर्त्तमान [ असुरों ] को [ अन्वाहार्य्य ] छोड़ देने के लिये वह कहता है ? ( दक्षिणावृतेन एव यज्ञेन यजते ) दक्षिणा से संयुक्त ही यज्ञ से [ उन ब्रह्मज्ञानियों को ] वह पूजता है। ( आहुतिभिः एव हुतादः देवान् प्रीणाति, दक्षिणाभिः मनुष्यदेवान् ) आहुतियों [ अग्नि में चढ़ाये हुये पदार्थों ] से ही हुताद [ अग्नि में चढ़े हुये पदार्थ खाने वाले ] देवों [ जल, वायु, सूर्य ] को प्रसन्न करता है और दक्षिणाओं से मनुष्य देवों [ ब्रह्मज्ञानियों ] को [ प्रसन्न करता है ] । ( ते प्रीताः अस्मै इषम् ऊर्जं नियच्छन्ति ) वे [ दोनों प्रकार के देव ] प्रसन्न होकर इस [ यजमान ] को अन्न और बल देते रहते हैं१ ॥ ६ ॥ भावार्थः—यज्ञ द्वारा जल, वायु और अग्नि शुद्ध होने से शुद्ध अन्न उत्पन्न होता है और ऋत्विज् लोग दक्षिणा पाते हैं। उस सबसे यजमान का अन्न और बल बढ़ता है ॥ ६ ॥ कण्डिका ७ ॥ देवाश्च ह वा असुराश्चास्पर्द्धन्त, ते देवाः प्रजापतिमेवाभ्ययजन्तान्योऽन्य- स्यासन्नसुरा अजुह्वंस्ते देवा एतमोदनमंपश्यंस्तं प्रजापतये भागमनुनिरवपंस्तं भागं पश्यन् प्रजापतिर्देवानुपावर्त्तत ततो देवा अभवन् परासुराः स य एवं विद्वानेतमोदनं पचति भवत्यात्मना परास्याप्रियो भ्रातृव्यो भवति प्रजापतिर्वै देवेभ्यो भागधेयानि व्यकल्पयत् सोऽ२मन्यत आत्मानमन्तरगादिति स एतमोद- नमभक्तमपश्यत्तमात्मने भागन्निरवपत् प्रजापतेर्वा एष भागोऽपरिमितः स्याद- परिमितो हि प्रजापतिः प्रजापतेर्भागोस्यूर्जस्वान् वयस्वानक्षितोऽस्यक्षित्यै त्वा मामेक्षेष्ठाः। अमुत्रामुष्मिल्लोक इह च प्राणापानौ मे पाहि समानव्यानौ मे यज्ञम् अकृतवन्तः ( अप्रीताः ) अप्रसन्नाः ( इषम् ) अन्नम्—निघ० २ । ७ ( ऊर्जम् ) बलम् ( आदाय ) गृहीत्वा ( अपक्रामन्ति ) अपगच्छन्ति ( अन्वा- हार्य्यम् ) अनु व्याप्तौ + आ समन्तात् + हृञ् हरणे--ण्यत् । अमावास्याविहितं पितॄणां मासिकश्राद्धम् । यागदक्षिणाम् ( अन्वाहरति ) अनुकूलतया आहार- यति भोजनं कारयति यजमानः ( दक्षिणतः ) दक्षिणस्यां दिशि ( सद्भ्यः ) श्रेष्ठेभ्यः । वर्त्तमानेभ्यः ( परिहर्तवै ) तुमर्थे सेसेनसेअसेन्० ( पा० ३ । ४ । ९) परि + हृञ् हरणे--तवैप्रत्ययः । परिहर्तुम् ( दक्षिणावृतेन ) दक्षिणया वेष्टितेन संयुक्तेन ( मनुष्यदेवान् ) मनुष्येषु देवान् विदुषः पुरुषान् ( नियच्छन्ति ) नितरां ददति ॥ १. कण्डिका का व्याख्यान अस्पष्ट है । पाठक भूमिका में अर्थ देखें ॥ २. पू. सं.. "सोममन्यत" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥ १९
कण्डिका ७ ॥ देवासुर संग्राम में प्रजापति द्वारा ओदन के विभाग
॰२७४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ७ ॥ पाह्युदानरूपे मे पाह्यूर्गंस्यूर्जं मे धेहि कुर्वंतो मे मा क्षेष्ठाः । ददतो मे मोपदसः प्रजापतिमहन्त्वया समृक्षमृध्यासमिति प्रजापतिमेव समृक्षमृध्नोति य एवं वेद य एव वेद ॥ ७ ॥ कण्डिका ७ ॥ देवासुर संग्राम में प्रजापति द्वारा ओदन के विभाग से देवों की जीत ॥ ( देवा च असुराः च ह वै अस्पर्धन्त ) देव [ इन्द्रियां ] और असुर [ विघ्न ] लड़ने लगे । ( ते देवाः प्रजापतिम् एव अभ्ययजन्त ) उन देवताओं ने प्रजापति [ जीवात्मा वा पेट ] को ही सब ओर से पूजा । ( असुराः अन्योऽन्यस्य आसन् अजुहवुः ) असुरों ने एक दूसरे के मुख में हवन किया । ( ते देवाः एतम् ओदनम् अपश्यन् तं भागं प्रजापतये अनुनिरवपन् ) उन देवों ने इस ओदन [ सींचने वाले अन्न ] को देखा और वह भाग प्रजापति को दे दिया । ( तं भागं पश्यन् प्रजापतिः देवान् उपावर्तत ) उस भाग को देखता हुआ प्रजापति देवताओं के पास वर्तमान हुआ । ( ततः देवाः असुराः परा अभवन् ) उससे देवताओं ने असुर हरा दिये । ( यः एवं विद्वान् एतम् ओदनं पचति सः आत्मना भवति, अस्य अप्रियः भ्रातृव्यः परा भवति ) जो ऐसा विद्वान् इस ओदन [ सींचने वाले अन्न ] को पचाता है वह आत्मबल के साथ होता है, उसका अप्रिय शत्रु हार जाता है । ( प्रजापतिः वै देवेभ्यः भागधेयानि व्यकल्पयत्, सोऽमन्यत, आत्मानम् अन्तः अगात् इति ) प्रजापति ने ही देवताओं को भाग अलग अलग कर दिये, उसने माना और आत्मबल को भीतर पाया । ( सः एतम् ओदनम् अभक्तम् अपश्यत् तं भागम् आत्मने निरवपत् ) उसने इस ओदन को बिना बँटा हुआ [ सम्पूर्ण ] देखा, उस भाग को अपने लिये रख दिया । ( प्रजापतेः वै एषः भागः अपरि- मितः स्यात् अपरिमितः हि प्रजापतिः ) प्रजापति का ही यह भाग परिमाण रहित होवे, क्योंकि प्रजापति परिमाण रहित है । (प्रजापतेः ऊर्जस्वान् वयस्वान् भागः असि, अक्षितः असि, मे अक्षित्यै त्वा मा क्षेष्ठाः ) [ हे ओदन ! ] तू प्रजापति का बलवान् अन्नवान् भाग है, तू अक्षित [अनिष्ट] है, तू मेरे अनाश [सम्पूर्णता] के लिये अपने को मत नष्ट कर । ( अमुत्र अमुष्मिन् लोके इह च मे प्राणापानौ पाहि, मे समानव्यानौ पाहि, मे उदानरूपे पाहि, ऊर्क असि, मे ऊर्जं धेहि, मे कुर्वंतः मो क्षेष्ठाः ) वहां उस लोक में और ७--( देवाः ) इन्द्रियाणि ( असुराः ) देवविरोधिनः । विघ्नाः ( प्रजा- पतिम् ) जीवात्मानम् ( आसन् ) आसिन । मुखे ( ओदनम् ) सेचकम् अन्नम् ( अनुनिरवपन् ) निर्धारितवन्तः । दत्तवन्तः ( उपावर्तत ) उपेत्य वर्तमानोऽभवत् ( परा-अभवन् ) पराजितवन्तः ( असुराः ) असुरान् ( आत्मना ) आत्मबलेन ( पराभवति ) पराजितो वर्तते ( भ्रातृव्यः ) शत्रुः ( व्यकल्पयत् ) पृथक् पृथक् कृतवान् ( सोऽन् म् ) अमृत्तम् ( आत्मानम् ) आत्मबलम् ( अन्तः ) मध्ये ( अगात् ) प्राप्तवान् ( अभक्तम् ) अकृतभागम् ( अपरिमितः ) परिमाणरहितः ( ऊर्जस्वान् ) बलवान् ( वयस्वान् ) अन्नवान्—निघ० २ । ७ ( अक्षितः) अहिंसितः ( अक्षित्यै ) अनाशाय ( त्वा ) आत्मानम् ( मे ) मम । मह्यम् ( मा क्षेष्ठाः ) कि
कण्डिका ८ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० १ । क० ८ ! ! २७५ यहाँ [ दूर और समीप, अथवा उस जन्म और इस जन्म में ] मेरे प्राण और अपान [ भीतर और बाहर जाने वाले श्वास ] की रक्षा कर, मेरे समान और व्यान [ नाभि में घूमने वाले और शरीर में फैलने वाले वायु ] की रक्षा कर, मेरे उदान [ कण्ठस्थ वायु ] और रूप की रक्षा कर, तू बल है मेरे लिये बल दे, मुझ कर्म करने वाले का मत नाश कर ! ( मे ददतः मा उपदसः, अहं त्वया समृक्षं प्रजापतिम् ऋध्यासम् इति ) [ हे ओदन ! ] मुझ दान करते हुये का मत नाश कर, मैं तेरे साथ यथावत् देखने वाले प्रजापति को बढ़ाऊं । ( समृक्षं प्रजापतिम् एव ऋध्नोति यः एवं वेद, यः एवं वेद ) वह यथावत् देखने वाले प्रजापति को ही बढ़ाता है, जो ऐसा जानता है, जो ऐसा जानता है ॥ ७ ॥ भावार्थः-जैसे उदर अन्न खाकर सब इन्द्रियों को रस पहुँचाकर पुष्ट और सुखी करता है, वैसे ही प्रधान पुरुष कर लेकर प्रजा के हित में लगाकर उन्हें पुष्ट और सुखी करे ॥ ७ ॥ कण्डिका ८ ॥ ये वा इह यज्ञैराभूवंस्तेषामेतानि ज्योतींषि यान्यमूनि नक्षत्राणि तन्नक्ष- त्राणां नक्षत्रत्वं यन्न क्षियन्ति दर्शपूर्णमासौ वै यज्ञस्यावसानदर्शौ ये वा अनिष्ट्वा दर्शपूर्णमासाभ्यां सोमेन यजन्ते तेषामेतानि ज्योतींषि यान्यमूनि नक्षत्राणि पतन्तीव तद्यथा ह वा इदमस्यष्टावसानेनेहावसास्यसि नेहावासस्यसीति नोऽनुच्यन्त एवं हैवैतेऽमुष्मान् लोकान् नो नुद्यन्ते त एते प्रच्यवन्ते ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ।। दर्शपूर्णमास यज्ञ के साथ ही सोम यज्ञ करने और यज्ञ करने वालों की उच्च दशा का वर्णन ।। ( ये वै इह यज्ञैः आभूवन् तेषाम् एतानि ज्योतींषि यानि अमूनि नक्षत्राणि ) जो लोग ही यहाँ यज्ञों के साथ सब ओर वर्तमान हुये हैं, उनके यह ज्योति हैं जो वे नक्षत्र [ चलने वाले वा अनश्वर तारागण ] हैं [ अर्थात् तारागणों के समान उनके कार्य प्रकाशमान हैं ] । ( तत् नक्षत्राणां नक्षत्रत्वं यत् न क्षियन्ति ) वह नक्षत्रों का नक्षत्रपन है कि वे नष्ट नहीं होते हैं । ( दर्शपूर्णमासौ वै यज्ञस्य अवसानदर्शौ ) अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञ ही यज्ञ की सीमा दिखाने वाले हैं [ अर्थात् अमावस्या और पूर्णमासी से यज्ञ आरम्भ होकर अमावस्या और पूर्णमासी को पूरे होते हैं ] । ( ये वै दर्शपूर्णमासाभ्याम् अनिष्ट्वा हिंसायाम्—लुङ् । आत्मनेपदम् । मा हिंषीः ( ऊर्कं ) बलम् ( ऊर्जम् ) बलम् ( मा क्षेष्ठाः ) नाशं मा कुरु ( मा उपदसः ) दसु उपक्षये उत्क्षेपे च—लुङ् । नाशं मा कुरु ( समृक्षम् ) स्तुव्रश्चिकृत्यृषिभ्यः कित् ( उ० ३ । ६६ ) ऋषी गतौ दर्शने च—सप्रत्ययः कित् । संगन्तारम् । सन्दर्शकम् ( ऋध्यासम् ) सम्यग्वर्धयासम् ( ऋध्नोति ) वर्धयति ॥ ८ ( आभूवन् ) आं—अभूवन् ( नक्षत्राणि ) अमिनक्षियजि० ( उ० ३ । १०५ ) णक्ष गतौ—अत्रन् । गतिशीलाः । अनश्वराः वा तारागणः ( क्षियन्ति ) नश्यन्ति