जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

राशिशीलाध्यायः ॥२॥ ९ मेषादिराशीनां ह्रस्वादिस्त्रीपुरुषसंज्ञा-दिशा-क्रूरसौम्य- संज्ञा-चरादिसंज्ञाबोधकचक्रम्—

केन्द्रं गतोऽह्नि द्विपदो बलाढ्यः चतुष्पदाः केन्द्रगता रजन्याम् । कीटास्तु सर्वे यदि कण्टकस्थाः सन्धिद्वये वीर्ययुता भवन्ति ॥ १८ ॥ चापापरार्द्धहरिगोमकरादिमेषाः = धनुरपरार्द्ध-सिंह-वृष-मकरपूर्वार्द्ध-मेषाश्चतुष्पदाख्या- श्चतुष्पदसञ्ज्ञकास्तथा मानस्थिताः=माने दशमे स्थितास्तदा च बलयुताः=बलिनो भवन्ति । कन्यान्नृयुग्मघटतौलिशरासनाग्राः=कन्या-मिथुन-कुम्भ-तुला-धनुराद्यभागा नरा नरराशयो द्विपदा द्विपदसञ्ज्ञकास्तथा अमी यदि लग्नान्विताः स्युस्तदा बलाढ्या बलिनो भवन्ति । मृगापरार्द्धान्त्यकुलीरसञ्ज्ञाः=मकरोत्तरार्द्ध-मीन-कर्काः, जलाभिधानाः=जलचरसञ्ज्ञकास्तथा चतुर्थे=चतुर्थभावे बलिनो भवन्ति । वृश्चिकनामधेयो वृश्चिकराशिश्चलाश्रयो जलाश्नयसञ्ज्ञस्तथा स सप्तमस्थानगतो बली स्यात्, सप्तमे भावे वृश्चिको बलवानित्यर्थः । तथाऽऽह वराहः— "कण्टककेन्द्रचतुष्टयसञ्ज्ञाः सप्तमलग्नचतुर्थखभानाम् । तेषु यथाभिहितेषु बलाढ्याः कीटनराम्बुचराः पशवश्च" इति । अथ कालपरत्वेन राशिबलं निरूप्यते—केन्द्रमिति । द्विपदो नरराशिः केन्द्रं=लग्नच- तुर्थसप्तमदशमभावानामन्यतमं गतोऽवस्थितोऽह्नि=दिने बलाढ्यो भवति । केन्द्रवर्ती नररा- शिर्दिने बलीत्यर्थः । चतुष्पदाः = चतुष्पदसञ्ज्ञकराशयः केन्द्रगता रजन्यां = रात्रौ बलि- न इति । कीटास्तु सर्वे = सकलाः कीटा जलचराः ( अत्र कीटशब्देन न केवलं वृश्चिकस्य ग्रहणं किन्तु सर्वे जलचरा गृह्यन्ते ) यदि कण्टकस्थाः केन्द्रगताः स्युस्तदा सन्धिद्वये दिन- रात्र्योः सन्धियुगले ( सन्ध्याद्वितये ) वीर्ययुता बलिनो भवन्ति । तथोक्तं च स्वल्पजा- तके—"सन्ध्याधुरात्रिवलिनः कीटा नृचतुष्पदाश्चैवम्” इति । एतद्राशिबलाबलत्वं जन्मनि प्रश्ने च सम्यग्विवेचनीयमिति ॥ १६-१८ ॥ धनुका परार्ध, सिंह, वृष, मकरका पूर्वार्द्ध और मेष ये चतुष्पद हैं और ये दशम भावमें बली होते हैं। कन्या, मिथुन, कुम्भ, तुला, धनुका पूर्वार्द्ध ये नर राशि हैं और ये लग्नमें बली होते हैं ॥ १६ ॥ मकर का परार्ध, मीन और कर्क जलचर हैं और चौथेमें बली होते हैं। वृश्चिक जलाशय है, वह सप्तम स्थानमें प्राप्त होनेपर बली होता है ॥ १७ ॥ द्विपद ( नर ) केन्द्रमें प्राप्त होकर दिनमें बली होते हैं । चतुष्पद, केन्द्रमें जानेपर रात्रिमें बली होते हैं । सभी कीट ( जलचर ) केन्द्रमें प्राप्त होकर दोनों सन्ध्या-( सुबह और शाम ) में बली होते हैं ॥ १८ ॥ अथ राशीनां धातु-मूल जीवसञ्ज्ञाः । धातुमूलं जीवमित्याहुराया मेषादीनामोजयुग्मे तथैव ॥ स्वर्णाद्धात्वादिमृत्तिकान्तं तृणान्तं वृक्षात्तन्मूलं जीवकूटः स जीवः ॥ १६ ॥ अथ राशीनां धात्वादिविशेषसञ्ज्ञां कथयति—धातुरिति । मेषादीनां द्वादश- राशीनां क्रमात् धातुः, मूलं, जीव इति सञ्ज्ञामार्या विद्वांस आहुः । यथा मेषो धातुसञ्ज्ञो वृषो मूलसञ्ज्ञो मिथुनं जीवसञ्ज्ञम् , एवं मेष-कर्क-तुला-मकरा धातुसंज्ञाः । वृष-सिंह- वृश्चिक-कुम्भा मूलसञ्ज्ञाः । मिथुन-कन्या-धनुर्मीना जीवसञ्ज्ञा भवन्ति । ओजयुग्मे तथैव । तथैव = तेनैव विधिना मेषादीनामोजयुग्मे सञ्ज्ञे भवतः । मेष ओजो वृषः समः । एवं मेष-मिथुन-सिंह-तुला-धनुः-कुम्भा ओजराशयः ( विषमाः ) । वृष- कर्क-कन्या-वृश्चिक-मकर-मीनाः समराशयः । अथ यदुक्तं धातुर्मूलं जीव इति तत्र को धातुः, किं मूलं, कथ जीव इति सन्देहे आह—स्वर्णाद्धातुरित्यादि । स्वर्णान्मृत्तिकान्तं = मृत्तिकापर्यन्तो धातुः । वृक्षात्तृणान्तं मूलं ज्ञेयम् । जीवकूटो जीवानां प्राणिनां

राशिशीलाध्यायः ॥ १ ॥ ११ कूटा राशिः ( प्राणिमात्रम् ) "स्यान्निकायः पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम्" इत्यमरः, स जीवो ज्ञेय इति । प्रयोजनं च-सूतिकागारे प्रश्ने च द्रव्यादिज्ञानम् ॥ १९ ॥ विद्वान् लोग मेषादि राशियों की धातु, मूल और जीव संज्ञा कहते हैं, (जैसे १।४।७। १० धातु २।५।८।११ मूल और ३।६।९।१२ जीव हैं) एवं विषम और सम संज्ञा कहे हैं । सोना से मिट्टी तक धातु । वृक्ष से तृण तक मूल । प्राणीमात्र जीव हैं ॥ १९ ॥ अथ मेषादीनां विप्रत्वादिनिरूपणम् । मीनालिवृषभा विप्राश्चापाजहरयो नृपाः । कुम्भयुग्मतुला वैश्याः शूद्राः स्त्रीमृगकर्कटाः ॥ २० ॥ मीनालिवृषभाः=मीनवृश्चिकवृषराशयः, विप्राः = ब्राह्मणवर्णाः । चापाजहरयः = धनु- मेषसिंहाः, नृपाः = क्षत्रियाः । कुम्भयुग्मतुला वैश्याः स्त्रीमृगकर्कटाः=कन्यामकरकर्काः शूद्राः=शूद्रवर्णा भवन्ति । प्रयोजनं च-चौरादेवर्णज्ञानम्, विवाहादौ च वधूवरयोर्वर्णज्ञानम् । Notes-अत्र प्रकृतग्रन्थे वर्णपाठे भेदः । द्रष्टव्यं रामाचार्योक्तम्— द्विजाः झषालिकर्कटास्ततो नृपा विशोऽङ्घ्रिजाः । वरस्य वर्णतोऽधिका वधूर्न शस्यते बुधैः । इति ॥ २० ॥

-like shape at the bottom: It's a u-matra: क्षु! Wait, does it have a half-k before it? Look at line 37: "वृश्चिकस्य तु तिक्षुलोहादिकम्" or "तिक्ष्क्षुलोहादिकम्"? Look at the space between त and the next letter: Wait, in line 37: तु ति then... wait! Is that a half-k? No, it's त् ? Wait, could it be "तिक्त"? No, there is 'लोहादिकम्' right after! Wait, let's look at the transliteration of this verse in Jataka Parijata: वस्त्राद्यं शालिमुख्यं वनफलनिचयः कन्दली मुख्यधान्यं त्वक्सारं मुद्गपूर्वं तिलवसनमुखं तिक्ष्क्षुलोहादिकं च । Wait, some editions print "तिक्षुलोहादिकं" or "तीक्ष्णलोहादिकं" or "तिक्ताम्ललोहादिकं"? Wait, sugarcane is "इक्षु". "तिक्ष्क्षु"? Wait! Could it be "तिक्षुलोहादिकं"? Let's look at the characters: ति - क्षु - लो - हा - दि - कं Wait, is there a क् before क्षु? Let's look at the thickness: In line 27: between '

राशिशीलाध्यायः ॥१॥ १३ मेषादि बारह राशि के द्रव्य क्रमसे-१ वस्त्र और धान्य । २ वन्यफल । ३ हरिणविशेष ४ उत्तम अन्न । ५ जिसके त्वचा में बल हो । ६ मूंग आदि । ७ तिल वस्त्र आदि । ८ ईख, और लोहा आदि । ९ शस्र और घोड़ा । १० सुवर्णादि । ११ जलमें होने वाले फूल । १२ समस्त जलमें होने वाली चीजें हैं ॥ २४ ॥ अथ राशिस्वामिनिरूपणम् । धराजशुक्रज्ञशशीनसौम्यसितारजी वार्क जमन्दजीवाः । क्रमेण मेषादिषु राशिनाथस्तदंशपाश्चेति वदन्ति सन्तः ॥ २५ ॥ धराज-शुक्र-ज्ञ-शशी-न-सौम्य-सितार-जीबार्कज-मन्द-जीवाः क्रमेण मेषादिषु राशिनाथाः भवन्ति । यथा धराजो मङ्गलो मेषस्य । शुक्नो वृषस्य । ज्ञो बुधो मिथुनस्य । शशी = चन्द्रः कर्कस्य । इनः=सूर्यः सिंहस्य । सौम्यो बुधः कन्यायाः । सितः = शुक्रस्तुलायाः । आरो मङ्गलो वृश्चिकस्य । जीवो वृहस्पतिर्धनुषः । अर्कजः=शनिः मकरस्य । मन्दः शनिः कुम्भस्य । जीवो गुरुमीनस्याधिपतिरिति । तदंशपाश्च=अमी राशि- स्वामिनस्तदंशपास्तेषां राशीनां येंडशाः = नवांशास्तेषामधिपश्व, राशीशा एव नवांशाधिपा अपि भवन्ति, इन सन्तो मनीषिणो वदन्ति । अत्र सूर्याचन्द्रमसावेकैकराश्यधिपावन्ये ग्रहा द्विराशिपा इत्यत्र वृद्धानां वचनम्— “कण्ठीरवं विक्रमिणं विलोक्य स्वीयं पदं तत्र चकार सूर्यः । मैत्र्या तदासन्नतया कुलीरे निजं बबन्धालयमेणलक्ष्मा ॥ अन्ये ग्रहा गृहयियाचिषया क्रमेण शीतांशूतीग्ममहसोः सदनं समीयुः । प्राप्तक्रमेण ददतुर्भबनानि तौ तु ताराग्रहा द्विभवनास्तत एव जाताः” ॥ २५ ॥ मेषादि राशियोंके स्वामी कहते हैं—मेषका मंगल । वृषका शुक्र । मिथुनका बुध । कर्कका चन्द्रमा । सिंहका सूर्य । कन्याका बुध । तुलाका शुक्र । वृश्चिकका मंगल । धनु का बृहस्पति । मकरका शनि । कुम्भका शनैश्चर और मीनका बृहस्पति हैं ॥ २५ ॥ मेषादिराशीशचक्रम् ।

अथ सूर्यादीनां त्रिकोणराश्यादिवर्णनम् । मूलत्रिकोणा हरितावुरुक्रिया वधूथनुस्तौलिघटा दिवाकरात् । सितासिताक्कार्किरसां नखांशकास्त्रिकोणमादौ परतः स्वमन्दिरम् ॥ २६ ॥ वृषादिभागत्रयमुच्चमिन्दोर्मूलत्रिकोणं परतस्तु सर्वम् ॥ मेषादिगा द्वादशभागसंज्ञाः कुजस्य कोणं परतः स्वभं स्यात् ॥ २७ ॥ कन्याऽर्द्धमुच्चं, शशिनस्य कोणं दशांशकाः, स्वर्चफलं शरांशाः । कुम्भस्त्रिकोणं, फणिनायकस्य तुङ्गं नृयुग्मं, रमणी गृहं स्यात् ॥ २८ ॥ सूर्यादीनां मूलत्रिकोणराशय उच्यन्ते । हरितावुरुक्रियावधूथनुस्तौलिघटाः, दिवाकरात्=सूर्यादेः, मूलत्रिकोणानि भवन्ति । यथा सूर्यस्य हरिः=सिंहो मूलत्रिकोण- संज्ञः । चन्द्रस्य तावुरुर्वृषः । कुजस्य क्रियः = मेषः । बुधस्य वधूः = कन्या । गुरोर्धनुः । शुक्रस्य तौली=तुला । शनैश्चरस्य घटः=कुम्भो मूलत्रिकोणसंज्ञो भवति । तथाऽऽह वराहः— “सिंहो वृषः प्रथमषष्ठहयाङ्गतौलिकुम्भास्त्रिकोणभवनानि भवन्ति सूर्यात्” इति । अथ सूर्यस्य सिंहः स्वगृहं तदेव मूलत्रिकोणमुक्तम्, किमित्युच्यते-सितासिताकार्गि- २ जा०

१४ सटीकजातकपारिजाते- रसां=शुक्रशनिसूर्य्यगुरूणामादौ=प्रथमे, नखांशकाः = विंशतिरंशास्त्रिकोणं=मूलत्रिकोणं, पर- तः = विंशतेरूर्ध्वं त्रिंशदंशपर्य्यन्तं स्वमन्दिरमिति । इदमुक्तं भवति—शुक्रशनिरविगुरूणां क्रमेण तुल-कुम्भ-सिंह-धनूराशिषु पूर्वं नखांशाः २० मूलत्रिकोणानि । ततः परं स्वस्व- गृहमिति । अथ चन्द्र-कुज-बुध-राहूणां मूलत्रिकोणादि कथयति । वृषादिभागत्रयं=वृष- राशौ प्रथममंशत्रयमिन्दोश्चन्द्रस्योच्चसंज्ञकं परतः सर्वमवशिष्टं (वृषस्य २७ भागाः) चन्द्रस्य मूलत्रिकोणं भवति । अथ कुजस्य मेषादिगाः=मेषराशेरादिमा द्वादशभागसंज्ञाः = द्वादशांशाः, कोणं = मूलत्रिकोणं, परतोऽष्टादशप्रमाणा अंशाः तस्य स्वभं=स्वगेहं स्यादिति । अथ बुधस्य । कन्यार्द्धं = कन्याराशेरर्द्धं (पञ्चदशभागाः ) शशिरजस्य = बुधस्योच्चं ततो दशांशकाः = पञ्चदशमारभ्य पञ्चविंशतिं यावत्कोणं, ततः शरांशाः = पञ्चविंशतिमारभ्य त्रिंशयावत्स्वर्क्षफलं स्वराशिफलं (स्वगेहमित्यर्थः) च भवति । अथ राहोः । फणिनाय- कस्य = राहोः, कुम्भः=सकलः कुम्भराशिस्त्रिकोणं, नृयुग्मं = मिथुनं, तुङ्गम्=उच्चं, रमणी= कन्या, गृहं स्यात् । तथोक्तं प्रश्नभैरवे राहुकेतुगृहे— “अङ्गीकृतं सौम्यगृहं सुहृत्त्वात्कन्याह्वयं तच्च विधुन्तुदेन । तत्सप्तमं यत् शिखिना गृहीतं मीनाह्वयं चेति बुधा वदन्ति ॥ एवमुक्ते अपि—“स्यात्सिंहिकायतनस्य तुङ्गं नृयुग्मसंज्ञं बुधदैवतञ्च । पुच्छस्य केतोर्गदितं न तुङ्गं तत्कार्मुकाख्यं गुरुदैवतञ्च ॥ इति ॥२६-२८॥ सूर्यादि ग्रहोंके मूलत्रिकोण क्रमसे सिंह, वृष, मेष, कन्या, धनु, तुला और कुम्भ हैं। शुक्र, शनि, सूर्य और बृहस्पतिके राशियोंमें २० अंश तक मूलत्रिकोण, बाद २१ वें अंश- से ३० अंश तक उनकी वे स्वगेह राशि हैं । वृषका तीन अंश चन्द्रमाका उच्च है इसके बाद मूलत्रिकोण है । मङ्गलका मेष राशिके १२ अंश पर्य्यन्त मूलत्रिकोण है, बाद स्वगृह है । कन्याका आधा १५ अंश बुध का उच्च है, बाद १० अंश मूलत्रिकोण है, फिर ५ अंश स्वगृह है । राहुका मूलत्रिकोण कुम्भ है, मिथुन उच्च है और कन्या स्वगृह है ॥२६-२८॥ सूर्यादिमूलत्रिकोणबोधकचक्रम्—

अथ सूर्यादीनामुच्चनीचराशिनिरूपणपूर्वकमत्युच्चनीचभागनिरूपणम् । मेषो वृषो मकरषष्ठकुलीरमीनाः तौली च तुङ्गभवनानि तदस्तनीचाः ॥ नित्याङ्गनाहरिमयामनुसारिनीरसङ्ख्या दिवाकरमुखादतितुङ्गभागाः ॥ २६ ॥ अथानेन सूर्यादीनामुच्चराशय उच्यन्ते । दिवाकरमुखात् = सूर्यादेः, मेषो वृषो मकर- षष्ठकुलीरमीनास्तौली च तुङ्गभवनानि भवन्ति । यथा सूर्यस्य मेषः । चन्द्रस्य वृषः । भौमस्य मकरः । बुधस्य षष्ठः = कन्या । गुरोः कुलीरः = कर्कः । शुक्रस्य मीनः । शने- स्तौली = तुला चैते तुङ्गभवनानि = उच्चराशयो भवन्ति । तदस्तनीचाः । उच्चानि यानि तेषां सप्तमभवनानि (तुला-वृश्चिक-कर्क-मीन-मकर-कन्या-मेषाः) सूर्यादीनां नीच- संज्ञानि । अथात्र क्रमपठितो राशिः सकल उच्चनीचसंज्ञ उत केचिदंशास्तस्येति सन्देहे आह—नित्याङ्गनाहरिमयानुसारिनीरसंख्या अतितुङ्गभागाः, इति । अत्र— “क-ट-प-य-वर्गैर्भवेरिह पिण्डान्त्यैरक्षरैरङ्काः । न-ञि-च शून्यं ज्ञेयं तथा स्वरे केवले कथितम्” ॥

ग्नं (र) 3: हो (भ) Sragdhara: म्रभ्नैर्यत्त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् (21 syllables, pauses at 7, 7, 7). Let's check 7-7-7: 1-7: लग्नं होरा दृकाणं (7) 8-14: स्वरनवदशक (wait, स्वर-नव-द-श-क = 6? द्वादशांशाः = 4? स्वर (2) नव (2) दशक (3) = 7!) 15-21: द्वादशांशाः कलांशाः (7!) Line 25: त्रिंशत्षष्ट्यंशकाख्या व्यथदुरितचयश्रीकरा मानवानाम् ॥ (21 syllables!) 1-7: त्रिंशत्षष्ट्यंशकाख्या (7) 8-14: व्यथदुरितचय (7) 15-21: श्रीकरा मानवानाम् (7) Beautiful! It is perfectly Sragdhara!

Now let's check lines 26-27: Line 26: "होरा राश्यर्धमोजे दिनकरशशिनोरिन्दुमार्त्तण्डहोरे (२)" Meter: हो-रा-रा-श्यर्ध-मो-जे (7) दि-न-क-र-श-शि-नो

करालेन्दुमुखाः प्रवीणः कालाग्निदण्डायुधनिर्मलाख्याः । शुभाकरोऽशोभनशीतलांशौ सुधापयोधिभ्रमणेन्दुरेखाः ॥ ४३ ॥" YES! It is: "दंष्ट्राकरालेन्दुमुखाः प्रवीणः कालाग्निदण्डायुधनिर्मलाख्याः ।" That is the EXACT canonical text of Jataka Parijata 1.43! Let's verify the amshas: 46: damshtra-karala (दंष्ट्राकराल) 47: indumukha (इन्दुमुख) 48: pravina (प्रवीण) 49: kalagni (कालाग्नि) 50: dandayudha (दण्डायुध) 51: nirmala (निर्मला) 52: shubhakara (शुभाकर) 53: ashobhana (अशोभन) 54: shitala (शीतला) 55: sudha (सुधा) 56: payodhi (पयोधि) 57: bhramana (भ्रमण) 58: indurekha (इन्दुरेखा) 59 and 60 follow in the next verse. And look at the printed text in line 14: "दंष्ट्राकरालेन्दुमुखाः प्रवीणः कालाग्निदण्डायु

राशिशीलाध्यायः ॥१॥ १७ द्वितीयो धनुषः, एवं सप्त वृषान्ता ज्ञेयाः । स्पष्टार्थं सप्तमांशचक्रं विलोक्यम् । ५ अथ नवांशाः । राशेर्नवमो भागो नवांशो नखलिप्ताधिकांशत्रयात्मकः ३°२०′ तेषां प्रतिराशि नव खण्डानि भवन्ति । तज्ज्ञानविधिमाह-चापाजसिंहराशीनां = धनुर्मेषसिंह- राशीनां नवांशास्तुम्बुरादयः=मेषादयो भवन्ति । उक्तराशित्रये प्रथमो मेषस्य, द्वितीयो वृष- स्य, तृतीयो मिथुनस्यैवं धनुरन्ता नव ज्ञेयाः । तेषामधिपाश्च नवांशेशा उच्यन्ते । वृष- कन्यामृगाणां च, मृगाद्यांः=मकराद्या नव नवांशाः कीर्तिताः । नृयुक्तूलाघटानां च=मिथुन- तुलाकुम्भानां, तुलाद्यांशांशकाः = नवांशा नव ज्ञेयाः । कर्किवृश्चिकमीनानां कर्कटाद्याः = कर्काद्या नवांशका भवन्तीति नवांशचक्रं विलोक्यम् । अथ वर्गोत्तमाः । चरे = चरराशौ ( मेष-कर्क-तुला-मकरराशौ ) आद्यंशकः = प्रथम- नवांशो ३।२०′ वर्गोत्तमः = वर्गोत्तमसञ्ज्ञ इति स्मृतः । स्थिरे = ( वृष-सिंह-वृश्चिक- कुम्भराशौ ) मध्यनवांशकः = पञ्चमो नवांशो ( १३°२०′ तः १६°४०′ पर्यन्तम् ) वर्गो- त्तमः । द्विस्वभावे ( मिथुन-कन्या-धनु-मीने ) अन्त्यांशकः = नवमो नवांशो ( २६° ४०′ तः ३०° पर्यन्तम् ) वर्गोत्तम इति । तथोक्तं मिहिरेण— “वर्गोत्तमाश्चरगृहादिषु पूर्वमध्यपर्यन्ततः शुभफला नवभागसञ्ज्ञा” इति ॥ ६ अथ दशमांशाः । राशेर्दशमभागा अंशत्रयात्मकाः ३°। ते प्रतिराशि दश भवन्ति । ते च, ओजे=विषमराशौ लग्नादिदशमांशेशाः=राश्यादिका दशमांशपतयो भवन्ति । युग्मे= समराशौ, शुभादिकाः = प्रकृतराशेः शुभादिकाः, शुभो नवमस्तदादिका ज्ञेया इति । तथोक्तं पाराशर्याम् – “दिगंशया ततश्चौजे युग्मे तन्नवमाद्भवेत्” ॥ स्पष्टार्थं दशमांशचक्रं विलोक्यम् । ७ अथ द्वादशांशाः । राशेर्द्वादशभागाः सार्द्धद्वयांशात्मकाः २।३०′ प्रतिराशि द्वादश भवन्ति । ते तत्तद्राशिवशानुगाः = विचारणीयराशिमारभ्य द्वादशसङ्ख्या द्वादशांशाधिपतयो भवन्ति । मेषे मेषमारभ्य मीनान्ता एवं सर्वत्र ज्ञेयाः इति । स्पष्टार्थं द्वादशांशचक्रं विलोक्यम् । ८ अथ षोडशांशाः । एकस्मिन् राशौ षोडश षोडशांशा भवन्ति । प्रतिखण्डमेकोंऽशः सार्द्धद्विपञ्चाशत्कलासहितो ( १।५२′।३०″ ) भवति । ओज=विषमराशौ, कलांशाः = षोड- शांशाश्चेतदा विरञ्चिशौरीशदिवाकराश्च = ब्रह्मविष्णुशिवसूर्यास्तदीशा भवन्ति । युग्मे विस- मे = समराशौ विलोमतः = व्यत्यासेन, भास्कराद्याः = सूर्यशिवविष्णुब्रह्माणः षोडशभागना- थाः=षोडशांशेशा भवन्तीति । षोडशांशाः कथं गणनीया इति चेत् “चरे मेषात् स्थिरे सिंहाद् द्वितनौ धनुषः सदा । गणनीयाः षोडशांशा” इति चिन्त्यम् । स्पष्टार्थं चक्रं विलोक्यम् । ६ अथ त्रिंशांशाः । प्रतिराशि पञ्च त्रिंशांशा भवन्ति । ते त्वोजे = विषमे राशौ, समीरपवनाष्टकशैलबाणाः, आराकिजीवशशिनन्दनशुक्रभागा भवन्ति । यथा प्रथमं समी- राः = पञ्चारस्य = भौमस्य । ततः परं पवनाः=पञ्चार्कैः = शनैश्चरस्य । ततः परम् अष्टकाः= अष्टौ, जीवस्य = गुरोः । ततः परं शैलाः = सप्त, शशिनन्दनस्य = बुधस्य । ततः परं बा- णाः = पञ्च, शुक्रस्य, भागाः = अंशाः ( त्रिंशांशाः ) भवन्ति । युग्मे = समराशौ, समीर- गिरिपन्नगपञ्चबाणाः = पञ्च-सप्ताष्ट-पञ्च-पञ्चभागाः, क्रमेण सितविदार्यशनिक्षमाजाः=शुक्र- बुध-गुरु-शनि-भौमानां त्रिंशांशका भवन्तीति । तथोक्तं वराहेण— “कुजरविजगुरुज्ञशुक्रभागाः पवनसमीरणकौर्पिजूकलेयाः । अयुजि, युजि तु मे विपर्ययस्थाः” इति । १० अथ षष्ट्यंशाः । एकस्मिन् राशौ षष्ठिमताः, प्रतिखण्डं त्रिंशत्कलाश्च भवन्ति ।

: Wait, in L44, does the first letter have a loop at the top? Look at the very top left: there is NO loop at top left! Wait, look at 'म' in 'मुख्य' : 'म' in 'मुख्य': horizontal bar, left leg down, loop at bottom, horizontal to right, vertical down. Now look at the first letter of L44: It has: horizontal bar, left leg down, loop at bottom, horizontal to right, vertical down, and at the bottom of vertical stem, a 'ु' or 'ृ'! Wait, but look at the second letter: Is it 'दु'? Wait, the second letter has a loop at the bottom? Wait, could it be 'सुहृद्' or 'सुधी'? Wait, let's search the list of 60 Shashtiamshas in Saravali / Jataka Parijata / Prashna Marga: Standard Parashari 60 Shashtiamshas (odd signs): 1 Ghora 2 Rakshasa 3 Deva 4 Kubera 5 Yaksha 6 Kinnara 7 Bhrashta 8 Kulaghna 9 Garala 10 Vahni (Agni) 11 Maya 12 Purishaka (Yama) 13 Varuna 14 Indra 15 Kala 16 Sarpa 17 Amrita 18 Indu (Chandra)

राशिशीलाध्यायः ॥ १॥ १६ ५४ निर्मल, ५५ शुभाकर, ५६ अशोभन, ५७ शीतल, ५८ सुधासमुद्र, ५९ भ्रमण, और ६० इन्दुरेखा । यहां शुभ और अशुभ नाम के अनुकूल ही जानना चाहिये । शुभषष्ट्यंशमें ग्रह शुभ एवं अशुभ में अशुभ कारक होते हैं ॥ ३८-४३ ॥ होराचक्रमिदम्—

२० सटीकजातकपारिजाते- नवांशचक्रमिदम्-

राशिशीलाध्यायः ॥१॥ २१ द्वादशांशचक्रमिदम्—

२२ सटीकजातपारिजाते- षोडशांशचक्रम्-

राशिरीलाध्यायः ॥ १ ॥ २३ १० षष्ट्यंशचक्रम् ।

२४ सटीकजातकपारिजाते- ६ त्रिंशांशचक्रम् ।

अथ दशवर्गजाताः संज्ञाविशेषाः । मूलत्रिकोणस्वगृहोच्चभागवर्गोत्तमानां दशवर्गजानाम् ॥ संयोगजातोत्तमनामपूर्वा वैशेषिकांशा इति ते वदन्ति ॥ ४४ ॥ उत्तमं तु त्रिवर्गैक्यं चातुर्वर्गन्तु गोपुरम् । वर्गपञ्चकसंयोगं सिंहासनमिहोच्यते ॥ ४५ ॥ वर्गद्वयं पारिजातं षष्णां पारावतांशकः । सप्तमं देवलोकः स्यादष्टमं च तथा भवेत् ॥ ४६ ॥ ऐरावतं तु नवकं फलं तेषां पृथक् पृथक् ॥ ३ ॥ अत्र दशवर्गवशाज्जाताः काश्चित् विशेषसंज्ञा उच्यन्ते । दशवर्गजानां = दशवर्गातः समुत्पन्नानां स्वस्वमूलत्रिकोणस्वगृहोच्चभागवर्गोत्तमानां ( पूर्वोक्तानां ) च संयोगजातोत्तम- नामपूर्वाः = वर्गाणामैक्येनोत्पन्ना उत्तमनामपूर्वाः = उत्तमाद्या वैशेषिकांशास्ते विशेषयोगाः भवन्तीति विद्वांसो वदन्ति । अथ के ते विशिष्टसंज्ञा योगाः कथं चोत्पद्यन्ते तत्राह— उत्तममिति । त्रिवर्गैक्यं = त्रयाणां स्ववर्गाणामैक्ये ( दशवर्गेषु चेत् त्रयः स्ववर्गा भवन्ति तदा ) उत्तमं १ । चातुर्वर्गं तु गोपुरसंज्ञम् २ । वर्गपञ्चकसंयोगम् इह सिंहासनमुच्यते ३ । वर्गद्वयं पारिजातम् ४ । षष्णां वर्गाणामैक्ये पारावतांशकः ५ । सप्तमं = सप्तवर्गाणामैक्यं देवलोकः ६ । अष्टमं चाष्टवर्गैक्यमपि तथा = देवलोक एव भवेत् । नवमं = नववर्गैक्यं ऐराव- तम् ७ । दशैक्यं = ( दशवर्गे स्वकीया एव यदि सर्वे वर्गाः स्युस्तदा ) वैशेषिकांशो भवति ८ । तथोक्तं ग्रन्थान्तरे— "द्विवर्गैक्ये परिजातयोगस्तज्नो धनी भवेत् । त्रिवर्गैक्य उत्तमं श्रीश्चतुर्वर्गेस्तु गोपुरः ॥ सिंहासनः पञ्चवर्गे योगस्तज्नो नृपो भवेत् । षड्वर्गैक्ये पारावतयोगोऽत्र शास्त्रविच्चरः ॥ सप्ताष्टैक्ये देवलोकयोगस्तज्नः सुढो नृपः । नववर्गैक्य ऐरावतयोगोऽत्र सार्वभौमकः ॥ दशवर्गैक्ये वैशिशिको योगोऽस्मिन्बुद्धिमाञ्चरः । इति ॥ अत्र पराशरमतेन भेदो दृश्यते । तद्वचनञ्च— "पारिजातं भवेद्द्वाभ्यामुत्तमं त्रिभिरुच्यते । चतुर्भिर्गोपुराख्यं स्याच्छरैः सिंहासनं तथा ॥ पारावतं भवेत्षड्भिर्देवलोकं च सप्तभिः । वसुभिर्ब्रह्मलोकाख्यं नवभिः शक्रवाहनम् ॥ दिग्भिः श्रीधामयोगः स्यादिति" ।

राशिशीलाध्यायः ॥१॥ २५ अथ कस्यचिन्मते “दिग्वर्गैक्ये वैशेषिकः” तथा कस्यचिन्मते “दिग्भिः श्रीधामयोगः” इति दृश्यते । परञ्च दिग्वर्गैक्यं तदैव भवितुमर्हति यदि सर्वेषां होरात्रिशांशकाश्च भवेयुरन्यथा दिग्वर्गैक्यमाकाशपुष्पवदसम्भवमित्यतोऽवगम्यते यन्मते दिग्वर्गैक्यं सम्भावि तन्मते सर्वेषां होरात्रिशांशकाश्चावश्यमेव सम्भाव्यन्त इति विवेचनीयं महात्मभिः । तेषां विशेषयोगानां फलं पृथक् पृथक् यथावसरं वक्ष्य इति शेषः ॥ ४४-४६ १/२ ॥ अथ पारिजातादिदशवर्गसंज्ञाचक्रम् ।

२६ सटीकजातकपारिजाते- व्यापारमेषूरणमध्यमानं ज्ञानं च राजास्पद्कर्मसंज्ञाः । एकादशोपान्त्यभवायलाभा रिःफव्ययद्वादशकान्त्यभाति ॥ ५२ ॥ अथेदानीं लग्नादिद्वादशभावानां नामान्युच्यन्ते-कल्पेति । कल्पादीनि सप्त लग्नस्य नामानि । वागादीनि षट् धनभावस्य । दुश्चिक्यादीनि षट् तृतीयभवनस्य । पातालादीनि द्वादश चतुर्थभावस्य । धीमुखानि षट् पञ्चमभावस्य । रोगादीनि सप्त षष्ठभावस्य । जामि- त्रादीनि अष्टौ सप्तमभावस्य । रन्ध्रादीनि षडष्टमभावस्य । धर्मादीनि षट् नवमभावस्य । व्यापारमुखानि अष्टौ दशमभावस्य । एकादशादीनि पञ्चैकादशभावस्य । रिःफादीनि चत्वारि द्वादशभावस्य नामान्यार्या वदन्ति ॥ ४९-५२ ॥ तनु भावके-कल्प, उदय, आद्य, तनु, जन्म, विलग्न और होरा नाम हैं। धन भावके-वाक्, अर्थ, भुक्ति, नयन, स्व और कुटुम्ब नाम हैं। तृतीयके-दुश्चिक्य, विक्रम, सहोदर, वीर्य, धैर्य और कर्ण नाम हैं। चतुर्थ भावके-पाताल, बुद्धि, हिबुक, क्षिति, मातृ, विद्या, यान, गेह, सुख, बन्धु और चतुष्टय नाम हैं। पञ्चम भावके-धी, देव, राज, पितृ, नन्दन और पञ्चक नाम हैं। छठें भावके-रोग, अङ्ग, शस्त्र, भय, षड, रिपु और क्षत नाम हैं। सप्तमके-जामित्र, काम, गमन, कलत्र, सम्पत्, द्यून, अस्त और सप्तम नाम हैं। अष्टमके-रन्ध्र, आयु, अष्ट, रण, मृत्यु और विनाश नाम हैं। नवमके-धर्म, गुरु, शुभ, तप, नव और भाग्य नाम हैं। दशम भावके-व्यापार, मेषूरण, ज्ञान, राज, आस्पद और कर्म नाम हैं। ग्यारहवें भावके-एकादश, उपान्त्य, भव, आय और लाभ नाम हैं। बारहवें भावके-रिष्फ, व्यय, द्वादश और अन्त्य नाम हैं ॥ ४९-५२ ॥ अथ भावानां केन्द्रादिसंज्ञाः । मेषूरणोदयकलत्ररसातलानि स्युः केन्द्रकण्टकचतुष्टयसंज्ञितानि । लग्नात्रिकोणभवनं नवपञ्चमं च स्यात्त्रित्रिकोणमुदयान्नवमं वदन्ति ॥ ५३ ॥ तनुसुखसदनाज्ञा राशयः केन्द्रसंज्ञाः पणफरभवनानि स्वायपुत्राष्टमानि । व्ययरिपुगुरुदुश्चिक्यानि चापोक्लिमानि प्रभवति चतुरस्रं मृत्युबन्धुद्वयं च ॥५४॥ दुश्चिक्यायारिमनान्युपचयभवनान्यहुरार्य्यमुख्याः शेषाः पीडर्त्तसंज्ञा नवधनजलधीकामरण्ध्रान्त्यहोराः ॥ एते भावास्तदीशन्दुजसितगुरुभिः संयुता वीक्षिता वा नान्यैर्युक्ता न दृष्टा यदि शुभफलदा जन्मतः पृच्छतो वा ॥ ५५ ॥ अथेदानीं भावानां केन्द्रादिविशिष्टसंज्ञा उच्यन्ते—मेषूरणेति । मेषूरणोदयकलत्ररसा- तलानि = दशम-लग्न-सप्तम-चतुर्थभवनानि, केन्द्र-कण्टक-चतुष्टयसंज्ञितानि भवन्ति । तथोक्तं सारावल्याम्— “होरास्तदशजलानां चतुष्टयं कण्टकं केन्द्रम् । नामानि" इति । अत्र त्रिकोणम् । लग्नात् नवपञ्चमं च त्रिकोणभवनमिति । त्रिकोणशब्देन नवम- पञ्चमौ गृह्येते । त्रित्रिकोणमिति । उदयाल्लग्नात् नवमं त्रित्रिकोणं स्यादिति वदन्ति विद्वांसः । तथोक्तं सारावल्याम्— “धर्मसुतयोस्त्रिकोणं सुतस्य धीस्त्रिकोणमिति तपसः" इति । पुनः, केन्द्रम् । तनुसुखमदनाज्ञा राशयः = लग्न-चतुर्थ-सप्तम-दशमभावाः केन्द्र- संज्ञा भवन्ति । पणफरभवनानि । स्वायपुत्राष्टमानि = द्वितीयपञ्चमाष्टमैकादशभवनानि

पणफरसंज्ञानि भवन्ति । व्ययरिपुगुरुदुश्चिक्यानि = द्वादश-षष्ठ-नवम-तृतीयभवनानि च आपोक्लिमानि भवन्ति । तयोक्तं सारावल्याम्— “केन्द्रात्परं पणफरमापोक्लिमसंज्ञितं तयोः परतः” इति । मृत्युबन्धुद्वयं च = अष्टमचतुर्थभावद्वयं 'चतुरस्रं' प्रभवति । तयोक्तं वराहेण— “लग्नाच्चतुर्थनिधने चतुरस्रसंज्ञे” इति । उपचयम् । दुश्चिक्यायारिशानानि = तृतीयैकादशषष्ठदशमभवनान्युपचयभवनान्य- चार्यमुख्याः = प्राक्तना मुनय आहुः । शेषाः=अवशिष्टाः, नवधनजलधीकामरन्ध्रान्त्यहोरा= नवम-द्वितीय-चतुर्थ-पञ्चम-सप्तमाष्टम-द्वादश प्रथमभावाः 'पीडर्त्तसंज्ञाः' भवन्ति । तथोक्तं स्वल्पजातके-“त्रिषेडेकादशदशभान्यपचयभवनान्यतोऽन्यथाऽन्यानि” इति । अथ भावानां स्थितिवशाच्छुभाशुभफलदत्वमुच्यते । एते भावाः पूर्वोक्तास्तदीशन्दु- ज्ञसितगुरुभिः = स्वस्वामि-बुध-शुक्र-बृहस्पतिभिः संयुताः = सहिताः, वा वीक्षिताः=अव- लोकिताः, अन्यैरितरैर्न युक्ता न दृष्टाश्च यदि भवन्ति तदा जन्मतः पृच्छतो वा = जातस्य, प्रष्टुर्वा शुभफलदा भवन्ति । तयोक्तं सारावल्याम्— “आत्मीयनाथदृष्टः सहितस्तेनैव तत्प्रियैर्वाऽपि । शशिसुतजीवभ्यामपि राशर्बलवान् चेच्छेषैः ॥” इति ॥ ५३-५५ ॥ ( १०।१।७।४ ) भावोंकी केन्द्र, कण्टक और चतुष्टय संज्ञा हैं। लग्नसे ( १।५ ) की त्रिकोण संज्ञा है । लग्नसे नवमको त्रित्रिकोण कहते हैं ॥ ५३ ॥ ( १।४।७।१० ) भाव केन्द्र हैं। ( २।५।८।११ ) भाव पणफर हैं। ( १२।६।९।३ ) भाव आपोक्लिम संज्ञक हैं। अष्टम और चतुर्थ चतुरस्र हैं ॥ ५४ ॥ ( ३।११।६।१० ) इन चार स्थानोंकी उपचय संज्ञा है। शेष ८ स्थान ( ९।२।४।५।७।८। १२।१ ) पीडर्त्त संज्ञक हैं। ये भाव जन्मकुण्डली वा प्रश्नकुण्डलीमें अपने अपने स्वामियोंसे और बुध, शुक्र, बृहस्पतिसे युक्त हों वा देखे जाते हों तो और अन्यग्रहसे युत या दृष्ट न हों तो शुभफल देते हैं ॥ ५५ ॥ अथ राशीनामुदयमानानि । नखाः जिना विंशतिरष्टयुक्ता रदाङ्गलोका वियदर्णवाख्याः । मेषादिमानं क्रमश्रो वदन्ति तुलादिषट्कस्य विलोमतस्ते ॥ ५६ ॥ अयेदानीं लग्नानामुदयमानान्युच्यन्ते । तत्र मेषस्य नखां(२०)शाः । वृषस्य जिन (२४)भागाः । मिथुनस्याष्टाधिकविंशति-(२८)भागाः । कर्कस्य रदां-(३२)शाः । सिंह- स्याङ्गलोकां-(३६)शाः । कन्यायाः वियदर्णवां-(४०)शा उदयमानानि सन्ति । एवमेतेषां वैपरीत्येन तुलादिषड्राशीनामुदयांशा ज्ञेयाः । अथात्र पठिता एते उदयभागाः सार्द्धसप्ताङ्गुलपलभादेशीयाः । तत्प्रत्यक्षार्थं गणि- तम्— पलभाऽङ्गुलादिः=७ १/२ । ततश्चरदलानि ७५, ६०, २५ । एभ्यः— “लङ्कोदया विघटिका गजभानि गोऽङ्कदन्त्याश्विपक्षदहनाः क्रमगोत्क्रमस्थाः । हीनान्विताश्चरदलैः क्रमगोत्क्रमस्थैर्मेषादितो घटत उत्क्रमतस्त्विमे स्युः ॥” इत्यादिना सार्द्धसप्ताङ्गुलपलभादेशीयोदयमानानि— मे. मी.=२७८^प—७५^प = २०३^प अत्र स्वल्पान्तरात् २००^प गृहीताः। दशाप्ता अंशा २०° वृ. कुं.=२९९^प—६०^प = २३९^प ,, ,, २४०^प ,, ,, ,, २४° मि. म.=३२३^प—२५^प = २९८^प ,, ,, २८०^प ,, ,, ,, २८° क. ध.=३२३^प + २५^प = ३४८^प ,, ,, ३२०^प ,, ,, ,, ३२°

२८ सटीकजातकपारिजाते- सिं. वृ.=२९९^प + ६०^प = ३५९^प अत्र स्वल्पान्तरात् ३६०^प गृहीता दशांशा अंशा ३६° क. तु.=२७८^प + ७५^प = ३५३^प ” ” ४००^प ” ” ” ४०° स्वदेशीयोदयमानार्थं स्वदेशीयपलभातश्च खण्डैश्चोक्तविधिना गणितं कार्यम् । इह ये राशोनामुदयभागाः पठितास्ते स्थिराः केवलं नष्टादिचिन्तायां द्रव्यपरिज्ञानाय पुरुषावयव- ज्ञानाय चेति ॥ ५६ ॥ मेषादि छ राशियोंके क्रमसे २०, २४, २८, ३२, ३६, ४० अंश मान हैं और तुलादि छ राशिके विलोमसे ये ही मान हैं ॥ ५६ ॥ अथ राशीनां शुभाशुभभागाः । तनुः शरा रारिखराः किरीटिनो घना गुरुर्हेयनखा नरा नुकाः । शशाङ्कभागा यदि तुम्बुरादिके मुहूर्त्तजन्मादिषु मृत्युसूचकाः ॥ ५७ ॥ पुत्रो वटुर्दिव्यजनाधिको धनी विराटयो गोत्रवयो धिको धुनाः । मेषादिके पुष्करभागसंज्ञका मुहूर्त्तजन्मादिषु शोभनप्रदाः ॥ ५८ ॥ इदानीं राशीनामशुभभागान्छुभभागांश्चाह । मुहूर्त्तजन्मादिषु = मुहूर्त्तेषु जन्मसु च तुम्बुरादिके = मेषादिराशौ यदि तन्वादिकाः शशाङ्कभागाश्चन्द्रांशा भवेयुस्तदा ते मृत्युसूचका भवन्ति । यथा मेषे तनुरष्टौ ( तनुशब्देन मूर्त्तिरुच्यते, मूर्त्तयोऽष्टौ-‘क्षिति-जल-पवन-हुता- शन-यजमाना-काश-सोम-सूर्याख्याः’ शिवस्येति । ) अष्टमोंऽशश्चान्द्रो मेषस्याशुभ- करो भवति जन्मवतामिति । वृषे शराः = पञ्चविंशः ( अत्र “कटपयवर्गभवै” रित्याद्युक्तप्र- कारेणाङ्कसङ्केतो ज्ञेयः ) मिथुने रारिः=द्वाविंशः । कर्के खराः = द्वाविंशः । सिंहे किरी=एक- विंशः । कन्यायां टिनः = प्रथमः । तुलायां घनाः = चतुर्थः । वृश्चिके गुरुः = त्रयोविंशः । धनुषि हेयः = अष्टादशः । मकरे नखाः=विंशः । कुम्भे नराः=विंशः । मीने नुकाः=दशमः अंशोऽशुभः । अत्रेदमवधेयं-यस्य जन्मकाले राशिपठितांशप्रमितश्चन्द्रो भवेत्तदा तावत्स- ङ्ख्यामिते वर्षे तस्य जातकस्य मृत्युरादेश्य इति । तथोक्तं सर्वार्थचिन्तामणौ— “कुम्भे विंशतिभागे स्यान्मृत्युं दद्यान्निशाकरः । एकविंशतिभागेस्तु सिंहे तत्त्वैस्तु ग्लौः वृषे ॥ अष्टमे मेषचन्द्रस्तु त्रयोविंशतिकोऽलिगः । द्वाविंशतिः कुलीरे तु तुलायां वेदभागकः ॥ विंशतिमर्करे चन्द्रः कन्यायां प्रथमांशकः । धन्विन्यष्टादशो भागो मीने दशमभागयुक् ॥ द्वाविंशतिर्नृयुग्मे तु चन्द्रोऽप्येवं मृतिप्रदः । ये ये निशाकरांशास्तु मृत्युभागा विवक्षिताः ॥ तावद्भिर्वत्सरैर्जातो मृत्युमेति न संशयः” ॥ इति ॥ अथ शुभांशाः । मेषादिके = मेषप्रभृतिराशौ, पुत्रादयः पुष्करभागसंज्ञाः = पुष्कराख्यां- शांः, मुहूर्त्तजन्मादिषु शोभनप्रदा भवन्ति । तथथा—मेषे पुत्रः = एकविंशतितमोंऽशः पुष्क- राख्यः शुभो भवति । एवं-वृषे वटुः = चतुर्दशः । मिथुने दिव्यं = अष्टादशः । कर्के जनः= अष्टमः । सिंहे अधिकः = एकोनविंशः । कन्यायां धनी = नवमः । तुलायां विरा = चतु- र्विशः । वृश्चिके टयो = एकादशः । धनुषि गोत्रः = त्रयोविंशः । मकरे वयः = चतुर्दशः । कुम्भे धिकः = एकोनविंशः । मीने धुनाः = नवमोंऽशः पुष्करसंज्ञो भवति । जन्मकाले पठि- तराशिभागतुल्यश्चन्द्रो जातस्य शुभकरो भवतीति ॥ ५७–५८ ॥