भारतकोश
संग्रह पर लौटें

जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary

वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished588 पृष्ठ

३१८ सटीकजातकपारिजाते- नीचे तुङ्गनवांशगस्य च रवेः पाके नृपालश्रियं सौख्यं याति दशावसानसमये वित्तक्षयं वा मृतिम् ॥ ७१ ॥ इदानीं रविदशायां सर्वेषां ग्रहाणामन्तर्दशाफलान्युच्यन्ते । इह तु सामान्येन फला- न्युक्तानि । तेषु ग्रहाणां भावस्थानादिस्थितिवशेनापि फले तारतम्यं कुर्यात् । श्लोकास्तु सर- लार्था इति न व्याख्याताः ॥ ६१-७१ ॥ सूर्यकी दशामें सूर्यकी अन्तर्दशा हो तो ब्राह्मण राजा शस्त्रादिसे धन मिले, मनमें रोग हो और विदेश-वनमें यात्रा हो ॥ ६१ ॥ सूर्यकी दशामें चन्द्रमाकी अन्तर्दशा प्राप्त होनेपर बन्धु-मित्रजनसे धनप्राप्ति, मित्र स- जनसे प्रमाद और पाण्डुरोगादि सन्ताप हो ॥ ६२ ॥ सूर्यकी दशामें मङ्गलकी अन्तर्दशा प्राप्त हो तो रत्न-सोना धनकी प्राप्ति, राजप्रीति, सुख और पित्तरोगकी वृद्धि हो ॥ ६३ ॥ सूर्यकी दशामें राहुकी अन्तर्दशा हो तो अकालमें मृत्यु, सन्ताप, बन्धु वर्गका पीडन, पदच्युति और मनमें दुःख हो ॥ ६४ ॥ सूर्यकी दशामें बृहस्पतिकी अन्तर्दशा हो तो सबसे पूज्य हो, पुत्रसे धन प्राप्ति, देव- ब्राह्मणका पूजन करे, सत्कार्य-आचारण करे और अच्छी सङ्गत हो ॥ ६५ ॥ सूर्यकी दशामें शनिकी अन्तर दशा हो तो सर्वशत्रु हो, आलस्य, हीनजीविका, मनमें रोग, राजभय और चोरभयकी प्राप्ति होती है ॥ ६६ ॥ सूर्यकी दशामें बुधकी अन्तर दशा हो तो बन्धुपीडा, मनमें दुःख, उद्यम हीन, धन- नाश और किञ्चिन्मात्र सुख प्राप्त होता है ॥ ६७ ॥ सूर्यकी दशामें केतुकी अन्तर दशा हो तो कण्ठरोग, मनमें ताप, नेत्ररोग और असमय में मृत्यु होती है ॥ ६८ ॥ सूर्यकी दशामें शुक्रकी अन्तर्दशा हो तो जलमें द्रव्य अनायास मिले, सुहृज्जीका सङ्ग हो शुभ संवाद प्राप्त हो ॥ ६९ ॥ सूर्यकी दशाके आदिमें पिताको रोग हो, धनका नाश हो, मध्यमें सर्वबाधा हो, दशाके अन्त्यमें सुख हो ॥ ७० ॥ उच्चमें नीच नवांशगत सूर्यकी दशामें अपवाद, भय, पुत्र-स्त्री पितृवर्ग-और बान्धवोंका मरण, कृषि आदिमें धनका नाश हो । नीचमें उच्च नवांशगत सूर्य की दशामें राजासे लक्ष्मीप्राप्ति, सौख्य प्राप्ति, दशाके अन्त्यमें धननाश वा मृत्यु होती है ॥ ७१ ॥ अथ रविदशायां सर्वेषामन्तर्दशाज्ञानाय चक्रम् ।

सू. सू.सू. चं.सू. मं.सू. रा.सू. बृ.सू. श.सू. बु.सू. के.सू. शु.योगः
०००००००००००००००००१६ व.
०३०६१००६१११००४००० मा.
१८०००६२४१८१२०६०६००० दि.
अथ चन्द्रदशाफलम् ।
हिमकिरणदशायां मन्त्रदेवद्विजाप्तिर्युवतिजनविभूतिः स्त्रीधनक्षेत्रसिद्धिः ।
कुसुमवसनभूषागन्धनानाधनाढ्यो भवति बलविरोधे चार्थहा वातरोगी ॥ ७२ ॥
अधुना चन्द्रदशाफलमाह सरलार्थेन श्लोकेन । अत्रापि चन्द्रस्य स्थितिपरत्वेन फले
तारतम्यं कुर्यादिति ॥ ७२ ॥
चन्द्रमाकी दशामें मन्त्र-देव-द्विजकी प्राप्ति, स्त्री जनसे विभूति (ऐश्वर्य), स्त्री-धन-
क्षेत्रकी प्राप्ति, पुष्प-वस्त्र-भूषण-चन्दन-अनेक प्रकारके धनसे युक्त हो । चन्द्रमाके बलके
विरोधसे अर्थकी हानि और वात रोग हो ॥ ७२ ॥

. दशाफलाध्यायः ॥१८॥ ३४६ अथ चन्द्रदशायामन्तर्दशाफलानि । चं. चं. - विद्यास्त्रीगीतवाद्येष्वभिरतिशमनं पट्टवस्त्रादिसिद्धिं सत्सङ्गं देहसौख्यं नृपसचिवचमूनायकैः पूज्यमानम् । सत्कीर्तिं तीर्थयात्रां वितरति हिमगुः पुत्रमित्रैः प्रियं च । क्षोणीगोवाजिलाभं बहुजनविभवं स्वे दशान्तर्विपाके ॥ ७३ ॥ चं. मं.-रोगं विरोधबुद्धिं च स्थाननाशं धनक्षयम् । मित्रभ्रातृवशात् क्लेशं चन्द्रस्यान्तर्गते कुजे ॥ ७४ ॥ चं. रा.-रिपुरोगभयात् क्लेशं बन्धुनाशं धनक्षयम् । न किंचित्सुखमाप्नोति राहौ चन्द्रदशान्तरे ॥ ७५ ॥ चं. बृ.-यानादिविविधार्थाप्तिं वस्त्राभरणसम्पदः । यत्नात् कार्यमवाप्नोति जीवे चन्द्रदशान्तरे ॥ ७६ ॥ चं. श.-मातृपीडा मनोदुःखं वातपैत्यादिपीडनम् । स्तब्धवागरिसंवादं शनौ चन्द्रदशान्तरे ॥ ७७ ॥ चं. बु.-मातृवर्गाद्धनप्राप्तिं विद्वज्जनसमाश्रयम् । वस्त्रभूषणसम्प्राप्तिं बुधे चन्द्रदशान्तरे ॥ ७८ ॥ चं. के.-स्त्रीरोगं बन्धुनाशं च कुक्षिरोगादिपीडनम् । द्रव्यनाशमवाप्नोति केतौ चन्द्रदशान्तरे ॥ ७९ ॥ चं. शु.-स्त्रीधनं कृषिपश्वादिजलवस्त्रागमं सुखम् । मातृरोगमवाप्नोति भृगौ चन्द्रदशान्तरे ॥ ८० ॥ चं. सू.-नृपप्रायकमैश्वर्यं व्याधिनाशं रिपुक्षयम् । सौख्यं शुभमवाप्नोति रवौ चन्द्रदशान्तरे ॥ ८१ ॥ विशेषः-आदौ भावफलं मध्ये राशिस्थानफलं विदुः । पाकावसानसमये चाङ्गजं दृष्टिजं फलम् ॥ ८२ ॥ इदानीं चन्द्रदशामध्ये सर्वेषां ग्रहाणामन्तर्दशाफलान्युच्यन्ते । इह किल सामान्येन फलान्युक्तानि । परञ्च तत्र ग्रहाणां स्थितिपरत्वेनोक्तेषु तारतम्यं कुर्यात् । श्लोकार्थः स्पष्टार्था इत्युपेक्षितः ॥ ७३-८२ ॥ चन्द्रमाकी दशामें चन्द्रमाकी अन्तर्दशा हो तो विद्या-स्त्री-गीत वाद्यमें प्रीति, रेशमी वस्त्रादिकि प्राप्ति, सत्सङ्ग, देहसुख, राजा मन्त्री सेनापतिसे पूज्य, सत्कीर्ति, तीर्थयात्रा, पुत्र मित्रसे प्रेम, भूमि-गो-अश्वका लाभ, बहुत धनविभव होता है ॥ ७३ ॥ चन्द्रमाकी दशामें मङ्गल की अन्तर दशा हो तो रोग, विरोध बुद्धि, स्थानका नाश, धन का क्षय और मित्र भ्रातृके जरियेसे क्लेश हो ॥ ७४ ॥ चन्द्रमाकी दशामें राहु की अन्तर दशा हो तो शत्रुसे रोगसे क्लेश हो, बन्धुनाश, धन- क्षय और कुछ भी सुख न हो ॥ ७५ ॥ चन्द्रमाकी दशामें बृहस्पतिकी अन्तर दशा हो तो वाहन आदि, भाँति २ के धनलाभ, वस्त्र-आभरण सम्पदा और यत्नसे कार्यकी सिद्धि हो ॥ ७६ ॥ चन्द्रमाकी दशामें शनि हो तो मातृपीडा, मनमें दुःख, वातपित्तादिकी पीडा, स्तब्ध- वाग् और शत्रुसंवादी हो ॥ ७७ ॥ चन्द्रमाकी दशामें बुधकी अन्तर्दशा हो तो मातृवर्गसे धनकी प्राप्ति, विद्वज्जनका अच्छे प्रकारसे आश्रय, वस्त्र और भूषणकी सम्प्राप्ति हो ॥ ७८ ॥

५१० सटीकजातकपारिजाते- चन्द्रमाकी दशामें केतुकी अन्तर्दशा हो तो स्त्रीके रोग, बन्धुका नाश, कुक्षिरोगादि पीडा, और द्रव्यका नाश हो ॥ ७९ ॥ चन्द्रमाकी दशामें शुक्रकी अन्तर्दशा हो तो स्त्रीसे धनप्राप्ति, हस्ति-पशु आदि जल तथा वस्त्रका लाभ, सुख, आंखाको रोग हो ॥ ८० ॥ चन्द्रमाकी दशामें सूर्यकी अन्तर्दशा हो तो राजासे ऐश्वर्य प्राप्ति, व्याधिका नाश, शत्रु- का क्षय, सौख्य और सुख प्राप्त हो ॥ ८१ ॥ आदिमें भावफल, मध्यमें राशि स्थान फल, दशाके अन्तमें जन्मोत्पन्न और दृष्टि उत्पन्न फल जाने ॥ ८२ ॥ अथ चन्द्रदशायां सर्वेषां ग्रहाणामन्तर्दशाचक्रम् । | चं. चं. | चं. मं. | चं. रा. | चं. बृ. | चं. श. | चं. बु. | चं. के. | चं. शु. | चं. सू. | योगः | |:---:|:---:|:---:|:---:|:---:|:---:|:

दशाफलाध्यायः ॥१८॥ ५४१ आत्मवर्गान्मनोदुःखं रवौ भौमदशान्तरे ॥ ६१ ॥ मं. चं. — नाना वित्त सुखं वस्त्रमुक्तामणिविभूषणम् । निद्रालस्यमथोद्वेगं चन्द्रे भौमदशान्तरे ॥ ६२ ॥ विशेष: — भूनन्दनस्य पाकादौ मानहानिर्धनक्षयः । मध्ये नृपाग्निचोराद्यैर्भीतिश्चान्ते तथा भवेत् ॥ ६३ ॥ उच्चस्थितस्य धरणीतनयस्य पाके नीचांशगस्य मरणं सुतसोदराणाम् । नीचे तु तुङ्गभवनांशगतस्य दाये कृष्यादिभूमिधनधान्यसुखं वदन्ति ॥ ६४॥ इदानीं कुजदशायां सर्वेषामन्तर्दशाफलान्याह । तत्र भौमो यदि स्वकीयोच्च-(मकर) गतः स्वनिच-(कर्क) राशिनवांशगतो भवेत्तदा तद्दशायां सुतसोदराणां (पुत्राणां भ्रातॄणां च) मरणं वाच्यम् । तथा नीच-(कर्क) राशौ तुङ्गनवांश-(मकरनवांश) गतस्य भौमस्य दाये कृष्यादिभूमिधनधान्यसुखं वदन्ति । एवं तारतम्येनैव सर्वेषां ग्रहाणामपि स्थितिवशै- नान्तर्दशाफलान्यप्यूहनीयानि ॥ ८४-९४ ॥ मंगलकी दशामें मंगलकी अन्तर्दशा हो तो गर्मी विशेष हो, मित्रसे वैर हो, भ्रातृपीडा, राजभय और समस्त कार्य-धनका नाश हो ॥ ८४ ॥ मंगलकी दशामें राहुकी अन्तर्दशा हो तो राजा और चोरका भय हो, धन-धान्यका नाश हो, दुष्ट कार्योंकी सिद्धि हो ॥ ८५ ॥ मंगलकी दशामें बृहस्पतिकी अन्तर दशा हो तो ब्राह्मणसे धन लाभ, भूमि लाभ, आरोग्यता, पूजन, जय और सौख्य हो ॥ ८६ ॥ मंगलकी दशामें शनिकी अन्तर्दशा हो तो बहुत दुःख व्याधिकी ज्ञान, शत्रु-चोर- राजासे भय और धन नाश होता है ॥ ८७ ॥ मंगलकी दशामें बुधकी अन्तर्दशा हो तो वैश्यवर्गसे धन प्राप्ति हो, गृह-गो-धन- सम्पत्ति, बन्धुत्राधा और मनमें क्लेश हो ॥ ८८ ॥ मंगलकी दशामें केतुकी अन्तर्दशा हो तो कुक्षि रोगसे सन्ताप, बन्धु-सहोदर भाई को पीडा और दुष्ट मनुष्य से शत्रुता होती है ॥ ८९ ॥ मंगलकी दशामें शुक्रकी अन्तर दशा हो तो स्त्री-भूषण प्राप्ति हो, वस्त्र लाभ, बन्धु वर्ग, भोजनसे वैर और उनकी संगत हो ॥ ९० ॥ मंगलकी दशामें सूर्यकी अन्तर दशा हो तो अपवाद, गुरुसे वैर, कलह, व्याधिपीडा, आत्मवर्गसे मनमें दुःख हो ॥ ९१ ॥ मंगलकी दशामें चन्द्रमाकी अन्तर्दशा हो तो नाना प्रकारके धनका सुख, वस्त्र-मोती- मणि-विभूषणकी प्राप्ति हो । निद्रा, आलस्य और उद्वेग हो ॥ ९२ ॥ मंगलकी दशाके आदिमें मान हानि, धन नाश, मध्यमें तथा अन्त्यमें राजा चोर और अग्निसे भय हो ॥ ९३ ॥ उच्च राशिमें स्थित नीच नवांशमें प्राप्त मंगलकी दशामें पुत्र-सहोदर भाईकी मृत्यु हो । नीचराशिमें उच्चांशमें स्थित हो तो कृषि आदि भूमि-धन-धान्य-सुख होना विद्वान् कहते हैं ॥ ९४ ॥ अथ कुजदशायां सर्वेषामन्तर्दशाचक्रम् ।

मं. मं.मं. रा.मं. बृ.मं. श.मं. बु.मं. के.मं. शु.मं. सू.मं. चं.योगः
११११
२७१८२७२७
४६ जा०

५४२ सटीकजातकपारिजाते- राहुदशाफलम् । सौख्यादिवित्तस्थितिनाशनं च कलत्रपुत्रादिवियोगदुःखम् ॥ अतीव रोगं परदेशवासं विवादबुद्धिं कुरुते फणीशः ॥ ९५ ॥ अधुना राहुदशाफलमाह । श्लोकेनानेन राहोः सामान्यं फलमुक्तम् । अत्र स्थितिपरत्वेन राहोर्दशाफलमग्रतो वक्ष्यते ( श्लो. १०५-१०७ द्र. ) ॥ ९५ ॥ राहु अपनी दशामें सौख्य आदि धन स्थितिका नाश, स्त्री-पुत्र-वियोग-का दुःख, विशेष रोग, परदेश वास और विवाद बुद्धि करता है ॥ ९५ ॥ अथ राहुदशायामन्तर्दशाफलानि । रा. रा.—जायारोगं विवादं च बुद्धिनाशं धनक्षयम् ॥ दूरदेशाटनं दुःखं राहौ राहुदशान्तरे ॥ ९६ ॥ रा. बृ.—व्याधिशत्रुविनाशं च राजप्रीतिं धनागमम् ॥ पुत्रलाभं तथोत्साहं गुरौ राहुदशान्तरे ॥ ९७ ॥ रा. श.—वातपित्तकृतं रोगं बन्धुमित्रादिपीडनम् ॥ दूरदेशनिवासं च शनौ राहुदशान्तरे ॥ ९८ ॥ रा. बु.—मित्रबन्धुकलत्रादिसंयोगं च धनागमम् ॥ राजप्रीतिमवाप्नोति बुधे राहुदशान्तरे ॥ ९९ ॥ रा. के.—चौर्यं च मानहानिं च पुत्रनाशं पशुक्षयम् ॥ सर्वोपद्रवमाप्नोति केतौ राहुदशान्तरे ॥ १०० ॥ रा. शु.—विदेशाद्वाहनप्राप्तिश्छत्रचामरसम्पदः ॥ रोगारिबन्धुभीतिः स्यात् शुक्रे राहुदशान्तरे ॥ १०१ ॥ रा. सू.—दानधर्मरतिः प्रीतिः सर्वोपद्रवनाशनम् ॥ संसाररोगसञ्चारो रवौ राहुदशान्तरे ॥ १०२ ॥ रा. च.—भोगसम्पद्भवेन्नित्यं सस्यवृद्धिर्धनागमः । स्वबन्धुजनसंवादश्चन्द्रे राहुदशान्तरे ॥ १०३ ॥ रा. मं.—सर्वोपद्रवसंयोगः सर्वकार्येषु मूढता ॥ चित्तविस्मृतिदोषः स्यात् कुजे राहुदशान्तरे ॥ १०४ ॥ इदानीं राहुदशायां सर्वेषामन्तर्दशाफलान्याह । श्लोकाश्च सरलार्था एव । ग्रहाणां स्थितिवैशिष्ट्ये फलेष्वपि वैशिष्ट्यमूहनीयं तर्कज्ञेति ॥ ९६-१०४ ॥ राहुकी दशामें राहुकी अन्तर्दशा हो तो स्त्रीको रोग, विवाद, दूर देशकी यात्रा और दुःख होता है ॥ ९६ ॥ राहुकी दशामें गुरुकी अन्तर दशा हो तो व्याधि-शत्रुका नाश, राजाकी प्रसन्नता, धन- का आगम, पुत्रलाभ तथा उत्साह होता है ॥ ९७ ॥ राहुकी दशामें शनिकी अन्तर्दशा हो तो वात-पित्त कृत रोग, बन्धुमित्रादिको पीडा और दूरदेशमें निवास होता है ॥ ९८ ॥ राहुकी दशामें बुधकी अन्तर्दशा हो तो मित्र-बन्धु-स्त्री आदिका संयोग, धनका आगम और राजप्रीति होती है ॥ ९९ ॥ राहुकी दशामें केतुकी अन्तर्दशा हो तो चोरी, मानहानि, पुत्रनाश, पशुक्षय और सम्पूर्ण उपद्रव होते हैं ॥ १०० ॥ राहुकी दशामें शुक्रकी अन्तर्दशा हो तो विदेशसे वाहनकी प्राप्ति, छत्र-चामर-सम्पदा प्राप्त होती है और रोग-शत्रुका भय हो ॥ १०१ ॥

दशाफलाध्यायः ।।१८।। ५४३ राहुकी दशामें सूर्यकी अन्तर दशा हो तो दान-धर्ममें रति, प्रीति, सब उपद्रवका नाश संसर्ग रोगका संचार होता है ॥ १०२ ॥ राहुको दशामें चन्द्रमाकी अन्तर्दशा हो तो खूब भोग, सुख, अन्नोंकी वृद्धि और मित्रोंसे आलाप होते हैं। परन्तु अन्यान्तरभे राहुकी दशामें चन्द्रमाकी अन्तर्दशा प्राप्त होने पर स्त्रीका लाभ, कलह, धनका नाश, वृत्तिका संहार तथा बान्धवोंके साथ क्लेश होता है। स्त्रीलाभं कलहं चैव वित्तनाशमनिर्वृतिः। बान्धवैः सह संक्लेशो राहोरन्तर्गतः शशी ॥१०३॥ राहुकी दशामें मङ्गलकी अन्तर्दशा हो तो बहुत उपद्रव, सर्वकार्यमें मूढता और चित्तमें विस्मृति दोष (भूलना) हो ॥ १०४ ॥ स्थानवशेन राहुदशाफलम् । कुँलीरगोमेषयुतस्य राहोर्दशाविपाके धनधान्यलाभम् । विद्याविनोदं नृपमाननं च कलत्रभृत्यादिसुखं वदन्ति ॥ १०५ ॥ पाथोनमीनाश्वयुतस्य राहोर्दशाविपाके सुतदारलाभम् । देशाधिपत्यं नरवाहनं च दशावसाने सकलं विनाशम् ॥ १०६ ॥ मृगेपतिवृर्षकन्याँकर्कटस्थस्य राहोर्भवति च परिपाके राजतुल्यो नृपो वा । गजतुरगचमूपः सर्वजीवोपकारी बहुधनसुखशीलः पुत्रदारानुरक्तः ॥ १०७ ॥ दशादौ दुःखमाप्नोति दशामध्ये महत्सुखम् । दशान्ते फणिनाथस्य पितृनाशं पदच्युतिम् ॥ १०८ ॥ इदानीं स्थानवशेन राहुदशाफलान्याह । कन्या-मीन-धनुर्गतस्य राहोर्दशायां सुतदार- लाभं, देशाधिपत्यं नरवाहनं च भवति । अथैतद्राशित्रयगतस्य राहोर्दशावसाने=दशाया अन्ते उक्तं सकलं फलं विनाशमायाति । अर्थादेव दशादौ दशामध्ये च फलं ब्रूयात् । तत्रापि 'दशादौ दुःखमाप्नोति' त्युक्तेः दशामध्ये एव तत्फलेन भवितव्यमिति चिन्त्यम् । अथ च १।२।४।५।६।९।१२ एतत्सङ्ख्येषु राशिषु गतस्य राहोर्दशा शुभफला ज्ञेयेति सारार्थः ॥ कर्क वृष मेष राशिमें राहु हो तो उसकी दशामें धनधान्य लाभ, विद्याविनोद, राज- मान, स्त्री नोकर आदिका सुख होना कहते हैं। कन्या मीन धनु राशियुत राहुकी दशामें पुत्र स्त्रीका लाभ होता है । देशाधिपत्य और नरवाहन प्राप्त हो । दशाके अन्त्यमें सबका नाश हो ॥ १०५-१०६ ॥ सिंह वृष कन्या कर्क राशिस्थ राहुकी दशामें राजा वा राजाके सदृश, हाथी-घोड़ा सैन्यों का स्वामी और सभी जीवका उपकारी, बहुधन-सुखशील-पुत्र स्त्रीमें अनुरक्त होता है॥१०७॥ राहुकी दशाके आदिमें दुःख, दशाके मध्यमें महासुख, दशाके अन्त्यमें पिताका नाश और पदच्युति होती है ॥ १०८ ॥ अथ राहुदशायां सर्वेषामन्तर्दशाचक्रम् ।

रा. रा.रा. बृ.रा. श.रा. बु.रा. के.रा. शु.रा. सू.रा. चं.रा. मं.योगः
१८
१०१०
११२४१८१८२४१८

अथ गुरुदशाफलम् । स्थानप्राप्तिं वित्तयानाम्वराप्तिं राजस्नेहं चित्तशुद्धिं विभूतिम् । 36 ज्ञानाचारं पुत्रदारादिलाभं देवाचार्यः स्वे विपाके करोति ॥ १०६ ॥

५४४ सटीकजातपारिजाते- इदानीं गुरुदशाफलमाह सरलार्थकेन श्लोकेन । अत्र यदि गुरुच्चस्थः स्वमूलत्रिको- णादौ च भवेत्तदा शुभतरं फलं स्यात् । परञ्चोच्चगतोऽपि यदि नीचादिनवांशगतो भवेत्तदा अशुभमेव फलं भवति । एवं नीचादिदुःस्थानस्थे गुरौ पापं फलं ब्रूयात् । परञ्च नीचादावपि यद्युच्चनवांशगतो भवेत्तदा फलमुत्तममेवेति वाच्यम् ( श्लो. ११९ द्र. ) ॥ १०९ ॥ बृहस्पति अपनी दशामें स्थानप्राप्ति, धन-वाहन-वस्त्रप्राप्ति, राजप्रीति, चित्तशुद्धि- ऐश्वर्यज्ञान-आचार-पुत्र-स्त्रीका लाभ करता है ॥ १०९ ॥ अथ गुरुदशायामन्तर्दशाफलानि । बृ. बृ.—नृपप्रीतिं तथोत्साहं सर्वकार्यार्थसाधनम् । विद्याविज्ञानमाप्नोति गुरौ गुरुदशान्तरे ॥ ११० ॥ बृ. श.—द्वेषबुद्धिं मनस्तापं पुत्रमूलाद्धनव्ययम् । कर्मनाशमवाप्नोति शनौ जीवदशान्तरे ॥ १११ ॥ बृ. बु.—वैश्यवर्गेण वित्ताप्तिं राजस्नेहं सुखावहम् । सत्कर्म्माचारसिद्धिं च बुधे जीवदशान्तरे ॥ ११२ ॥ बृ. के.—मुक्ताप्रवालभूषाप्तिस्तीर्थयात्रा धनायतिः । गुरुभूपवशादाप्तिः केतौ जीवदशान्तरे ॥ ११३ ॥ बृ. शु.—वाहनादिधनप्राप्तिः छत्रचामरवैभवम् । स्त्रीपीडा जनविद्वेषो भृगौ जीवदशान्तरे ॥ ११४ ॥ बृ. सू.—शत्रुनाशं जयं सौख्यं चित्तोत्साहं धनागमम् । राजप्रसादमरोग्यं रवौ जीवदशान्तरे ॥ ११५ ॥ बृ. चं.—स्त्रीकृतोत्साहमैश्वर्यं राजप्रीतिः सुखावहम् । दिव्यवस्त्रविभूषाप्तिं चन्द्रे जीवदशान्तरे ॥ ११६ ॥ बृ. मं.—कर्मनाशं च सञ्चारं ज्वरतापं महद्भयम् । धननाशं निरुत्साहं कुजे जीवदशान्तरे ॥ ११७ ॥ बृ. रा.—सर्वक्लेशभयं रोगं सर्वोपद्रवकारणम् । धनच्छेदमवाप्नोति राहौ जीवदशान्तरे ॥ ११८ ॥ विशेषः—नीचांशोपगतः स्वतुङ्गभवने जीवस्य पाके भयं चोरारातिनृपैः कलत्रतनयद्वेषं करोत्यश्रियम् । नीचे तुङ्गनवांशको यदि महाराजप्रसादं सुखं विद्याबुद्धियशोधनादिविभवं देशाधिपत्यं तु वा ॥ ११९ ॥ अधुना गुरुदशायां सर्वेषामन्तर्दशाफलान्युच्यन्ते । श्लोकास्तु सरलार्था एवेति ॥११०-११९॥ बृहस्पतिकी दशामें बृहस्पतिकी अन्तर्दशा हो तो राजाकी प्रीति तथा उत्साह, सर्व- कार्यार्थसाधन, विद्या और विज्ञान प्राप्त होता है ॥ ११० ॥ बृहस्पतिकी दशामें शनिकी अन्तर्दशा हो तो द्वेषबुद्धि, मनमें ताप, पुत्रके कारण धन व्यय और कर्मका नाश होता है ॥ १११ ॥ बृहस्पतिकी दशामें बुधकी अन्तर्दशा हो तो वैश्यवर्गसे धन प्राप्ति, राजाकी प्रीति, सुखप्राप्ति, सत्कर्मकी सिद्धि होती है ॥ ११२ ॥ बृहस्पतिकी दशामें केतुकी अन्तर्दशा हो तो मोती, मूँगा, भूषणकी प्राप्ति, तीर्थयात्रा धनप्राप्ति और गुरु तथा राजाके वशसे प्राप्ति होवे ॥ ११३ ॥ बृहस्पतिकी दशामें शुक्रकी अन्तर्दशा हो तो वाहन आदि धन प्राप्ति, छत्र चामर सम्पत्तिकी प्राप्ति, स्त्री पीडा, जनोंसे वैर होता है ॥ ११४ ॥

दशाफलाध्यायः ॥१८॥ ५४५ बृहस्पतिकी दशामें सूर्यकी अन्तर्दशा हो तो शत्रुका नाश, जय, सौख्य, चित्तोत्साह, धनागम, राजप्रसाद और आरोग्यता होती है ॥ ११५ ॥ बृहस्पतिकी दशामें चन्द्रमाकी अन्तर्दशा हो तो स्त्री-कृत उत्साह, ऐश्वर्य, राजप्रीति, सुखकी प्राप्ति, दिव्य वस्त्र, विभूषणकी प्राप्ति होती है ॥ ११६ ॥ बृहस्पतिकी दशामें मङ्गलकी अन्तर्दशा हो तो कर्मका नाश, घूमना, ज्वरताप, महा- भय, धननाश और निरुत्साह होता है ॥ ११७ ॥ बृहस्पतिकी दशामें राहुकी अन्तर्दशा हो तो सर्वक्लेश, भय, रोग, सर्व उपद्रवका कारण और धन नाश होता है ॥ ११८ ॥ उच्चराशिमें नीचराशिके नवांशगत गुरुकी दशा हो तो चोर-शत्रु-से भय, राजाका भय और अशुभ फल करता है। नीचराशिमें उच्चका नवांश यदि हो तो महाराजकी प्रसन्नता, सुख, विद्या, बुद्धि, धन-यश, विभव और देशाधिपत्य प्राप्त होता है ॥ ११९ ॥ अथ गुरुदशायां सर्वेषामन्तर्दशाचक्रम् । | बृ. बृ. | बृ. श. | बृ. बु. | बृ. के. | बृ. शु. | बृ. सू. | बृ. चं. | बृ. मं. | बृ. रा. | योगः | | २ | २ | २ | ० | २ | ० | १ | ० | २ | १६ | | १ | ६ | ३ | ११ | ८ | ६ | ४ | ११ | ४ | ० | | १८ | १२ | ६ | ६ | ० | १८ | ० | ६ | २४ | ० | अथ शनिदशाफलम् । शनेर्दशायामजगर्दभोष्ट्रवृद्धाङ्गनापक्षिकुधान्यलाभम् । श्रेणीपुरग्रामजनाधिकाराद्धनं वदेन्नीचकुलाधिपत्यम् ॥ १२० ॥ इदानीं शनिदशाफलमाह । तत्र शनेः स्थितिवशात् फलेऽपि न्यूनाधिक्यं ब्रूयात् ( श्लो. १३१ द्र. ) । श्लोकोऽयं सरलार्थ एवेति ॥ १२० ॥ शनिकी दशामें बकरा, गदहा, ऊंट, वृद्धस्त्री, पक्षी, कुधान्यका लाभ होता है। श्रेणी- पुर-ग्राम जनाधिकारसे धन और नीच कुलाधिपत्यका लाभ कहे ॥ १२० ॥ अथ शनैश्चरदशायामन्तर्दशाफलानि । श. श.—क्लेशादिभिर्व्याधिनिपीडनं च मात्सर्यमानैर्बहुशोकतापम् । भूपालचोरैर्धनधान्यनाशं करोति मन्दः स्वदशापहारे ॥ १२१ ॥ रवितनयदशायां स्वापहारे विरोधं नरपति जनकोपं प्रेष्यवृद्धाङ्गनाप्तिम् । पशुगणविषभीतिं पुत्रदारादिपीडां ज्वरपवनकफार्तिं शूलरोगं वदन्ति ॥ १२२ ॥ श. बु.—सुखवित्तयशोवृद्धिं सत्कर्माचारसम्पदः । कृषिवाणिज्यमाप्नोति बुधे मन्ददशान्तरे ॥ १२३ ॥ श. के.—वातपित्तकृतं रोगं कलहं नीचदुर्जनैः । दुःस्वप्नभयमाप्नोति केतौ मन्ददशान्तरे ॥ १२४ ॥ श. शु.—बन्धुस्नेहं जनप्रीतिं जायावित्तधनायतिम् । कृष्यादिसुखमाप्नोति भृगौ मन्ददशान्तरे ॥ १२५ ॥ श. सू.—पुत्रदारविनाशं च नृपचोरादिपीडनम् । मनोभयमवाप्नोति भानौ मन्ददशान्तरे ॥ १२६ ॥ श. चं.—गुरुस्त्रीमरणं दुःखं बन्धुद्वेषं धनागमम् । वातरोगमवाप्नोति चन्द्रे मन्ददशान्तरे ॥ १२७ ॥ श. मं.—स्थानच्युतिं महारोगं नानाविधमनोभयम् । सहोदरसुहृत्पीडां भौमे मन्ददशान्तरे ॥ १२८ ॥

५४६ सटीकजातकपारिजाते- श. रा.सर्वाङ्गरोगसन्तापं चोरारिनृपपीडनम् । धनच्छेदम्वाप्नोति राहौ मन्ददशान्तरे ॥ १२६ ॥ श. वृ.देवभूदेवभक्तिं च राजप्रीतिं महत्सुखम् । स्थानलाभमवाप्नोति गुरौ मन्ददशान्तरे ॥ १३० ॥ विशेषःस्वोच्चे नीचनवांशगो रविसुतः कुर्यात् सौख्यं फलं पाकादौ तु दशावसानसमये कष्टं फलं प्राणिनाम् । तुङ्गांशोपगते स्वनीचभवने पाकावसाने सुखं दायादौ रिपुचोरभीतिमधिकं दुःखं विदेशाटनम् ॥ १३१ ॥ अधुना शनिदशायां सर्वेषामन्तर्दशाफलान्याह । तत्र ग्रहाणां स्थितिवैशिष्ट्ये तेषां फलेष्वपि वैशिष्ट्यं तर्केण वाच्यमिति । अथ च शनिर्यद्युच्चराशौ (तुलायां) नीच- (मेष) राशिनवांशगतः स्यात्तदा दशादौ सौख्यं फलं, तथा दशावसाने कष्टं फलं कुर्यात् । तथा च नीच-(मेष) राशौ स्वकीयोच्च-(तुला) राशेर्नवांशगतः शनिः दशावसाने सुखं, दशा- रम्ये च रिपु-चोरभीतिमधिकं दुःखं कुरुते ॥ १२१-१३१ ॥ अथ शनिदशायां सर्वेषामन्तर्दशाचक्रम् ।

श. श.श. बु.श. के.श. शु.श. सू.श. चं.श. मं.श. रा.श. वृ.योगः
१९
१११०
१२१२

शनिकी दशामें शनिकी अन्तर्दशा हो तो बहुत दुःख व्याधि निर्पीड़न, मात्सर्य, मानसे बहुत शोक, ताप, राजा और चोरसे धनधान्यका नाश होता है ॥ १२१ ॥ शनिकी दशामें अपनी अन्तर्दशा प्राप्त होनेपर विरोध, राजाका कोप, दूतत्व, वृद्धा स्त्रीकी प्राप्ति, पशुगणका तथा विषका भय, पुत्र स्त्री आदिकी पीडा, ज्वर, वात कफका दुःख, शूलरोग होना कहते हैं ॥ १२२ ॥ शनिकी दशामें बुधकी अन्तर्दशा प्राप्त होनेपर सुख-धन-यशकी वृद्धि, सत्कर्मकी बुद्धि, सम्पदा, कृषि वाणिज्यसे लाभ होता है ॥ १२३ ॥ शनिकी दशामें केतुकी अन्तर्दशा प्राप्त होनेपर वातपित्त कृत रोग, नीच और दुर्जनसे कलह, दुःस्वप्न तथा भय प्राप्त होता है ॥ १२४ ॥ शनिकी दशामें शुक्रकी अन्तर्दशा प्राप्त होनेपर बन्धु प्रीति, जनप्रीति, स्त्री-धन-प्राप्ति कृषि आदिका सुख प्राप्त होता है ॥ १२५ ॥ शनिकी दशामें सूर्यकी अन्तर्दशा प्राप्त होनेपर पुत्र स्त्रीका विनाश, नृप चोर आदिसे पीडा, अनलसे भय प्राप्त होता है ॥ १२६ ॥ शनिकी दशामें चन्द्रमाकी अन्तर्दशा प्राप्त होनेपर गुरु तथा स्त्रीकी मृत्यु, दुःख, बन्धु- वैर, धनप्राप्ति और वातरोग होता है ॥ १२७ ॥ शनिकी दशामें मङ्गलकी अन्तर्दशा प्राप्त होनेपर स्थानच्युति, महारोग, नानाविधका मानसिक भय, सहोदर भाईकी और मित्रकी पीडा हो ॥ १२८ ॥ शनिकी दशामें राहुकी अन्तर्दशा प्राप्त होनेपर सर्वाङ्गरोग, सन्ताप, चोर, शत्रु और राजासे पीडा और धनका क्षय होता है ॥ १२९ ॥ शनिकी दशामें राहुकी अन्तर्दशा हो तो देव-ब्राह्मणमें भक्ति, राजप्रीति, महत्सुख और स्थानका लाभ होता है ॥ १३० ॥

दशाफलाध्यायः ॥ १८ ॥ ५४७ शनि स्वोच्चमें नीच नवांशमें स्थित हो तो दशाकी आदिमें सुखफलको करता है। दशाके अन्त्य समयमें प्राणियोंको कष्ट फल देता है। नीच राशिमें उच्चांशमें हो तो दशाके अन्त्यमें सुख, दशाकी आदिमें शत्रु चोरका अधिक भय, दुःख और परदेशकी यात्रा हो॥ १३१॥ अथ बुधदशाफलम् । स्वकीयदाये गुरुबन्धुमित्रैरर्थार्जनं कीर्तिसुखं करोति । दौत्यं च सत्कर्महिरण्यपुण्यैर्धनायतिं वातरुजं कुमारः ॥ १३२ ॥ इदानीं बुधदशाफलमाह । सामान्येन कुमारस्य (बुधस्य) शुभफलमेवोक्तं, परञ्च यदि बुधो दुःस्थानादिगतो भवेत्तदा तद्दशायामशुभफलमपि भवति । अत्र विशेषः (१४२-१४३ श्लो.) द्रष्टव्यः ॥ १३२ ॥ बुध अपनी दशामें गुरु बन्धु मित्रसे धनप्राप्ति, कीर्ति, सुख करता है। दूत, सत्कर्म, सोनाके रोजगारसे धनलाभ और वातरोग करता है ॥ १३२ ॥ अथ बुधदशायामन्तर्दशाफलानि । बु. बु.—विचित्रगृहवित्ताप्तिं राजप्रीतिं महत्सुखम् । सर्वकार्यार्थसंसिद्धिं बुधे सौम्यदशान्तरे ॥ १३३ ॥ बु. के.—बन्धुपीडां मनस्तापं सौख्यहानिमरेर्भयम् । कार्यनाशमवाप्नोति केतौ सौम्यदशान्तरे ॥ १३४ ॥ बु. शु.—गुरुदेवाग्निविप्रेषु दानं धर्मप्रियं तपः । धनवस्त्राविभूषाप्तिं शुक्रे सौम्यदशान्तरे ॥ १३५ ॥ बु. सू.—वस्त्रभूषणवित्ताप्तिं राजप्रीतिं महत्सुखम् । धर्मश्रवणमाप्नोति रवौ बुधदशान्तरे ॥ १३६ ॥ बु. चं.—रोगारातिजनद्वेषं सर्वकार्यार्थनाशनम् । चतुष्पाद्भयमाप्नोति चन्द्रे सौम्यदशान्तरे ॥ १३७ ॥ बु. मं.—रोगादिभयनाशं च पुण्यकर्मफलं यशः । राजप्रीतिमवाप्नोति कुजे सौम्यदशान्तरे ॥ १३८ ॥ बु. रा.—मित्रबन्धुधनप्राप्तिं सुखविद्याविभूषणम् । राजप्रीतिमवाप्नोति राहौ सौम्यदशान्तरे ॥ १३६ ॥ बु. वृ.—इष्टबन्धुगुरुद्वेषं धनलाभं सुतार्तिम् । रोगादिभयमाप्नोति गुरौ सौम्यदशान्तरे ॥ १४० ॥ बु. श.—धर्मसत्कर्मवित्ताप्तिं सुखमल्पजनाधिपैः कृष्यादिनाशमाप्नोति शनौ सौम्यदशान्तरे ॥ १४१ ॥ विशेषः—उच्चराशिगतः सौम्यो नीचांशकसमन्वितः । करोति कर्मवैकल्यं निजदाये च वर्धनम् ॥ १४२ ॥ नीचस्थानगतश्चान्द्रिस्तुङ्गांशकसमन्वितः । पाकादौ विफलं सर्वं शुभमन्ते प्रयच्छति ॥ १४३ ॥ अधुना बुधदशायां सर्वेषामन्तर्दशाफलान्याह । तत्र श्लोकाः सरलार्था इति न व्याख्याताः ॥ १३३-१४३ ॥ बुधकी दशामें बुधकी अन्तर्दशा हो तो विचित्र गृह-वित्तकी प्राप्ति, राजाकी प्रसन्नता, भारी सुख, सब कार्य-अर्थकी सिद्धि होती है ॥ १३३ ॥ बुधकी दशामें केतुकी अन्तर्दशा हो तो बन्धुपीडा, मनमें ताप, सौख्यहानि, शत्रु भय और कार्यका नाश होता है १३४ ॥

५४८ सटीकजातकापारिजाते- बुधकी दशामें शुक्रकी अन्तर्दशा हो तो गुरु देवता अग्नि ब्राह्मणमें दान, धर्मप्रिय, तप, धन, वस्त्र, विभूषणकी प्राप्ति होती है ॥ १३५ ॥ बुधकी दशामें सूर्यकी अन्तर्दशा हो तो वस्त्र, भूषण, धनकी प्राप्ति, राजप्रीति, महत् सुख और धर्मकथा प्राप्ति होती है ॥ १३६ ॥ बुधकी दशामें चन्द्रमाकी अन्तर्दशा हो तो रोग, शत्रुजनसे वैर, सर्व-काम-धनका नाश, चतुष्पदसे भय प्राप्त होता है ॥ १३७ ॥ बुधकी दशामें मंगलकी अन्तर्दशा हो तो रोग-शत्रु-भयका नाश, पुण्य, कर्मफल, यश, और राजप्रीति प्राप्त होती है ॥ १३८ ॥ बुधकी दशामें राहुकी अन्तर्दशा हो तो मित्र-बन्धु-धनकी प्राप्ति, सुख, विद्या, विभूषण और राजप्रीति होती है ॥ १३९ ॥ बुधकी दशामें बृहस्पतिकी अन्तर्दशा हो तो इष्ट-बन्धु-गुरुसे द्वेष, धनलाभ, पुत्र प्राप्ति और रोगादिका भय होता है ॥ १४० ॥ बुधकी दशामें शनिकी अन्तर्दशा हो तो धर्म-सत्कर्म-वित्तकी प्राप्ति, थोड़े जनाधी- शोंसे सुख, कृषी आदिका नाश होता है ॥ १४१ ॥ यदि बुध उच्चराशिका नीचांशकमें हो तो अपनी दशामें कर्ममें विकलता करता है ॥१४२॥ नीच स्थानमें बुध उच्चांशकमें हो तो दशाके आदिमें सब निष्फल हो । और अन्त्यमें शुभ देता है ॥ १४३ ॥ अथ बुधदशायां सर्वेषामन्तर्दशाचक्रम् ।

बु. बु.बु. के.बु. शु.बु. सू.बु. चं.बु. मं.बु. रा.बु. बृ.बु. श.योगः
१७
१११०१०११
२७२७२७१८
अथ केतुदशाफलम् ।
दीनो नरो भवति बुद्धिविवेकनष्टो (१) नानाऽऽमयाकुलविवर्द्धितदेहतापः ।
पापादिदृष्टिरतिकष्टचरित्रयुक्तः किञ्चित्सुखी च शिखिनः परिपाककाले ॥ १४४ ॥
श्लोकेनानेन केतुदशाफलमाह । तत्र सामान्यतः केतुदशाफलमशुभमेवोक्तम् । अथ
यदि केतुः शुभग्रहयुतः शुभदृष्टश्च भवेत्तदा तद्दशा शुभफलदाऽपि भवति । एवं पापयुतः
पापद्दष्टश्च केतुरशुभमेव फलं करोति । अस्य केतोर्दशाफलं त्रिधा, 'दशादौ गुरुबन्ध्वार्त्ति,
दशामध्ये धनायतिम्, दशान्ते सुखमिति वाच्यम् । तत्र विशेषः (श्लो. १४४-१५६) द्रष्टव्यः ॥
केतुकी दशामें मनुष्य दीन होता है । बुद्धि विवेकसे हीन होता है । नाना प्रकारके रोगसे
व्याकुल हो देहमें ताप बढ़ता है । पापादिको वृद्धि, अति कष्ट चरित्रसे युक्त और दशाके
परिपाक कालमें थोड़ा सुखी होता है ॥ १४४ ॥
अथ केतुदशायामन्तर्दशाफलानि ।
के. के. - कलत्रपुत्रमरणं सुखवित्तविनाशनम् ।
रिपुभीतिमवाप्नोति केतौ केतुदशान्तरे ॥ १४५ ॥
के. शु. - स्त्रीपुत्ररोगकलहं बन्धुमित्रादिनाशनम् ।
ज्वरातिसारमाप्नोति शुक्रे केतुदशान्तरे ॥ १४६ ॥
के. सू. - मनोभङ्गं शरीरातिं विदेशगमनं भयम् ।
सर्वकार्यविरोधं च रवौ केतुदशान्तरे ॥ १४७ ॥
(१) 'नष्टविवेकबुद्धिः' इति साधुपाठः ।

दशाफलाध्यायः ॥१८॥ ५४५ के. चं.—दारपुत्रजनालस्यं धानधान्यविनाशनम् । मनस्तापमवाप्नोति चन्द्रे केतुदशान्तरे ॥ १४८ ॥ के. मं.—पुत्रदारानुजद्वेषं रोगारिनृपपीडनम् । बन्धुनाशमवाप्नोति कुजे केतुदशान्तरे ॥ १४६.॥ के. रा.—राजचोरभयं दुःखं सर्वकार्यविनाशनम् । दुष्टमानवसंवादं राहौ केतुदशान्तरे ॥ १५० ॥ के. बृ.—देवद्विजगुरुप्रीतिं राजस्नेहं निरामयम् । भूपुत्रलाभमाप्नोति गुरौ केतुदशान्तरे ॥ १५१ ॥ के. श.—मनोभयं मनस्तापं स्वबन्धुजनविग्रहम् । देशत्यागमवाप्नोति शनौ केतुदशान्तरे ॥ १५२ ॥ के. बु.—बन्धुमित्रादिसंयोगं पुत्रदारधनागमम् । विद्यासुखमवाप्नोति बुधे केतुदशान्तरे ॥ १५३ ॥ विशेषः—शुभग्रहयुतः केतुः स्वदशायां सुखप्रदः । यदि शोभनसन्दृष्टः करोति विपुलं धनम् ॥ १५४ ॥ सपापः कुरुते केतुः श्वपाकै दुष्टमानवैः । भीतिं कृत्रिमरोगाद्यैर्व्यसनं धननाशनम् ॥ १५५ ॥ दशादौ गुरुबन्ध्वार्ति दशामध्ये धनायतिम् । दशान्ते सुखमाप्नोति केतोर्दायफलं त्रिधा ॥ १५६ ॥ अधुना केतुदशायां सर्वेषामन्तर्दशाफलान्याह । तत्र ग्रहाणां स्थितिविशेषे फलेष्वपि तारतम्येन वैशिष्ट्यं विचिन्त्यमिति । श्लोकाः स्पष्टार्थका एवेति ॥ १४५–१५६ ॥ केतुकी दशामें केतुकी अन्तर्दशा हो तो स्त्री-पुत्रका मरण, सुख-वित्तका नाश हो और शत्रु का भय होता है ॥ १४५ ॥ केतुकी दशामें शुक्रकी अन्तर्दशा हो तो स्त्री और पुत्रको रोग, कलह, बन्धु तथा मित्र- का नाश, ज्वर और अतिसार होता है ॥ १४६ ॥ केतुकी दशामें सूर्यकी अन्तर्दशा हो तो मनमें भंग, शरीरमें दुःख, विदेश यात्रा, भय और सब कार्यों में विरोध होता है ॥ १४७ ॥ केतुकी दशामें चन्द्रमाकी अन्तर्दशा हो तो स्त्री-पुत्र-जनोंसे आलसी हो, धन-धान्य का विनाश हो और मनमें ताप होता है ॥ १४८ ॥ केतुकी दशामें मंगलकी अन्तर्दशा हो तो पुत्र-स्त्री आदिसे वैर, रोग-शत्रु-राजासे पीड़ा और कुटुम्बोंका संहार करता है ॥ १४९ ॥ केतुकी दशामें राहुकी अन्तर्दशा हो तो राजा और चोरका भय, दुःख, सर्व कार्यका विनाश होता है तथा दुष्ट मनुष्योंसे संवाद होता है ॥ १५० ॥ केतुकी दशामें गुरुकी अन्तर्दशा हो तो ब्राह्मण-गुरु-देवतामें प्रीति हो, राजा के स्नेह की प्राप्ति, रोगसे रहित और भूमि-पुत्रका लाभ होता है ॥ १५१ ॥ केतुकी दशामें शनिकी अन्तर्दशा हो तो भय, मनमें ताप, अपने परिवारसे वैर और देशका त्याग होता है ॥ १५२ ॥ केतुकी दशामें बुधकी अन्तर्दशा हो तो बन्धु-मित्रादिका संयोग, पुत्र-स्त्री-धनका आगमन और विद्या सम्बन्धि सुख होता है ॥ १५३ ॥ केतु शुभ ग्रहसे युक्त हो तो अपनी दशामें सुख देता है। यदि शुभ ग्रह देखते भी हों तो बहुत धन होता है ॥ १५४ ॥

५५० सटीकजातकपारिजाते- केतु पापग्रहसे युक्त हो तो अपनी दशामें दुष्ट मनुष्यों द्वारा भय, कृत्रिम रोगादि तथा व्यसन और धर्मनाश होता है ॥ १५५ ॥ केतु अपनी दशाके आदिमें गुरु बन्धुको कष्ट देता है, दशाके मध्यमें धन व्यय। दशाके अन्त्यमें सुख देता है। इस प्रकार केतुकी दशाका तीन प्रकार फल है ॥ १५६ ॥ अथ केतुदशायां सर्वेषामन्तर्दशाचक्रम् ।

के. के.के. शु.के. सू.के. चं.के. मं.के. रा.के. बृ.के. श.के. बु.योगः
११११
२७२७१८२७
अथ शुक्रदशाफलम् ।
स्त्रीपुत्रवित्ताप्तिमतीव सौख्यं सुगन्धमाल्याम्बरभूषणाप्तिम् ।
यानादिभाग्यं नरपालतुल्यं यशः स्वपाके भृगुजः करोति ॥१५७॥
इदानीं शुक्रदशाफलमाह । सामान्यतः शुक्रदशायां शुभमेव फलमुक्तम् । विशेषार्थं
( १५७-१७१ ) श्लोका विचिन्त्याः ॥ १५७ ॥
शुक्र अपनी दशामें स्त्री-पुत्र प्राप्ति, अत्यन्त सौख्य, सुगन्ध-माल्य-भूषणकी प्राप्ति
सवारी आदिका भाग्य, राजाके सदृश और यश वृद्धि करता है ॥ १५७ ॥
अथ शुक्रदशायामन्तर्दशाफलानि ।
शु. शु. — शय्यास्त्रीधनवस्त्राप्तिं धर्मादिसुखसम्पदः ।
रिपुनाशं यशोलाभं शुक्रे शुक्रदशान्तरे ॥ १५८ ॥
शु. सू. — मूर्धोदराक्षिरोगं च कृषिगोवित्तनाशनम् ।
नृपक्रोधमवाप्नोति रवौ शुक्रदशान्तरे ॥ १५९ ॥
शु. चं. — शीतोष्णरोगसन्तापं कामादिरिपुपीडनम् ।
किञ्चित् सुखमवाप्नोति चन्द्रे शुक्रदशान्तरे ॥ १६० ॥
शु. मं. — पित्तास्रगक्षिरोगं च चित्तोत्साहं धनागमम् ।
दारमूलाभमाप्नोति कुजे शुक्रदशान्तरे ॥ १६१ ॥
शु. रा. — नीलवस्तुधनप्राप्तिं बन्धुद्वेषं सुहृद्भयम् ।
अग्निबाधामवाप्नोति राहौ शुक्रदशान्तरे ॥ १६२ ॥
शु. बृ. — धनवस्त्रविभूषाप्तिं धर्माचारं सुखावहम् ।
स्त्रीसुतार्तिं च वैषम्यं गुरौ शुक्रदशान्तरे ॥ १६३ ॥
शु. श. — वृद्धस्त्रीजनसम्भोगं गृहक्षेत्रधनागमम् ।
शत्रुनाशमवाप्नोति मन्दे शुक्रदशान्तरे ॥ १६४ ॥
शु. बु. — सुतमित्रसुखार्थाप्तिं नृपप्रीतिं महत्सुखम् ।
शुभमारोग्यमाप्नोति बुधे शुक्रदशान्तरे ॥ १६५ ॥
शु. के. — कलहं बन्धुनाशं च शत्रुपीडां मनोभयम् ।
धनच्छेदमवाप्नोति केतौ शुक्रदशान्तरे ॥ १६६ ॥
विशेषः — उच्चराशि गतः शुक्रो नीचांशकसमन्वितः ।
स्वपाके धननाशं च कुर्वीत पदविच्युतिम् ॥ १६७ ॥

दशाफलाध्यायः ॥१८॥ ५५१ भार्गवो नीचराशिस्थः स्वोच्चांशकसमन्वितः । स्वदाये कृषिवाणिज्यं धनलाभं प्रयच्छति ॥ १६८ ॥ अधुना शुक्रदशायां सर्वेषामन्तर्दशाफलान्याह । तत्र ग्रहाणां स्थितिवलादपि फले न्यूनाधिक्यं विचार्यमिति । श्लोकास्तु सरलार्थ एव ॥ १५८-१६८ ॥ शुक्रकी दशामें शुक्रकी अन्तर्दशा हो तो शय्या-स्त्री-धन-वस्त्रकी प्राप्ति, धन आदि सुख सम्पदा, शत्रुनाश, यश लाभ होता है ॥ १५८ ॥ शुक्रकी दशामें सूर्यकी अन्तर्दशा हो तो शिर, उदर और नेत्र रोग, कृषि-गो-धनका नाश और राजाका कोप होता है ॥१५९ ॥ शुक्रकी दशामें चन्द्रमाकी अन्तर्दशा हो तो शिरमें गर्मी, सन्ताप, कामचेष्टा शत्रुसे पीड़ा और थोड़ा सुख होता है ॥ १६० ॥ शुक्रकी दशामें मंगलकी अन्तर्दशा हो पित्त-रक्त विकारसे नेत्र रोग, चित्तमें उत्साह, धनका आगम, स्त्री भूमिका लाभ होता है ॥ १६१ ॥ शुक्रकी दशामें राहुकी अन्तर्दशा हो तो नील वस्तु तथा धनकी प्राप्ति, बन्धु वैर, मित्रसे भय और अग्निबाधा होती है ॥ १६२ ॥ शुक्रकी दशामें गुरुकी अन्तर्दशा हो तो धन-वस्त्र-विभूषणकी प्राप्ति, धर्मका आचरण, सुख प्राप्ति, स्त्री पुत्रको कष्ट और विषमता प्राप्त होती है ॥ १६३ ॥ शुक्रकी दशामें शनिकी अन्तर्दशा हो तो वृद्ध स्त्रीसे भोग, क्षेत्र, धन प्राप्त हो और शत्रु का नाश होता है ॥ १६४ ॥ शुक्रकी दशामें बुधकी अन्तर्दशा हो तो पुत्र-मित्र-सुख-धनकी प्राप्ति हो, विशेष सुख हो और शुभ आरोग्यता होती है ॥ १६५ ॥ शुक्रकी दशामें केतुकी अन्तर्दशा हो तो कलह, बन्धुनाश, शत्रु पीडा, मनमें भय और धनका संहार होता है ॥ १६६ ॥ शुक्र उच्च राशिमें नीच नवांशका हो तो अपनी दशामें धनका नाश और पदच्युति करता है ॥ १६७ ॥ नीचराशि में स्थित शुक्र उच्चांशकमें हो तो अपनी दशामें कृषि (खेती) व्यापार और धनका लाभ करता है ॥ १६८ ॥ अथ शुक्रदशायां सर्वेषामन्तर्दशाचक्रम् ।

शु. शु.शु. सू.शु. चं.शु. मं.शु. रा.शु. बृ.शु. श.शु. बु.शु. के.योगः
२०
१०
दशाफले विशेषता-
सम्यग्बलिनः स्वतुङ्गभागे सम्पूर्णा बलवर्जितस्य रिक्ता ।
नीचांशगतस्य शत्रुभागे ज्ञेयाऽनिष्टफला दशा प्रसूतौ ॥ १६६ ॥
तत्तद्भावार्थकामेशदशास्वन्तर्दशासु च ।
तत्तद्भावविनाशः स्यात् तद्युतेक्षितकारकैः ॥ १७० ॥
त्रिकोणधनलाभस्था बलिनो यदि शोभनाः ।
स्वदशान्तर्दशाकाले कुर्वन्ति विपुलं सुखम् ॥ १७१ ॥

५५२ सटीकजातकपारिजाते- उपसंहारः- अष्टादशाध्यायिनि सर्वहोरासमुद्धृते जातकपारिजाते । राशिखरूपारिदशाफलान्तं प्रोक्तं मया भानुमुखप्रसादात् ॥ १७२ ॥ इति श्रीनवग्रहकृपया वैद्यनाथविरचिते जातकपारिजातेऽष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ इदानीं पूर्वोक्तानां दशान्तर्दशानां ग्रहस्थितिवशेन शुभाशुभत्वमाह । प्रसूतो=नराणां जन्मकाले सम्यग्बलिनः = पूर्वोक्तैर्बलैर्युक्तस्य ग्रहस्य, स्वकीयतुङ्गभागे (परमोच्चांशे) व्यवस्थितस्य च ग्रहस्य सम्पूर्णानाम्नी दशा भवति । तत्फलञ्च । धनारोग्यविवर्धिनी सा दशा भवति । तथा भगवान् गर्गः— सर्वैर्बलैरुपेतस्य परमोच्चगतस्य च । सम्पूर्णाख्या दशा ज्ञेया धनारोग्यविवर्धिनी ॥ यश्चोच्चराशिगत एव भवति न परमोच्चांशगतस्तथा यो ग्रहो न पूर्णबलैर्युतः किन्तु किञ्चिदूनबलयुतो

भानुः सूर्यो मुखं प्रधानो येषु ते भानुमुखाः सूर्यादयो नव ग्रहास्तेषां प्रसादात् = कृपाबलात्, मया = श्रीवैद्यनाथेन कर्त्रा, प्रोक्तं = कथितमिति ॥ १६९-१७२ ॥ पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वररचिता। दशाफलेऽस्मिन्नध्याये पूतिमष्टादशे गता ॥ १८ ॥ उच्चभागमें बली सम्पूर्ण फल देता है। बलरहित ग्रहकी दशा रिक्त (खाली) होती है। नीच अंश, शत्रु भागमें प्राप्त ग्रह जातकको अनिष्ट फल देता है ॥ १६९ ॥ उस उस भावसे धनेश और सप्तमेशकी दशा अन्तर्दशामें उससे युक्त दृष्ट कारकोंसे उस २ भावका नाश होता है। त्रिकोण धन और लाभ स्थानमें स्थित शुभग्रह यदि बली हों तो अपनी दशा अन्तर्दशाके समय विपुल सुखको करते हैं ॥ १७०-१७१ ॥ होरासे समुद्धृत जातकपारिजातमें अठारह अध्याय राशि-रूपादिसे दशाफलान्तको सूर्यादि ग्रहोंकी कृपासे निर्माण किया है ॥ १७२ ॥ इति मिरजापुर मण्डलान्तर्गत 'आही' ग्रामवासिसरयूपारीणवंशावतंसपाण्डेयो- पाह्णपण्डितश्रीमच्छत्रधरसूनुना-अखिलभारतीयवर्ण्यासस्कारसमिति-वैदिक कर्मकाण्डाचार्य-दैवज्ञभूषण-पण्डित-श्रीमातृप्रसादशास्त्रिणा विरचिता 'विमला'ख्या हिन्दीटीका-समाप्ता ।

अथ ग्रन्थोपसंहारः । शाखाभिरष्टादशसंख्यकाभिरध्यायरूपाभिरतिप्रकाशः । ज्योतिर्मयः सर्वफलप्रधानः सङ्कीर्तितो जातकपारिजातः ॥ १ ॥ उक्तं राशिगुणालयं ग्रहगतिस्थानस्वभावाकृति- राधानाडुिसमस्तजीवजननं बालाद्यनिष्टाकरम् । आयुर्जातकभङ्गयोगजविधिः श्रीराजयोगादिजो द्वित्र्यादिग्रहयोगजः शुभकरो मान्द्यब्दजं च क्रमात् ॥ २ ॥ पश्चादष्टकवर्गबिन्दुगणितं होराधनस्थानजं दुश्चिक्यावनिभावजं सुतरिपुस्थानप्रयुक्तं फलम् । कन्दर्पाष्टमधर्मराशिनितं व्यापारलाभान्त्यजं नारीजातक लक्षणं निगदितं चक्रं दशान्तर्दशा ॥ ३ ॥ श्रीविद्याधिकवेङ्कटाद्रितनयः श्रीवैद्यनाथः सुधी- रदित्यादिसमस्तखेटकृपया विद्वज्जनप्रीतये । होरासिन्धुसमुद्धृतामृतमयीमष्टादशाध्यायिनीं चक्रे जातकपारिजातसरणिं गीतोत्सुकश्लोकिनीम् ॥ ४ ॥ इति जातकपारिजातः समाप्तः । अधुना चतुर्भिः श्लोकैर्ग्रन्थो पसंहारमाह । अयं जातकपारिजातः = जातकेषु पारिजातः (सुरद्रुमः ) अध्यायरूपाभिरष्टादशशाखाभिर्युतोऽतिप्रकाशो दोषादिरहितः, ज्योतिर्मयः ज्योतींषि ग्रहनक्षत्राद्यस्तन्मयः ग्रहनक्षत्रविषयैरोतप्रोतः, सर्वफलप्रधानः मानवजीवने जन्मादि-निधनान्तं यावत्फलमस्ति तत्प्रकाशने मुख्यतमः अयं ग्रन्थरूपेण सङ्कीर्तितः । अस्मिन् जातकपारिजाते राशिगुणस्वरूपम् १, ग्रहनामस्वरूपगुणभेदकम् २, आधा- नादिजन्माध्यायः ३, बालायरिष्टाध्यायः ४, आयुर्र्दायाध्यायः ५, जातकभङ्गः ६, राजयो- ४६। जा० पा०

५५४ सटीकजातकपारिजात: । गाध्यायः ७, द्वयादिग्रहयोगाध्यायः ८, मान्द्यब्दादिफलम् ९, अष्टकवर्गः १०, लग्नधन- भावफलम् ११, तृतीयचतुर्थभावफलम् १२, पञ्चमषष्ठभावफलम् १३, सप्तमाष्टमनवम-भाव- फलम् १४, दशमैकादशद्वादशभावफलम् १५, स्त्रीजातकम् १६, कालचक्रदशा १७ दशा- न्तर्दशाफलम् १८, एते किलाष्टादशाध्यायाः सङ्कीर्तिताः । अयं श्रीवैद्यनाथः सुधीः प्रकृतग्रन्थकर्त्ता, सर्वार्थचिन्तामणिनाम्नो ग्रन्थस्य ज्योतिर्नि- बन्धस्य कर्तुः श्रीवेङ्कटाद्रिनाम्नो विविधविद्यापारङ्गतस्य विदुषस्तनूजन्मा सूर्यादिनवग्रहाणां प्रसादात् विद्वज्जनानां प्रीतये होराशास्त्ररूपसमुद्रमन्थननिस्सरितामृतकल्पमष्टादशाध्याय- युक्तं गीतोत्सुकश्लोकिनीम् ( यथार्थफलश्रवणात्कर्णेन्द्रियाह्लादिनीम् ) जातकपारिजातसरणिं चक्रे

( चौखम्बा प्राच्यविद्या ग्रन्थमाला १ ) अथर्ववेद-परिशिष्ट सम्पादक—जार्ज मेलवील बोलिंग तथा जुलियस फॉन नेजलीन हिन्दी-टिप्पणियों सहित सम्पादन डॉ० रामकुमार राय हर्ष का विषय है कि चौखम्बा ओरियन्टालिया ( वाराणसी ) द्वारा अथर्ववेद-परिशिष्ट का पुनः प्रकाशन हुआ है। इस प्रकाशन का महत्त्व इसलिए और अधिक हो गया है कि यह संस्करण नागरी लिपि में प्रथम बार प्रकाशित हुआ है। इससे पूर्व प्रस्तुत ग्रन्थ का प्रकाशन १९०९ ई० में हुआ था। परन्तु वह संस्करण रोमन-लिपि में ही था। पहले अलग-अलग कार्य करते हुए उक्त दोनों विद्वानों ने आगे चलकर सम्मिलित प्रयास से इस कार्य को सम्पन्न किया। श्रीवेबर महोदय एवं श्री मॉरिस ब्लूमफील्ड ने इस ग्रन्थ पर कुछ कार्य किया था। उन्हीं दोनों विद्वानों ने अलग-अलग इस विशिष्ट ग्रन्थ के संपादन की संपादकों को प्रेरणा दी थी। १८९८ ई० के आस पास वेबर ने फॉन नेजलीन को तथा ब्लूमफील्ड ने बोलिंग को अथर्ववेद-परिशिष्ट के संपादन की दिशा में संप्रेरित किया। उन दोनों पण्डितों ने कार्यों के विवरण का इस ग्रन्थ के अपने प्राक्कथन में स्वयं उल्लेख किया है। उसे देखने पर यह स्पष्ट हो जाता है कि कितने श्रम, मनोयोग और अध्य- वसाय के साथ उक्त संपादन-कार्य संपन्न हुआ था। उस समय तक अथर्ववेद-परिशिष्ट की जितनी सामग्री मिल सकी थी—उन सब के आधार पर श्रमसाध्य निष्ठा द्वारा दोनों विद्वानों ने परिशिष्ट का संपादन किया था। जिस जिस व्यक्ति या संस्था द्वारा सहायता मिल सकती थी, सबको प्राप्त करने की एवं उसके उचित उपयोग की दिशा में उन दो विद्वानों ने कुछ भी उठा नहीं रखा था। चौखम्बा ओरियन्टालिया एवं नागरी लिपि के रूपान्तरकार संपादक श्री रामकुमार राय धन्यवाद के पात्र हैं जिन्होंने इस चिर प्रतीक्षित कार्य को संपन्न किया। प्रत्येक परिशिष्ट के आरम्भ में हिन्दी में सम्बद्ध परिशिष्ट का सार संक्षिप्त रूप से देने के कारण एवं अन्त में उद्धरण सूची और शब्दानुक्रमणिका के कारण ग्रन्थ का महत्त्व बढ़ गया है। इस ग्रन्थ में नित्य, नैमित्तिक तथा विभिन्न अवसरों, पर्वों, परिस्थितियों आदि से संबद्ध कर्मों का—आख्यानों, संवादों आदि द्वारा महत्त्वपूर्ण वैदिक-धार्मिक विधि-विधानों सहित वर्णन मिलता है। प्रस्तुत अपूर्ण से भासमान इस कोशात्मक परिशिष्ट-ग्रन्थ के बहत्तर ( ७२ ) परिशिष्टों में न जाने कितने शाखीय विधान, विचार और उपाय आदि वर्णित हैं। अतः दुष्प्राप्य, दुर्लभ, चिरप्रतीक्षित एवं महत्त्वपूर्ण इस 'अथर्ववेदपरिशिष्ट' के प्रस्तुत संस्करण का प्राच्यविद्या के अनुशीलनकर्त्ता पण्डितों में निश्चय ही समादर होगा। इस सत्प्रयास का हम स्वागत करते हैं। हमें विश्वास है कि दूसरा संस्करण शीघ्र ही प्रकाशित होगा और तब हिन्दी अनुवाद-सहित यह हमारे सामने आयेगा। इसी आशा के साथ प्रकाशक तथा 'हिन्दी नोट्स' के साथ वर्त्तमान ग्रन्थ प्रस्तुतकर्त्ता संपादक को बधाई देते हुए मुझे प्रसन्नता हो रही है। करुणापति त्रिपाठी भूतपूर्व वाइसचांसलर, सम्पूर्णानन्द संस्कृत विश्वविद्यालय, वाराणसी ७५-००

( चौखम्भा प्राच्यविद्या ग्रन्थमाला २ ) धाराधीश्वर भोजकृतः तत्त्वप्रकाशः तात्पर्यदीपिका-वृत्ति-व्याख्याद्वयः-हिन्दीभाषानुवादसहितः सम्पादक डॉ० कामेश्वरनाथ मिश्र, एम. ए., पी-एच. डी., साहित्याचार्य ( उ० प्र० संस्कृत अकादमी द्वारा पुरस्कृत ) भारतीय जीवन में शैवधर्म एवं दर्शन का विशेष महत्त्व रहा है। उत्तरभारत में काश्मीरीय शैवदर्शन तथा दक्षिण भारत में सिद्धान्त-शैवदर्शन विशेष रूप से प्रचलित रहे। 'तत्त्वप्रकाश' सिद्धान्त-दर्शन के प्रमेयों का स्पष्ट ज्ञान कराने वाला प्रमुख ग्रन्थ है। तत्त्वों का निरूपण इसलिये भी अधिक निभ्रान्त है क्योंकि धर्म, दर्शन, कला, संस्कृति एवं साहित्य के अद्भुत उन्नायक महाराज भोज ने इसी सम्प्रदाय की दीक्षा ली थी और उन्होंने यहाँ साधना के अनुभवों को उतारा है। उनके विचारों का विशद विवेचन करने के लिये श्रीकुमारदेवरचित 'तात्पर्य- दीपिका' तथा अघोरशिवाचार्यरचित 'वृत्ति' दोनों को साथ में जोड़ दिया गया है। डॉ० मिश्र ने अथक परिश्रम करके जिज्ञासुओं के लाभार्थ कारिकाओं का हिन्दी-अनुवाद करके, विवेकपूर्वक पाठान्तरों का निर्धारण कर ग्रन्थ को प्रामाणिक एवं परिनिष्ठित रूप प्रदान किया है। ग्रन्थ के अन्त में सन्दर्भों का आकारनिर्देश, दोनों टीकाओं में उद्धृत ग्रन्थ एवं ग्रन्थकारों की सूची, पारि- भाषिक शब्दकोश एवं उपयोगी ग्रन्थों का उल्लेख परिशिष्ट के रूप में जोड़ा गया है। अन्त में दिये गये तत्त्वों की उत्पत्ति के रेखाचित्र से सारा विषय स्वतः स्पष्ट हो जाता है। विद्वान् सम्पादक ने भूमिका में शैवदर्शन के प्रकार, सिद्धान्तशैवदर्शन का अभिप्राय, सिद्धान्तसाहित्य, सिद्धान्तदर्शन, भोज, श्रीकुमार तथा अघोरशिवाचार्य के व्यक्तित्व तथा कृतित्व पर शोधपूर्ण प्रकाश डाला है। भूमिकामात्र को पढ़ लेने से संस्कृत तथा दर्शन के अनुरागियों को 'सिद्धान्त' के साहित्य तथा प्रतिपाद्य विषयों के ज्ञान के लिये अन्य ग्रन्थ देखने की आवश्यकता नहीं पड़ेगी। हिन्दी में इस दर्शन से सम्बद्ध इतनी सामग्री अभी तक प्रकाश में नहीं आयी है। ग्रन्थ का अध्ययन करने से सिद्धान्तशैवदर्शन से सम्बद्ध समस्त विषयों का परिचय मिल जायेगा। हिन्दी माध्यम से सिद्धान्तदर्शन तथा भोज के कृतित्व और साधना पर प्रचुर प्रकाश डालने वाला और दक्षिण भारतीय धर्म तथा साधना को हिन्दीभाषा के द्वारा उत्तर भारत में फैला कर उत्तर और दक्षिण में समन्वय स्थापित करनेवाला यह प्रथम ग्रन्थ होगा। ३०--००

( चौखम्भा प्राच्यविद्या ग्रन्थमाला ४ ) महाराजाधिराजभोजकृतं सरस्वतीकण्ठाभरणम् ( चित्रप्रकरणसहितम् ) प्रथमो भागः रत्नदर्पणाख्यसंस्कृत-स्वरूपानन्दभाष्यनाम हिन्दी व्याख्याद्वयोपेतम् व्याख्याकार- डॉ० कामेश्वरनाथ मिश्र, एम. ए., पी-एच. डी., साहित्याचार्य महाराजाधिराज भोज की साहित्यसेवा जनकथा बन चुकी है। साहित्य, कला, धर्म, दर्शन आदि का संरक्षण ही नहीं, सम्पादन भी उन्होंने किया है। आयुर्वेद से लेकर आध्यात्मिक साधना तक का कोई भी क्षेत्र उनसे अछूता न रहा। अलंकारशास्त्र के क्षेत्र में उनके कीर्तिस्तम्भ 'सरस्वतीकण्ठाभरण' नामक ग्रन्थ को प्रकाशित करते हुए हमें हर्ष हो रहा है। इस ग्रन्थ के प्रथम परिच्छेद में काव्य-लक्षण, गुण तथा दोषों का सूक्ष्म विवेचन है। द्वितीय परिच्छेद में शब्दालङ्कार का निर्णय करते समय चित्रालङ्कार का विवेचन एवं वर्गीकरण जितना वैज्ञानिक, विशद्, पूर्ण एवं व्यवस्थित यहाँ है, वैसा किसी भी अलङ्कार- शास्त्र के ग्रन्थ में नहीं है। यही स्थिति तृतीय परिच्छेद में अर्थालङ्कार के निरूपण में भी है। उभयालङ्कार का भी पृथक् से इतना विस्तृत विवेचन भोज ने ही किया है। पूरा चतुर्थ परिच्छेद इसी के निरूपण पर दिया गया है। पञ्चम परिच्छेद में 'शृङ्गार' को रसराजता सिद्ध करते हुए महाराजाधिराज ने अन्य रसों तथा भावों की समीक्षा तो की ही है, आनुषङ्गिक रूप से सम्बद्ध नायक, नायिका आदि के विषय में भी प्रचुर सामग्री प्रदान की है। निष्कर्षतः कहा जा सकता है कि महाराज भोज ने काव्य के प्रत्येक क्षेत्र को छुआ और सोने में सुगन्ध भर दी। साथ में 'रत्नदर्पण' नाम की संस्कृत टीका भी यावदुपलब्ध दी गई है। धन्यवाद है तरुण किन्तु प्रौढ़ समीक्षक डॉ० कामेश्वर नाथ मिश्र को जिन्होंने सरल, सुस्पष्ट एवं भाव- ग्राहिणी हिन्दी भाषा में ग्रन्थ की गूढ़तम ग्रन्थियों तथा रहस्यों को उद्घाटित किया है। डॉ० मिश्र की लेखनी में अद्भुतशक्ति है जिसने गूढ़तम विषय को स्पष्टतम कर दिया है। यथास्थान दिये गये रेखाचित्रों, ऐतिहासिक एवं तुलनात्मक विवेचनों से ग्रन्थ निखर उठा है। भूमिका में विद्वान् भाष्यकार ने राजा भोज के जीवन, ग्रन्थकर्तृत्व, आध्यात्मिक अभिरुचि तथा उनको सम्मत काव्यलक्षण, चित्रालङ्कार, रस आदि पर शोधपूर्ण दृष्टि डाली है। अन्त में विविध परिशिष्टों से ग्रन्थ की उपयोगिता और भी बढ़ गयी है। विश्वास है कि छात्रों, अध्यापकों तथा काव्यशास्त्र के जिज्ञासुओं को प्रचुर सामग्री मिलेगी और वे लाभान्वित होंगे ! ३५-००