काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

२५६ ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ तिः॥ क्रुञ्चा। उष्णहा। देवविशा। हलन्ताः। ज्येष्ठा। कनिष्ठा। मध्यमा। पुंयोगः। कोकिला जातिः॥ मूलान्नञः॥ अमूला॥ ऋन्नेभ्यो ङीप् ॥ ५ ॥ ऋकारान्तेभ्यो नकारान्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति। ङकारः सामान्यग्रहणार्थः। पकारः सामान्यग्रहणविघातार्थः कर्त्री। हर्त्री। दण्डिनी। छत्रिणी॥ उगितश्च ॥ ६ ॥ उग् इहान्न संभवति यथाकथंचित् तदुगिच्छब्दरूपं, तदन्तात् स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति। भवती। अतिभवती। पचन्ती। यजन्ती॥ धातोरुगितः प्रतिषेधो वक्तव्यः॥ * ॥ उखास्रत्। पर्णध्वत् ब्राह्मणी॥ अञ्चतेश्चोपसंख्या- नम् ॥ * ॥ प्राची। प्रतीची। उदीची॥ वनो र च ॥ ७ ॥ वबन्ता

काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ २५७ मनः ॥ ११ ॥ मवन्तात्प्रातिपदिकात् ङीप् प्रत्ययो न भवति । ऋन्नेभ्यो ङाबिति ङीप् प्राप्तो मन इति सूत्रेण प्रतिषिध्यते । दामा । दामानौ । दामानः । पामा । पामानौ । पामानः । अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयो- जयन्ति । सीमा । सीमानौ । सीमानः । अतिमहिमा । अतिमहिमानौ । अतिमहिमानः ॥ अनो बहुव्रीहेः ॥ १२ ॥ अनन्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो न भवति । अनुपधालोपी बहुव्रीहिरिहोदाहरणम् । उपधालोपिनो हि विकल्पं वक्ष्यति । सुपर्वा । सुप- र्वाणौ । सुपर्वाणः । सुशर्मा । सुशर्माणौ । सुशर्माणः । बहुव्रीहेरिति किम् । अतिक्रान्ता राजान,मतिराजी ॥ डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् ॥ १३ ॥ डाप् प्रत्ययो भवति उभाभ्यां मवन्तात्प्रातिपदिकादनन्ताच्च बहुव्रीहेर- न्यतरस्याम् । पामा । पामे । पामाः । सीमा । सीमे । सीमाः । न च भवति । पामानः । सीमानः । बहुव्रीहेः । बहुराजा । बहुराजे । बहुराजाः । बहुतक्षा । बहुतक्षे । बहुतक्षाः । न च भवति । बहुराजानः । बहुतक्षाणः । अन्यतरस्यां- ग्रहणं किमर्थम् । बहुव्रीहौ वनो र चेत्यस्यापि विकल्पो यथा स्यात् । बहुधी- वा । बहुधीवरी । बहुपीवा । बहुपीवरी ॥ अनुपसर्जनात् ॥ १४ ॥ अधिकारोऽयम् । उत्तर सूत्रेषूपसर्जने प्रतिषेधं करोति । यदिम ऊर्ध्वम- नुक्रमिष्यामो ऽनुपसर्जनादित्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । टिड्ढाणञिति ङीप् । कुरुचरी । मद्रचरी । अनुपसर्जनादिति किम् । बहुकुरुचरा बहुमद्रचरा मधुरा । जातेरिति ङीष् । कुक्कुटी । शुकरी । अनुपसर्जनादिति किम् । बहुकुक्कुटा बहुशू- करा मधुरा । कथं पुनरुपसर्जनेनाप्रत्ययप्रसङ्गः । तदन्तविधिना । ज्ञापितं चैत- दस्यत्र प्रकरणे तदन्तविधिरिति । तथा च प्रधानेन तदन्तविधिर्भवति । कुम्भकारी । नगरकारी । न चास्ति हन्तूहकं.तद्वितोयवस्ति ॥ टिड्ढाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्- क्वरप्ख्युनाम् ॥ १५ ॥ अत इति सर्वत्रानुवर्त्तते । तत्सति संभवे विशेषणं भवति । टिदादि- भ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । टापो ऽपवादः । टित्ताव- त् । कुरुचरी । मद्रचरी । इह कस्मान्न भवति । पचमाना । यजमाना । टानु- १७

२५८ ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ बन्धकत्वाल्लटः । ल्युडादिषु कथं, टित्करणसामर्थ्यात् । इतरत्र तु टेरेत्वं फ- लम् । पठिता विक्रेति आगमटित्त्वमनिमित्तं, ट्युट्युलौ तुट् चेति लिङ्गात् । ढ । सौपर्णेयी । वैनतेयी । निरनुबन्धको ढशब्दः स्त्रियां नास्तीति निरनुबन्ध- कपरिभाषा न प्रवर्त्तते । अण् । कुम्भकारी । नगरकारी । औपगवी । यो ऽपि क्वचिदणकृतं कार्यं भवति । चौरी । तापसी । दाण्ड । मौष्टेत्यत्र न भवति । अञ् · औत्सी । औदपानी । शार्ङ्गरवाद्यञ इति पुनरञो ग्रहणं जातिलक्षणं ङीषं बाधितुम् । द्वयसच् । ऊरुद्वयसी । जानुद्वयसी । दघ्नच् । ऊरुदघ्नी । जानुद- घ्नी । मात्रच् । ऊरुमात्री । जानुमात्री । तयप् । पञ्चतयी । दशतयी । ठक् आक्षिकी । शालाकिकी । ठञ् । लावणिकी । ठक्ठञोर्भेदेन ग्रहणं ठनादि- निवृत्त्यर्थम् । कञ् । यादृशी । तादृशी । क्वरप् । इत्वरी । नश्वरी । ख्युन् । आढंकरणी । सुभगंकरणी ॥ नञ्स्नञीकक्तरुणतलुनानामुपसंख्यानम् ॥ * स्त्रैणी । पौंसी । शाक्तीकी । याष्टीकी । तरुणी । तलुनी ॥ यञश्च ॥ १६ ॥ ङीबित्येव । यञन्ताच्च प्रातिपदिकात् स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति गार्गी । वात्सी ॥ अपत्यग्रहणं कर्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । द्वीपादनुसमुद्रं यञ् । द्वैप्या । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ प्राचां ष्फ तद्धितः ॥ १७ ॥ यञ् इत्येव । प्राचामाचार्याणां मतेन यञन्ताद् स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो भवति, स च तद्धितसंज्ञः । षकारो ङीषर्थः । प्रत्ययद्वयेनेह स्त्रीत्वं व्यज्यते तद्धितग्रहणं प्रातिपदिकसंज्ञार्थम् । गार्ग्यायणी । वात्स्यायनी । अन्येषाम् । गार्गी वात्सी । सर्वत्र ग्रहणमुत्तरसूत्रादिहापकृष्यते, बाधकबाधनार्थम् । आवट्या- च्छापं वक्ष्यति, तमपि बाधित्वा प्राचां ष्फ एव यथा स्यात् । आवट्यायनी सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः ॥ १८ ॥ यञ् इत्येव । पूर्वेण विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थं वचनम् । सर्वत्र लोहिता- दिभ्यः कतपर्यन्तेभ्यो यञन्तेभ्यः स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो भवति । कतशब्दः स्वत- न्त्रं यत्प्रातिपदिकं तदवधित्वेन परिगृह्यते कपिशब्दात्परः कपिकतेति, न प्राति- पदिकावयवः कुकतेति । लौहित्यायनी । शाङ्गित्यायनी । बाभ्रव्यायनी ॥ कण्वात्तु शक्लः पूर्वः कतादुत्तर इष्यते । पूर्वोत्तरौ तदन्तादी ष्फायौ तच्च प्रयोजनम् ॥ प्रातिपदिकेष्वन्यथा पाठः स एवं व्यवस्थापयितव्य इति मन्यते । कत- न्तेभ्य इति बहुव्रीहितत्पुरुषयोरेकशेष,स्तथा कण्वादिभ्यो गोत्रइति । तच्च

॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ २५८ तत्पुरुषवृत्त्या संगृहीतो मध्यपाती शकलशब्दो यञन्तः प्रत्ययद्वयमपि प्रतिपद्य- ते । शाकल्यायनी । शाकल्यस्येमे छात्राः शाकलाः ॥ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च ॥ १९ ॥ कौरव्य माण्डूक इत्येताभ्यां स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो भवति । कुरुभ्योण्यौ ण्यते कृते ढक्च मण्डूकादित्यञ् च । यथाक्रमं टाब्ङीपोरपवादः । कौरव्या- यणी । माण्डूकायनी । कथं कौरवी सेना, तस्येदंविवक्षायामणि कृते भविष्य- ति ॥ कौरव्यमाण्डूकयोरासुरेरुपसंख्यानम् ॥ * ॥ आसुरायणी । शेषिकेष्वर्थेषु इजश्चेत्याञि प्राप्ते ष्फप्रत्यय इष्यते ॥ आसुरीयः कल्पः ॥ वयसि प्रथमे ॥ २० ॥ कालकृतशरीरावस्था यौवनादिर्वयः । प्रथमे वयसि यत्प्रातिपदिकं श्रुत्या वर्तते ततः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । कुमारी । किशोरी । बर्करी । प्रथ- मेति किम् । स्थविरा । वृद्धा । अत इत्येव । शिशुः ॥ वयस्यचरमइति वक्त- व्यम् ॥ * ॥ वधूटी । चिरखटी । द्वितीयवयोवचनावेतौ । प्राप्तयौवना स्त्यभि- धीयते । कथं कन्या, कन्यायाः कनीन चेति ज्ञापकात् । उत्तानशया लोहित- पादिकेति नैता वयःश्रुतयः ॥ द्विगोः ॥ २१ ॥ द्विगुसंज्ञकात्प्रातिपदिकात् स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । पञ्चपूली । दशपूली । कथं त्रिफला । अजादिषु दृश्यते ॥ अपरिमाणविस्ताचितकम्बलेभ्यो न तद्धितलुकि ॥ २२ ॥ पूर्वेण ङीप् प्राप्तः प्रतिषिध्यते । अपरिमाणान्ताद् द्विगोर्बिस्ताचितक- म्बल्यान्ताच्च तद्धितलुकि सति ङीप् प्रत्ययो न भवति । बिस्तादीनां परिमा- णार्थे ग्रहणम् । सर्वतो मानं परिमाणम् । अपरिमाणान्तात्तावत् । पञ्चभिरश्वैः क्रीता पञ्चाश्वा । दशाश्वा । तेन क्रीतम् । अध्यर्द्धपूर्वद्विगोर्लुगसंज्ञायामिति लुक् । कालः संख्या च न परिमाणम् । द्विवर्षा । त्रिवर्षा । द्वाभ्यां शताभ्यां क्रीता द्विशता । त्रिशता । बिस्तादिभ्यः । द्विबिसता । त्रिबिस्ता । द्व्याचिता । त्र्याचिता । द्विकम्बल्या । त्रिकम्बल्या । अपरिमाणेति किम् । द्व्याढकी । त्र्याढकी । तद्धि- तलुकीति किम् । समाहारे पञ्चाश्वी । दशाश्वी ॥ काण्डान्तात्क्षेत्रे ॥ २३ ॥ काण्डशब्दान्ताद् द्विगोस्तद्धितलुकि सतिचेत्रे वाच्ये ङीप् प्रत्ययो न भवति । द्वे काण्डे प्रमाणमस्याः क्षेत्रभक्तेः । प्रमाणे द्वयसजिति विहितस्य तद्धि- तस्य प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यमिति लुकि कृते द्विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः । त्रिकाण्डा

२६० ॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ क्षेत्रभक्तिः । काण्डशब्दस्यापरिमाणवाचित्वात्पूर्वेणैव प्रतिषेधे सिद्धे क्षेत्रे निय- मार्थं वचनम् । इह मा भूत् । द्विकाण्डी रज्जुस्त्रिकाण्डी रज्जुरिति । प्रमाण- विशेषः काण्डम् ॥ पुरुषात्प्रमाणे ऽन्यतरस्याम् ॥ २४ ॥ द्विगोस्तद्धितलुकीत्येव । प्रमाणे यः पुरुषशब्दस्तदन्ताद् द्विगोस्तद्धित- लुकि सति अन्यतरस्यां न ङीप् प्रत्ययो भवति । द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्याः परि- खायाः द्विपुरुषा, द्विपुरुषी । त्रिपुरुषा, त्रिपुरुषी । अपरिमाणान्तत्वादित्ये प्रति- षेधे प्राप्ते विकल्पार्थं वचनम् । प्रमाणादिति किम् । द्वाभ्यां पुरुषाभ्यां क्रीता द्विपुरुषा । त्रिपुरुषा । तद्धितलुकीत्येव । समाहारे द्विपुरुषी, त्रिपुरुषी ॥ बहुव्रीहेरूधसो ङीष् ॥ २५ ॥ ऊधश्शब्दान्ताद्बहुव्रीहेः । स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति । ऊधसोऽनङ्ङिति समासान्ते कृते अनो बहुव्रीहेरिति डाप्प्रतिषेधयोः प्राप्तयोरिदमुच्यते । घटो- ध्री । कुण्डोध्री । बहुव्रीहेरिति किम् । प्राप्ता ऊधः, प्राप्तोधाः । अन उपधा- लोपिन इत्यस्यापि ङीपोयममुत्तरत्रानुवृत्तेर्बाधक इष्यते । समासान्तश्च स्त्रिया- मेव, इह न भवति महोधाः पर्जन्य इति ॥ संख्याव्ययादेर्डीप् ॥ २६ ॥ पूर्वेण ङीषि प्राप्ते ङीब्बिधीयते । संख्यादेरव्ययादेश्च बहुव्रीहेरूधः- शब्दान्ताद् ङीप् प्रत्ययो भवति । संख्यादेस्तावत् । द्व्यूध्री । त्र्यूध्री । अव्ययादेः । अत्यूध्री । निरूध्री । आदिग्रहणं किम् । द्विविधोध्री त्रिविधोध्रीत्यात्रापि यथा स्यात् ॥ दामहायनान्ताच ॥ २७ ॥ ऊधस इति निवृत्तम् । संख्याग्रहणमनुवर्तते नाव्‍ययग्रहणम् । संख्यादे- र्बहुव्रीहेर्दामशब्दान्ताद्धायनशब्दान्ताच्च स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । दामा- न्तात् डाप्प्रतिषेधविकल्पेषु प्राप्तेषु नित्यमर्थं वचनम् । द्विदाम्नी । त्रिदाम्नी । हायनान्तादापि प्राप्ते, द्विहायनी । त्रिहायणी । चतुर्हायणी ॥ हायनो वयसि स्मृतः ॥ * ॥ तेनेह न भवति, द्विहायना शाला । त्रिहायना । चतुर्हायना ॥ णत्वमपि त्रिचतुर्भ्यां हायनस्येति वयस्येव स्मर्यते ॥ अन उपधालोपिनो ऽन्यतरस्याम् ॥ २८ ॥ बहुव्रीहेरित्येव । अन्नन्तो यो बहुव्रीहिरुपधालोपी त

॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ २६१ वचनम् । बहुराजा । बहुराज्ञा । बहुराजे । बहुतन्वा । बहुतन्वौ । बहुतन्वे । अन इति किम् । बहुमत्स्या । उपधालोपिनः किम् । सुपर्वा । सुपर्वे । सुपर्वाः । सुपर्वाणौ । सुपर्वाणः । डाप्प्रतिषेधावेवात्र भवतः ॥ नित्यं संज्ञाछन्दसोः ॥ २६ ॥ अनन्ताद्बहुव्रीहेरुपधालोपिनः संज्ञायां विषये छन्दसि च नित्यं ङीप् प्रत्ययो भवति । विकल्पस्यापवादः । सुराज्ञी । अतिराज्ञी नाम ग्रामः । छन्दसि । गौः पञ्चदान्नी । एकदान्नी । त्रिदान्नी । एकमूर्ध्नी । समानमूर्ध्नी ॥ केवलमामकभागधेयपापापरसमानार्यकृतसुमङ्गल- भेषजाच्च ॥ ३० ॥ संज्ञाछन्दसोरित्येव । केवलादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः संज्ञायां छन्दसि विषये स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । केवली । केवलेति

२६२ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ सान्तर्वत्नी देवानुपैत् । सान्तर्वती देवानुपैत् । पतिवत्नी तरुणवत्सा : पतिवती तरुणवत्सा ॥ पत्युर्नो यज्ञसंयोगे ॥ ३३ ॥ पतिशब्दस्य नकारादेशः स्त्रियां विधीयते । ङीप् प्रत्ययस्तु नकारा- न्तत्वादेव सिद्धः । यज्ञसंयोगे, यज्ञेन संयोगो यज्ञसंयोगः । तत्साधनत्वात्फल- ग्रहीतृत्वाद्वा यजमानस्य पत्नी । पत्नि वाचं यच्छ । यज्ञसंयोगादिति किम् ग्रामस्य पतिरियं ब्राह्मणी । कथं वृषलस्य पत्नी । उपमानाद्भविष्यति ॥ विभाषा सपूर्वस्य ॥ ३४ ॥ पत्युर्न इति वर्तते । पतिशब्दान्तस्य प्रातिपदिकस्य सपूर्वस्यानुपसर्ज- नस्य स्त्रियां विभाषा नकारादेशो भवति, ङीप् तु लभ्यतएव । दृढपतिः । दृढपत्नी । स्थूलपतिः । स्थूलपत्नी । अप्राप्तविभाषेयमयज्ञसंयोगत्वात् । सपू- र्वस्येति किम् । पतिरियं ब्राह्मणी ग्रामस्य ॥ नित्यं सपत्न्यादिषु ॥ ३५ ॥ सपत्न्यादिषु नित्यं पत्युर्नकारादेशो भवति, ङीप् तु लभ्यतएव । पूर्वेण विकल्पे प्राप्ते वचनम् । नित्यग्रहणं विस्पष्टार्थम् । समानः पतिरस्याः सपत्नी । एकपत्नी । समानादिष्विति वक्तव्ये समानस्य सभावार्थे वचनम् । समान । [एक] । वीर । पिण्ड । भ्रातृ । पुत्र । दासाच्छन्दसि ॥ पूतक्रतोरे च ॥ ३६ ॥ पूतक्रतुशब्दस्य स्त्रियामैकारश्चान्तादेशो भवति ङीप् प्रत्ययः । पूतक्रतोः स्त्री पूतक्रतायी । त्रय । एते योगाः पुंयोगप्रकरणे द्रष्टव्याः । यया हि पूताः क्रतवः पूतक्रतुः सा भवति ॥ वृषाकप्यग्निकुसितकुसीदानामुदात्तः ॥ ३७ ॥ वृषाकप्यादीनामुदात्त ऐकारादेशो भवति स्त्रियां ङीप् च प्रत्ययः । वृषाकपिशब्दो मध्योदात्त उदात्तत्वं प्रयोजयति । चान्यादिषु पुनरन्तोदात्तेषु स्थानिवद्भावादेव सिद्धम् । वृषाकपेः स्त्री वृषाकपायी । अग्नायी । कुसि- तायी । कुसीदायी । पुंयोगइत्येव । वृषाकपिः स्त्री ॥ मनोरौ वा ॥ ३८ ॥ ऐ उदात्त इति वर्तते । मनुशब्दात् स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति औका- रश्चान्तादेश ऐकारश्चोदात्तः । वाग्रहणेन द्वावपि विकल्प्येते । तेन त्रैरूप्यं भवति । मनोः स्त्री मनायी । मनावी । मनुः । मनुशब्द आद्युदात्तः ॥

॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ २६३ वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः ॥ ३९ ॥ वेति वर्तते । वर्णवाचिनः प्रातिपदिकादनुदात्तान्तात्तकारोपधाद्वा ङीप् प्रत्ययो भवति, तकारस्य नकारादेशो भवति । एता । एनी । श्येता । श्येनी । हरिता । हरिणी । सर्वेऽते आयुदात्ताः । वर्णानां तणनितनितान्तानामिति वचनात् । वर्णादिति किम् । प्रहृता । प्रहता । गतिस्वरेणाद्युदात्तः । अनुदा- त्तादिति किम् । श्वेता । घृतादित्वादन्तोदात्तः । तोपधादिति किम् । अन्यतो ङीषं वक्ष्यति । अत इत्येव, शितिभ्रोंऽसक्थी ॥ पिशङ्गादुपसंख्यानम् ॥ * ॥ पिशङ्गी ॥ असितपलितयोः प्रतिषेधः ॥ * ॥ असिता । पलिता ॥ छन्दसि ऋमित्येके ॥ * ॥ असिक्नी । पलिक्री ॥ भाषायामपीष्यते ॥ गतो गवास्तूर्णम-

'? No, let's zoom in: दं, ष्ट्र, then a letter: looks like 'न' or 'ल' or 'न'? Wait, look at 'कटाक्रोखवचने' - in Gana "कटादि" or "पिप्पल्यादि"? Wait! This is the पिप्पल्यादि गण (4.1.73 or 4.1.41)! In पिप्पल्यादि: पिप्पली, हरीतकी, कोशातकी, शमी, करीरी, पृथिवी, क्रोष्ट्री... Before that, in some ganas: पिङ्गुल, भृङ्गु, दंष्ट्र, काण्ड, काकण्ड... Wait, "दंष्ट्र" - is it "दंष्ट्र" or "दंष्ट्रन"? Look at the character after 'ष्ट्र': it is 'न' or 'ण'? Wait, looks like 'न' or 'ल'. Wait, could it be "दंष्ट्र ।"? No, there is clearly a letter: 'न' or 'ल'. It looks like 'न'. Wait, let's look at "दंष्ट्र" - why did text on L5 say "तेन दंष्ट्रेत्युपपन्नं भवति"? Because "दंष्ट्रा" has ङीप् or not! Wait, in footnote: "दंष्ट्रन ।" or "दंष्ट्र ।"? Wait, look at

स्मा न्न? Wait, it says कस्मान्न or कस्मान् न? It is कस्मान्न भवति.

Line 19: मनु वर्त्तते । ह्रस्वादेवेयं पञ्चमी । भुव इति सौत्रो निर्देशः ॥ Wait, मनु वर्त्तते or मनुवर्त्तते? There is a space: मनु वर्त्तते । ह्रस्वादेवेयं पञ्चमी । भुव इति सौत्रो निर्देशः ॥

Line 20: पुंयोगादाख्यायाम् ॥ ४८ ॥

Line 21: पुंसा योगः पुंयोगः । पुंयोगाद्धेतोर्यत्प्रातिपदिकं स्त्रियां वर्त्तते पुंस Wait, पुंयोगाद्धेतोर्यत्प्रातिपदिकं or पुंयोगाद्धेतोः यत्प्रातिपदिकं? It is पुंयोगाद्धेतोर्यत्प्रातिपदिकं. End of line 21: पुंस

Line 22: आख्याभूतं तस्माद् ङीष् प्रत्ययो भवति । गणकस्य स्त्री गणकी महामात्री ।

Line 23: `प्रष्ठी । प्रचरी । पुंसि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य संभवात् पुंशब्दा एते, तद्योगात्स्त्र

२६६ ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ गमः । येषामत्र पुंयोगएवेष्यते तेषामानुगागममात्रं विधीयते । प्रत्ययस्तु पूर्वे- णैव सिद्धः । अन्येषां तूभयं विधीयते । इन्द्राणी । वरुणानी । भवानी । शर्वाणी । रुद्राणी । मृडानी ॥ हिमारण्ययोर्महत्त्वे ॥ * ॥ महद्धिमं हिमानी । महदरण्यमरणयानी ॥ यवाद्दोषे ॥ * ॥ दुष्टो यवो यवानी ॥ यवनाल्लिप्याम् ॥ * ॥ यवनानी लिपिः ॥ * ॥ उपाध्यायामातुलाभ्यां वा ॥ * ॥ उपाध्यायी । उपाध्या- यानी । मातुली । मातुलानी ॥ आचार्यादणत्वं च ॥ * ॥ आचार्यानी । आचार्या ॥ आर्यक्षत्रियाभ्यां वा ॥ * ॥ आर्याणी । आर्या । क्षत्रियाणी । क्षत्रिया । विना पुंयोगेन स्वार्थेवायं विधिः । पुंयोगे तु ङीषैव भवितव्यम् । आर्यी । क्षत्रियी ॥ मुद्गलाच्छन्दसि लिच्च ॥ * ॥ रथीरभून्मुद्गलानी गविष्टौ ॥ क्रीतात्करणपूर्वात् ॥ ५० ॥ करणं पूर्वमस्मिन्निति करणपूर्वं प्रातिपदिकम् । क्रीतशब्दान्तात्प्राति- पदिकात्करणपूर्वात्स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति । वस्त्रेण क्रीता सा वस्त्रक्रीती । वसनक्रीती । करणपूर्वादिति किम् । सुक्रीता । दुष्क्रीता । इह कस्मान्न भवति सा हि तस्य धनक्रीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । इति । ङीबन्तेन समासः । अत इति चानुवर्तते । गति कारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेरिति । बहुलं तदुच्यते, कर्तृकरणे कृता बहुलमिति ॥ क्तादल्पाख्यायाम् ॥ ५१ ॥ करणपूर्वादित्येव । करणपूर्वात्प्रातिपदिकात् क्तान्तादल्पाख्यायां प्रत्ययो भवति । अल्पाख्यायामिति समुदायापाधिः । अभ्रविलिप्ती गौः । सूपवि- लिप्ती पात्री । अल्पसूपेत्यर्थः । अल्पाख्यायामिति किम् । चन्दनानुलिप्ता ब्राह्मणी बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् ॥ ५२ ॥ क्तादित्येव । बहुव्रीहिर्योऽन्तोदात्तस्तस्मात्स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति स्वाङ्गपूर्वपदो बहुव्रीहिरिहोदाहरणम् । अस्वाङ्गपूर्वपदाद्विकल्पं वक्ष्यति । उरु- भिन्ना । ऊरुभिन्नी । गलकृत्ती । केशलूनी । बहुव्रीहेरिति किम् । पा- तिता ॥ अन्तोदात्तज्जातप्रतिषेधः ॥ * ॥ दन्तजाता । स्तनजाता ॥ पाणिगृही- त्यादीनामर्थविशेषे ॥ * ॥ पाणिगृहीती भार्या । यस्यास्तु कथं चित्पाणिर्गृहीतः पाणिगृहीता सा भवति ॥ नबहुनञ् सुकालसुखादिपूर्वादिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ बहुकृता । नञ् । अकृता । सु । सुकृता । काल । मासजाता । संवत्सरजाता । सुखादिः । सुखजाता । दुःखजाता । जातिकालसुखादिभ्योनाच्छादनादित्येव- मादिना बहुव्रीहेरन्तोदात्तत्वम् ॥

... wait, does it have a second loop? In line 7, 'न्ना' has ONLY ONE loop on the left! It's the standard Devanagari 'न्न' ligature where the first 'न' has the loop, and it attaches directly to the vertical stem, representing double 'न'! And in line 6, it attaches directly to the vertical stem with an 'ी' on top! So it IS 'न्नी'! "शङ्खभिन्नी । ऊरुभिन्नी ।" Wow, what a relief! It is indeed "शङ्खभिन्नी । ऊरुभिन्नी ।"! Wait, what about the first word: "शङ्खभिन्नी" or "शङ्खुभिन्नी"? Look at 'शङ्ख': under 'ङ्ख', is there a u-matra? Let's compare 'ङ्ख' in "शङ्ख" with "शङ्खु": Wait, is "शङ्खु" a word? No, "शङ्ख" is the word (svaanga). But wait, does it have a loop under it? In many fonts, the ligature ङ्ख has the bottom of ख curling under ङ. There is no u-matra intended, but does it look like ङ्खु? No, it's just 'शङ्खभिन्नी'.

Now let's check line 7: "त्येव । वस्त्रच्छन्ना वसनच्छन्ना ॥ बहुलं संज्ञाछन्दसोरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥" Wait, is

२६० ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ ऊरूत्तरपदादौपम्ये ॥ ६६ ॥ ऊरूत्तरपदात्प्रातिपदिकादौपम्ये गम्यमाने स्त्रियामूड् प्रत्ययो भवति। कदलीस्तम्भोरूः । नागनाशोरूः । करभोरूः । औपम्यइति किम् वृत्तोरुः स्त्री संहितशफलक्षणवामादेश्च ॥ ७० ॥ संहित शफ लक्षण वाम इत्येवमादेः प्रातिपदिकादूरूत्तरपदात्स्त्रियां मूड् प्रत्ययो भवति । अनौपम्यार्थ आरम्भः । संहितोरूः । शफोरूः । णोरूः । वामोरूः ॥ सहितसहाभ्यां चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सहितोरूः । सहोरूः कद्रुकमण्डल्वोश्छन्दसि ॥ ७१ ॥ कद्रुशब्दात्कमण्डलुशब्दाच्च छन्दसि विषये स्त्रियामूड् प्रत्ययो भवति कद्रूश्च वै सुपर्णी च । मा स्म कमण्डलूं शूद्राय दद्यात् । छन्दसीति किम् कद्रुः । कमण्ड

? No. Let's read the text of Kashika 4.1.78 in standard editions: "गोत्रे यावञिञौ विहितावनानार्षौ तदन्तयोः प्रातिपदिकयोर्गुरूपोत्तमयोः स्त्रियां ष्यङादेशो भवति।" Wait! Does Kashika say "विहितावनानार्षौ"? Wait! Why would it say "विहितावनानार्षौ"? Wait, is it "विहिताव् अनार्षौ" or "विहितावनानार्षौ"? Wait! Could it be "विहिताव्" + "अनानार्षौ"? Why "अनानार्षौ"? "अ-नानार्षौ"?? Double negative? Wait, or is it a typo in this printed edition: विहितावनानार्षौ? Look at the image in line 17: वि-हि-ता-व-ना-ना-र्षौ! YES! There are literally TWO नाs in the print! Look: वि हि ता व ना ना र्षौ! Wait, let's look at both: First ना: has a loop, horizontal bar, vertical stem. Second ना: has a loop, horizontal bar, vertical stem, with र्andौon top:र्षौ`!

२०२ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ क्रोडादिभ्यश्च ॥ ८० ॥ क्रोडि इत्येवमादिभ्यश्च स्त्रियां ष्यङ् प्रत्ययो भवति । अगुरूपोत्तमार्थ आरम्भः । अनणिञर्थश्च । क्रोडा । लाडा । क्रोडि । लाडि । व्याडि । आपिशलि । आपक्षिति । चौपयत । चैटयत । शैलूयत । बैल्ययत * । सौधा- तकि ॥ सूत, युवत्याम् ॥ भोज, क्षत्रिये ॥ भौरिकि । भौलिकि । शाल्मलि । शालास्थलि । कापिष्ठलि । गौलत्थ† ॥ दैवयञ्शौचिवृक्षिसात्यमुग्रिकाष्ठेविद्धिभ्यो ऽन्यतरस्याम् ॥ ८१ ॥ दैवयञि शौचिवृक्षि सात्यमुग्रि काष्ठेविद्धि इत्येतेषामन्यतरस्यां ष्यङ् प्रत्ययो भवति । इञन्ता एते, गोत्रग्रहणं च नानुवर्त्तते । तेनोभयत्रविभाषेयम् । गोत्रे पूर्वेण ष्यङादेशः प्राप्तो विकल्प्यते, ऽगोत्रे त्वनन्तरे ऽपत्ये पक्षे विधीयते । तेन मुक्ते इतो मनुष्यजातेरिति ङीषेव भवति । दैवयञ्या । दैवयञ्जी । शौचि- वृक्ष्या । शौचिवृक्षी । सात्यमुग्र्या । सात्यमुग्री । काष्ठेविद्ध्या । काष्ठेविद्धी ॥ समर्थानां प्रथमाद्वा ॥ ८२ ॥ त्रयमप्यधिक्रियते समर्थानामिति च प्रथमादिति च वेति च, स्वार्थि- कप्रत्ययावधिश्चायमधिकारः । प्राग्दिशो विभक्तिरिति यावत् । स्वार्थिकेषु ह्यस्योपयोगो नास्ति विकल्पोऽपि तत्रानवस्थितः । के चिन्नित्यमेव भवन्ति । लक्षणवाक्यानि तस्यापत्यं, तेन रक्तं रागात्, तत्र भव, इत्येवमादीनि भवि- ष्यन्ति । तेषु सामर्थ्ये सति प्रथमानिर्द्दिष्टादेव विकल्पेन प्रत्ययो भवतीति वेदितव्यम् । समर्थानामिति निर्द्धारणे षष्ठी । समर्थानां मध्ये प्रथमं प्रत्यया- र्हत्वेन निर्द्धार्यते । तस्येति सामान्यविशेषलक्षणार्थे तदीयं प्राथम्यं विशेषणं विज्ञायते । उपगोरपत्यम्, औपगवः । समर्थानामिति किम् । काष्ठस्य उपगो, र- पत्यं देवदत्तस्य । प्रथमादिति किम् । षष्ठ्यन्ताद्वाद्या स्यात्प्रथमान्तान्मा भूत् । वेति किम् । वाक्यमपि यथा स्यात् । उपगोरपत्यमिति । यद्येवं समासवृत्ति- स्तद्धितवृत्त्या बाध्येत उपग्वपत्यमिति । नैष दोषः । पूर्वसूत्रादन्यतरस्यांग्रहणम- नुवर्त्तते । तेनैतदपि भविष्यति ॥ प्राग्दीव्यतोऽण् ॥ ८३ ॥ तेन दीव्यतीति वक्ष्यति । तदेकदेशो दीव्यच्छब्दो ऽवधित्वेन गृह्यते, प्राग्दीव्यत्संबन्धनाद् यानित ऊर्द्ध्वमनुक्रमिष्यामो ऽण्प्रत्ययस्तत्र भवतीति

• वैलक्यत । पा० २ । † गौलक्ष्य । पा० २ ।

॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ २७३

वेदितव्यम् । अधिकारः परिभाषा विधिश्चेति त्रिष्वपि दर्शनेष्वपवादविषयं परिहृत्याण् प्रवर्त्तते । वक्ष्यति । तस्यापत्यम् । औपगवः । कापटवः ॥ अश्वपत्यादिभ्यश्च ॥ ८४ ॥ अश्वपत्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेष्वण् प्रत्ययो भवति । पत्युत्तरपदाद् ण्यं वक्ष्यति तस्यापवादः । आश्वपतम् । शातपतम् । अश्वपति । शतपति । धनपति । गणपति । राष्ट्रपति । कुलपति । गृहपति । धान्यपति । पशुपति । धर्मपति । सभापति । प्राणपति । क्षेत्रपति * ॥ दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः ॥ ८५ ॥ प्राग्दीव्यत इत्येव । दिति अदिति आदित्य इत्येतेभ्यः पत्युत्तरपदाच्च प्रातिपदिकात्प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु ण्यः प्रत्ययो भवति । दैत्यः । आदित्यः । चादित्यम् । पत्युत्तरपदात्

२७४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ भरत । उशीनर । ग्रीष्म । पीलु । कुल ॥ उदस्थान, देशे ॥ एष, वंशे ॥ भल्लकीय । रथन्तर । मध्यन्दिन । बृहत् । महत् ॥ सत्त्वन्तु ॥ सदृशश्चो- मतुबन्त आगतनुङ्को गृह्यते सत्त्वन्विति । कुह । पञ्चाल । इन्द्रावसान । उष्णिह् । ककुद् । सुवर्ण * । देव ॥ ग्रीष्माच्छन्दसीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । ग्रैष्मो त्रिष्टुप् । छन्दश्चेह वृत्तं गृह्यते न वेदः ॥ स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ भवनात् ॥ ८७ ॥ धान्यानां भवने इति वर्त्तते । तस्य प्रागित्यनेनैव संबन्धः । प्राग्भव- नसंशब्दादर्थास्तेषु स्त्रीशब्दात्पुंशब्दाच्च यथाक्रमं नञ्स्नञौ प्रत्ययौ भवतः । स्त्रीषु भवं, स्त्रैणम् । पौंस्रम् । स्त्रीणां समूहः, स्त्रैणम् । पौंस्रम् । स्त्रीभ्य आगतं, स्त्रैणम् । पौंस्रम् । स्त्रीभ्यो हितं, स्त्रैणम् । पौंस्रम् । स्त्रियाः पुंवदिति ज्ञापकाद्वृत्यर्थे न भवति । योगापेक्षं च ज्ञापकमिति स्त्रीवदित्यपि सिद्धम् ॥ द्विगोर्लुगनपत्ये ॥ ८८ ॥ प्राग्दीव्यत इति वर्त्तते, न भवनादिति, द्विगोरिति षष्ठी । द्विगोर्यः संबन्धी निमित्तत्वेन तद्धितः प्राग्दीव्यतीया ऽपत्यप्रत्ययं वर्जयित्वा तस्य लुग्भवति । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः । दशकपालः । द्वौ वेदाव- धीते, द्विवेदः । त्रिवेदः । अनपत्यइति किम् । द्वैदेविदत्तिः । त्रैदेविदत्तिः । प्राग्दीव्यत इत्येव । द्वैपारायणिकः । द्विगुनिमित्तविज्ञानादिह न भवति, पञ्चकपालस्येदं पाञ्चकपालम् । अथ वा द्विगोरेवायं लुग्विधीयते, द्विगोरिति स्थानषष्ठी । ननु च प्रत्ययादर्शनस्यैषा संज्ञा । सत्यमेतत् । उपचारेण लक्षणया द्विगुनिमित्तभूतः प्रत्यय एव द्विगुस्तस्य लुग्भवति । द्विगुनिमित्तोऽपि तर्हि- मुख्यकल्पनया कस्मान्न द्विगुह्यते पाञ्चकपालमिति, न तस्य द्विगुत्वं निमि- त्तम् । इतरस्तु द्विगुनिमित्तमित्यस्ति विशेषः । यद्येवमिह कथं पञ्चकपाल्यां संस्कृतः पञ्चकपाल इति, नैवात्र तद्धित उत्पद्यते । वाक्यमेव भवति । नैष्टं हि साध्यं पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः, पञ्चकपाल्यां संस्कृतः, पञ्चकपाल इति तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोरेकेन विग्रहः । अपरस्मादुत्पत्तिर्भविष्यति । अथेह कस्मान्न भवति । पञ्चभ्यो गर्गेभ्य आगतं, पञ्चगार्गरूप्यम्, पञ्चगार्गमय- मिति । वेत्यनुवर्त्तते । सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते ॥ गोत्रे ऽलुगचि ॥ ८९ ॥ प्राग्दीव्यत इत्येव । यस्कादिभ्यो गोत्रइत्यादिना येषां गोत्रप्रत्ययानां लुगुक्तस्तेषामजादौ प्राग्दीव्यतीये विषयभूते प्रतिषिध्यते । गर्गाणां छात्रा

• सुपूर्वं पा० २।

अ (a) ञो (ño) द्व (dva) with ya (d-vya) च (ca) इति फिञ् । Amazing! That is 100% "अञो द्व्यच इति फिञ् ।"

Line 30: "यनि, स्तस्य छात्राः । यास्कीयाः । यास्कायनीयाः ॥" Wait: at the end of line 29: "यास्का-" Start of line 30: "यनि, स्तस्य छात्राः । यास्कीयाः । यास्कायनीयाः ॥"

Line 31: तस्यापत्यम् ॥ ९२ ॥

Line 32: अर्थनिर्देशोऽयं, पूर्वैरुत्तरैश्च प्रत्ययैरभिसंबध्यते । तस्येति षष्ठीसमर्थादप-

Let's double check Line 5 again: Wait, in line 5, could it be a corrupted reference to another sūtra? What sūtra causes luk of iñ for gotrāpatya / yuvāpatya? The text says: "बिदानामपत्यं युवा युवानौ । बैदः । बैदौ । बैदशब्दादत इञि कृते तस्य च इञः ... इति लुकि रूपम् ।" Wait! Bidādi is अञ् (४.१.१०४: अनृष्यानन्तर्ये बिदादिभ्यो

२७६ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ पत्यमित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, प्रकृत्यर्थविशिष्टश्चापत्यो ऽपत्य- मात्रञ्चेह गृह्यते । लिङ्गवचनादिकमन्यत्सर्वमविवक्षितम् । उपगोरपत्यमौपग- वः । वाश्वपतः । दैत्यः । औत्सः । स्त्रैणः । पौंस्नः ॥

• तस्येदमित्यपत्येपि बाधनार्थं कृतं भवेत् । उत्सर्गः शेष एवासौ वृद्धान्यस्य प्रयोजनम् ॥ भानोरपत्यं भानवः । श्यामगवः ॥ एको गोत्रे ॥ ९३ ॥ अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रं, तस्मिन् विवक्षिते भेदेन प्रत्यपत्यं प्रत्ययोत्प- त्तिप्रसङ्गे नियमः क्रियते । गोत्रे एक एव प्रत्ययो भवति, सर्वे ऽपत्येन युज्यन्ते । अपतनादपत्यं, योपि व्यवहितेन जनितः सोपि प्रथमप्रकृतेरपत्यं भवत्येव । गर्ग- स्यापत्यं,

्योणिति" - no avagraha, just "दिभ्योणिति यावत् ।" Wait, between भस्मन् and लोमन्: भस्मन् । गण । लोमन् । (or गव ।). It looks more like 'गव ।' because 'व' has the left loop. Wait, Kuñjādi: कुञ्ज, ब्रध्न, शङ्कु, भस्मन्, गव, लोमन्, शठ... Yes, गव is very common in gaṇapāṭha! Let's write 'गव ।'.

Line 24: शाक । शाकट । शुण्डा । शुभ । विपाश । स्कन्द । स्तम्भ ‡ ॥

Line 25: नडादिभ्यः फक् ॥ ९९ ॥

Line 26: नड इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो गोत्रापत्ये फक् प्रत्ययो भवति । नाडा-

Line 27: यनः । चारायणः । गोत्रइत्येव । नाडिः । शलङ्गु शलङ्कं चेत्यत्र पठ्यते । शाल- Wait, "शलङ्गु शलङ्कं" or "शलङ्गु शलङ्क"? It has an anusvara: "शलङ्कं".

Line 28: ङ्कायनः । पैलादिषु च शालङ्किशब्दः पठ्यते । शालङ्किः पिता । शालङ्किः