काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

२६६ ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ गमः । येषामत्र पुंयोगएवेष्यते तेषामानुगागममात्रं विधीयते । प्रत्ययस्तु पूर्वे- णैव सिद्धः । अन्येषां तूभयं विधीयते । इन्द्राणी । वरुणानी । भवानी । शर्वाणी । रुद्राणी । मृडानी ॥ हिमारण्ययोर्महत्त्वे ॥ * ॥ महद्धिमं हिमानी । महदरण्यमरणयानी ॥ यवाद्दोषे ॥ * ॥ दुष्टो यवो यवानी ॥ यवनाल्लिप्याम् ॥ * ॥ यवनानी लिपिः ॥ * ॥ उपाध्यायामातुलाभ्यां वा ॥ * ॥ उपाध्यायी । उपाध्या- यानी । मातुली । मातुलानी ॥ आचार्यादणत्वं च ॥ * ॥ आचार्यानी । आचार्या ॥ आर्यक्षत्रियाभ्यां वा ॥ * ॥ आर्याणी । आर्या । क्षत्रियाणी । क्षत्रिया । विना पुंयोगेन स्वार्थेवायं विधिः । पुंयोगे तु ङीषैव भवितव्यम् । आर्यी । क्षत्रियी ॥ मुद्गलाच्छन्दसि लिच्च ॥ * ॥ रथीरभून्मुद्गलानी गविष्टौ ॥ क्रीतात्करणपूर्वात् ॥ ५० ॥ करणं पूर्वमस्मिन्निति करणपूर्वं प्रातिपदिकम् । क्रीतशब्दान्तात्प्राति- पदिकात्करणपूर्वात्स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति । वस्त्रेण क्रीता सा वस्त्रक्रीती । वसनक्रीती । करणपूर्वादिति किम् । सुक्रीता । दुष्क्रीता । इह कस्मान्न भवति सा हि तस्य धनक्रीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । इति । ङीबन्तेन समासः । अत इति चानुवर्तते । गति कारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेरिति । बहुलं तदुच्यते, कर्तृकरणे कृता बहुलमिति ॥ क्तादल्पाख्यायाम् ॥ ५१ ॥ करणपूर्वादित्येव । करणपूर्वात्प्रातिपदिकात् क्तान्तादल्पाख्यायां प्रत्ययो भवति । अल्पाख्यायामिति समुदायापाधिः । अभ्रविलिप्ती गौः । सूपवि- लिप्ती पात्री । अल्पसूपेत्यर्थः । अल्पाख्यायामिति किम् । चन्दनानुलिप्ता ब्राह्मणी बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् ॥ ५२ ॥ क्तादित्येव । बहुव्रीहिर्योऽन्तोदात्तस्तस्मात्स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति स्वाङ्गपूर्वपदो बहुव्रीहिरिहोदाहरणम् । अस्वाङ्गपूर्वपदाद्विकल्पं वक्ष्यति । उरु- भिन्ना । ऊरुभिन्नी । गलकृत्ती । केशलूनी । बहुव्रीहेरिति किम् । पा- तिता ॥ अन्तोदात्तज्जातप्रतिषेधः ॥ * ॥ दन्तजाता । स्तनजाता ॥ पाणिगृही- त्यादीनामर्थविशेषे ॥ * ॥ पाणिगृहीती भार्या । यस्यास्तु कथं चित्पाणिर्गृहीतः पाणिगृहीता सा भवति ॥ नबहुनञ् सुकालसुखादिपूर्वादिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ बहुकृता । नञ् । अकृता । सु । सुकृता । काल । मासजाता । संवत्सरजाता । सुखादिः । सुखजाता । दुःखजाता । जातिकालसुखादिभ्योनाच्छादनादित्येव- मादिना बहुव्रीहेरन्तोदात्तत्वम् ॥

... wait, does it have a second loop? In line 7, 'न्ना' has ONLY ONE loop on the left! It's the standard Devanagari 'न्न' ligature where the first 'न' has the loop, and it attaches directly to the vertical stem, representing double 'न'! And in line 6, it attaches directly to the vertical stem with an 'ी' on top! So it IS 'न्नी'! "शङ्खभिन्नी । ऊरुभिन्नी ।" Wow, what a relief! It is indeed "शङ्खभिन्नी । ऊरुभिन्नी ।"! Wait, what about the first word: "शङ्खभिन्नी" or "शङ्खुभिन्नी"? Look at 'शङ्ख': under 'ङ्ख', is there a u-matra? Let's compare 'ङ्ख' in "शङ्ख" with "शङ्खु": Wait, is "शङ्खु" a word? No, "शङ्ख" is the word (svaanga). But wait, does it have a loop under it? In many fonts, the ligature ङ्ख has the bottom of ख curling under ङ. There is no u-matra intended, but does it look like ङ्खु? No, it's just 'शङ्खभिन्नी'.

Now let's check line 7: "त्येव । वस्त्रच्छन्ना वसनच्छन्ना ॥ बहुलं संज्ञाछन्दसोरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥" Wait, is

२६० ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ ऊरूत्तरपदादौपम्ये ॥ ६६ ॥ ऊरूत्तरपदात्प्रातिपदिकादौपम्ये गम्यमाने स्त्रियामूड् प्रत्ययो भवति। कदलीस्तम्भोरूः । नागनाशोरूः । करभोरूः । औपम्यइति किम् वृत्तोरुः स्त्री संहितशफलक्षणवामादेश्च ॥ ७० ॥ संहित शफ लक्षण वाम इत्येवमादेः प्रातिपदिकादूरूत्तरपदात्स्त्रियां मूड् प्रत्ययो भवति । अनौपम्यार्थ आरम्भः । संहितोरूः । शफोरूः । णोरूः । वामोरूः ॥ सहितसहाभ्यां चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ सहितोरूः । सहोरूः कद्रुकमण्डल्वोश्छन्दसि ॥ ७१ ॥ कद्रुशब्दात्कमण्डलुशब्दाच्च छन्दसि विषये स्त्रियामूड् प्रत्ययो भवति कद्रूश्च वै सुपर्णी च । मा स्म कमण्डलूं शूद्राय दद्यात् । छन्दसीति किम् कद्रुः । कमण्ड

? No. Let's read the text of Kashika 4.1.78 in standard editions: "गोत्रे यावञिञौ विहितावनानार्षौ तदन्तयोः प्रातिपदिकयोर्गुरूपोत्तमयोः स्त्रियां ष्यङादेशो भवति।" Wait! Does Kashika say "विहितावनानार्षौ"? Wait! Why would it say "विहितावनानार्षौ"? Wait, is it "विहिताव् अनार्षौ" or "विहितावनानार्षौ"? Wait! Could it be "विहिताव्" + "अनानार्षौ"? Why "अनानार्षौ"? "अ-नानार्षौ"?? Double negative? Wait, or is it a typo in this printed edition: विहितावनानार्षौ? Look at the image in line 17: वि-हि-ता-व-ना-ना-र्षौ! YES! There are literally TWO नाs in the print! Look: वि हि ता व ना ना र्षौ! Wait, let's look at both: First ना: has a loop, horizontal bar, vertical stem. Second ना: has a loop, horizontal bar, vertical stem, with र्andौon top:र्षौ`!

२०२ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ क्रोडादिभ्यश्च ॥ ८० ॥ क्रोडि इत्येवमादिभ्यश्च स्त्रियां ष्यङ् प्रत्ययो भवति । अगुरूपोत्तमार्थ आरम्भः । अनणिञर्थश्च । क्रोडा । लाडा । क्रोडि । लाडि । व्याडि । आपिशलि । आपक्षिति । चौपयत । चैटयत । शैलूयत । बैल्ययत * । सौधा- तकि ॥ सूत, युवत्याम् ॥ भोज, क्षत्रिये ॥ भौरिकि । भौलिकि । शाल्मलि । शालास्थलि । कापिष्ठलि । गौलत्थ† ॥ दैवयञ्शौचिवृक्षिसात्यमुग्रिकाष्ठेविद्धिभ्यो ऽन्यतरस्याम् ॥ ८१ ॥ दैवयञि शौचिवृक्षि सात्यमुग्रि काष्ठेविद्धि इत्येतेषामन्यतरस्यां ष्यङ् प्रत्ययो भवति । इञन्ता एते, गोत्रग्रहणं च नानुवर्त्तते । तेनोभयत्रविभाषेयम् । गोत्रे पूर्वेण ष्यङादेशः प्राप्तो विकल्प्यते, ऽगोत्रे त्वनन्तरे ऽपत्ये पक्षे विधीयते । तेन मुक्ते इतो मनुष्यजातेरिति ङीषेव भवति । दैवयञ्या । दैवयञ्जी । शौचि- वृक्ष्या । शौचिवृक्षी । सात्यमुग्र्या । सात्यमुग्री । काष्ठेविद्ध्या । काष्ठेविद्धी ॥ समर्थानां प्रथमाद्वा ॥ ८२ ॥ त्रयमप्यधिक्रियते समर्थानामिति च प्रथमादिति च वेति च, स्वार्थि- कप्रत्ययावधिश्चायमधिकारः । प्राग्दिशो विभक्तिरिति यावत् । स्वार्थिकेषु ह्यस्योपयोगो नास्ति विकल्पोऽपि तत्रानवस्थितः । के चिन्नित्यमेव भवन्ति । लक्षणवाक्यानि तस्यापत्यं, तेन रक्तं रागात्, तत्र भव, इत्येवमादीनि भवि- ष्यन्ति । तेषु सामर्थ्ये सति प्रथमानिर्द्दिष्टादेव विकल्पेन प्रत्ययो भवतीति वेदितव्यम् । समर्थानामिति निर्द्धारणे षष्ठी । समर्थानां मध्ये प्रथमं प्रत्यया- र्हत्वेन निर्द्धार्यते । तस्येति सामान्यविशेषलक्षणार्थे तदीयं प्राथम्यं विशेषणं विज्ञायते । उपगोरपत्यम्, औपगवः । समर्थानामिति किम् । काष्ठस्य उपगो, र- पत्यं देवदत्तस्य । प्रथमादिति किम् । षष्ठ्यन्ताद्वाद्या स्यात्प्रथमान्तान्मा भूत् । वेति किम् । वाक्यमपि यथा स्यात् । उपगोरपत्यमिति । यद्येवं समासवृत्ति- स्तद्धितवृत्त्या बाध्येत उपग्वपत्यमिति । नैष दोषः । पूर्वसूत्रादन्यतरस्यांग्रहणम- नुवर्त्तते । तेनैतदपि भविष्यति ॥ प्राग्दीव्यतोऽण् ॥ ८३ ॥ तेन दीव्यतीति वक्ष्यति । तदेकदेशो दीव्यच्छब्दो ऽवधित्वेन गृह्यते, प्राग्दीव्यत्संबन्धनाद् यानित ऊर्द्ध्वमनुक्रमिष्यामो ऽण्प्रत्ययस्तत्र भवतीति

• वैलक्यत । पा० २ । † गौलक्ष्य । पा० २ ।

॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ २७३

वेदितव्यम् । अधिकारः परिभाषा विधिश्चेति त्रिष्वपि दर्शनेष्वपवादविषयं परिहृत्याण् प्रवर्त्तते । वक्ष्यति । तस्यापत्यम् । औपगवः । कापटवः ॥ अश्वपत्यादिभ्यश्च ॥ ८४ ॥ अश्वपत्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेष्वण् प्रत्ययो भवति । पत्युत्तरपदाद् ण्यं वक्ष्यति तस्यापवादः । आश्वपतम् । शातपतम् । अश्वपति । शतपति । धनपति । गणपति । राष्ट्रपति । कुलपति । गृहपति । धान्यपति । पशुपति । धर्मपति । सभापति । प्राणपति । क्षेत्रपति * ॥ दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः ॥ ८५ ॥ प्राग्दीव्यत इत्येव । दिति अदिति आदित्य इत्येतेभ्यः पत्युत्तरपदाच्च प्रातिपदिकात्प्राग्दीव्यतीयेष्वर्थेषु ण्यः प्रत्ययो भवति । दैत्यः । आदित्यः । चादित्यम् । पत्युत्तरपदात्

२७४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ भरत । उशीनर । ग्रीष्म । पीलु । कुल ॥ उदस्थान, देशे ॥ एष, वंशे ॥ भल्लकीय । रथन्तर । मध्यन्दिन । बृहत् । महत् ॥ सत्त्वन्तु ॥ सदृशश्चो- मतुबन्त आगतनुङ्को गृह्यते सत्त्वन्विति । कुह । पञ्चाल । इन्द्रावसान । उष्णिह् । ककुद् । सुवर्ण * । देव ॥ ग्रीष्माच्छन्दसीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । ग्रैष्मो त्रिष्टुप् । छन्दश्चेह वृत्तं गृह्यते न वेदः ॥ स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ भवनात् ॥ ८७ ॥ धान्यानां भवने इति वर्त्तते । तस्य प्रागित्यनेनैव संबन्धः । प्राग्भव- नसंशब्दादर्थास्तेषु स्त्रीशब्दात्पुंशब्दाच्च यथाक्रमं नञ्स्नञौ प्रत्ययौ भवतः । स्त्रीषु भवं, स्त्रैणम् । पौंस्रम् । स्त्रीणां समूहः, स्त्रैणम् । पौंस्रम् । स्त्रीभ्य आगतं, स्त्रैणम् । पौंस्रम् । स्त्रीभ्यो हितं, स्त्रैणम् । पौंस्रम् । स्त्रियाः पुंवदिति ज्ञापकाद्वृत्यर्थे न भवति । योगापेक्षं च ज्ञापकमिति स्त्रीवदित्यपि सिद्धम् ॥ द्विगोर्लुगनपत्ये ॥ ८८ ॥ प्राग्दीव्यत इति वर्त्तते, न भवनादिति, द्विगोरिति षष्ठी । द्विगोर्यः संबन्धी निमित्तत्वेन तद्धितः प्राग्दीव्यतीया ऽपत्यप्रत्ययं वर्जयित्वा तस्य लुग्भवति । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः । दशकपालः । द्वौ वेदाव- धीते, द्विवेदः । त्रिवेदः । अनपत्यइति किम् । द्वैदेविदत्तिः । त्रैदेविदत्तिः । प्राग्दीव्यत इत्येव । द्वैपारायणिकः । द्विगुनिमित्तविज्ञानादिह न भवति, पञ्चकपालस्येदं पाञ्चकपालम् । अथ वा द्विगोरेवायं लुग्विधीयते, द्विगोरिति स्थानषष्ठी । ननु च प्रत्ययादर्शनस्यैषा संज्ञा । सत्यमेतत् । उपचारेण लक्षणया द्विगुनिमित्तभूतः प्रत्यय एव द्विगुस्तस्य लुग्भवति । द्विगुनिमित्तोऽपि तर्हि- मुख्यकल्पनया कस्मान्न द्विगुह्यते पाञ्चकपालमिति, न तस्य द्विगुत्वं निमि- त्तम् । इतरस्तु द्विगुनिमित्तमित्यस्ति विशेषः । यद्येवमिह कथं पञ्चकपाल्यां संस्कृतः पञ्चकपाल इति, नैवात्र तद्धित उत्पद्यते । वाक्यमेव भवति । नैष्टं हि साध्यं पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः, पञ्चकपाल्यां संस्कृतः, पञ्चकपाल इति तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोरेकेन विग्रहः । अपरस्मादुत्पत्तिर्भविष्यति । अथेह कस्मान्न भवति । पञ्चभ्यो गर्गेभ्य आगतं, पञ्चगार्गरूप्यम्, पञ्चगार्गमय- मिति । वेत्यनुवर्त्तते । सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते ॥ गोत्रे ऽलुगचि ॥ ८९ ॥ प्राग्दीव्यत इत्येव । यस्कादिभ्यो गोत्रइत्यादिना येषां गोत्रप्रत्ययानां लुगुक्तस्तेषामजादौ प्राग्दीव्यतीये विषयभूते प्रतिषिध्यते । गर्गाणां छात्रा

• सुपूर्वं पा० २।

अ (a) ञो (ño) द्व (dva) with ya (d-vya) च (ca) इति फिञ् । Amazing! That is 100% "अञो द्व्यच इति फिञ् ।"

Line 30: "यनि, स्तस्य छात्राः । यास्कीयाः । यास्कायनीयाः ॥" Wait: at the end of line 29: "यास्का-" Start of line 30: "यनि, स्तस्य छात्राः । यास्कीयाः । यास्कायनीयाः ॥"

Line 31: तस्यापत्यम् ॥ ९२ ॥

Line 32: अर्थनिर्देशोऽयं, पूर्वैरुत्तरैश्च प्रत्ययैरभिसंबध्यते । तस्येति षष्ठीसमर्थादप-

Let's double check Line 5 again: Wait, in line 5, could it be a corrupted reference to another sūtra? What sūtra causes luk of iñ for gotrāpatya / yuvāpatya? The text says: "बिदानामपत्यं युवा युवानौ । बैदः । बैदौ । बैदशब्दादत इञि कृते तस्य च इञः ... इति लुकि रूपम् ।" Wait! Bidādi is अञ् (४.१.१०४: अनृष्यानन्तर्ये बिदादिभ्यो

२७६ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ पत्यमित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, प्रकृत्यर्थविशिष्टश्चापत्यो ऽपत्य- मात्रञ्चेह गृह्यते । लिङ्गवचनादिकमन्यत्सर्वमविवक्षितम् । उपगोरपत्यमौपग- वः । वाश्वपतः । दैत्यः । औत्सः । स्त्रैणः । पौंस्नः ॥

• तस्येदमित्यपत्येपि बाधनार्थं कृतं भवेत् । उत्सर्गः शेष एवासौ वृद्धान्यस्य प्रयोजनम् ॥ भानोरपत्यं भानवः । श्यामगवः ॥ एको गोत्रे ॥ ९३ ॥ अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रं, तस्मिन् विवक्षिते भेदेन प्रत्यपत्यं प्रत्ययोत्प- त्तिप्रसङ्गे नियमः क्रियते । गोत्रे एक एव प्रत्ययो भवति, सर्वे ऽपत्येन युज्यन्ते । अपतनादपत्यं, योपि व्यवहितेन जनितः सोपि प्रथमप्रकृतेरपत्यं भवत्येव । गर्ग- स्यापत्यं,

्योणिति" - no avagraha, just "दिभ्योणिति यावत् ।" Wait, between भस्मन् and लोमन्: भस्मन् । गण । लोमन् । (or गव ।). It looks more like 'गव ।' because 'व' has the left loop. Wait, Kuñjādi: कुञ्ज, ब्रध्न, शङ्कु, भस्मन्, गव, लोमन्, शठ... Yes, गव is very common in gaṇapāṭha! Let's write 'गव ।'.

Line 24: शाक । शाकट । शुण्डा । शुभ । विपाश । स्कन्द । स्तम्भ ‡ ॥

Line 25: नडादिभ्यः फक् ॥ ९९ ॥

Line 26: नड इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो गोत्रापत्ये फक् प्रत्ययो भवति । नाडा-

Line 27: यनः । चारायणः । गोत्रइत्येव । नाडिः । शलङ्गु शलङ्कं चेत्यत्र पठ्यते । शाल- Wait, "शलङ्गु शलङ्कं" or "शलङ्गु शलङ्क"? It has an anusvara: "शलङ्कं".

Line 28: ङ्कायनः । पैलादिषु च शालङ्किशब्दः पठ्यते । शालङ्किः पिता । शालङ्किः

२७८ ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ वा पैलादिपाठ एव ज्ञापक इजोभावस्य । नड । चर । बक्र । मुञ्ज । इतिक । इत्तिश । उपक । लमक ॥ शलङ्कु शलङ्कं च ॥ सप्तल । वाजप्य । तिक । अग्निशर्मन् वृषगणे । ग्राण । नर । सायक । दास । मित्र । द्वीप । पिङ्गर । पिङ्गल । किङ्कर । किङ्कल । कातर । कातल । काश्य । काश्यप । काव्य । अज । आमुष्य ॥ ष्ण्वारक्षौ ब्राह्मणवासिष्ठयोः ॥ अमित्र । लिगु । चित्र । कुमार । क्रोष्टु- क्रोष्टुश्च । लोह । दुर्ग । स्तम्भ । शिंशपा । अग्र । तृण । शकट । सुमनस् । सुमत । मिमत । चक् । जत् । युगन्धर । हंसक । दण्डिन् । हस्तिन् । पञ्चाल । चर्मसिन् । सुकृत्य । स्थिरक । ब्राह्मण । चटक । बदर । अश्वक । खरप । कामुक । ब्रह्मदत्त । उदुम्बर । शोण । अलोह । दण्ड * ॥ हरितादिभ्योऽञ् ॥ १०० ॥ हरितादिर्बिदाद्यन्तर्गणः । हरितादिभ्यो ऽञन्तेभ्योपत्ये फञ् प्रत्ययो भवति । इञोऽपवादः । हरितस्यापत्यं हारितायनः । कैदासायनः । ननु च गोत्र- इति वर्तते । न च गोत्रादपरो गोत्रप्रत्ययो भवत्येको गोत्रइति वचनात् । सत्य- मेतत् । इह तु गोत्राधिकारोपि सामर्थ्याद्यूनि प्रत्ययो विज्ञायते । गोत्राधिकार- स्तूत्तरार्थः ॥ यञिञोश्च ॥ १०१ ॥ यञन्तादिञन्ताच्च प्रातिपदिकादपत्ये फक् प्रत्ययो भवति । गार्ग्या- यणः । वात्स्यायनः । इञन्तात् । दाक्षायणः । प्लाक्षायणः । द्वीपादुनुसमुद्रं यञ् । सुतह्रदादिभ्य इञित्यतो न भवति । गोत्रग्रहणेन यञिञौ विशेष्येते । तदन्तात्तु यून्येवायं प्रत्ययः । गोत्राद्यूनि प्रत्ययो भवति वचनात् ॥ शरदच्छुनकदर्भाद्भृगुवत्साग्रायणेषु ॥ १०२ ॥ गोत्रइत्येव । शरद्वत् शुनक दर्भ इत्येतेभ्यो गोत्रापत्ये फक् प्रत्ययो भवति यथासंख्यं भृगुवत्साग्रायणेष्वर्थेष्वपत्यविशेषेषु । शारद्वतायनो भवति भार्गवश्चेत् । शारद्वतो ऽन्यः । शौनकायनो भवति वात्स्यश्चेत् । शौनको ऽन्यः । दार्भायणो भवति आग्रायणश्चेत् । दार्भिरन्यः । शरदच्छुनकशब्दौ बिदादी । ताभ्यामञो ऽपवादः फक् ॥ द्रोणपर्वतजीवन्तादन्यतरस्याम् ॥ १०३ ॥ गोत्रइत्येव । द्रोणादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो गोत्रापत्ये ऽन्यतरस्यां फक् प्रत्ययो भवति । इञोऽपवादः । द्रौणायनः । द्रौणिः । पार्वतायनः । पार्वतिः ।

• एड । वागल्य । श्रावक । नाक । अच्यवत् । अन्तजन । इत्वर । गंधक । कयला । अध्यरादयश्च । एते शब्दा अन्य पुस्तकान्तरे ऽधिकाः ।

जैवन्तायनः । जैवन्तिः । कथमन्नन्तरो ऽश्वत्थामा द्रौणायन इत्युच्यते । नैवात्र महाभारतद्रोणो गृह्यते । किं तर्ह्यनादिः । तत इदं गोत्रे प्रत्ययविधानम् । इदानीं श्रुतिसामान्यादध्यारोपेण तथाभिधानं भवति ॥ अनृष्यानन्तर्ये बिदादिभ्यो ऽञ् ॥ १०४ ॥ गोत्रइत्येव । बिदादिभ्यो गोत्रापत्ये ऽञ्प्रत्ययो भवति । बैदः । और्वः । ये पुनरनृषिशब्दाः पुत्रादयस्तेभ्यो ऽनन्तरापत्यएव भवति । पौत्रः । दौहित्रः । अनृष्यानन्तर्यमित्यस्यायमर्थः, अनृषिभ्यो ऽनन्तरे भवतीति । यद्ययमर्थश्चपत्ये नैरन्तर्यप्रतिषेधो न कृतः स्यात् तत्रेष्टं न सिद्ध्यति । इन्द्रशूः सप्तमः काश्य- पानाम् । अनन्तरापत्यरूपेणैव चाञाभिधानं भविष्यति । अवश्यं चैतदेवं [L

३८० ॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ काश्मरथ । शर्कराक्ष । पूतिमाष । स्थूण । चरक । पिङ्गल । कृष्ण । गोलुन्द । उलूक । तितिक्ष । भिषज् । भडित । भण्डित । दलभ । चिक्रित । देवहू । इन्द्रहू । एकलू । पिप्पलू । बृहदग्नि । जमदग्नि । सुलोभिन् । उक्थ्य । कुटीगु ॥ मधुबभ्र्वोर्ब्राह्मणकौशिकयोः ॥ १०६ ॥ मधुशब्दाद्बभ्रुशब्दाच्च गोत्रापत्ये यञ् प्रत्ययो भवति यथासंख्यं ब्राह्मणे कौशिके वाच्ये । माधव्यो भवति ब्राह्मणश्चेत् । माधव एवान्यः । बाभ्रव्यो भवति कौशिकश्चेत् । बाभ्रव एवान्यः । बभ्रुशब्दो गर्गादिषु पठ्यते, ततः सिद्धे यञि कौशिके नियमार्थं वचनम् । गर्गादिषु पाठोऽप्यन्तर्गणकार्यार्थः । सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्य इति । बाभ्रव्यायणी ॥ कपिबोधादाङ्गिरसे ॥ १०७ ॥ कपिबोधशब्दाभ्यामाङ्गिरसे ऽपत्यविशेषे गोत्रे यञ् प्रत्ययो भवति । काप्यः । बौध्यः । आङ्गिरसदिति किम् । कापेयः । बौधिः । कपिशब्दो गर्गा- दिषु पठ्यते । तस्य नियमार्थं वचनम् । आङ्गिरसे यथा स्यात् । लोहितादि- कार्यार्थं गणे पाठः । काप्यायनी ॥ वतण्डाच्च ॥ १०८ ॥ आङ्गिरसदित्येव । वतण्डशब्दादाङ्गिरसे ऽपत्यविशेषे गोत्रे यञ् प्रत्ययो भवति । वातण्ड्यः । आङ्गिरसदिति किम् । वातण्डः । किमर्थमिदं यावता गर्गादिष्वयं पठ्यते । शिवादिष्वप्ययं पठ्यते । तत्राङ्गिरसे शिवाद्यणोऽपवादार्थं पुनर्वचनम् । अनाङ्गिरसे तूभयत्र पाठसामर्थ्यात्प्रत्ययद्वयमपि भवति । वात- ण्ड्यः । वातण्डः ॥ लुक् स्त्रियाम् ॥ १०९ ॥ आङ्गिरसदित्येव । वतण्डशब्दादाङ्गिरस्यां स्त्रियां यञ्प्रत्ययस्य लुग्भ- वति लुकि कृते शार्ङ्गरवादिपाठाङ्डीन् भवति । वतण्डी । आङ्गिरसदिति किम् । वातण्ड्यायनी । शिवाद्यणि तु वातण्डी ॥ अश्वादिभ्यः फञ् ॥ ११० ॥ आङ्गिरसदिति निवृत्तम् । अश्वादिभ्यो गोत्रापत्ये फञ् प्रत्ययो भवति । आश्वायनः । दाश्वायनः । ये त्वत्र प्रत्ययान्ताः पठ्यन्ते तेभ्यः सामर्थ्याद्भूयो प्रत्ययो विधीयते । अश्व । अश्मन् । शङ्कु । बिद । पुट । रोहिष । खर्जूर । खर्जूल । पिञ्जूर । भडिल । भण्डिल । भडित । भण्डित । अविन्द । प्रतूत । रामोद । तृण । वीणा । काण्ड । मोलाङ्क । अर्क । रक्षस् । काश । साद ।

॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ २८५ वात । कुल । पवित्र । गोमिन् । श्याम । धूम । धूम्र । वाग्मिन् । विखाजर । कुष्ठ । वेश । आत्रेय । नप्त । सङ्घ । नड । योध । कार्ण । विश्वावसु । विशाला । गिरि । चपल । चुनभ । ह्रासक । वैल्य । धर्म । चानडुह्य । पुंसिजात । अर्जुन । शूद्रक । सुमनस् । दुर्मनस् । शान्त । प्राच्य । कित । काण । शुण्ठ । अविष्टा । बीह्य । पविन्दा ॥ आत्रेयभारद्वाजे ॥ कुत्स । गातव । कितव । शिव । खदिर ॥ भरद्वाज आत्रेये * ॥ भर्गात्तैगर्त्ते ॥ १११ ॥ भर्गशब्दादपत्ये विशेषे त्रैगर्तें गोत्रे फञ् प्रत्ययो भवति । भार्गायणो भवति त्रैगर्तश्चेत् । भार्गिरन्यः ॥ शिवादिभ्योऽण् ॥ ११२ ॥ 'गोत्रे' इति निवृत्तम् । अतः प्रभृति सामान्येन प्रत्यया विधीयन्ते । शिवा- दिभ्यो ऽपत्ये ऽण् प्रत्ययो भवति । यथायथमञादीनामपवादः । शैवः । प्रौष्ठः । तक्षन् शब्दो ऽत्र पठ्यते कारिततक्ष्णमुदीचामिञं बाधितुम् । वयत्प्रत्य- यस्य तु बाधो नेष्यते । ताक्ष्णः । ताक्ष्णायः । गङ्गाशब्दः पठ्यते तिकादिकिञा शुभ्रादिढका च समावेशार्थम् । तेन त्रैरूप्यं भवति । गाङ्गः । गाङ्गायनिः । गाङ्गेयः । विपाशशब्दः पठ्यते कुञ्जादित्वात्गोत्रे स्फञा समावेशार्थम् । वैपाशः । वैपाशा- यन्यः । शिव । प्रोष्ठ । प्रोष्ठिक । चण्ड । जम्भ† । मुनि । सन्धि । भूरि । कुठार । अनभिम्लान‡ । ककुत्स्थ । कहोड । लेख । रोध । खञ्जन । कोहड । पिष्ट । हेरम्ब । खञ्जार । सञ्जाल । सुरोहिण । पर्ण । कहूष । परिल । वतण्ड । वृष । कर्ण । क्षीरह्रद । जलह्रद । परिविक । जटिलिक । गोफिलिक । बधिरिका । मञ्जीरक । वृश्चिक । रेख । आलेखन । विप्रश्रवा । खण्डा । वर्सेनाट । पिटक । पिटाक । सुखाक । नभाक । ऊर्णनाभ । जरत्कारु । उत्तित्पा । रोहितिक । आर्यश्वेत । सुविष्ट । खर्जूरकर्ण । मसूरकर्ण । तूलकर्ण । मयूरकर्ण । सहरक । तक्षन् । षष्टिपथ । गङ्गा । विपाशा । यस्क । लह्य । द्रुह्य । अयःस्थूण । भलन्दन । विरूपाक्ष । भूमि । इला । सपत्नी ॥ द्व्यचो मद्र्राः ॥ त्रिवेणी त्रिचकं च § * ॥

• पथ । कन्धु । बुध । मुनु । कर्कटक । श्वा । तण्ड । तलुण्ड । प्रमुन । विसम्भ । विशङ्क । इते ऽत्राधिकाः पुस्तकान्तरे । † भायहेति पा० २ । ‡ अनभिम्सानेति पा० २ । § त्रिवेणीरेवाभ्यस्तस्यानिकाञोऽपवादस्य ण्यच इति ढको ऽपवाद इत्यधिकं पुस्त- कान्तरे । ॥ कहूष । कपोध । परल । गोवाक्ष । गोभिलिक । राजल । तडाक । वहाक । इते ऽप्यंशिकाः पुस्तकान्तरे ऽधिकाः ।

२८२ ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ अवृद्धाभ्यो नदीमानुषीभ्यस्तन्नामिकाभ्यः ॥ ११३ ॥ वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्वृद्धम् । अवृद्धाभ्य इति शब्दधर्मः । नदीमानुषीभ्य इत्यर्थधर्मः, तेनाभेदात्प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते । तन्नामिकाभ्य इति सर्वनाम्ना प्रत्ययप्रकृतेः प्रत्यवमर्शः । अवृद्धानि यानि नदीनां मानुषीणां च नामधेयानि तेभ्यो ऽपत्ये ऽण्प्रत्ययो भवति । ढको ऽपवादः । यमुनाया अपत्यं यामुनः । इरावत्या अपत्यम्, ऐरावतः । वैतस्तः । नार्मदः । मानुषीभ्यः खल्वपि । शिकिताया अपत्यं, शैक्तितः । चिन्तिताया अपत्यं, चैन्तितः । अवृद्धाभ्यः किम् । चान्द्रभाग्याया अपत्यं, चान्द्रभागेयः । वासवदत्तेयः । नदीमानुषीभ्य इति किम् । सौपर्णेयः । वैनतेयः । तन्नामिकाभ्य इति किम् । शोभनायाः, शौभनेयः ॥ ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ॥ ११४ ॥ ऋषयः प्रसिद्धा वसिष्ठादयः । अन्धका वृष्णयः कुरव इति वंशाख्या । ऋष्यादिकुरुन्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ऽपत्ये ऽण्प्रत्ययो भवति, ञो ऽपवादः । ऋष्यादिभ्यस्तु परत्वादृगादिभिरेव भवितव्यम् । ऋषिभ्यस्तावत् । वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । अन्धकेभ्यः । श्वाफल्कः । रान्धसः । वृष्णिभ्यः । वासुदेवः । आनिरुद्धः । कुरुभ्यः । नाकुलः । साहदेवः । कथं पुनर्न्नित्यानां शब्दानामान्ध- कादिवंशसमाश्रयणेनान्वाख्यानं युज्यते । के चिदाहुः । कथमपि काकतालीयन्या- येन कुत्रचिद्वंशेष्वसंकरेणैव नकुलसहदेवादयः शब्दास्सुबहवः संकलितास्तानू- पादाय पाणिनिना स्मृतिरुपनिबद्धेति । अथ वा ऽन्धकवृष्णिकुरुवंशा अपि नित्या एव, तेषु ये शब्दाः प्रयुज्यन्ते नकुलसहदेवादय, स्तन्नेदं प्रत्ययविधानमित्यदोषः ॥ मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः ॥ ११५ ॥ मातृशब्दात्संख्यापूर्वात्संपूर्वाद्भद्रपूर्वाच्चापत्ये ऽण् प्रत्ययो भवति, उका- रश्चान्तादेशः । द्वयोर्मातोरपत्यं, द्वैमातुरः । षाण्मातुरः । सांमातुरः । भाद्र- मातुरः । उकारादेशार्थं वचनं, प्रत्ययः पुनरुत्सर्गेणैव सिद्धः । स्त्रीलिङ्गनिर्देशो ऽर्थोपेशः, तेन धान्यमातुर्यहणं न भवति । संख्यासंभद्रपूर्वाया इति किम् । सोमात्रः । शुभादिषु पाठात्तु वैमात्रेयः ॥ कन्यायाः कनीन च ॥ ११६ ॥ कन्याशब्दादपत्ये ऽण्प्रत्ययो भवति ढकोऽपवादः । तत्सन्नियोगेन कनी- नशब्द आदेशो भवति । कन्याया अपत्यं, कानीनः कर्णः । कानीनो व्यासः ॥ विकर्णशुङ्गच्छगलाद्वत्सभरद्वाजात्रिषु ॥ ११७ ॥ विकर्णशुङ्गच्छगलशब्देभ्यो यथासंख्यं वत्सभरद्वाजात्रिष्वपत्यविशेषेष्व- णप्रत्ययो भवति । वैकर्णो भवति वात्स्यश्चेत् । वैकर्णेरन्यः । शौङ्गो भवति

॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ २८३ भारद्वाजश्चेत्। शौङ्गिरन्यः। छागलो भवत्यात्रेयश्चेत्। छागलिरन्यः। शुङ्गा- शब्दं स्त्रीलिङ्गमन्थे पठन्ति ततो ढकं प्रत्युदाहरन्ति शौङ्गेय इति। द्वयमपि चैतत्प्रमाणमुभयथा सूत्रप्रणयनात् ॥ पीलाया वा ॥ ११८ ॥ तस्यामिकाणो बाधके ष्ठाच् इति ढकि प्राप्ते ऽण्प्रत्ययः पक्षे विधीयते। पीलाया अपत्ये वाऽण्प्रत्ययो भवति। पीलाया अपत्यं, पैलः। पैलेयः ॥ ढक्च मण्डूकात् ॥ ११९ ॥ मण्डूकशब्दादपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति। चकारादण् च वा। तेन त्रैरूप्यं भवति। माण्डूकेयः। माण्डूकः। माण्डूकिः ॥ स्त्रीभ्यो ढक् ॥ १२० ॥ स्त्रीग्रहणेन टाबादिप्रत्ययान्ताः शब्दा गृह्यन्ते। स्त्रीभ्यो ऽपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति। सौपर्णेयः। वैनतेयः। स्त्रीप्रत्ययविज्ञापनादसत्यर्थग्रहणे इह न भवति। एडबिडो ऽपत्यं, दरदो ऽपत्यम्, ऐडबिडः, दारद, इति ॥ वड- वाया वृषे वाच्ये ॥ * ॥ वाडवेयो वृषः स्मृतः। अपत्ये प्राप्तस्ततो ऽण्प्रत्ययश्च विधीयते, तेनापत्ये वाडव इति भवति ॥ अण् क्रुञ्चाकोकिलात्स्मृतः ॥ * ॥ क्रुञ्चाया अपत्यं, क्रौञ्चः। कौकिलः ॥ द्व्यचः ॥ १२१ ॥ स्त्रीभ्य इत्येव। द्व्यचः स्त्रीप्रत्ययान्तादपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति। तस्यामि- कायोपवादः। दत्ताया अपत्यं, दात्तेयः। गौपेयः। द्व्यच इति किम्। यामुनः ॥ इतश्चानिञः ॥ १२२ ॥ स्त्रीग्रहणं निवृत्तम्। चकारो द्व्यच इत्यस्यानुकर्षणार्थः। इकारान्ता- त्प्रातिपदिकादनिञन्तादपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति। बाचेयः। नैधेयः। इत इति किम्। दात्तिः। प्रात्तिः। अनिञ इति किम्। दाक्षायणः। प्लाक्षायणः। द्व्यच इत्येव। मरीचेरपत्यं, मारीचः ॥ शुभादिभ्यश्च ॥ १२३ ॥ शुभ इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ढक् प्रत्ययो भवति। यथायोग- मिञादीनामपवादः। शौभेयः। वैष्टपुरेयः। चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थ आकृतिगण- तामस्य बोधयति। गार्हेयः पाण्डवेय इत्येवमादि सिद्धं भवति। शुभ। विष्ट- पुर । ब्रह्मकृत । शतद्वार । शतावर । शलाका । शालाचल । शलाकाछू । लेलागू । विमातृ । विधवा । शुकसा । रोहिणी । इकिली । दिशा । शालूक । अजवस्ति । शकन्धि ॥ ततस्तस्यामयोर्वासिद्धे ॥ गोधा । हकूलाष । सबीव ।

ian Sanskrit. Wait! Let's search if any Kashika edition actually has "तत्सन्नियोगेन" or "तत्सन्नियोगेन"? Wait, look at the letters again: त (ta) त्स (tsa) चि (ci)? No, look at the loop: it is round, with a vertical line to the right, and an 'i' matra on the left! That is definitely "चि" or "वि"! Wait, is there an anusvara? Above the letter before it, there is NO anusvara. Wait, could it be "तत्सन्नियोगेन" printed with a broken type? Wait, what if it's "तत्सन्नियोगेन"? Wait, how could 'न्न' become 'चि' or 'वि'? Wait, look at the three occurrences:

1. Line 11: "तत्स...योगेन च वुगागमः"
2. Line 13-14: "तत्स...योगेन च इनङादेशः"
3. Line 20: "तत्स...योगेन च वा इनङादेशो भवति" All THREE have the EXACT same spelling! What is that spelling? Let's look at the components: Letter 1: त Letter 2: त्स Letter 3: चि or वि? Wait, look at the top: is there a dot? Look at line 11: above 'स', no dot. Wait, what is the word?

॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ २८५ गोधाया अपत्ये ढ्रक् प्रत्ययो भवति । गौधेरः । शुभादिष्वयं पठ्यते । तेन गौधेयोऽपि भवति ॥ आरगुदीचाम् ॥ १३० ॥ गोधाया अपत्ये उदीचामाचार्याणां मतेन आरक् प्रत्ययो भवति । गौधारः । आचार्याग्रहणं पूजार्थं, वचनसामर्थ्यादेव पूर्वेण समावेशो भविष्यति । आरग्वचनमनर्थकं, रका सिद्धत्वात् । ज्ञापकं त्वयमन्येभ्यो ऽपि भवतीति । जाडारः । पाण्डारः ॥ क्षुद्राभ्यो वा ॥ १३१ ॥ ढ्रगनुवर्तते, न चारक् । क्षुद्रा अङ्गहीना धर्महीना*श्च । अर्थधर्मैश्च तदभिधायिन्यः स्त्रीलिङ्गाः प्रकृतयो निर्दिश्यन्ते । क्षुद्राभ्यो ऽपत्ये ढ्रक् प्रत्ययो भवति । एकोरण्डेरः । काणेरः । षण्डेरः । दासेरः । दासेयः ॥ पितृष्वसुश्छण् ॥ १३२ ॥ पितृष्वसृशब्दादपत्ये छण्प्रत्ययो भवति । अणोपवादः । पैतृष्वस्रीयः ॥ ढकि लोपः ॥ १३३ ॥ पितृष्वसुरपत्यप्रत्यये ढकि परतो लोपो भवति । पैतृष्वसेयः । कथं पुनरिह ढक् प्रत्ययः । एतदेव ज्ञापकं ढको भावस्य ॥ मातृष्वसुश्च ॥ १३४ ॥ पितृष्वसुरित्येतदपेक्षते, पितृष्वसुर्यदुक्तं तन्मातृष्वसुरपि भवति । छण्प्रत्ययो ढकि लोपश्च । मातृष्वस्रीयः । मातृष्वसेयः ॥ चतुष्पाद्भ्यो ढञ् ॥ १३५ ॥ चतुष्पादभिधायिनीभ्यः प्रकृतिभ्यो ऽपत्ये ढञ्प्रत्ययो भवति । अणादी- नामपवादः । कामण्डलेयः । स्त्रैणैवाहेयः । जाम्बेयः ॥ गृष्ट्यादिभ्यश्च ॥ १३६ ॥ गृष्ट्यादिभ्यः शब्देभ्यो ऽपत्ये ढञ्प्रत्ययो भवति । अणादीनामपवादः । गार्ष्टेयः । हार्ष्टेयः । गृष्टिशब्दो यश्चतुष्पाद्वचनस्तनः पूर्वेण सिद्धः, अचतुष्पा- दर्थे वचनम् । गृष्टि । दृष्टि । हलि । बलि । विग्रि । कुद्रि । वाजवस्ति । मिश्रयु† ॥ राजश्वशुराद्यत् ॥ १३७ ॥

• शीलहीनाश्चेति पा० २ । † बंलि । वंलि । हृष्टि । एते ऽधिकाः पुस्तकान्तरे ।

२८६ ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ राजन्श्वशुरशब्दाभ्यामपत्ये यत्प्रत्ययो भवति । यथाक्रममञोणोरप- वादः । राजन्यः । श्वशुर्यः ॥ राज्ञो ऽपत्ये जातिग्रहणम् ॥ * ॥ राजन्यो- भवति, क्षत्रियश्चेत । राज्ञोन्यः ॥ क्षत्राद्धः ॥ १३८ ॥ क्षत्रशब्दादपत्ये घः प्रत्ययो भवति । क्षत्रियः । अयमपि जातिशब्द एव । क्षात्रिरन्यः ॥ कुलात्खः ॥ १३९ ॥ उत्तरसूत्रे पूर्वप्रतिषेधादिह तदन्तः केवलश्च दृश्यते । कुलशब्दान्तात्प्रातिपदि- कात्केवलाच्चापत्ये खः प्रत्ययो भवति । आढ्यकुलीनः। श्रोत्रियकुलीनः। कुलीनः ॥ अपूर्वपदादन्यतरस्यां यड्ढकञौ ॥ १४० ॥ कुलादित्येव । अविद्यमानं पूर्वपदं यस्य तदपूर्वपदं, समाससंबन्धिनः पूर्वपदस्याभावेन कुलशब्दो विशेष्यते । अपूर्वपदात्कुलशब्दादन्यतरस्यां यत् ढक्ञ् इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः । ताभ्यां मुक्ते खोपि भवति । कुल्यः । कौले- यकः । कुलीनः । पदग्रहणं किम् । बहुच्पूर्वादपि यथा स्यात् । बहुकुल्यः । बहुकुलेयकः । बहुकुलीनः ॥ महाकुलादञ्खञौ ॥ १४१ ॥ अन्यतरस्यामित्यनुवर्त्तते । पक्षे खः* । माहाकुलः । माहाकुलीनः । महाकुलीनः ॥ दुष्कुलाड्ढक् ॥ १४२ ॥ दुष्कुलशब्दादपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति । अन्यतरस्यामित्यनुवृत्तेः खश्च । दौष्कुलेयः । दुष्कुलीनः ॥ स्वसुश्छः ॥ १४३ ॥ स्वसृशब्दादपत्ये छः प्रत्ययो भवति । अणोपवादः । स्वसुरपत्यं, स्वस्रीयः ॥ भ्रातुर्व्यच्च ॥ १४४ ॥ भ्रातृशब्दादपत्ये व्यत् प्रत्ययो भवति । चकाराच्छश्च । अणोपवादः । भ्रातृव्यः । भ्रात्रीयः । तकारः स्वरार्थः ॥ व्यन्सपन्ने ॥ १४५ ॥ सपत्नशब्दः शत्रुपर्यायः शब्दान्तरमव्युत्पन्नमेव । सपत्नीशब्दादपरे ऽका- रमिवार्थे निपातयन्ति । सपत्नीव सपत्नः । भ्रातृशब्दाद् व्यन्प्रत्ययो भवति

• महाकुलशब्दादञ्खञौ प्रत्ययौ भवतः । अन्यतरस्यांग्रहणानुवृत्तेः खश्चेति पा० २ ।

॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ २८७ समुदायेन चेदमित्रः सपत्न उच्यते । अपत्यार्थोऽत्र नास्त्येव । पाप्मना भ्रातृ- व्येण । भ्रातृव्यः कण्टकः ॥ रेवत्यादिभ्यष्ठक् ॥ १४६ ॥ रेवतीत्येवमादिभ्यो ऽपत्ये ठक् प्रत्ययो भवति । यथायोगं ढगादीना- मपवादः । रैवतिकः । आश्वपालिकः । रेवती । अश्वपाली । मणिपाली । द्वारपाली । वृकवञ्चिन् । वृकग्राह । कर्णग्राह । दण्डग्राह । कुक्कुटाक्ष * ॥ गोत्रस्त्रियाः कुत्सने षा च ॥ १४७ ॥ अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रं गृह्यते । गोत्रं या स्त्री तदभिधायिनः शब्दा- दपत्ये षाः प्रत्ययो भवति चकाराट्ठक्च, कुत्सने गम्यमाने । पितुरसंविज्ञाने मात्रा व्यपदेशोऽपत्यस्य कुत्सा । गार्ग्या अपत्यं, गार्ग्यो जाल्मः । गार्गिकः । ग्लौचुकायन्या अपत्यं, ग्लौचुकायनः । ग्लौचुकायनिकः । गोत्राद्यूनीति यूनि प्रत्ययो भवति । गोत्रमिति किम् । कारिकेयो जाल्मः । स्त्रिया इति किम् । औपगविर्जाल्मः । कुत्सनइति किम् । गार्गेयो माणवकः ॥ वृद्धाट्त्सौवीरेषु बहुलम् ॥ १४८ ॥ कुत्सनइत्येव । सौवीरेष्विति प्रकृतिविशेषणम् । वृद्धात्सौवीरगोत्राद- पत्ये बहुलं ठक् प्रत्ययो भवति कुत्सने गम्यमाने । भागवित्तेर्भागवित्तिकः । तार्णबिन्दवस्य तार्णबिन्दविकः । पक्षे यथाप्राप्तं फक् । भागवित्तायनः । पक्षे तार्णबिन्दविः । अकशापः शुभादिः । आकशापेयः । तस्यापत्यमाकशा- पेयिकः । पक्षे आकशापेयिः । भागपूर्वपदो वित्तिर्द्वितीयस्तार्णबिन्दवः । तृतीयस्त्वाकशापेयो गोत्राट्ठग्बहुलन्ततः ॥ बहुलग्रहणं स्त्रीनिवृत्त्यर्थम् । सौवीरेष्विति किम् । औपगविर्जाल्मः । कुत्सनइत्येव । भागवित्तायनो माणवकः । बहुलग्रहणमुगादिवैचित्र्यार्थम् । गोत्रस्त्रिया इत्यारभ्य चत्वारो योगास्तेषु प्रथमः कुत्सनएव । अन्यः सौवीर- गोत्रएव । मध्यमौ द्वयोरपि । तदेतद्बहुलग्रहणाल्लभ्यते ॥ फेञ्छ च ॥ १४९ ॥ कुत्सनइत्येव, सौवीरेष्विति च । फेरिति फिञो ग्रहणं न फिनः, वृद्धा- धिकारात् । फिञन्तात्प्रातिपदिकात्सौवीरगोत्रादपत्ये छः प्रत्ययो भवति चका- राट्ठक् कुत्सने गम्यमाने । यमुन्दस्यापत्यं, तिकादिभ्यः फिञ्, तस्यापत्यं, यामु- * वृकबन्धु । चामरग्राह । ककुदाक्ष । एते शब्दाः पुस्तकान्तरे ऽधिकाः ।