काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

२४६ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः ॥ ७० ॥ तयोरेव भावकर्मणोः कृत्यसंज्ञकाः क्तखलर्थाश्च प्रत्यया भवन्ति । एवकारः कर्तुरपकर्षणाथः । कृत्याः कर्मणि । कर्त्तव्यः कटो भवता । भोक्तव्य ओदनो भवता । भावे । आशितव्यं भवता । शयितव्यं भवता । क्तः कर्मणि । कृतः कटो भवता । भुक्त ओदनो भवता । भावे । आसितं भवता । शयितं भवता । खलर्थाः कर्मणि । ईषत्करः कटो भवता । सुकरः । दुष्करः । भावे । ईषदाढ्यंभवं भवता । स्वाढंभवं भवता । भावे चाकर्मकेभ्य इत्यनुवृत्तेस्सकर्मकेभ्यो भावे न भवन्ति ॥ आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च ॥ ७१ ॥ आदिकर्मणि यः क्तो विहितः स कर्तरि भवति । चकाराद्यथाप्राप्तं भावकर्मणोः । आदिभूतः क्रियाक्षण आदिकर्म, तस्मिन्नादिकर्मणि भूतत्वेन विवक्षिते यः क्तो विहितस्तस्यायमर्थनिर्देशः । प्रकृतः कटं देवदत्तः । प्रकृतः कटो देवदत्तेन । प्रकृतं देवदत्तेन । प्रभुक्त ओदनं देवदत्तः । प्रभुक्त ओदनो देवदत्तेन । प्रभुक्तं देवदत्तेन ॥ गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थासासवसजनरुहजी- र्यतिभ्यश्च ॥ ७२ ॥ गत्यर्थेभ्यो धातुभ्यो ऽकर्मकेभ्यः श्लिषादिभ्यश्च यः क्तः स कर्तरि भवति । चकाराद्यथाप्राप्तं च भावकर्मणोः । गतो देवदत्तो ग्रामम् । गतो देवदत्तेन ग्रामः । गतं देवदत्तेन । अकर्मकेभ्यः । म्लानो भवान् । म्लानं भवता । आसितो भवान् । आसितं भवता । श्लिष । उपश्लिष्टो गुरुं भवान् । उप- श्लिष्टो गुरुर्भवता । उपश्लिष्टं भवता । शीङ् । उपशयितो गुरुं भवान् । उपशयितो गुरुर्भवता । उपशयितं भवता । उपस्थितो गुरुं भवान् । उपस्थितो गुरुर्भवता । उपस्थितं भवता । आस । उपासितो गुरुं भवान् । उपासितो गुरुर्भवता । उपासितं भवता । वस । अनूषितो गुरुं भवान् । अनूषितो गुरु- र्भवता । अनूषितं भवता । जन । अनुजातो माणवको माणविकाम् । अनुजाता माणवकेन माणविका । अनुजातं माणवकेन । रुह । आरूढो वृक्षं भवान् । आरूढो वृक्षो भवता । आरूढं भवता । जीर्यति । अनुजीर्णो वृषलीं देवदत्तः । अनुजीर्णा वृषली देवदत्तेन । अनुजीर्णं देवदत्तेन । श्लिषादयस्सोपसर्गास्सक- र्मका भवन्ति तदर्थमेषामुपादानम् ॥ दाशगोघ्नौ संप्रदाने ॥ ७३ ॥ दाशगोघ्नौ शब्दौ संप्रदाने कारके निपात्येते । दाश दाने, ततः पचा- द्यच् । स कृत्यसंज्ञकत्वात्कर्तरि प्राप्तः, संप्रदाने निपात्यते । दाशन्ति तस्मा-

• इति दाशः । आगताय तस्मै दातुं गां घ्नन्तीति गोघ्नो ऽतिथिः । टगञ्र्निपा- त्येते । निपातनसामर्थ्यादेव गोघ्न ऋत्विगादिरुच्यते, न तु चण्डालादिः । आसत्यपि च गोहनने तस्य योग्यतया गोघ्न इत्यभिधीयते ॥ भीमादयो ऽपादाने ॥ ७४ ॥ भीमादयः शब्दा अपादाने निपात्यन्ते । उणादिप्रत्ययान्ता एते । श्याधूशूभ्यो मक् भियष्षुक्वेत्येवमादयः । ताभ्यामन्यत्रोणादय इति पर्युदासे प्राप्ते निपातनमारभ्यते । भीमः । भीष्मः । भयानकः । वहः । वरुः । भूमिः । रजः । संस्कारः । संक्रन्दनः । प्रपतनः । समुद्रः । सुचः । सुक् । खलतिः ॥ ताभ्यामन्यत्रोणादयः ॥ ७५ ॥ उणादयः शब्दास्ताभ्यामपादानसंप्रदानाभ्यामन्यत्र कारके भवन्ति । कृत्त्वात् कर्त्तर्येव प्राप्ताः कर्मादिषु कथ्यन्ते । ताभ्यामिति संप्रदानार्थे प्रत्यव- मर्शः । अन्यथा अपादानमेव पर्युदस्येत, अनन्तरत्वात् । कृषितो ऽसौ कृषिः । तन्यतइति तन्तुः । वृत्तमिति वर्त्म । चरितं चर्म ॥ क्तो ऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः ॥ ७६ ॥ ध्रौव्यार्था अकर्मकाः प्रत्यवसानार्था अभ्यवहारार्था इति स्वनिकायप्र- सिद्धिः । ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यो यः क्तो विहितः सो ऽधिकरणे भवति । चकाराद्यथाप्राप्तं च ध्रौव्यार्थेभ्यः कर्तृभावाधिकरणेषु, गत्यर्थेभ्यः कर्तृकर्मभा- वाधिकरणेषु, प्रत्यवसानार्थेभ्यः कर्मभावाधिकरणेषु । ध्रौव्यार्थेभ्यस्तावत् । आसितो देवदत्तः । आसितं तेन । इदमेषामासितम् । गत्यर्थेभ्यः । यातो देवदत्तो ग्रामम् । यातो देवदत्तेन ग्रामः । यातं देवदत्तेन । इदमेषां यातम् । प्रत्यवसानार्थेभ्यः । भुक्त ओदनो देवदत्तेन । भुक्त ओदनं देवदत्तः । देवदत्तेन भुक्तम् । इदमेषां भुक्तम् । कथं भुक्ता ब्राह्मणाः, पीता गाव इति । चकारो ऽन्वर्थीयः । भुक्तमेषामस्ति पीतमेषामस्तीति ॥ लस्य ॥ ७७ ॥ लस्येत्ययमधिकारः । अकार उच्चारणार्थः । लकारमात्रं स्थानित्वेना- धिक्रियते । यदिद ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो लस्येत्येवं तद्वेदितव्यम् । किं चेदं लस्येति । दश लकारा अनुबन्धविशिष्टा विहिता अर्थविशेषे कालविशेषे च, तेषां विशेषकराननुबन्धानुत्सृज्य यत्सामान्यं तद्गृह्यते । षट्टित्, श्वत्वारो ङि- तः । अक्षरसमाम्नायवदानुपूर्व्या कथ्यन्ते । लट् । लिट् । लुट् । लृट् । लोट् । लेट् । लङ् । लिङ् । लुङ् । लृङ् । इति । लकारमात्रस्य ग्रहणं कस्मान्न भव- ति लुनाति लूनात् इति । धात्वधिकारो ऽनुवर्तते । कर्त्रादयश्च विशेष्याः ।

२४८ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझाथासायां- ध्वमिड्वहिमहिङ् ॥ ७८ ॥ लस्य तिवादय आदेशा भवन्ति । तिप्सिप्मिपां पकारः स्वरार्थः । इटष्टकार इटोदिति विशेषणार्थः । तिबादिभिरादेशैस्तुल्यत्वाच्च देशविध्यर्थः । महिङो ङकारस्तिङिति प्रत्याहारग्रहणार्थः । पचति । पचतः । पचन्ति । पचसि । पचथः । पचथ । पचामि । पचावः । पचामः । पचते । पचेते । पचन्ते । पचसे । पचेथे । पचध्वे । पचे । पचावहे । पचामहे । एवमन्येष्वपि लकारेषूदाहार्यम्॥ टित आत्मने पदानां टेरे ॥ ७९ ॥ टितो लकारस्य स्थाने यान्यात्मनेपदानि तेषां टेरेकारादेशो भवति । तथा चैवोदाहृतम् । इह कस्मान्न भवति । पचमानो यजमानः । प्रकृतैस्तिबा-

॥ काशिका ॥ ३ । ४ ॥ २४५ न च भवति । ब्रवीति । ब्रूतः । ब्रुवन्ति । ब्रवीषि । ब्रूथः । पञ्चानामिति किम् । ब्रूथ । ब्रवीमि । ब्रूवः । ब्रूमः । आदित इति किम् । परेषां मा भूत । ब्रुव इति पुनर्वचनं स्थान्यर्थे, परस्मैपदानामेव हि स्यात् ॥ लोटो लङ्वत् ॥ ८५ ॥ अतिदेशो ऽयम् । लोटो लङ्वत्कार्यं भवति । तामादयस्सलोपश्च । पचताम् । पचतम् । पचत । पचाव । पचाम । अडाटौ कस्मान्न भवतः, तथा भेर्जुसादेशो लङः शाकटायनस्यैवेति । वान्तु । यान्तु । विदो लटो वेत्यतो वाग्रहणमनुवर्तते । सा च व्यवस्थितविभाषा भविष्यति ॥ एरुः ॥ ८६ ॥ लोट इत्येव । लोटादेशानामिकारस्य उकारादेशो भवति । पचतु । पचन्तु ॥ हिन्योर्हस्वप्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ न वोच्चारणसामर्थ्यात् । अथ वा वेति वर्तते, सा च व्यवस्थितविभाषा ॥ सेर्ह्यपिच्च ॥ ८७ ॥ लोट इत्येव । लोटादेशस्य सेर्

२५० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ लोट इत्येव। लोट्संबन्धिन उत्तमपुरुषस्याडागमो भवति, स चोत्तमपुरुषः पिद्भवति। करवाणि। करवाव। करवाम। करवै। करवावहै। करवामहै॥ एत ऐ ॥ ९३ ॥ लोडोत्तमस्येति वर्तते। लोडोत्तमसंबन्धिन एकारस्य ऐकारादेशो भवति। आमोपवादः। करवै। करवावहै। करवामहै। इह कस्मान्न भवति। पचा- वेदं, पचामेदम्। बहिरङ्गलक्षणत्वादुत्त्वस्य॥ लेटो ऽडाटौ ॥ ९४ ॥ लेटो ऽडाटावागमौ भवतः पर्यायेण। जोषिषत्। तारिषत्। मन्दि- षत्। पताति विद्युत्। उदधिं च्यावयाति॥ आत ऐ ॥ ९५ ॥ लेट् इत्येव। लेट्संबन्धिन आकारस्य ऐकारादेशो भवति। प्रथमपुरुष- मध्यमपुरुषात्मनेपदद्विवचनयोः। मन्त्रयैते। मन्त्रयैथे। करवैते। करवैथे। आटः कस्मान्न भवति। विधानसामर्थ्यात्॥ वैतो ऽन्यत्र ॥ ९६ ॥ लेट इत्येव। लोट्संबन्धिन एकारस्य वा ऐकारादेशो भवति। अन्य- त्रेत्यनन्तरो विधिरपेक्ष्यते। आत ऐ इत्येतद्विषयं वर्जयित्वा एत ऐ भवति। सप्ताहानि शयै। अहमेव पशूनामीशै। मदया एव वो यहा गृहान्तै। मङ्गे- रुत्तान्येव वः पात्राण्युच्यन्तै। न च भवति। यत्र क्व च ते मनो दत्तं दध- सउत्तरम्। अन्यत्रेति किम्। मन्त्रयैते। मन्त्रयैथे॥ इतश्च लोपः परस्मैपदेषु ॥ ९७ ॥ [L2

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २५१ इतश्च ॥ १०० ॥ ङित इत्येव । ङिल्लकारसंबन्धिन इकारस्य नित्यं लोपो भवति । अपचत् । अपाक्षीत् । परस्मैपदेष्वित्येव । अपचावहि । अपचामहि ॥ तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः ॥ १०१ ॥ ङित इत्येव । ङिल्लकारसंबन्धिनां चतुर्णां यथासंख्यं तामादय आदेशा भवन्ति । अपचताम् । अपचतम् । अपचत । अपचम् । अपाक्ताम् । अपाक्तम् । अपाक्त । अपाक्षम् ॥ लिङस्सीयुट् ॥ १०२ ॥ लिङादेशानां सीयुडागमो भवति । टकारो देशविध्यर्थः । उकार उच्चा- रणार्थः । पचेत । पचेयाताम् । पचेरन् । पचीष्ट । पचीयास्ताम् । पचीरन् ॥ यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च ॥ १०३ ॥ लिङ इत्येव । परस्मैपदविषयस्य लिङो यासुडागमो भवति, सीयुटो- पवादः, स चोदात्तो भवति, ङिच्च । आगमानुदात्तत्वे प्राप्ते, ङित्त्वं तु लिङ एव विधीयते, तत्र तत्कार्याणां संभवाद्, नागमस्य । कुर्यात् । कुर्याताम् । कुर्युः । स्थानिवद्भावादेव लिङादेशस्य ङित्त्वे सिद्धे यासुटो ङिद्वचनं ज्ञापकार्थं लकाराश्रयङित्त्वमादेशानां न भवतीति । अचिनवम् । अकरवम् ॥ किदाशिषि ॥ १०४ ॥ आशिषि यो लिङ् तस्य यासुडागमो भवति, स चोदात्तः, किद्भवति । प्रत्ययस्यैवेदं कित्त्वं नागमस्य प्रयोजनाभावात् । ङित्त्वे प्राप्ते कित्त्वं विधी- यते । गुणवृद्धिप्रतिषेधस्तुल्यः, संप्रसारणं जागर्तेर्गुणे च विशेषः । इष्यात् । इष्यास्ताम् । इष्यासुः । जागर्यात् । जागर्यास्ताम् । जागर्यासुः । आशिषीति किम् । वद्यात् । जागृयात् ॥ झस्य रन् ॥ १०५ ॥ लिङ इत्येव । झस्य लिङादेशस्य रन्नित्ययमादेशो भवति । झोन्ताप- वादः । पचेरन् । यजेरन् । कृषीरन् ॥ इटो ऽत् ॥ १०६ ॥ लिङादेशस्य इटो ऽदित्ययमादेशो भवति । पचेय । यजेय । कृषीय । हृषीय । तकारस्येत्संज्ञाप्रतिषेधः प्राप्नोति न विभक्तौ तुस्मा इति । नेवाय- मादेशावयवस्तकारः, किं तर्हि मुखसुखार्थ उच्चार्यते । आगमस्येटो ग्रहणं न भवति, अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्येति ॥

२५२ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ सुट् तिथ्योः ॥ १०७ ॥ लिङ् इत्येव । लिङ्‌संबन्धिनोस्तकारथकारयोः सुडागमो भवति तकारथकारावागमिनौ । लिङ् तद्विशेषणम् । सीयुटस्तु लिङेवागमी । तेन भिन्नविषयत्वात्सुटा बाधनं न भवति । तकारे दूकार उच्चारणार्थः । कृषीष्ट कृषीयास्ताम् । कृषीरन् । कृषीष्ठाः । कृषीयास्थाम् ॥ झेर्जुस् ॥ १०८ ॥ लिङ् इत्येव । लिङादेशस्य झेर्जुस् आदेशो भवति । झोन्तापवादः । पचेयुः । यजेयुः ॥ सिजभ्यस्तविदिभ्यश्च ॥ १०९ ॥ अलिङर्थ आरम्भः । सिचः परस्य चाभ्यस्तसंज्ञकेभ्यो वेत्तेश्चोत्तरस्य जुस् आदेशो भवति । अभ्यस्तविदिग्रहणमसिजर्थम् । ङित इति चानुवर्त्तते । सिच- स्तावत् । अकार्षुः । अहार्षुः । अभ्यस्तात् । अबिभयुः । अजिह्युः । अजा- गरुः । विदेः । अविदुः ॥ आतः ॥ ११० ॥ सिज्ग्रहणमनुवर्त्तते । सिच आकारान्ताच्च परस्य झेर्जुसादेशो भवति । कथमाभ्यामानन्तर्यं, सिज्लुकि कृते प्रत्ययलक्षणेन सिचोनन्तरः श्रुत्या चाका- रान्तादिति । अदुः । अधुः । अस्थुः । तकारो मुखसुखार्थः । पूर्वेणैव सिद्धे नियमार्थं वचनम् । आत एव सिज्लुगन्तान्नान्यस्मादिति । अभूवन् । प्रत्यय- लक्षणेन जुस्प्राप्तः प्रतिषिध्यते । तुल्यजातीयापेक्षत्वान्नियमस्य । श्रूयमाणे हि सिचि भवत्येव । अकार्षुः । अहार्षुः ॥ लङः शाकटायनस्यैव ॥ १११ ॥ आत इत्येव । आकारान्तादुत्तरस्य लङादेशस्य झेर्जुसादेशो भवति शाकटायनस्याचार्यस्य मतेन । अयुः । अवुः । अन्येषां मते । अयान् । ननु ङित इत्यनुवर्त्तते । अत्र लङेवाकारान्तादनन्तरो ङित्संभवति नान्यः, तत्किं लङ्ग्रहणेन । एवं तर्हि लङेव यो लङ् विहितस्तस्य यथा स्यात् । लड्वद्भावेन यस्तस्य मा भूत् । लोटो लङ्वदिति । यान्तु । वान्तु । सिजभ्यस्तविदिभ्य- श्चेत्ययमपि झेर्जुस् लोटो न भवति । बिभ्यतु । जाग्रतु । विदन्तु । जुस्भा- वमात्रं हि मुख्येन लङा विशेष्यते । एवकार उत्तरार्थः ॥ द्विषश्च ॥ ११२ ॥ लङः शाकटायनस्यैवेत्येव । द्विषः परस्य लङादेशस्य झेर्जुसादेशो भवति शाकटायनस्याचार्यस्य मतेन । अद्विषुः अन्येषां मते । अद्विषन् ॥

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण है:

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २५३ तिङ्शित्सार्वधातुकम् ॥ ११३ ॥ तिङः शितश्च प्रत्ययाः सार्वधातुकसंज्ञा भवन्ति । नयति । स्वपिति । रोदिति । पचमानः । यजमानः । सार्वधातुकप्रदेशाः सार्वधातुके यगित्ये- वमादयः ॥ आर्धधातुकं शेषः ॥ ११४ ॥ तिङः शितश्च वर्जयित्वा ऽन्यः प्रत्ययः शेषो धातुसंशब्देन विहित आर्धधातुकसंज्ञो भवति । लविता । लवितुम् । लवितव्यम् । धातोरित्येव । वृत्तत्वं वृत्तता ऽस्ति । लभ्याम् । लूभिः । जुगुप्सते ॥ लिट् च ॥ ११५ ॥ लिडादेशस्तिङार्धधातुकसंज्ञो भवति । सार्वधातुकसंज्ञाया अपवादः । पेचिव । शेकिव । जग्ले । मम्ले । ननु चैकसंज्ञाधिकारादन्यत्र समावेशो भवति । [

२५४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ ॥ अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ङ्याप्प्रातिपदिकात् ॥ १ ॥ अधिकारोऽयम् । यदिह ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम आपञ्चमाध्यायपरिसमाप्ते- ङ्याप्प्रातिपदिकादित्येवं तद्वेदितव्यम् । स्वादिषु कपपर्यन्तेषु प्रकृतिरधिक्रि- यते । ङीब्ङीष्ङीनां सामान्येन ग्रहणं ङीति । टाब्डाप्चापामाबिति । प्राति- पदिकमुक्तमर्थवत्कृतत्तद्धितसमासाश्चेति । तेषांसमाहारनिर्देशो ङ्याप्प्रातिपदि- कादिति । यद्यपि च प्रत्ययपरत्वेन पारिशेष्यादियमेव प्रकृतिर्लभ्यते, तथापि वृद्धावृद्धावर्णस्वरद्व्यजलक्षणप्रत्ययविधौ तत्संप्रत्ययार्थं ङ्याप्प्रातिपदिकग्रहणं कर्त्तव्यम् । इतरथा हि समर्थविशेषणमेतत्स्यात् । अथ ङ्याब्ग्रहणं किं, न प्रातिपदिकग्रहणेन लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवतीत्येव सिद्धम् । नैतदस्ति । स्वरूपविधिविषये परिभाषेयं प्रातिपदिकस्वरूपग्रहणे सति लिङ्गविशिष्टग्रहणं भवतीति । तथा च युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिरिति ज्ञापकस्यास्ता- दृशमेव । किं च तदन्तात्तद्धितविधानार्थं ङ्याब्ग्रहणम् । कालितरा । हरि- णितरा । खट्वातरा । मालातरा । इति । विप्रतिषेधात्तद्धितबलीयस्त्वं स्यात् ॥ स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्यांभ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्- ङसोसाम्ङ्योस्सुप् ॥ २ ॥ ङ्याप्प्रातिपदिकादित्यधिकृतम् । ङ्याप्प्रातिपदिकात् स्वादद्यः प्रत्यया भवन्ति । उकारादयो ऽनुबन्धा यथायोगमुच्चारणविशेषणार्थाः । पकारः सुबिति प्रत्याहारार्थः । संख्याकर्मादयश्च स्वादीनामर्थाः शास्त्रान्तरेण विहितास्तेन सहास्यैकवाक्यता । ङ्यन्तात्तावत् । कुमारी । गौरी । शार्ङ्गरवी । ङीब्ङीष्- ङीनां क्रमेणोदाहरणम् । कुमारी । कुमार्यौ । कुमार्यः । कुमारीम् । कुमार्यौ । कुमारीः । कुमार्या । कुमारीभ्याम् । कुमारीभिः । कुमार्यै । कुमारीभ्याम् । कुमारीभ्यः । कुमार्याः । कुमारीभ्याम् । कुमारीभ्यः । कुमार्याः । कुमार्योः कुमा- रीणाम् । कुमार्याम् । कुमार्योः । कुमारीषु । एवं गौरी शार्ङ्गरवी चोदाहार्ये । आपः खल्वपि । खट्वा । बहुराजा । कारीषगन्ध्या । टाब्डाप्चापां क्रमेणोदा- हरणम् । खट्वा । खट्वे । खट्वाः । खट्वाम् । खट्वे । खट्वाः । खट्वया । खट्वा- भ्याम् । खट्वाभिः । खट्वायै । खट्वाभ्याम् । खट्वाभ्यः । खट्वायाः । खट्वाभ्याम् । खट्वाभ्यः । खट्वायाः । खट्वयोः । खट्वानाम् । खट्वायाम् । खट्वयोः । खट्वासु । एवं बहुराजाकारीषगन्ध्ये चोदाहार्ये । एवं प्रातिपदिकात् । दृषद् । दृषदौ । दृषदः । दृषदम् । दृषदौ । दृषदः । दृषदा । दृषद्भ्याम् । दृषद्भिः । दृषदे ।

वता" -> typesetter misread च्क as क्ष or intentionally set बह्वक्षवता (often conflated in older prints). Let's look closely: it is literally बह्वक्षवता!

*   Line 25:
    `कथं तदन्तविधिः । एतदेव ज्ञापकं भवत्यस्मिन् प्रकरणे तदन्तविधिरिति,`
    Notice the comma after `तदन्तविधिरिति,`.

*   Line 26:
    `तेनातिधीवरी । अतिपीवरी । अतिभवती । इति भवति । अजा, एडका,`
    Note: `अजा, एडका,` (with commas).

*   Line 27:
    `चटका, अश्वा, मूषिकेति जातिः । बाला, होढा. पाका, वत्सा, मन्दा,`
    Note: period after `होढा.` - let's check:
    `बाला,` then `होढा.` (yes, looks like a dot/period or comma, but shaped like `.`).
    Let's see: `बाला, होढा. पाका, वत्सा, मन्दा,`

*   Line 28:
    `विलातेति वयः । पूर्वापवरणा । अपरापवरणा । टित्, निपातनाद्यबत्वम् ॥`
    Wait, look at `निपातनाद्यबत्वम्`:
    Wait, could

२५६ ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ तिः॥ क्रुञ्चा। उष्णहा। देवविशा। हलन्ताः। ज्येष्ठा। कनिष्ठा। मध्यमा। पुंयोगः। कोकिला जातिः॥ मूलान्नञः॥ अमूला॥ ऋन्नेभ्यो ङीप् ॥ ५ ॥ ऋकारान्तेभ्यो नकारान्तेभ्यश्च प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति। ङकारः सामान्यग्रहणार्थः। पकारः सामान्यग्रहणविघातार्थः कर्त्री। हर्त्री। दण्डिनी। छत्रिणी॥ उगितश्च ॥ ६ ॥ उग् इहान्न संभवति यथाकथंचित् तदुगिच्छब्दरूपं, तदन्तात् स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति। भवती। अतिभवती। पचन्ती। यजन्ती॥ धातोरुगितः प्रतिषेधो वक्तव्यः॥ * ॥ उखास्रत्। पर्णध्वत् ब्राह्मणी॥ अञ्चतेश्चोपसंख्या- नम् ॥ * ॥ प्राची। प्रतीची। उदीची॥ वनो र च ॥ ७ ॥ वबन्ता

काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ २५७ मनः ॥ ११ ॥ मवन्तात्प्रातिपदिकात् ङीप् प्रत्ययो न भवति । ऋन्नेभ्यो ङाबिति ङीप् प्राप्तो मन इति सूत्रेण प्रतिषिध्यते । दामा । दामानौ । दामानः । पामा । पामानौ । पामानः । अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयो- जयन्ति । सीमा । सीमानौ । सीमानः । अतिमहिमा । अतिमहिमानौ । अतिमहिमानः ॥ अनो बहुव्रीहेः ॥ १२ ॥ अनन्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो न भवति । अनुपधालोपी बहुव्रीहिरिहोदाहरणम् । उपधालोपिनो हि विकल्पं वक्ष्यति । सुपर्वा । सुप- र्वाणौ । सुपर्वाणः । सुशर्मा । सुशर्माणौ । सुशर्माणः । बहुव्रीहेरिति किम् । अतिक्रान्ता राजान,मतिराजी ॥ डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् ॥ १३ ॥ डाप् प्रत्ययो भवति उभाभ्यां मवन्तात्प्रातिपदिकादनन्ताच्च बहुव्रीहेर- न्यतरस्याम् । पामा । पामे । पामाः । सीमा । सीमे । सीमाः । न च भवति । पामानः । सीमानः । बहुव्रीहेः । बहुराजा । बहुराजे । बहुराजाः । बहुतक्षा । बहुतक्षे । बहुतक्षाः । न च भवति । बहुराजानः । बहुतक्षाणः । अन्यतरस्यां- ग्रहणं किमर्थम् । बहुव्रीहौ वनो र चेत्यस्यापि विकल्पो यथा स्यात् । बहुधी- वा । बहुधीवरी । बहुपीवा । बहुपीवरी ॥ अनुपसर्जनात् ॥ १४ ॥ अधिकारोऽयम् । उत्तर सूत्रेषूपसर्जने प्रतिषेधं करोति । यदिम ऊर्ध्वम- नुक्रमिष्यामो ऽनुपसर्जनादित्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । टिड्ढाणञिति ङीप् । कुरुचरी । मद्रचरी । अनुपसर्जनादिति किम् । बहुकुरुचरा बहुमद्रचरा मधुरा । जातेरिति ङीष् । कुक्कुटी । शुकरी । अनुपसर्जनादिति किम् । बहुकुक्कुटा बहुशू- करा मधुरा । कथं पुनरुपसर्जनेनाप्रत्ययप्रसङ्गः । तदन्तविधिना । ज्ञापितं चैत- दस्यत्र प्रकरणे तदन्तविधिरिति । तथा च प्रधानेन तदन्तविधिर्भवति । कुम्भकारी । नगरकारी । न चास्ति हन्तूहकं.तद्वितोयवस्ति ॥ टिड्ढाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्- क्वरप्ख्युनाम् ॥ १५ ॥ अत इति सर्वत्रानुवर्त्तते । तत्सति संभवे विशेषणं भवति । टिदादि- भ्यः प्रातिपदिकेभ्यः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । टापो ऽपवादः । टित्ताव- त् । कुरुचरी । मद्रचरी । इह कस्मान्न भवति । पचमाना । यजमाना । टानु- १७

२५८ ॥ काशिका ॥ ४ । १ ॥ बन्धकत्वाल्लटः । ल्युडादिषु कथं, टित्करणसामर्थ्यात् । इतरत्र तु टेरेत्वं फ- लम् । पठिता विक्रेति आगमटित्त्वमनिमित्तं, ट्युट्युलौ तुट् चेति लिङ्गात् । ढ । सौपर्णेयी । वैनतेयी । निरनुबन्धको ढशब्दः स्त्रियां नास्तीति निरनुबन्ध- कपरिभाषा न प्रवर्त्तते । अण् । कुम्भकारी । नगरकारी । औपगवी । यो ऽपि क्वचिदणकृतं कार्यं भवति । चौरी । तापसी । दाण्ड । मौष्टेत्यत्र न भवति । अञ् · औत्सी । औदपानी । शार्ङ्गरवाद्यञ इति पुनरञो ग्रहणं जातिलक्षणं ङीषं बाधितुम् । द्वयसच् । ऊरुद्वयसी । जानुद्वयसी । दघ्नच् । ऊरुदघ्नी । जानुद- घ्नी । मात्रच् । ऊरुमात्री । जानुमात्री । तयप् । पञ्चतयी । दशतयी । ठक् आक्षिकी । शालाकिकी । ठञ् । लावणिकी । ठक्ठञोर्भेदेन ग्रहणं ठनादि- निवृत्त्यर्थम् । कञ् । यादृशी । तादृशी । क्वरप् । इत्वरी । नश्वरी । ख्युन् । आढंकरणी । सुभगंकरणी ॥ नञ्स्नञीकक्तरुणतलुनानामुपसंख्यानम् ॥ * स्त्रैणी । पौंसी । शाक्तीकी । याष्टीकी । तरुणी । तलुनी ॥ यञश्च ॥ १६ ॥ ङीबित्येव । यञन्ताच्च प्रातिपदिकात् स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति गार्गी । वात्सी ॥ अपत्यग्रहणं कर्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । द्वीपादनुसमुद्रं यञ् । द्वैप्या । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ प्राचां ष्फ तद्धितः ॥ १७ ॥ यञ् इत्येव । प्राचामाचार्याणां मतेन यञन्ताद् स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो भवति, स च तद्धितसंज्ञः । षकारो ङीषर्थः । प्रत्ययद्वयेनेह स्त्रीत्वं व्यज्यते तद्धितग्रहणं प्रातिपदिकसंज्ञार्थम् । गार्ग्यायणी । वात्स्यायनी । अन्येषाम् । गार्गी वात्सी । सर्वत्र ग्रहणमुत्तरसूत्रादिहापकृष्यते, बाधकबाधनार्थम् । आवट्या- च्छापं वक्ष्यति, तमपि बाधित्वा प्राचां ष्फ एव यथा स्यात् । आवट्यायनी सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः ॥ १८ ॥ यञ् इत्येव । पूर्वेण विकल्पे प्राप्ते नित्यार्थं वचनम् । सर्वत्र लोहिता- दिभ्यः कतपर्यन्तेभ्यो यञन्तेभ्यः स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो भवति । कतशब्दः स्वत- न्त्रं यत्प्रातिपदिकं तदवधित्वेन परिगृह्यते कपिशब्दात्परः कपिकतेति, न प्राति- पदिकावयवः कुकतेति । लौहित्यायनी । शाङ्गित्यायनी । बाभ्रव्यायनी ॥ कण्वात्तु शक्लः पूर्वः कतादुत्तर इष्यते । पूर्वोत्तरौ तदन्तादी ष्फायौ तच्च प्रयोजनम् ॥ प्रातिपदिकेष्वन्यथा पाठः स एवं व्यवस्थापयितव्य इति मन्यते । कत- न्तेभ्य इति बहुव्रीहितत्पुरुषयोरेकशेष,स्तथा कण्वादिभ्यो गोत्रइति । तच्च

॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ २५८ तत्पुरुषवृत्त्या संगृहीतो मध्यपाती शकलशब्दो यञन्तः प्रत्ययद्वयमपि प्रतिपद्य- ते । शाकल्यायनी । शाकल्यस्येमे छात्राः शाकलाः ॥ कौरव्यमाण्डूकाभ्यां च ॥ १९ ॥ कौरव्य माण्डूक इत्येताभ्यां स्त्रियां ष्फः प्रत्ययो भवति । कुरुभ्योण्यौ ण्यते कृते ढक्च मण्डूकादित्यञ् च । यथाक्रमं टाब्ङीपोरपवादः । कौरव्या- यणी । माण्डूकायनी । कथं कौरवी सेना, तस्येदंविवक्षायामणि कृते भविष्य- ति ॥ कौरव्यमाण्डूकयोरासुरेरुपसंख्यानम् ॥ * ॥ आसुरायणी । शेषिकेष्वर्थेषु इजश्चेत्याञि प्राप्ते ष्फप्रत्यय इष्यते ॥ आसुरीयः कल्पः ॥ वयसि प्रथमे ॥ २० ॥ कालकृतशरीरावस्था यौवनादिर्वयः । प्रथमे वयसि यत्प्रातिपदिकं श्रुत्या वर्तते ततः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । कुमारी । किशोरी । बर्करी । प्रथ- मेति किम् । स्थविरा । वृद्धा । अत इत्येव । शिशुः ॥ वयस्यचरमइति वक्त- व्यम् ॥ * ॥ वधूटी । चिरखटी । द्वितीयवयोवचनावेतौ । प्राप्तयौवना स्त्यभि- धीयते । कथं कन्या, कन्यायाः कनीन चेति ज्ञापकात् । उत्तानशया लोहित- पादिकेति नैता वयःश्रुतयः ॥ द्विगोः ॥ २१ ॥ द्विगुसंज्ञकात्प्रातिपदिकात् स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । पञ्चपूली । दशपूली । कथं त्रिफला । अजादिषु दृश्यते ॥ अपरिमाणविस्ताचितकम्बलेभ्यो न तद्धितलुकि ॥ २२ ॥ पूर्वेण ङीप् प्राप्तः प्रतिषिध्यते । अपरिमाणान्ताद् द्विगोर्बिस्ताचितक- म्बल्यान्ताच्च तद्धितलुकि सति ङीप् प्रत्ययो न भवति । बिस्तादीनां परिमा- णार्थे ग्रहणम् । सर्वतो मानं परिमाणम् । अपरिमाणान्तात्तावत् । पञ्चभिरश्वैः क्रीता पञ्चाश्वा । दशाश्वा । तेन क्रीतम् । अध्यर्द्धपूर्वद्विगोर्लुगसंज्ञायामिति लुक् । कालः संख्या च न परिमाणम् । द्विवर्षा । त्रिवर्षा । द्वाभ्यां शताभ्यां क्रीता द्विशता । त्रिशता । बिस्तादिभ्यः । द्विबिसता । त्रिबिस्ता । द्व्याचिता । त्र्याचिता । द्विकम्बल्या । त्रिकम्बल्या । अपरिमाणेति किम् । द्व्याढकी । त्र्याढकी । तद्धि- तलुकीति किम् । समाहारे पञ्चाश्वी । दशाश्वी ॥ काण्डान्तात्क्षेत्रे ॥ २३ ॥ काण्डशब्दान्ताद् द्विगोस्तद्धितलुकि सतिचेत्रे वाच्ये ङीप् प्रत्ययो न भवति । द्वे काण्डे प्रमाणमस्याः क्षेत्रभक्तेः । प्रमाणे द्वयसजिति विहितस्य तद्धि- तस्य प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यमिति लुकि कृते द्विकाण्डा क्षेत्रभक्तिः । त्रिकाण्डा

२६० ॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ क्षेत्रभक्तिः । काण्डशब्दस्यापरिमाणवाचित्वात्पूर्वेणैव प्रतिषेधे सिद्धे क्षेत्रे निय- मार्थं वचनम् । इह मा भूत् । द्विकाण्डी रज्जुस्त्रिकाण्डी रज्जुरिति । प्रमाण- विशेषः काण्डम् ॥ पुरुषात्प्रमाणे ऽन्यतरस्याम् ॥ २४ ॥ द्विगोस्तद्धितलुकीत्येव । प्रमाणे यः पुरुषशब्दस्तदन्ताद् द्विगोस्तद्धित- लुकि सति अन्यतरस्यां न ङीप् प्रत्ययो भवति । द्वौ पुरुषौ प्रमाणमस्याः परि- खायाः द्विपुरुषा, द्विपुरुषी । त्रिपुरुषा, त्रिपुरुषी । अपरिमाणान्तत्वादित्ये प्रति- षेधे प्राप्ते विकल्पार्थं वचनम् । प्रमाणादिति किम् । द्वाभ्यां पुरुषाभ्यां क्रीता द्विपुरुषा । त्रिपुरुषा । तद्धितलुकीत्येव । समाहारे द्विपुरुषी, त्रिपुरुषी ॥ बहुव्रीहेरूधसो ङीष् ॥ २५ ॥ ऊधश्शब्दान्ताद्बहुव्रीहेः । स्त्रियां ङीष् प्रत्ययो भवति । ऊधसोऽनङ्ङिति समासान्ते कृते अनो बहुव्रीहेरिति डाप्प्रतिषेधयोः प्राप्तयोरिदमुच्यते । घटो- ध्री । कुण्डोध्री । बहुव्रीहेरिति किम् । प्राप्ता ऊधः, प्राप्तोधाः । अन उपधा- लोपिन इत्यस्यापि ङीपोयममुत्तरत्रानुवृत्तेर्बाधक इष्यते । समासान्तश्च स्त्रिया- मेव, इह न भवति महोधाः पर्जन्य इति ॥ संख्याव्ययादेर्डीप् ॥ २६ ॥ पूर्वेण ङीषि प्राप्ते ङीब्बिधीयते । संख्यादेरव्ययादेश्च बहुव्रीहेरूधः- शब्दान्ताद् ङीप् प्रत्ययो भवति । संख्यादेस्तावत् । द्व्यूध्री । त्र्यूध्री । अव्ययादेः । अत्यूध्री । निरूध्री । आदिग्रहणं किम् । द्विविधोध्री त्रिविधोध्रीत्यात्रापि यथा स्यात् ॥ दामहायनान्ताच ॥ २७ ॥ ऊधस इति निवृत्तम् । संख्याग्रहणमनुवर्तते नाव्‍ययग्रहणम् । संख्यादे- र्बहुव्रीहेर्दामशब्दान्ताद्धायनशब्दान्ताच्च स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । दामा- न्तात् डाप्प्रतिषेधविकल्पेषु प्राप्तेषु नित्यमर्थं वचनम् । द्विदाम्नी । त्रिदाम्नी । हायनान्तादापि प्राप्ते, द्विहायनी । त्रिहायणी । चतुर्हायणी ॥ हायनो वयसि स्मृतः ॥ * ॥ तेनेह न भवति, द्विहायना शाला । त्रिहायना । चतुर्हायना ॥ णत्वमपि त्रिचतुर्भ्यां हायनस्येति वयस्येव स्मर्यते ॥ अन उपधालोपिनो ऽन्यतरस्याम् ॥ २८ ॥ बहुव्रीहेरित्येव । अन्नन्तो यो बहुव्रीहिरुपधालोपी त

॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ २६१ वचनम् । बहुराजा । बहुराज्ञा । बहुराजे । बहुतन्वा । बहुतन्वौ । बहुतन्वे । अन इति किम् । बहुमत्स्या । उपधालोपिनः किम् । सुपर्वा । सुपर्वे । सुपर्वाः । सुपर्वाणौ । सुपर्वाणः । डाप्प्रतिषेधावेवात्र भवतः ॥ नित्यं संज्ञाछन्दसोः ॥ २६ ॥ अनन्ताद्बहुव्रीहेरुपधालोपिनः संज्ञायां विषये छन्दसि च नित्यं ङीप् प्रत्ययो भवति । विकल्पस्यापवादः । सुराज्ञी । अतिराज्ञी नाम ग्रामः । छन्दसि । गौः पञ्चदान्नी । एकदान्नी । त्रिदान्नी । एकमूर्ध्नी । समानमूर्ध्नी ॥ केवलमामकभागधेयपापापरसमानार्यकृतसुमङ्गल- भेषजाच्च ॥ ३० ॥ संज्ञाछन्दसोरित्येव । केवलादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः संज्ञायां छन्दसि विषये स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति । केवली । केवलेति

२६२ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ सान्तर्वत्नी देवानुपैत् । सान्तर्वती देवानुपैत् । पतिवत्नी तरुणवत्सा : पतिवती तरुणवत्सा ॥ पत्युर्नो यज्ञसंयोगे ॥ ३३ ॥ पतिशब्दस्य नकारादेशः स्त्रियां विधीयते । ङीप् प्रत्ययस्तु नकारा- न्तत्वादेव सिद्धः । यज्ञसंयोगे, यज्ञेन संयोगो यज्ञसंयोगः । तत्साधनत्वात्फल- ग्रहीतृत्वाद्वा यजमानस्य पत्नी । पत्नि वाचं यच्छ । यज्ञसंयोगादिति किम् ग्रामस्य पतिरियं ब्राह्मणी । कथं वृषलस्य पत्नी । उपमानाद्भविष्यति ॥ विभाषा सपूर्वस्य ॥ ३४ ॥ पत्युर्न इति वर्तते । पतिशब्दान्तस्य प्रातिपदिकस्य सपूर्वस्यानुपसर्ज- नस्य स्त्रियां विभाषा नकारादेशो भवति, ङीप् तु लभ्यतएव । दृढपतिः । दृढपत्नी । स्थूलपतिः । स्थूलपत्नी । अप्राप्तविभाषेयमयज्ञसंयोगत्वात् । सपू- र्वस्येति किम् । पतिरियं ब्राह्मणी ग्रामस्य ॥ नित्यं सपत्न्यादिषु ॥ ३५ ॥ सपत्न्यादिषु नित्यं पत्युर्नकारादेशो भवति, ङीप् तु लभ्यतएव । पूर्वेण विकल्पे प्राप्ते वचनम् । नित्यग्रहणं विस्पष्टार्थम् । समानः पतिरस्याः सपत्नी । एकपत्नी । समानादिष्विति वक्तव्ये समानस्य सभावार्थे वचनम् । समान । [एक] । वीर । पिण्ड । भ्रातृ । पुत्र । दासाच्छन्दसि ॥ पूतक्रतोरे च ॥ ३६ ॥ पूतक्रतुशब्दस्य स्त्रियामैकारश्चान्तादेशो भवति ङीप् प्रत्ययः । पूतक्रतोः स्त्री पूतक्रतायी । त्रय । एते योगाः पुंयोगप्रकरणे द्रष्टव्याः । यया हि पूताः क्रतवः पूतक्रतुः सा भवति ॥ वृषाकप्यग्निकुसितकुसीदानामुदात्तः ॥ ३७ ॥ वृषाकप्यादीनामुदात्त ऐकारादेशो भवति स्त्रियां ङीप् च प्रत्ययः । वृषाकपिशब्दो मध्योदात्त उदात्तत्वं प्रयोजयति । चान्यादिषु पुनरन्तोदात्तेषु स्थानिवद्भावादेव सिद्धम् । वृषाकपेः स्त्री वृषाकपायी । अग्नायी । कुसि- तायी । कुसीदायी । पुंयोगइत्येव । वृषाकपिः स्त्री ॥ मनोरौ वा ॥ ३८ ॥ ऐ उदात्त इति वर्तते । मनुशब्दात् स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति औका- रश्चान्तादेश ऐकारश्चोदात्तः । वाग्रहणेन द्वावपि विकल्प्येते । तेन त्रैरूप्यं भवति । मनोः स्त्री मनायी । मनावी । मनुः । मनुशब्द आद्युदात्तः ॥

॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥ २६३ वर्णादनुदात्तात्तोपधात्तो नः ॥ ३९ ॥ वेति वर्तते । वर्णवाचिनः प्रातिपदिकादनुदात्तान्तात्तकारोपधाद्वा ङीप् प्रत्ययो भवति, तकारस्य नकारादेशो भवति । एता । एनी । श्येता । श्येनी । हरिता । हरिणी । सर्वेऽते आयुदात्ताः । वर्णानां तणनितनितान्तानामिति वचनात् । वर्णादिति किम् । प्रहृता । प्रहता । गतिस्वरेणाद्युदात्तः । अनुदा- त्तादिति किम् । श्वेता । घृतादित्वादन्तोदात्तः । तोपधादिति किम् । अन्यतो ङीषं वक्ष्यति । अत इत्येव, शितिभ्रोंऽसक्थी ॥ पिशङ्गादुपसंख्यानम् ॥ * ॥ पिशङ्गी ॥ असितपलितयोः प्रतिषेधः ॥ * ॥ असिता । पलिता ॥ छन्दसि ऋमित्येके ॥ * ॥ असिक्नी । पलिक्री ॥ भाषायामपीष्यते ॥ गतो गवास्तूर्णम-

'? No, let's zoom in: दं, ष्ट्र, then a letter: looks like 'न' or 'ल' or 'न'? Wait, look at 'कटाक्रोखवचने' - in Gana "कटादि" or "पिप्पल्यादि"? Wait! This is the पिप्पल्यादि गण (4.1.73 or 4.1.41)! In पिप्पल्यादि: पिप्पली, हरीतकी, कोशातकी, शमी, करीरी, पृथिवी, क्रोष्ट्री... Before that, in some ganas: पिङ्गुल, भृङ्गु, दंष्ट्र, काण्ड, काकण्ड... Wait, "दंष्ट्र" - is it "दंष्ट्र" or "दंष्ट्रन"? Look at the character after 'ष्ट्र': it is 'न' or 'ण'? Wait, looks like 'न' or 'ल'. Wait, could it be "दंष्ट्र ।"? No, there is clearly a letter: 'न' or 'ल'. It looks like 'न'. Wait, let's look at "दंष्ट्र" - why did text on L5 say "तेन दंष्ट्रेत्युपपन्नं भवति"? Because "दंष्ट्रा" has ङीप् or not! Wait, in footnote: "दंष्ट्रन ।" or "दंष्ट्र ।"? Wait, look at

स्मा न्न? Wait, it says कस्मान्न or कस्मान् न? It is कस्मान्न भवति.

Line 19: मनु वर्त्तते । ह्रस्वादेवेयं पञ्चमी । भुव इति सौत्रो निर्देशः ॥ Wait, मनु वर्त्तते or मनुवर्त्तते? There is a space: मनु वर्त्तते । ह्रस्वादेवेयं पञ्चमी । भुव इति सौत्रो निर्देशः ॥

Line 20: पुंयोगादाख्यायाम् ॥ ४८ ॥

Line 21: पुंसा योगः पुंयोगः । पुंयोगाद्धेतोर्यत्प्रातिपदिकं स्त्रियां वर्त्तते पुंस Wait, पुंयोगाद्धेतोर्यत्प्रातिपदिकं or पुंयोगाद्धेतोः यत्प्रातिपदिकं? It is पुंयोगाद्धेतोर्यत्प्रातिपदिकं. End of line 21: पुंस

Line 22: आख्याभूतं तस्माद् ङीष् प्रत्ययो भवति । गणकस्य स्त्री गणकी महामात्री ।

Line 23: `प्रष्ठी । प्रचरी । पुंसि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य संभवात् पुंशब्दा एते, तद्योगात्स्त्र