काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

३३० ॥ काशिका ॥ ४ । ३ ॥ हेमन्ताच्च ॥ २१ ॥ छन्दसीत्येव। हेमन्तशब्दात् छन्दसि विषये ठञ् प्रत्ययो भवति शैषि- कः। ऋत्वणोऽपवादः। सहश्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृतू। योगविभाग उत्तरार्थः॥ सर्वत्राण् च तलोपश्च ॥ २२ ॥ हेमन्तशब्दादण् प्रत्ययो भवति तत्सन्नियोगेन चास्य तकारलोपः। हैमनं वासः। हैमनमुपलेपनम्। सर्वत्रग्रहणं छन्दोधिकारनिवृत्त्यर्थम्। छन्दसि भाषायां च सर्वत्रैतद्भवति। ननु च छन्दसीति नानुवर्तिष्यते। सैवानुवृत्तिः शब्देनाख्यायते प्रयत्नाधिक्येन पूर्वसूत्रेऽपि संबन्धार्थम्। हैमन्तिकमिति भाषा- यामपि ठञं स्मरन्ति। अथाण् चेति चकारः किमर्थः। अण् यथाप्राप्तं च ऋत्व- णिति, कः पुनरनयोर्विशेषः। ऋत्वणि हि तकारलोपो नास्ति हैमन्ती पङ्क्ति- [L12

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥ ३३१ प्रावृषष्टप् ॥ २६ ॥ प्रावृट्शब्दात्सप्तमीसमर्थाज्जात इत्येतस्मिन्नर्थे टप् प्रत्ययो भवति । एण्यस्यापवादः । पकारः स्वरार्थः । प्रावृषि जातः, प्रावृषिकः ॥ संज्ञायां शरदो वुञ् ॥ २७ ॥ शरच्छब्दात्सप्तमीसमर्थाज्जात इत्येतस्मिन्नर्थे वुञ् प्रत्ययो भवति, ऋत्वणोपवादः समुदायेन चेत्संज्ञा गम्यते । शारदका दर्भाः । शारदका मुद्गाः । दर्भविशेषस्य मुद्गविशेषस्य चेयं संज्ञा । संज्ञायामिति किम् । शारदं सस्यम् । संज्ञाधिकारं के चित्‘कृतलब्धक्रीतकुशला’ इति यावदनुवर्तयन्ति ॥ पूर्वाह्नापराह्लाद्रा॑मूलप्रदोषावस्कराद्वुन् ॥ २८ ॥ पूर्वाह्नादिभ्यः शब्देभ्यो वुन् प्रत्ययो भवति तत्र जात इत्येतस्मिन्वि- षये संज्ञायां गम्यमानायाम् । पूर्वाह्णक

३३२ ॥ काशिका ॥ ४ । ३ ॥ सिन्ध्वपकरशब्दाभ्यां यथासंख्यमणञौ प्रत्ययौ भवतस्तत्र जात इत्येत- स्मिन्विषये । पूर्वेण कनि प्राप्ते वचनम् । सैन्धवः । आपकरः ॥ श्रविष्ठा फल्गुन्यनुराधास्वातितिष्यपुनर्वसुहस्तविशा- खाषाढाबहुलाल्लुक् ॥ ३४ ॥ श्रविष्ठादिभ्यः शब्देभ्यो नक्षत्रेभ्य आगतस्य जातार्थे लुग्भवति । तस्मिं- स्त्रोप्रत्ययस्यापि लुक्तद्धितलुकीति भवति । श्रविष्ठासु जातः, श्रविष्ठः । फल्गु- नः । अनुराधः । स्वातिः । तिष्यः । पुनर्वसुः । हस्तः । विशाखः । आषाढः । बहुलः ॥ लुक्प्रकरणे चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ चित्रा- यां जाता, चित्रा । रेवती । रोहिणी । स्त्रीप्रत्ययस्य लुकि कृते गौरादित्वात् ङीष् ॥ फल्गुन्यषाढाभ्यां टानौ वक्तव्यौ ॥ * ॥ फल्गुनी ॥ अषाढा ॥ श्रविष्ठा- षाढाभ्यां छणपि वक्तव्यः ॥ * ॥ श्राविष्ठीयः । आषाढीयः ॥ स्थानान्तगोशालखरशालाच्च ॥ ३५ ॥ स्थानान्तात्प्रातिपदिकाद् गोशालशब्दात्खरशालशब्दाच्चातार्थे प्रत्य- यस्य लुग्भवति । गोस्थाने जातः, गोस्थानः । अश्वस्थानः । गोशालः । खरशालः ॥ वत्सशालाभिजिदश्वयुक्शतभिषजो वा ॥ ३६ ॥ वत्सशालादिभ्यः परस्य जातार्थे प्रत्ययस्य लुग् वा भवति । वत्सशा- लायां जातः, वत्सशालः । वात्सशालः । अभिजित् । आभिजितः । अश्वयुक् । आश्वयुजः । शतभिषक् । शातभिषजः । बहुलग्रहणस्यायं प्रपञ्चः ॥ नक्षत्रेभ्यो बहुलम् ॥ ३७ ॥ नक्षत्रेभ्य उत्तरस्य जातार्थे प्रत्ययस्य बहुलं लुग्भवति । रोहिणः । रौहिणः । मृगशिराः । मार्गशीर्षः ॥ कृतलब्धक्रीतकुशलाः ॥ ३८ ॥ तत्रेत्येव । सप्तमीसमर्थात्कृतादिष्वर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति स्रुघ्ने कृतो वा लब्धो वा क्रीतो वा कुशलो वा, स्रौघ्नः । माथुरः । राष्ट्रियः । ननु च यदत्र कृतं जातमपि तत्र भवति यच्च यत्र क्रीतं लब्धमपि त

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥ ३३३ प्रायेण बाहुल्येन भवति, स्रौघ्नः । मायुरः । राष्ट्रियः । प्रायग्रहणमनर्थकं, सम्भवेन कृतत्वात् । अनित्यभवः प्रायभव इति चेद् मुक्तासंशयेन तुल्यम् ॥ उपजानूपकर्णोपनीवेष्ठुक् ॥ ४० ॥ उपजान्वादिभ्यः शब्देभ्यः सप्तमीसमर्थेभ्यः प्रायभव इत्येतस्मिन्विषये ठक् प्रत्ययो भवति । अणोपवादः । औपजानुकः । औपकणिकः । औपनीविकः ॥ संभूते ॥ ४१ ॥ तत्रेत्येव । सप्तमीसमर्थाद् ङ्याप्प्रातिपदिकात् संभूत इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । अवक्लृप्तिः प्रमाणानतिरेकश्च संभवत्यर्थे इह गृह्यते नोत्पत्तिः सत्ता वा, जातभवाभ्यां गतत्वात् । स्रुघ्ने संभवति, स्रौघ्नः । मायुरः । राष्ट्रियः । कोशाड्ढञ् ॥ ४२ ॥ [L

३३४ ॥ काशिका ॥ ४ । ३ ॥ तत्रेत्येव, कालादिति च। सप्तमीसमर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकाद्देय- मित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यद्देयमृणं चेत्तद्भवति। मासे देयमृणं, मासिकम्। आर्द्धमासिकम्। सांवत्सरिकम्। ऋणइति किम्। मासे देया भिक्षा॥ कलाप्यश्वत्थयवबुसाद्वुन् ॥ ४८ ॥ कालादित्येव। कलापि अश्वत्थ यवबुस इत्येतेभ्यः कालवाचिभ्यः सप्त- मीसमर्थेभ्यो देयमृणमित्येतस्मिन्नर्थे वुन् प्रत्ययो भवति। कलाप्यादयः शब्दाः साहचर्यात्काले वर्तन्ते। यस्मिन्काले मयूराः कलापिनो भवन्ति स कलापी। यस्मिन्नश्वत्थाः फलन्ति सोऽश्वत्थः। यस्मिन्यवबुसं संपद्यते स यवबुसशब्देनो- च्यते। कलापिनि काले देयमृणं, कलापकम्। अश्वत्थकम्। यवबुसकम्॥ ग्रीष्मावरसमाद्वुञ् ॥ ४९ ॥ ग्रीष्मावरसमशब्दाभ्यां वुञ् प्रत्ययो भवति देयमृणइत्येतस्मिन्नर्थे अण्ठञोरपवादः। ग्रीष्मे देयमृणं, ग्रैष्मकम्। आवरसमकम्। प्रत्ययान्तरकरणं वृद्धयर्थम्। समाशब्दो वर्षपर्यायः॥ संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ् ॥ ५० ॥ संवत्सराग्रहायणीशब्दाभ्यां ठञ् प्रत्ययो भवति, चकाराद्वुञ् च देयमृण- मित्येतस्मिन्नर्थे। संवत्सरे देयमृणं, सांवत्सरिकम्। सांवत्सरकम्। आग्रहाय- णिकम्। आग्रहायणकम्। वेति वक्तव्ये ठञ्ग्रहणं संधिवेलादिषु संवत्सरात्फ- लपर्वणोरिति पठ्यते, तत्र फले छ्प्रत्ययेन विवक्षिते ऽणं बाधित्वा ठञेव यथा स्यादिति॥ व्याहरति मृगः ॥ ५१ ॥ तत्रेत्येव, कालादिति च। कालवाचिनः सप्तमीसमर्थात्प्रातिपदिकाद् व्याहरति मृग इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति। निशायां व्याह- रति मृगः, नैशः। नैशिकः। प्रादोषः। प्रादोषिकः। मृग इति किम्। निशायां व्याहरत्युलूकः॥ तदस्य सोढम् ॥ ५२ ॥ कालादित्येव। तदिति प्रथमासमर्थात्कालवाचिनः प्रातिपदिकादस्येति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्प्रथमासमर्थं सोढञ्चेत्तद्भवति, सोढं जितमभ्यस्तमित्यर्थः। निशासहचरितमध्ययनं निशा, तत्सोढमस्य छात्रस्य, नैशः। नैशिकः। प्रादोषः। प्रादोषिकः॥ तत्र भवः ॥ ५३ ॥ कालादिति निवृत्तम्। तत्रेति सप्तमीसमर्थाद् ड्याप्प्रातिपदिकाद्भव

॥ काशिका ॥ ४ । ३ ॥ ३३५ इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । सत्ता भवत्यर्थो गृह्यते न जन्म, तत्र जात इति गतार्थत्वात् । स्रुघ्ने भवः, सौघ्नः । माथुरः । राष्ट्रियः । पुन- स्तत्रग्रहणं तदस्येति निवृत्त्यर्थम् ॥ दिगादिभ्यो यत् ॥ ५४ ॥ दिग् इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो यत्प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येत- स्मिन्विषये । अणाञ्छस्य चापवादः । दिशि भवं, दिश्यम् । वर्ग्यम् । मुखजघन- शब्दयोश्शरीरावयवार्थः पाठः, सेनामुख्यं, सेनाजघन्यमिति * । दिग् । वर्ग । पूग । गण । पक्ष । धाय्या । मित्र । मेधा । अन्तर । पथिन् । रहस् । अलीक । उखा । साक्षिन् । आदि । अन्त । मुख । जघन । मेध । यूथ ॥ उदकात्संज्ञायाम् † ॥ न्याय । वंश । अनुवंश । विश । काल । कूप । आकाश । दिगादिः ॥ शरीरावयवाच्च ॥ ५५ ॥ शरीरं प्राणिकायः । शरीरावयववाचिनः प्रातिपदिकाद् यत्प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्विषये । अञोऽपवादः । दन्तेषु भवं, दन्त्यम् । कण्ठ्यम् । ओष्ठ्यम् ॥ दूतिकुञ्चिकलशिवस्त्यस्त्यहेर्ढञ् ॥ ५६ ॥ दूत्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ढञ् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मि- न्विषये । दूतौ भवं, दौतेयम् । कौञ्चेयम् । कालशेयम् । वास्तेयम् । आस्ते- यम् । आहेयमजरं विषम् । अस्तिशब्दः प्रातिपदिकं, न तिङन्तः ॥ ग्रीवाभ्यो ऽण् च ॥ ५७ ॥ ग्रीवाशब्दादण्प्रत्ययो भवति चकाराड्ढञ् च, तत्र भव इत्येतस्मिन्वि- षये, शरीरावयवात्प्राप्तोऽपवादः । ग्रीवासु भवं, ग्रैवेयम् । ग्रैवम् । ग्रीवाशब्दो धमनीवचनस्तासां बहुत्वाद्बहुवचनं कृतम् । गम्भीराञ्ञ्यः ॥ ५८ ॥ गम्भीरशब्दात् ञ्यः प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्विषये । अञो- पवादः । गम्भीरे भवं, गाम्भीर्यम् ॥ बहिर्देवपञ्चजनेभ्यश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ बाह्यम् । दैव्यम् । पाञ्चजन्यम् ‡ ॥

• मुखजघनाभ्यां सेनाया अग्रभागपश्चाद्भागावुच्येते इत्याधिकः पाठः कुत्र चित्पुस्तके । † उदकात्संज्ञायामित्यस्याग्रे उदक्या रजस्वला । संज्ञायामिति किम् । औदको मत्स्यः । इत्याधिकं पुस्तकान्तरे । ‡ चातुर्मास्यादञो ञ्यो वक्तव्यः ॥ * ॥ चातुर्मास्यानि व्रतानि । चातुर्मास्यो यज्ञः । चातुर्मासो ग्रन्थः । इत्याधिकं बहुषु पुस्तकेषु ।

३३६ ॥ काशिका ॥ ४ । ३ ॥ अव्ययीभावाच्च ॥ ५९ ॥ अव्ययीभावसंज्ञकात्प्रातिपदिकाच्च ञ्यः प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येत- स्मिन्विषये । अणोपवादः । न च सर्वस्मादव्ययीभावाद्भवति, किं तर्हि परि- मुखादेः, परिमुखादीनां च गणपाठस्यैतदेव प्रयोजनं तेषां विशेषणमव्ययीभा- वग्रहणम् । परिमुखं भवं, पारिमुख्यम् । पारिहनव्यम् । परिमुखादेरन्यत्र न भवति । औपकूलम् । परिमुख । परिहनु । पर्योष्ठ । पर्युष्ठू । औपमूल । खल । परिसोर । अनुसोर । उपसोर । उपस्थल । उपकलाप । अनुपथ । अनु- खङ्ग । अनुतिल । अनुशीत । अनुमाष । अनुयव । अनुयूप । अनुवंश * ॥ अन्तःपूर्वपदाट्ठञ् ॥ ६० ॥ अव्ययीभावादित्येव । अन्तःशब्दो विभक्त्यर्थे समस्यते, तत्पूर्वपदाद- व्ययीभावाट्ठञ् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्विषये । अणोपवादः आन्तर्वेश्मिकम् । आन्तर्गेहिकम् † ॥ समानशब्दाट्ठञ् वक्तव्यः ॥ * ॥ समाने भवं सामानिकम् ॥ तदादेश्च ॥ * ॥ समानग्रामिकम् । समानदेशिकम् । अध्यात्मादिभ्यश्च ॥ * ॥ आध्यात्मिकम् । आधिदैविकम् । आधिभौतिकम् ‡ । अध्यात्मादिराकृतिगणः ॥ ऊर्ध्वदमाच्च ठञ् वक्तव्यः ॥ * ॥ और्ध्वदमिकः । ऊर्ध्वशब्देन समानार्थ ऊर्ध्वदमशब्दः ॥ ऊर्ध्वदेहाच्च ॥ * ॥ और्ध्वदेहिकम् ॥ * ॥ लोकोत्तरपदाच्च ॥ * ॥ ऐहलौकिकम् । पारलौकिकम् ॥ मुखपार्श्वशब्दाभ्यां तसन्ताभ्यामीयः प्रत्ययो वक्तव्यः ॥ * ॥ मुखतीयम् । पार्श्वतीयम् ॥ जनप- रयोः कुक्च ॥ * ॥ जनकीयम् । परकीयम् ॥ मध्यशब्दादीयः ॥ * ॥ मध्यीयः ॥ मणमीयौ च प्रत्ययौ वक्तव्यौ ॥ * ॥ माध्यमम् । मध्यमीयम् ॥ मध्यो मध् दिनण् चास्मात् ॥ * ॥ मध्ये भवं, माध्यन्दिनम् ॥ स्याम्नो लुग्वक्तव्यः ॥ * ॥ आश्वत्थामा ॥ अजिनान्ताच्च ॥ * ॥ वृकाजिनः । सिंहाजिनः ॥ समानस्य तदादेश्च अध्यात्मादिषु चेष्यते । ऊर्ध्वदमाच्च देहाच्च लोकोत्तरपदस्य च ॥ मुखपार्श्वतसोरीयः कुग्जनस्य परस्य च । ईयः कार्योऽथ मध्यस्य मणमीयौ प्रत्ययो तथा ॥ मध्यो मध्यं दिनण् चास्मात्स्याम्नो लुगजिनात्तथा ॥ ग्रामात्पर्य्यनुपूर्वात् ॥ ६१ ॥

• अनुस्वङ्ग । पुस्तकान्तरे अयं शब्दोऽधिकोऽत्र गणे । † आन्तरगारिकम् । इत्यधिकं पुस्तकान्तरे । ‡ अनुशतिकादीनां चेषूभयपदवृद्धिचरितार्थिकं कुत्र चित् ।

An exact line-by-line transcription of the provided page of the Kāśikā (४ । ३, पृष्ठ ३३७):

अव्ययीभावादित्येव। यामशब्दान्तादव्ययीभावात्परि अनु इत्येवंपूर्वा- ट्ठञ् प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मिन्विषये। अणोऽपवादः। पारियामिकः। आनुयामिकः॥ जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः ॥ ६२ ॥ जिह्वामूलशब्दादङ्गुलिशब्दाच्च छः प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येतस्मि- न्विषये। यतोऽपवादः। जिह्वामूलीयम्। अङ्गुलीयम्॥ वर्गान्ताच्च ॥ ६३ ॥ वर्गशब्दान्ताच्च प्रातिपदिकात् छः प्रत्ययो भवति तत्र भव इत्येत- स्मिन्विषये। यञोऽपवादः। कवर्गीयम्। चवर्गीयम्॥ अशब्दे यत्खावन्तरस्याम् ॥ ६४ ॥ वर्गान्तादित्येव। शब्दादन्यस्मिन्नन्त्ययार्थे वर्गान्तात्प्रातिपदिकादन

३३८ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥ रेषान्तोदात्ताः प्रकृतयः। बह्वच इति किम्। द्वयचष्टकं वक्ष्यति। एकाच् प्रत्यु- दाह्रियते। सौपम्। तैदम्। कार्नम्। अन्तोदात्तादिति किम्। संहितायाः सांहितम्। संहिताशब्दो हि गतिस्वरेणाद्युदात्तः ॥ ऋतुयज्ञेभ्यश्च ॥ ६८ ॥ ऋतुभ्यो यज्ञेभ्यश्च व्याख्यातव्यनामभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो भवव्याख्यानयो- रर्थयोष्ठञ् प्रत्ययो भवति। अणोपवादः। ऋतुभ्यस्तावत्। अग्निष्टोमस्य व्या- ख्यानस्तत्र भवो, वाग्निष्टोमिकः। वाजपेयिकः। राजसूयिकः। यज्ञेभ्यः। पाक- यज्ञिकः। नावयज्ञिकः। अनन्तोदात्तार्थ आरम्भः। ऋतुभ्य इत्येव सिद्धे यज्ञ- ग्रहणमसामयागेभ्योपि यथा स्यात्, पाञ्चौदनिकः। दाशौदनिकः। बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ अध्यायेष्वर्षेः ॥ ६६ ॥ ऋषिशब्दाः प्रवरनामधेयानि तेभ्य ऋषिशब्देभ्यो भवव्याख्यानयोर्थे- योष्ठञ् प्रत्ययो भवति। अणोपवादः। अध्यायेष्वेव प्रत्ययार्थविशेषणेषु। व्याख्यातव्यनाम इत्यनुवर्तते तत्साहचर्यादृषिशब्दैर्ग्रन्थ उच्यते। वसिष्ठस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा वासिष्ठिको ऽध्यायः। वैश्वामित्रिकः। अध्यायेष्विति किम्। वासिष्ठी ऋक् ॥ पौरोडाशपुरोडाशात् ष्ठन् ॥ ७० ॥ पौरोडाशशब्दात्पुरोडाशशब्दाच्च भवव्याख्यानयोरर्थयोः ष्ठन् प्रत्ययो भवति। पुरोडाशाः पिष्टपिण्डास्तेषां संस्कारको मन्त्रः पौरोडाशस्तस्य व्याख्या- नस्तत्र भवो वा पौरोडाशिकः। पौरोडाशिकी। पुरोडाशसहचरितो ग्रन्थः पुरो- डाशस्तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वा पुरोडाशिकः। पुरोडाशिकी। णकारो ङीबर्थः ॥ छन्दसो यद्णौ ॥ ७१ ॥ छन्दःशब्दाद्भवव्याख्यानयोरर्थयोर्यद्णौ प्रत्ययौ भवतः। द्व्यच इति ठकि प्राप्ते वचनम्। छन्दस्यः। छान्दसः ॥ द्व्यजुद्ब्राह्मणर्चप्रथमध्वरपुरश्चरणना- माख्याताट्ठक् ॥ ७२ ॥ द्व्यजादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो व्याख्यातव्यनामभ्यो भवव्याख्यानयोरर्थयो- र्ठक् प्रत्ययो भवति। अणादेरपवादः। द्व्यचस्तावत्, ऐष्टिकः। पाशुकः। उकारान्तात्। चातुर्होत्रुकः। पाञ्चहोत्रुकः। ब्राह्मण। ब्राह्मणिकः। ऋक्। आर्चिकः। प्रथम। प्राथमिकः। अध्वर। आध्वरिकः। पुरश्चरण। पौरश्चर-

॥ काशिका ॥ ४ । ३ ॥ ३३६ ष्णिकः । नामाख्यातग्रहणं संघातविगृहीतार्थम् । नामिकः । चाख्यातिकः । नामाख्यातिकः ॥ ऋगयनादिभ्यः ॥ ७३ ॥ ऋगयनादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो भवव्याख्यानयोर्थयोरण् प्रत्ययो भवति । ठञादेरपवादः । आर्गयनः, । पादव्याख्यानः । अण्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । वास्तुविद्याः । ऋगयन । पदव्याख्यान । छन्दोमान । छन्दोभाषा । छन्दोविचिति । न्याय । पुनरुक्त । व्याकरण । निगम । वास्तुविद्या । अङ्गविद्या । क्षत्रविद्या । उत्पात । उत्पाद । संवत्सर । मुहूर्त्त । निमित्त । उपनिषत् । शिक्षा * । ऋगयनादिः ॥ तत आगतः ॥ ७४ ॥ तत इति पञ्चमीसमर्थादागत इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भव- ति । सुघ्नादागतः सौघ्नः । माथुरः । राष्ट्रियः । तत इति मुख्यमपादानं विव- क्षितं यत्तदिह गृह्यते, न नान्तरीयकम् । सुघ्नादागच्छन्वृक्षमूलादागत इति ॥ ठगायस्थानेभ्यः ॥ ७५ ॥ आय इति स्वामिग्राह्यो भाग उच्यते स यस्मिन्नुत्पद्यते तदायस्थानम् । आयस्थानवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यष्ठक् प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मि- न्विषये, अणोपवादः । छं तु परत्वाद्बाधते । शुल्कशालाया आगतः, शौल्क- शालिकः । आकरिकम् † । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ शुण्डिकादिभ्यो ऽण् ॥ ७६ ॥ शुण्डिक इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन्विषये । आयस्थानठको ऽपवादः । शुण्डिकादागतः, शौण्डिकः । कार्कणः । अण्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । चौदपानः । शुण्डिक । कर्कश । स्थ- ण्डिल । उदपान । उपल । तीर्थ । भूमि । मुख । पर्ण । शुण्डिकादिः ॥ विद्यायोनिसंबन्धेभ्यो वुञ् ॥ ७७ ॥ विद्यायोनिकृतः संबन्धो येषां ते विद्यायोनिसंबन्धाः । तद्वाचिभ्यः शब्दे- भ्यो वुञ् प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन्विषये । अणोपवादः । छं तु पर- त्वाद्बाधते । विद्यासंबन्धेभ्यस्तावत् । उपाध्यायादागतम्, औपाध्यायकम् । शैष्य- कम् । आचार्यकम् । योनिसंबन्धेभ्यः । मातामहकः । पैतामहकः । मातुलकः ‡ ॥

• छन्दोविचिती । न्याय । निरुक्त । विद्या । उत्पात । शिक्षा । एते शब्दा अधिक अत्र गणे पुस्तकान्तरे । † नागरिकम् । आपक्तिकम् । इत्यपि कुत्र चित्पुस्तके । ‡ मातुलक इत्युदाहरणं बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।

३४० ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥ ऋतष्ठञ् ॥ ७८ ॥ विद्यायोनिसंबन्धेभ्य इत्येव । ऋकारान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो विद्यायो- निसंबन्धवाचिभ्यष्ठञ् प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन्विषये । वुञोप- वादः । विद्यासंबन्धवाचिभ्यस्तावत् । होतुरागतं, हौतृकम् । पोतृकम् । योनि- संबन्धवाचिभ्यः । भ्रातृकम् । स्वसृकम् । मातृकम् । तपरकरणं सुखार्थम् । विद्यायोनिभ्यामन्यत्र सावित्रम् ॥ पितुर्यच्च ॥ ७९ ॥ पितृशब्दाद् यत् प्रत्ययो भवति चकाराट्ठञ् च तत आगत इत्येतस्मिन्वि- षये । पितुरागतं, पित्र्यम् । पैतृकम् ॥ गोत्रादङ्कवत् ॥ ८० ॥ अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रमपत्यमात्रं गृह्यते । गोत्रप्रत्यया- न्तात्प्रातिपदिकादङ्कवत्प्रत्ययविधिर्भवति तत आगत इत्येतस्मिन्विषये । अङ्क- ग्रहणेन तस्येदम्प्रत्ययसामान्यं लक्ष्यते । तस्माद्वुञतिदिश्यते * नाम्नेव संघाङ्कलक्ष- णेष्वञ्यञिञामणिति । औपगवानामङ्कः, औपगवकः । कापटवकः । नाडाय- नकः । चारायणकः । एवमौपगवेभ्य आगतमौपगवकम् । कापटवकम् । नाडा- यनकम् । चारायणकम् ॥ हेतुमनुष्येभ्यो ऽन्यतरस्यां रूप्यः ॥ ८१ ॥ हेतुभ्यो मनुष्येभ्यश्चान्यतरस्यां रूप्यः प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येत- स्मिन्विषये । मनुष्यग्रहणमहेत्वर्थम् । हेतुः कारणम् । हेतुभ्यस्तावत् । समादा- गतं, समरूप्यम् । समीयम् । विषमरूप्यम् । विषमीयम् । गहादित्वाच् छः । मनुष्येभ्यः । देवदत्तरूप्यम् । यज्ञदत्तरूप्यम् । दैवदत्तम् । याज्ञदत्तम् । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ मयट् च ॥ ८२ ॥ हेतुभ्यो मनुष्येभ्यश्च मयट् प्रत्ययो भवति तत आगत इत्येतस्मिन्वि- षये । सममयम् । विषममयम् । मनुष्येभ्यः । देवदत्तमयम् । यज्ञदत्तमयम् । टकारो ङीबर्थः । सममयी । योगविभागो यथासंख्यनिरासार्थः ॥ प्रभवति ॥ ८३ ॥ तत इत्येव । पञ्चमीसमर्थाद् ङ्याप्प्रातिपदिकात्प्रभवतीत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । प्रभवति प्रकाशते प्रथमत उपलभ्यतइत्यर्थः । हिमवतः प्रभवति, हैमवती गङ्गा । दारदी सिन्धुः ॥

• गोत्रचरणाद्वुञ् इतीत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।

॥ काशिका ॥ ४ । ३ ॥ ३४१ विदूराञ्ञ्यः ॥ ८४ ॥ विदूरशब्दाञ् ञ्यः प्रत्ययो भवति ततः प्रभवतीत्येतस्मिन्विषये। अणो- पवादः। विदूरात्प्रभवति, वैदूर्यो मणिः। ननु च वालवायादसौ प्रभवति न विदूरात् तत्र तु संस्क्रियते। एवं तर्हि वालवायो विदूरं च प्रकृत्यन्तरमेव वा। न वै तथेति चेद्ब्रूयाज्जित्वरीवदुपारेत् ॥ तद्गच्छति पथिदूतयोः ॥ ८५ ॥ तदिति द्वितीयासमर्थाद्गच्छतीत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति, योऽसौ गच्छति पन्थाश्चेत्स भवति दूतो वा। स्रुघ्नं गच्छति, स्रौघ्नः पन्था दूतो वा। माथुरः *। तत्स्थेषु गच्छत्सु पन्था गच्छतीत्युच्यते। यद्वा वा स्रुघ्नप्राप्तिः पथो गमनम्। पथिदूतयोरिति किम्। स्रुघ्नं गच्छति सार्थः ॥ अभिनिष्क्रामति द्वारम् ॥ ८६ ॥ तदित्येव। द्वितीयासमर्थादभिनिष्क्रामतीत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्तदभिनिष्क्रामति द्वारं चेद्भवति। आभिमुख्येन निष्क्रामति, अभिनिष्क्रामति, स्रुघ्नमभिनिष्क्रामति कान्यकुब्जद्वारं स्रौघ्नम्। माथुरम्। राष्ट्रि- यम्। द्वारमभिनिष्क्रमणक्रियायां करणं प्रसिद्धं तदिह स्वातन्त्र्येण विवक्ष्यते यथा साध्वसिश्छिनत्तीति। द्वारमिति किम्। स्रुघ्नमभिनिष्क्रामति पुरुषः ॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ॥ ८७ ॥ तदित्येव। अधिकृत्यैतदपेक्ष्य द्वितीया। अधिकृत्य, प्रस्तूय, वागूर्ये- त्यर्थः। तदिति द्वितीयासमर्थादधिकृत्य कृतइत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्तत्कृतं ग्रन्थश्चेत्स भवति। सुभद्रामधिकृत्य कृतो ग्रन्थः, सौभद्रः। गौरि- मित्रः। यायातः। ग्रन्थइति किम्। सुभद्रामधिकृत्य कृतः प्रासादः ॥ लुबा- ख्यायिकार्थस्य प्रत्ययस्य बहुलम् ॥ * ॥ वासवदत्तामधिकृत्य कृता ऽऽख्यायिका वासवदत्ता। सुमनोत्तरा। उर्वशी। न च भवति, भैमरथी ॥ शिशुक्रन्दयमसभाद्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यश्छः ॥ ८८ ॥ तदित्येव। अधिकृत्य कृते ग्रन्थइति च। शिशुक्रन्दादिभ्यो द्वितीयास- मर्थेभ्यश्छः प्रत्ययो भवति अधिकृत्य कृते ग्रन्थे। अणोपवादः। शिशूनां क्रन्दनं शिशुक्रन्दः। तमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः, शिशुक्रन्दीयः। यमस्य सभा यमसभं, यमसभीयः। द्वन्द्वात्। अग्निकाश्यपीयः। श्येनकपोतीयः। शब्दार्थसम्बन्धीयं

• राष्ट्रिय इत्यधिकमत्र।

[Header] ३४२ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥

प्रकरणम् । वाक्यपदीयम् । इन्द्रजननादिभ्यः । इन्द्रजननीयम् । प्रत्युद्भागम- नीयम् * । इन्द्रजननादिराकृतिगणः प्रयोगतो ऽनुसर्तव्यः, प्रातिपदिकेषु न पठ्यते ॥ द्वन्द्वे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः ॥ * ॥ दैवासुरम् । राक्षसासुरम् । गौख- मुख्यम् । इन्द्रजननादेराकृतिगणत्वात् शिशुक्रन्दादयोपि तत्रैव द्रष्टव्याः । प्रपञ्चार्थमेषां ग्रहणम् । एवं सति देवासुरादिप्रतिषेधोपि न वक्तव्यः, ततश्छप्र- त्ययस्यादर्शनात् ॥ सोस्य निवासः ॥ ८९ ॥ स इति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्प्र- थमासमर्थं निवासश्चेत्स भवति, निवसन्त्यस्मिन्निवासो देश उच्यते । सुघ्नो निवासो ऽस्य सौघ्नः । माथुरः । राष्ट्रियः ॥ अभिजनश्च ॥ ९० ॥ [L1

भक्तिरित्येतस्मिन्विषये । अणोपवादः । महाराजो भक्तिरस्य माहाराजिकः । प्रत्ययान्तरकरणं स्वरार्थम् ॥ वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् ॥ ९८ ॥ वासुदेवार्जुनशब्दाभ्यां वुन् प्रत्ययो भवति सोस्य भक्तिरित्येतस्मिन्विषये । छाञोरपवादः । वासुदेवो भक्तिरस्य वासुदेवकः । अर्जुनकः । ननु वासुदेवशब्दा- द्गोत्रक्षत्रियाख्येभ्य इति वुञस्त्येव । न चात्र वुन्वुञोर्विशेषो विद्यते किमर्थं वासुदेवग्रहणम् । संज्ञैषा देवताविशेषस्य न क्षत्रियाख्या । अल्पाच्तरमजाद्य- दन्तमिति चार्जुनशब्दस्य पूर्वनिपातमकुर्वन् ज्ञापयत्यभ्यर्हितं पूर्वं निपततीति ॥ * कुलून । दरदा । एतौ शब्दौ पुस्तकान्तरे ऽत्र गणे ऽधिकौ ।

6. Verify Line 5: Wait, in L5: गन्धिका - is it गन्धिका or गन्धिक्रा? Let'

३४६ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥ चरक इति वैशंपायनस्याख्या तत्संबंधेन सर्वे तदन्तेवासिनश्चरका इत्युच्यन्ते ॥ पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु ॥ १०५ ॥ प्रत्ययार्थविशेषणमेतत् । तृतीयासमर्थात्प्रोक्ते णिनिः प्रत्ययो भवति यत्प्रोक्तं पुराणप्रोक्ताश्चेद्ब्राह्मणकल्पास्ते भवन्ति । पुराणेन चिरन्तनेन मुनिना- प्रोक्ताः । ब्राह्मणेषु तावत् । भाल्लविनः । शाट्यायनिनः । ऐतरेयिणः । कल्पे- षु । पैङ्गी कल्पः । आरुणपराजी । पुराणप्रोक्तेष्विति किम् । याज्ञवल्कानि ब्राह्मणानि । आश्मरथः कल्पः । याज्ञवल्क्यादयो ऽचिरकाला इत्याख्यानेषु वार्त्ता । तया व्यवहरति सूत्रकारः । तद्विषयता कस्मान्न भवति । प्रतिपदं ब्राह्मणेषु यः प्रत्ययस्तस्य तद्विषयता विधीयते णिनेः । अयं तु याज्ञवल्क्यश- ब्दस्य कण्वादिषु पाठादण् । न वायं योगश्छन्दोधिकारमनुवर्त्तयति, तेन कल्पेष्वपि न भवति । पुराणादिति निपातनात्तुड्भावः । न वात्यन्तबाधैव, तेन पुरातनमित्यपि भवति ॥ शौनकादिभ्यश्छन्दसि ॥ १०६ ॥ शौनक इत्येवमादिभ्यो णिनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तमित्येतस्मि- न्विषये छन्दस्यभिधेये । छाणोरपवादः । शौनकेन प्रोक्तमधीयते शौनकिनः । वाजसनेयिनः । छन्दसीति किम् । शौनकीया शिक्षा । कठशाठ इत्यत्र पठ्यते । तत्संघातार्थं, केवलात्तु लुकं वक्ष्यति । कठशाठाभ्यां प्रोक्तमधीयते काठशाठिनः । शौनक । वाजसनेय । साङ्खव । शार्ङ्गरव । सांपेय । शाखेय । खाडायन । स्कन्ध । स्कन्द । देवदत्तशठ । रज्जुकण्ठ । रज्जुभार । कठशाठ । कशाय । तलवकार । पुरुषासक । आश्वपेय । शौनकादिः * ॥ कठचरकाल्लुक् ॥ १०७ ॥ कठचरकशब्दाभ्यां परस्य प्रोक्तप्रत्ययस्य लुग्भवति । कठशब्दाद्वैशंपाय- नान्तेवासिभ्य इति णिनेश्चरक शब्दादण्यणः । कठेन प्रोक्तमधीयते कठाः । चरकाः । छन्दसीत्येव । काठाः । चारकाः † ॥ कलापिनो ऽण् ॥ १०८ ॥ कलापिशब्दादण् प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन्विषये । वैशं- पायनान्तेवासित्वाण्णिनेरपवादः । कलापिना प्रोक्तमधीयते कालापाः । इन- ण्यनपत्यइति प्रकृतिभावे प्राप्ते, नान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारिपीठसर्पिकलापि-

• स्कम्भ । अयं पुस्तकान्तरे ऽत्र गणेधिकः । † श्लोका इत्यधिकं कुत्र चित् ।

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥ ३४० कुथुमि*तैतलिजाजलिजाङ्गलि†लाङ्गलि[शि]लालिशिखण्डिसुकरसद्गुसुपर्वणामुपसं- ख्यानम् ॥ * ॥ इति टिलोपः । अथ प्रायग्रहणं किम्, यथाप्राप्तमित्येव सिद्धम् । अधिकविधानार्थम्, तेन माथुरी वृत्तिः, सौलभानि ब्राह्मणानीत्यादि सिद्धम् ॥ छागलिनो ढिनुक् ॥ १०८ ॥ छागलिन्शब्दाद् ढिनुक् प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन्विषये । कलाप्यन्तेवासित्वाण्णिनेरपवादः । छागलिना प्रोक्तमधीयते छागलेयिनः ॥ पाराशर्य्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ॥ ११० ॥ णिनिरिहानुवर्त्तते, न ढिनुक् । पाराशर्यशिलालिभ्यां णिनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन्विषये । भिक्षुनट सूत्रयोरिति यथासंख्यं प्रत्ययार्थविशेषणं, सूत्रशब्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते तद्विषयता चात्रेज्यते, तदर्थे छन्दोग्रहणमनुवर्त्त्यं, शु- शाकल्पतया च भिक्षुनटसूत्रयोश्छन्दस्त्वम् । पाराशर्येण प्रोक्तमधीयते पाराशरिणो भिक्षवः। शैलालिनो नटाः। भिक्षुनटसूत्रयोरिति किम् । पाराशरम् । शैलालम् ॥ कर्मन्दकृशाश्वादिनिः ॥ १११ ॥ भिक्षुनटसूत्रयोरित्येव । कर्मन्दकृशाश्वशब्दाभ्यामिनिः प्रत्ययो भवति । अणोपवादः । तेन प्रोक्तमित्येतस्मिन्विषये यथासंख्यं भिक्षुनटसूत्रयोरभिधेययो,- रत्रापि तद्विषयतार्थं छन्दोग्रहणमनुवर्त्यम् । कर्मन्देन प्रोक्तमधीयते कर्मन्दिनो भिक्षवः । कृशाश्विनो नटाः । भिक्षुनटसूत्रयोरित्येव । कार्मन्दम् । कार्शाश्वम् । तेनैकदिक् ॥ ११२ ॥ तेनेति तृतीयासमर्थादेकदिगित्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । एकदिक् तुल्यदिक्, समानदिगित्यर्थः । सुदाम्ना एकदिक् सौदामनी विद्युत् । हैमवती । त्रैककुदी । पैलुमूली । तेनेति । प्रकृते पुनः समर्थविभक्तिग्रहणं छन्दोधिकारनिवृत्त्यर्थम् । पूर्वेत्र हि छन्दोधिकारात् तद्विषयता साध्यते ॥ तसिश्च ॥ ११३ ॥ तसिश्च प्रत्ययो भवति तेनैकदिगित्येतस्मिन्विषये । पूर्वेण घादिषु अणादिषु च प्राप्तेष्वयमपरः प्रत्ययो विधीयते स्वरादिपाठादव्ययत्वम् । सुदा- मतः । हिमवतः । पीलुमूलतः ॥ उरसो यच्च ॥ ११४ ॥ उरःशब्दाद्यत् प्रत्ययो भवति चकारात्तसिश्च, तेनैकदिगित्येतस्मिन्वि- षये । अणोपवादः । उरसा एकदिक् उरस्यः । उरस्तः ॥

• कौथुमीति पा० । † जाङ्गलोति बहुषु पुस्तकेषु न दृश्यते ।

३४८ ॥ काशिका ॥ ४ । ३ ॥ उपज्ञाते ॥ ११५ ॥ तेनेत्येव । तृतीयासमर्थादुपज्ञातइत्येतस्मिन्विषये। यथाविहितं प्रत्ययो भवति । विनोपदेशेन ज्ञातमुपज्ञातं स्वयमभिसंबद्धमित्यर्थः । पाणिनिनोपज्ञातं पाणिनीयमकालं व्याकरणम् । काशकृत्स्नम् । गुरुलाघवम् । आपिशलम् । पुष्करसम् ॥ कृते ग्रन्थे ॥ ११६ ॥ तेनेत्येव । तृतीयासमर्थात्कृतइत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत्तत्कृतं ग्रन्थश्चेत्स भवति । वररुचिना कृता वाररुचाः श्लोकाः । हैकुपादो ग्रन्थः । भैकुरटो ग्रन्थः । जालूकः । ग्रन्थइति किम् । तत्तक्ष्णः प्रासादः । उत्पादितं कृतं, विद्यमानमेव ज्ञातमुपज्ञातमित्यनयोर्विशेषः ॥ संज्ञायाम् ॥ ११७ ॥ तृतीयासमर्थात्कृतइत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति समुदायेन चेत्संज्ञा ज्ञायते । मक्षिकाभिः कृतं माक्षिकम् । कार्मुकम्* । सारघम् । पौत्ति- कम् । मधुनः संज्ञा एताः ॥ कुलालादिभ्यो वुञ् ॥ ११८ ॥ तेन कृते संज्ञायामिति चैतत्सर्वमनुवर्तते । कुलालादिभ्यो वुञ् प्रत्ययो भवति तेन कृतमित्येतस्मिन्नर्थे संज्ञायां गम्यमानायाम् । कौलालकम् । वारुड- कम् । कुलाल । वारुड । चण्डाल । निषाद । कर्मार । सेना । सिन्धि । सेन्द्रिय । देवराज । परिषत् । वधू । रुह । ध्रुव । रुद्र । अनडुह् । ब्रह्मन् । कुम्भकार । श्वपाक । कुलालादिः ॥ क्षुद्राभ्रमरवटरपादपादञ् ॥ ११९ ॥ तेन कृते संज्ञायामिति सर्वमनुवर्तते । क्षुद्रादिभ्यो ऽञ् प्रत्ययो भवति तेन कृतमित्येतस्मिन्विषये संज्ञायां गम्यमानायाम् । अणोपवादः । स्वरे विशेषः । क्षुद्रादिभिः कृतं क्षौद्रम् । भ्रामरम् । वाटरम् । पादपम् ॥ तस्येदम् ॥ १२० ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थादिदमित्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भव- त्य, णादयः पञ्च महोत्सर्गाः । घादयश्च प्रत्यया यथाविहितं विधीयन्ते । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः षष्ठ्यर्थमात्रं तत्संबन्धिमात्रं च विवक्षितं यदपरं लिङ्गसंख्या- प्रत्ययपरत्वादिकं तत्सर्वमविवक्षितम् । उपगोरिदमौपगवम् । कापटवम् । राष्ट्रियम् । अवारपारीणम् । अनन्तरादिष्वनभिधानान्न भवति । देवदत्तस्यान-

• कार्मुतमिति पा० २ ।

"? No, that makes no sense in sutra 122! Wait, let's look closely at line 30: * गार्दभरथमित्यस्याग्रे 'रासभरथम् । Wait, the quote starts before रासभरथम्: 'रासभरथम् । Wait, is that a danda after रासभरथम्? Yes, ।! Then what is the next character? It is: कें? No! Look at it: It has a top bar, a vertical line, and a loop to the left... wait, it's के! Wait, could it be । केचित् 'परत्वाद्व्याधते' ...? NO! Let's read the characters carefully: * गार्दभरथमित्यस्याग्रे 'रासभरथम् । Wait! Is that 'रासभरथम् । or 'रासभरथम्'? Look at the mark after रासभरथम्: There is . (dot) or ।? It is ।! Then: a symbol! Let's describe this symbol: It looks like a vertical line with a flag or circle. Could it be ऽ? Wait, could it be a footnote sign, like a cross or star? Look at the other footnote signs: Line 30:

३५० ॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥ ग्लौचुकायनकम् औपगवकम् ॥ चरणाद्धर्माम्नाययोरिष्यते ॥ काठकं, कालाप- कम् । मौदकम् । पैप्पलादकम् ॥ संघाङ्कलक्षणेष्वञ्यञिञामण् ॥ १२७ ॥ संघादिषु प्रत्ययार्थविशेषेष्वञन्ताद् यञन्ताद् इञन्ताच्च प्रातिपदि- कादण् प्रत्ययो भवति तस्येदमित्येतस्मिन्विषये । पूर्वस्य वुञो ऽपवादः ॥ घोष- ग्रहणमत्र कर्तव्यम् ॥ * ॥ तेन वैषम्याद्यथासंख्यं न भवति । अञन्तात् । बैदः संघः । बैदोऽङ्कः । बैदं लक्षणं, बैदो घोषः । यञन्तात् । गार्गः संघः । गार्गोऽङ्कः । गार्गं लक्षणम् । गार्गो घोषः । इञन्तात् । दात्तः संघः । दात्तोऽङ्कः । दात्तं लक्ष- णम् । दात्तो घोषः । अङ्कलक्षणयोः को विशेषः । लक्षणं लक्ष्यभूतस्यैव

॥ काशिका ॥ ४ ॥ ३ ॥ ३५१ कौपिञ्जलहास्तिपदादण् ॥ १३२ ॥ कौपिञ्जलहास्तिपदशब्दाभ्यामण् प्रत्ययो भवति तस्येदमित्येतस्मिन्वि- षये । गोत्रवुञोऽपवादः । गोत्राधिकारात् । कौपिञ्जलः । हास्तिपदः ॥ आथर्वणिकस्येकलोपश्च ॥ १३३ ॥ अणित्येव । आथर्वणिकशब्दादण् प्रत्ययो भवति तत्संनियोगेन चेक- लोपः, तस्येदमित्येतस्मिन्विषये । चरणवुञोऽपवादः । आथर्वणिकस्याय,माथ- र्वणो धर्म आम्नायो वा । चरणाद्धर्माम्नाययोः ॥ तस्य विकारः ॥ १३४ ॥ तस्येति षष्ठीसमर्थाद्विकार इत्येतस्मिन्विषये यथाविहितं प्रत्ययो भव- ति । प्रकृतेरवस्थान्तरं विकारः । किमिहोदाहरणम्, अप्राप्याद्युदात्तमवृद्धं यस्य च नान्यत्र प्रतिपदं ग्रहणम् । अश्मनो विकारः, आश्मनः । आश्मः । अश्मनो

• विकार इति टिलोपः पाक्षिकः । भास्मनः । मार्त्तिकः । नित्स्वरेणाद्युदात्ता एते । तस्यप्रकरणे तस्येति पुनर्वचनं शैषिकनिवृत्त्यर्थम् । विकारावयवयोर्घादयो न भवेन्सि । हालः । सौरः । अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः ॥ १३५ ॥ प्राण्योषधिवृक्षवाचिभ्यः शब्देभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यो ऽवयवे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, चकाराद्विकारे च । तत्र प्राणिभ्यो ऽञं वक्ष्यति । कपोतस्य विकारो ऽवयवो वा, कापोतः । मायूरः । तैत्तिरः । ओषधिभ्यः । मौर्वं काण्डं, मौर्वं भस्म । वृक्षेभ्यः । कारीरं काण्डं, कारीरं भस्म । इत उत्तरे प्रत्ययाः प्राण्योषधिवृक्षेभ्यो विकारावयवयोर्भवन्ति * । अन्येभ्यस्तु विकारमात्रे । कथं द्वयमप्यधिक्रियते तस्य विकारः, अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्य, इति । विक्ा- रावयवोर्युगपदधिकारो ऽपवादविधानार्थः । कृतनिर्देशौ हि तौ ॥ बिल्वादिभ्यो ऽण् ॥ १३६ ॥ बिल्व इत्येवमादिभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोरर्थयोः । यथायोगमञ्मयटोरपवादः । बिल्वस्यावयवो विकारो वा, बैल्वः । गवेधुका- शब्दोऽत्र पठ्यते, ततः कोपधादेव सिद्धे मयड्बाधनार्थं ग्रहणम् । बिल्व । व्रीहि । काण्ड । मुद्ग । मसूर । गोधूम । इक्षु । वेणु । गवेधुका । कर्पासी । पाटली । कर्कन्धू । कुटीर । बिल्वादिः ॥
• भवन्तीत्यस्याग्रे 'वृक्षशब्देन वनस्पतयो ऽपि गृह्यन्ते । न्यग्रोधस्य विकारो ऽवयवो वा, न्यैग्रोधः । पैप्पलः । मौदुम्बरः । ओषधिशब्दाल्लतातृणादयो ऽपि गृह्यन्ते । ताम्बूलस्य विकारो ऽवयवो वा, ताम्बूलः । गान्दूषः । इभ्यो विकारावयवोर्भवन्ति' इत्याधिकमेकस्मि- न्पुस्तके ।