काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

अर्जुनतो ऽभवन् । आदित्याः कर्णतो ऽभवन् । षष्ठी चात्र पक्षा- र्थेष्वेव । अर्जुनस्य पक्षे कर्णस्य पक्ष इत्यर्थः । व्याश्रयेति किम् । वृक्षस्य शाखा ॥

Wait, check L28 start: "र्तरीत्येव ।" vs "र्त्तरीत्येव ।": In L28, it has single त: 'र्तरीत्येव ।'. Look at 'र्त': yes, single 'त' with repha! Check L24: "विभक्तिरकर्त्तरि" vs "विभक्तिरकर्तरि": In L24: "विभक्तिरकर्त्तरि" - it has double त्त. In L23: "अकर्त्तरि" - double त्त. In L14: "क्षेपेष्वकर्त्तरि" - double त्त. In L16: "चेत्कर्त्तरि" - double त्त. In L21: "अकर्त्तरीति" - double त्त. In L28: "र्तरीत्येव" - wait, look at L28: it has 'र्त' or 'र्त्त'? Ah, look at L28: the letter has a repha, and underneath, it is 'र्त' or 'र्त्त'? Wait, the vertical stroke has a crossbar? No, it looks like 'र्त' or maybe slightly smudged

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४६७ रोगाच्चापनयने ॥ ४९ ॥ रोगो व्याधिः । तद्वाचिनः शब्दाद्या षष्ठी विभक्तिः तदन्ताद्वा तसिः प्रत्ययो भवति अपनयने गम्यमाने । अपनयनं प्रतीकारः, चिकित्सेत्यर्थः । प्रवा- हिकातः कुरु । कासतः कुरु । छर्दिकातः कुरु । प्रतीकारमस्याः कुर्वित्यर्थः । अपनयनइति किम् । प्रवाहिकायाः प्रकोपनं कुरु ॥ अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे संपद्यकर्त्तरि च्विः ॥ ५० ॥ कारकस्य विकाररूपेण भूतस्य तदात्मना भावो ऽभूततद्भावः । संप- द्यतेः कर्त्ता संपद्यकर्त्ता । संपद्यकर्त्तरि वर्त्तमानात्प्रातिपदिकादभूततद्भावे गम्य- माने कृभ्वस्तिभिर्धातुभिर्योगे च्विः प्रत्ययो भवति । अशुक्लः शुक्लः संपद्यते, तं करोति शुक्ली करोति । मलिनं शुक्ली भवति । शुक्ली स्यात् । घटी करोति मृदम् । घटी भवति । घटीस्यात् । अभूततद्भावइति किम् । शुक्लं करोति । नात्र प्रकृतिर्विवक्षिता । कृभ्वस्तियोगइति किम् । अशुक्लः शुक्लो जायते । संप- द्यकर्त्तरीति किम् । यावता अभूततद्भावसामर्थ्याल्लभ्यतएव संपद्यकर्तृत्वम् । कारकान्तरसंपत्तौ मा भूत् । शदवेण्वोर् देवगृहे संपद्यते । देवगृहस्याधेयविशे- षसंबन्धेनाभूततद्भावः सत्त्वाधिकरणस्य न कर्तुरिति ॥ अरुर्मनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसां लोपश्च ॥ ५१ ॥ अरुः प्रभृतीनामन्तस्य लोपो भवति च्विश्च प्रत्ययः । सर्वविशेषकसंब- न्धात्पूर्वेणैव प्रत्ययः सिद्धे लोपमात्रार्थं चारम्भः । अनरुः संपद्यते तं करोति, अरू करोति । अरू भवति । अरू स्यात् । मनस् । उन्मनी करोति । उन्मनी भवति । उन्मनी स्यात् । चक्षुस् । उच्चक्षू करोति । उच्चक्षू भवति । उच्चक्षू स्यात् । चेतस् । विचेती करोति । विचेती भवति । विचेती स्यात् । रहस् । विरही करोति । विरही भवति । विरही स्यात् । रजस् । विरजी करोति विरजी भवति । विरजी स्यात् ॥ विभाषा साति कात्स्न्र्य्ये ॥ ५२ ॥ अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे संपद्यकर्त्तरीति सर्वमनुवर्त्तते । अस्मिन्विषये विभाषा सातिः प्रत्ययो भवति कात्स्न्र्य्ये गम्यमाने । यदि प्रकृतिः कृत्स्नं विका- रात्मतामापद्यातइत्यर्थः । अग्निसाद्भवति शस्त्रम् । अग्नीभवति शस्त्रम् । उद- कसाद्भवति लवणम् । उदकीभवति लवणम् । कात्स्न्र्ये इति किम् । एकदेशेन पटः शुक्ली भवति । विभाषाग्रहणं च्वेः प्रापकम् । प्रत्ययविकल्पस्तु महाविभा- षयैव सिद्धः ॥ अभिविधौ संपदा च ॥ ५३ ॥

४६८ ॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ अभिविधिरभिव्याप्तिः । अभिविधौ गम्यमाने च्विविषये सातिः प्रत्ययो भवति संपदा योगे, चकारात्कृभ्वस्तिभिश्च । विभाषाग्रहणानुवृत्तेश्चिरप्य- नुज्ञायते । स च कृभ्वस्तियोगएव भवति न संपदा । अग्निसात्संपद्यते । अग्नि- साद्भवति । उदकसात्संपद्यते । उदकसाद्भवति लवणम् । अग्नीभवति । उद- कीभवति । अथाभिविधेः कार्त्स्न्यस्य च को विशेषः । यत्रैकदेशेनापि सर्वो प्रकृतिर्विकारमापद्यते सोभिविधिः । यथा ऽस्यां सेनायामुत्पातेन सर्वं शस्त्र- मग्निसात्संपद्यते । वर्षासु सर्वं लवणमुदकसात्संपद्यतइति । कार्त्स्न्यं तु सर्वो- त्मना द्रव्यस्य विकाररूपापत्तौ भवति ॥ तदधीनवचने ॥ ५४ ॥ अभूततद्भावइति निवृत्तम् अर्थान्तरोपादानात् । कृभ्वस्तियोगे संपदा चेति वर्तते । तदधीनं तदायत्तं तत्स्वामिकमित्यर्थः । स्वामिसामान्यमीशितव्य- सामान्यं च तदधीनशब्देन निर्दिश्यते । स्वामिविशेषवाचिनः प्रातिपदिकादधी- तव्ये ऽभिधेये सातिः प्रत्ययो भवति कृभ्वस्तिभिः संपदा च योगे । राजाधीनं करोति, राजसात्करोति । राजसाद्भवति । राजसात्स्यात् । राजसात्संपद्यते । ब्राह्मणसात्करोति । ब्राह्मणसाद्भवति । ब्राह्मणसात्स्यात् । ब्राह्मणसात्संपद्यते ॥ देये त्रा च ॥ ५५ ॥ तदधीनवचनइत्यनुवर्त्तते । तस्य विशेषणं देयग्रहणम् । दातव्यं देयं, तदधीने देये त्रा प्रत्ययो भवति चकारात्सातिश्च कृभ्वस्तिभिः संपदा च योगे । ब्राह्मणेभ्यो देयमिति यद्विज्ञातं तद्यदा तेषां समर्पणेन तदधीनं क्रियते तदा त्रा प्रत्ययः । ब्राह्मणाधीनं देयं करोति, ब्राह्मणसात्करोति । ब्राह्मणत्रा करोति । ब्रह्मणत्रा भवति । ब्राह्मणत्रा स्यात् । ब्राह्मणत्रा संपद्यते । देय- इति किम् । राजसाद्भवति राष्ट्रम् ॥ देवमनुष्यपुरुषपुरुमर्त्येभ्यो द्वितीयासप्तम्योर्बहुलम् ॥ ५६ ॥ सातिर्निवृत्तः त्राप्रत्ययो ऽनुवर्त्तते । देवादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो द्विती- यासप्तम्यन्तेभ्यः त्रा प्रत्ययो भवति बहुलम् । कृभ्वस्तिभिरिति नात्र संबध्यते । सामान्येन विधानम् । देवान् गच्छति, देवत्रा गच्छति । देवेषु वसति, देवत्रा वसति । मनुष्यान् गच्छति, मनुष्यत्रा गच्छति । मनुष्येषु वसति, मनुष्यत्रा वसति । एवमन्येष्वप्युदाहार्यः । पुरुषान्गच्छति, पुरुषत्रा गच्छति । पुरुषेषु वसति, पुरुषत्रा वसति । पुरुन्गच्छति, पुरुत्रा गच्छति । पुरुषु वसति, पुरुत्रा वसति । मर्त्यान्वसति, मर्त्यत्रा वसति । मर्त्येषु वसति, मर्त्यत्रा वसति । बहुलवचना- दन्यत्रापि भवति । बहुत्रा जीवतो मन इति ॥

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४६६ अव्यक्तानुकरणाद् द्व्यजवरार्द्धादनितौ डाच् ॥ ५७ ॥ यत्र ध्वनावकारादयो वर्णा विशेषरूपेण न व्यज्यन्ते सो ऽव्यक्तः। तस्या- नुकरणमव्यक्तानुकरणम्। द्व्यच् अवरार्द्धं यस्य तद् द्व्यजवरार्धम्। अवरशब्दो- ऽपकर्षे। यस्यापकर्षे क्रियमाणे सुष्ठु न्यूनमर्द्धं द्व्यचं संपद्यते तस्मादव्यक्तानुक- रणादनितिपराड्डाच्प्रत्ययो भवति। कृभ्वस्तियोगइत्यनुवर्त्तते। यस्य च द्विवे- चने कृते द्व्यजवरार्द्धं ततः प्रत्ययः। डाचि बहुलं द्वे भवत इति विषयसप्तमी। डाचि विवक्षिते द्विवचनमेव पूर्वं क्रियते पश्चात्प्रत्ययः। पटपटा करोति। पटपटा भवति। पटपटा स्यात्। दमदमा करोति। दमदमा भवति। दम- दमा स्यात्। अव्यक्तानुकरणादिति किम्। दृषत्करोति। द्व्यजवरार्द्धादिति किम्। श्रत्करोति। अवरग्रहणं किम्। खरटखरटा करोति। चपटचपटा करोति। अनिताविति किम्। पटिति करोति। चकारः स्वरार्थः स्वरितेबाधनार्थः। पटपटासि। अत्र स्वरिता वा ऽनुदात्ते पदादाविति स्वरितो न भवति। के चिद्द्व्यजवरार्ध्यादिति यकारं पठन्ति स स्वार्थिको विज्ञेयः॥ कृञो द्वितीयतृतीयशम्बबीजात्कृषौ ॥ ५८ ॥ द्वितीयतृतीयादिभ्यः शब्देभ्यः कृषावभिधेयायां डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे नान्यत्र। पुनः कृञ्ग्रहणं भ्वस्त्योर्निवृत्त्यर्थम्। द्वितीया करोति। द्वितीयं कर्षंयां विलेखनं करोतीत्यर्थः। तृतीया करोति। शम्बा करोति। अनुलोमककृष्टं क्षेत्रं पुनः प्रतिलोमं कृषतीत्यर्थः। बीजा करोति। सह बीजेन विलेखनं करोतीत्यर्थः। कृषाविति किम्। द्वितीयं करोति पदम्॥ संख्यायाश्च गुणान्तायाः ॥ ५९ ॥ कृञ इत्यनुवर्त्तते, कृषाविति च। संख्यावाचिनः शब्दस्य गुण शब्दो ऽन्ते समीपे यत्र संभवति सा संख्या गुणान्तेत्युच्यते। तादृशात्प्रातिपदिका- त्कृषावभिधेयायां डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। द्विगुणं विलेखनं करोति क्षेत्रस्य, द्विगुणा करोति क्षेत्रम्। त्रिगुणा करोति। कृषाविति किम्। द्विगुणां करोति रज्जुम्॥ समयाच्च यापनायाम् ॥ ६० ॥ कृञ इत्येव। कृषाविति निवृत्तम्। कर्त्तव्यस्यावसरप्राप्तिः समयस्तस्या- तिक्रमो यापना। समयशब्दाद्यापनायां गम्यमानायां डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। समया करोति। यापयति, कालक्षेपं करोतीत्यर्थः। यापनाया- मिति किम्। समयं करोति॥ सपत्ननिष्पत्रादतिव्यथने ॥ ६१ ॥

४७० ॥ काशिका ॥ ५ । ४ ॥ कृञ इत्येव। सपक्षनिष्पत्रशब्दाभ्यामतिव्यथने डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे सति। अतिव्यथनमतिपीडनम्। सपक्षा करोति मृगं व्याधः। सपक्षं शरमस्य शरीरे प्रवेशयतीत्यर्थः। निष्पत्रा करोति। शरीराच्छरमपरपार्श्वे निष्क्रामयतीत्यर्थः। अतिव्यथनइति किम्। सपक्षं वृक्षं करोति जलसेचकः। निष्पत्रं वृक्षतलं करोति भूमिशोधकः॥ निष्कुलान्निष्कोषणे ॥ ६२ ॥ कृञ इत्येव। निष्कुलशब्दान्निष्कोषणे वर्तमानात्कृञो योगे डाच् प्रत्ययो भवति। निष्कोषणमन्तरवयवानां बहिर्निष्कासनम्। निष्कुला करोति मत्स्यम्। निष्कुष्णातीत्यर्थः। निष्कोषणइति किम्। निष्कुलान्करोति शत्रून्॥ सुखप्रियादानुलोम्ये ॥ ६३ ॥ सुखप्रियशब्दाभ्यामानुलोम्ये वर्तमानाभ्यां कृञो योगे डाच् प्रत्ययो भवति। आनुलोम्यमनुकूलता, आराध्यचित्तानुवर्तनम्। सुखा करोति। प्रिया करोति। स्वाम्यादेश्चित्तमाराधयतीत्यर्थः। सुखं प्रियं वा कुर्वन्नप्यानुलोम्ये ऽव- स्थित एवमुच्यते। आनुलोम्यइति किम्। सुखं करोति, प्रियं करोत्यौषधपानम्॥ दुःखात्प्रातिलोम्ये ॥ ६४ ॥ कृञ इत्येव। दुःखशब्दात्प्रातिपदिकात्प्रातिलोम्ये गम्यमाने डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। प्रातिलोम्यं प्रतिकूलता। स्वाम्यादेश्चित्तपीडनम्। दुःखा करोति भृत्यः। प्रातिलोम्यइति किम्। दुःखं करोति कटकम्॥ शूलात्पाके ॥ ६५ ॥ कृञ इत्येव। शूलशब्दात्पाकविषये डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। शूले पचति, शूला करोति मांसम्। पाकइति किम्। शूलं करोति कटकम्॥ सत्यादशपथे ॥ ६६ ॥ कृञ इत्येव। सत्यशब्दादशपथे डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। सत्य- शब्दो ऽनृतप्रतिपक्षवचनः क चिच्छपथे च वर्तते सत्येन शापयेद्विप्रमिति, तस्यायं प्रतिषेधः। सत्या करोति वणिक् भाण्डम्। मयैतत्क्रेतव्यमिति सत्यं करोति। अशपथइति किम्। सत्यं करोति ब्राह्मणः॥ मद्रात्परिवापने ॥ ६७ ॥ कृञ इत्येव। मद्रशब्दात्परिवापने डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे। परिवापनं मुण्डनम्। मद्रशब्दो मङ्गलार्थः। मङ्गलं मुण्डनं करोति, मद्रा करोति॥ भद्राच्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ भद्रा करोति नापितः कुमारम्। परि- वापनादिति किम्। भद्रं करोति ॥

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४०१ समासान्ताः ॥ ६८ ॥ अधिकारोयमापादपरिसमाप्ते, र्य प्रत्यया विहितास्ते समासस्यान्ताव- यवा एकदेशा भवन्ति, तद्ग्रहणेन गृह्यन्तइति वेदितव्यम् । प्रयोजनमव्ययीभा- वद्विगुद्वन्द्वतत्पुरुषबहुव्रीहिसंज्ञाः । उपराज, मधिराजम् । नाव्ययीभावादित्येष विधिर्भवति । अनश्चेति टच् । द्विपुरी, त्रिपुरीति । द्विगोरिति ङीब्भवति । कटक्वलयिनी । शङ्खनूपुरिणी * । द्वन्द्वोपता पगच्छ्रोदितीनिद्भवति । विधुरः । प्रधुरः । तत्पुरुषे तुल्येत्येष स्वरो भवति । उच्चैर्धुरः । नीचैर्धुरः । बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदमित्येतद्भवति ॥ न पूजनात् ॥ ६९ ॥ यान् शब्दानुपादाय समासान्ता विधीयन्ते राजाहः सखिभ्यष्टजित्येव- मादीन् यदा ते पूजनात् पूजनवचनात्परे भवन्ति तदा समासान्तो न भवति । सुराजा । अतिराजा । सुगौः । अतिगौः ॥ पूजायां स्वतिग्रहणं कर्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । परमराजः । परमगवइति ॥ प्राग्बहुव्रीहिग्रहणं च कर्तव्यम् ॥ * ॥ बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोरित्येवमादौ प्रतिषेधो न भवति । सुसक्थः । अतिसक्थः । स्वक्षः । अत्यक्षः ॥ किमः क्षेपे ॥ ७० ॥ क्षेपे यः किंशब्दस्ततः परस्य समासान्तो न भवति । किंराजा यो न रक्षति । किंसखा यो ऽभिद्रुह्यति । किंगौर्यो न वहति । किं क्षेपइति समासः † । क्षेपइति किम् । कस्य राजा, किंराजः । किंसखः । किंगवः ॥ नञस्तत्पुरुषात् ॥ ७१ ॥ नञः परे वक्ष्यमाणा ये राजादयस्तदन्तात्तत्पुरुषात्समासान्तो न भवति । अराजा । असखा । अगौः । तत्पुरुषादिति । किम् । अनृचो माणवकः । अधुरं शकटम् ॥ पथो विभाषा ॥ ७२ ॥ नञस्तत्पुरुषादिति वर्तते । नञः परो यः पथिन्शब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषा- त्समासान्तो विभाषा न भवति । पूर्वेण नित्यः प्रतिषेधः प्राप्तो विकल्प्यते । अपथम् । अपन्थाः ॥ बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् ॥ ७३ ॥ संख्येये यो बहुव्रीहिर्वर्तते तस्माद्बहुगणान्ताड्डच् प्रत्ययो भवति ।

• कोशनिवसिनी । शकटवल्यिनी । पा० २ । † किं क्षेपइति समास इत्याधिकमत्र, परं त्यज्यपाठः पदमञ्जर्यां दर्शनात् ।

४७२ ॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ संख्याव्ययाव्यासन्नेति यो बहुव्रीहिस्तस्येदं ग्रहणम् । उपदशाः । उपविंशाः । उपत्रिंशाः । आसन्नदशाः । अदूरदशाः । अधिकदशाः । द्विचाः । पञ्चषाः । पञ्चदशाः । संख्येयेति किम् । चित्रगुः । शबलगुः । अबहुगणादिति किम् । उपबहवः । उपगणाः । अत्र स्वरे विशेषः ॥ डच्प्रकरणे संख्यायास्त्युहचस्यो- पसंख्यानं कर्तव्यं निस्त्रिंशाद्यर्थम् ॥ * ॥ निर्गतानि त्रिंशतः, निस्त्रिंशानि वर्षा- णि देवदत्तस्य । निश्चत्वारिंशानि यज्ञदत्तस्य । निर्गतस्त्रिंशताङ्गुलिभ्यो, नि- स्त्रिंशः खङ्गः ॥ ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे ॥ ७४ ॥ बहुव्रीहाविति न स्वर्यते । सामान्येन विधानम् । ऋक् पुर् अप् धुर् पथिन् इत्येवमन्तानां समासानाम्कारः प्रत्ययो भवति समासान्तो ऽक्षे न । सामर्थ्यादक्ष एतद्विशेषणमृगादीनाच भवति । अक्षसंबन्धिनी या धूस्तदन्तस्य न भवति । अनृचः । बह्वृचः । अर्धर्चः । पुर् । ललाटपुरम् । नान्दीपुरम् । अप् । द्वीपम् । अन्तरीपम् । समीपम् । धुर् । राजधुरा । महाधुरा । पथिन् । जलपथः । अनक्ष इति किम् । अक्षस्य धूः, अक्षधूः । दृढधूरक्षः ॥ अनृचो माण- वके ज्ञेयो, बह्वृक्चरणाख्यायाम् ॥ अनृचो माणवकः । बह्वृचो ब्राह्मणः । अनृक् साम । *बह्वृक् सूक्तमित्यत्र न भवति ॥ अच् प्रत्यन्ववपूर्वात्सामलोम्नः ॥ ७५ ॥ प्रति अनु अव इत्येवंपूर्वात्सामान्ताल्लोमान्ताच्च समासादच् प्रत्ययो भवति । प्रतिसामम् । अनुसामम् । अवसामम् । प्रतिलोमम् । अनुलोमम् । अवलोमम् ॥ कृष्णोदक्पाण्डुपूर्वाया भूमेरच्प्रत्यः स्मृतः । गोदावर्याश्च नद्याश्च संख्याया उत्तरे यदि ॥ कृष्णभूमः । पाण्डुभूमः । उदग्भूमः । पञ्चनदम् । सप्तगोदावरम् । नदीभिश्चेत्यव्ययीभावः ॥ भूमेरपि संख्यापूर्वाया अच् प्रत्यय दृश्यते ॥ द्विभूमः प्रासादः । त्रिभूमः । दशभूमकं सूत्रम् ॥ अन्यत्रापि च दृश्यते ॥ पद्मनाभः । ऊर्णनाभः । दीर्घरात्रः । समरात्रः । अरात्रः । तदेतत्सर्वमिह योगविभागं कृत्वा साधयन्ति ॥ अक्ष्णो ऽदर्शनात् ॥ ७६ ॥ अजित्यनुवर्तते । दर्शनादन्यत्र यो ऽक्षिशब्दस्तदन्तादच् प्रत्ययो भवति गवाक्षम् । पुष्कराक्षम् । उपमितं व्याघ्रादिभिरिति समासः * । । अक्ष-

• उपमितमित्यारभ्य समास इत्यन्तोऽयमपपाठः पदमञ्जर्यां दर्शनात् ।

त्यायुरिति" or "द्व्यायु, त्र्यायुरिति"? Look at L24: "द्व्यायुषम् । त्र्यायुषम् । इह न भवति द्वयोरायुः, द्वयायु, त्र्यायुरिति । ततो" Wait, in "द्वयायु": द् + व + या + यु. In "त्र्यायुरिति": त् + र + या = त्र्या, then यु, then र् + इ = रि, then ति. Yes, "त्र्यायुरिति"!

All lines are clearly deciphered and verified against the grammar text.[अ]दर्शनादिति किम् । अक्षदर्शि । कथं कबराक्षं गवाक्षमिति । अश्वादीनां मुखप्रच्छादनार्थं बहुच्छिद्रं कबराक्षं तेनापि हि दृश्यते गवाक्षेण च । नैष दोषः । चक्षुःपर्यायवचनो दर्शनशब्दः, प्राय्यङ्गवचन इहाश्रीयते ॥ अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडुहृक्सामवा- ङ्मनसाक्षिभ्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्तंदिव- रात्रंदिवाऽहर्दिवसरजसनिश्श्रेयसपुरुषायु- **षद्ध्या

४७४ काशिका ॥ ५ । ४ ॥ ब्रह्महस्तिभ्यां परो यो वर्चःशब्दस्तदन्तात्समासाट्टच्प्रत्ययो भवति । ब्रह्मवर्चसम् । हस्तिवर्चसम् ॥ पल्यराजाभ्यां चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ पल्य- वर्चसम् । राजवर्चसम् ॥ अवसमन्धेभ्यस्तमसः ॥ ७९ ॥ अव सम् अन्ध इत्येतेभ्यो यः परस्तमःशब्दस्तदन्तात्समासाट्टच् प्रत्ययो भवति । अवतमसम् । सन्तमसम् । अन्धतमसम् ॥ श्वसो वसीयःश्रेयसः ॥ ८० ॥ श्वसः परौ यौ वसीयःश्रेयःशब्दौ तदन्तात्समासाट्टच् प्रत्ययो भवति । श्वोवसीयसम् । श्वःश्रेयसम् । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । स्वभावाच्चेह श्वःशब्द उत्तरपदार्थस्य प्रशंसामाशीर्विषयामाचष्टे । श्वःश्रेयसं ते भूयात् । शोभनं श्रेयस्ते भूयादित्यर्थः । श्वोवसीयसमित्यस्यैव पर्यायः ॥ अनुवतप्ताद्रहसः ॥ ८१ ॥ अनु अव तप्त इत्येतेभ्यः परो यो रहःशब्दस्तदन्तात्समासाट्टच् प्रत्ययो भवति । अनूरहसम् । अवरहसम् । तप्तरहसम् ॥ प्रतेरुरसः सप्तमीस्थात् ॥ ८२ ॥ प्रतेः परो य उरःशब्दस्तदन्तात्समासाट्टच् प्रत्ययो भवति स चेदुरः- शब्दः सप्तमीस्थो भवति । सप्तम्यर्थे वर्ततइत्यर्थः । उरसि वर्तते । विभक्त्यर्थे यदव्ययमिति समासः, प्रत्युरसम् । सप्तमीस्थादिति किम् । प्रतिगतमुरः, प्रत्युरः ॥ अनुगवमायामे ॥ ८३ ॥ अनुगवमित्यच्प्रत्ययान्तं निपात्यते आयामे ऽभिधेये । अनुगवं यानम् । गव आयाम इति समासः । आयामति किम् । गवां पश्चादनुगु ॥ द्विस्तावा त्रिस्तावा वेदिः ॥ ८४ ॥ द्विस्तावा त्रिस्तावेति निपात्यते वेदिश्चेदभिधेया भवति । षाच्प्रत्यय- ष्टिलोपः समासश्च निपात्यते । यावती प्रकृतौ वेदिस्ततो द्विगुणा वा त्रिगुणा वा कस्याञ्चिद्विकृतौ तत्रेदं निपातनम् । द्विस्तावा वेदिः । त्रिस्तावा वेदिः । वेदिरिति किम् । द्विस्तावती त्रिस्तावती रज्जुः ॥ उपसर्गादध्वनः ॥ ८५ ॥ उपसर्गात्परो यो ऽध्वन्शब्दस्तदन्तात्समासाट् टच् प्रत्ययो भवति । प्रगतो ऽध्वानं, प्राध्वो रथः । प्राध्वं शकटम् । निरध्वम् । प्रत्यध्वम् । उपस- र्गादिति किम् । परमाध्वा । उत्तमाध्वा ॥

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४७५ तत्पुरुषस्याङ्गुलेः संख्याव्ययादेः ॥ ८६ ॥ अङ्गुलिशब्दान्तस्य तत्पुरुषस्य संख्यादेरव्ययादेश्वाच् प्रत्ययो भवति । द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्य, द्व्यङ्गुलम् । त्र्यङ्गुलम् । तद्धितार्थ इति समासः । प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यमिति मात्रचो लोपः । अव्ययादेः । निर्गतमङ्गुलिभ्यो, निरङ्गु- लम् । अत्यङ्गुलम् । तत्पुरुषस्येति किम् । पञ्चाङ्गुलिः । अत्यङ्गुलिः पुरुषः । तत्पुरुषाधिकारश्च द्वन्द्वान्चुदषहान्तादिति यावत् ॥ अहस्सर्वैकदेशसंख्यातपुण्याच्च रात्रेः ॥ ८७ ॥ अह्रादिभ्यः परो यो रात्रिशब्दस्तदन्तस्य तत्पुरुषस्याच् प्रत्ययो भवति चकारात्संख्यादेरव्ययादेश्च । अहर्ग्रहणं द्वन्द्वार्थम् । अहश्च रात्रिश्च, अहो- रात्रः । सर्वरात्रः । एकदेशे । पूर्वे रात्रे, पूर्वरात्रः । अपररात्रः । पूर्वपराधरेति समासः । संख्याता रात्रिः, संख्यातरात्रः । विशेषणं विशेष्येणेति समासः । एवं पुण्या रात्रिः, पुण्यरात्रः । संख्याव्ययादेः खल्वपि । द्वे रात्री समाहृते, द्विरात्रः । त्रिरात्रः । अतिक्रान्तो रात्रिमतिरात्रः । नीरात्रः ॥ अह्नोऽह्न एतेभ्यः ॥ ८८ ॥ राजाहःसखिभ्यष्टजिति वक्ष्यति । तस्मिन् परभूते अहन्नित्येतस्याह्न इत्ययमादेशो भवति एतेभ्य उत्तरस्य । संख्याव्ययादयः प्रक्रान्ताः सर्वे चाद्या अप्यवमृश्यन्ते । सामर्थ्याच्चाहःशब्दः पूर्वत्वेन नाश्रीयते । परिशिष्टानां ग्रह- णम् । नह्यहः शब्दात्परोह्नः शब्दः संभवति । संख्यायास्तावत् । द्वयोरह्नोर्भवः, द्व्यह्नः त्र्यह्नः । अव्ययात् । अहरतिक्रान्तः, अत्यह्नः । निरह्नः । सर्वाह्नः । पूर्वाह्नः । अपराह्नः । संख्याताह्नः । पुण्यशब्दात्प्रतिषेधं वक्ष्यति ॥ न संख्यादेः समाहारे ॥ ८९ ॥ संख्यादेस्तत्पुरुषस्य समाहारे वर्तमानस्याहःशब्दस्याह्नादेशो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिध्यते । द्वे अहनी समाहृते, द्व्यहः । त्र्यहः । समाहारइति किम् । द्वयोरह्नोर्भवो, द्व्यह्नः । त्र्यह्नः । तद्धितार्थ इति समासे कृते ऽण आग- तस्य द्विगोरिति लुक् ॥ उत्तमैकाभ्यां च ॥ ९० ॥ उत्तमैकशब्दाभ्यां च परस्याह्न इत्ययमादेशो न भवति । उत्तमशब्दोऽन्त्य- वचनः पुण्यशब्दमाचष्टे, पुण्यग्रहणमेव न कृतं वैचित्र्यार्थम् । पुण्याहः । एका- हः । के चित्तु उपोत्तमस्यापि प्रतिपत्त्यर्थं वर्णयन्ति । तेन संख्यातशब्दादपि परस्य न भवति । संख्याताह इति ॥ राजाहस्सखिभ्यष्टच् ॥ ९१ ॥

४७६ ॥ काशिका ॥ ५ । ४ ॥ राजन् अहन् सखि इत्येवमन्तात्प्रातिपदिकात् टच् प्रत्ययो भवति । महाराजः । मद्रराजः । परमहः । उत्तमहः । राज्ञः सखा, राजसखः । ब्राह्म- णसखः । इह कस्मान्न भवति मद्राणां राज्ञी, मद्रराज्ञी, लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्राप्नोति । लघ्वक्षरस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते राजशब्दस्य सवर्णदीर्घार्थं प्रथमं प्रयोगं कुर्व्वन्नेतद् ज्ञापयति यस्याकारेण सवर्णदीर्घत्वं संभवति तस्येदं ग्रहणमिति ॥ गोरतद्धितलुकि ॥ ९२ ॥ गोशब्दान्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति स चेत्तत्पुरुषस्तद्धितलुग्विषयो न भवति । परमगवः । उत्तमगवः । पञ्चगवम् । दशगवम् । अतद्धितलुकीति किम् । पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः, पञ्चगुः । दशगुः । तेन क्रीतमित्यागतस्यार्हीयस्य ठको ऽध्यर्द्धपूर्वद्विगोरिति लुक् । तद्धितग्रहणं किम् । सुब्लुकि प्रतिषेधो मा भूत । राजगवमिच्छति, राजगवयति । लुग्ग्रहणं किम् । तद्धितेएव मा भूत । पञ्चभ्यो गोभ्य आगतं पञ्चगवरूप्यम् । पञ्चगवमयम् । दशगवरूप्यम् । दशगवमयम् ॥ अङ्गाख्यायामुरसः ॥ ९३ ॥ उरः शब्दान्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति स चेदुरःशब्दो ऽङ्गाख्यायां भवति । अग्रं प्रधानमुच्यते । यथा शरीरावयवानामुच्यते उरः प्रधानम् । एव- मन्यो ऽपि प्रधानभूत उरश्शब्देनोच्यते । अश्वानाहुरः, अश्वोरसम् । हस्त्युर- सम् । अङ्गाख्यायामिति किम् । देवदत्तस्योरः, देवदत्तोरः ॥ अनोश्मायस्सरसां जातिसंज्ञयोः ॥ ९४ ॥ अनस् अश्मन् अयस् सरस् इत्येवमन्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति जातौ संज्ञायां च विषये । उपानसमिति जातिः । महानसमिति संज्ञा । चामू- ताश्म इति जातिः । पिण्डाश्म इति संज्ञा । कालायसमिति जातिः । लोहि- तायसमिति संज्ञा । मण्डूकसरसमिति जातिः । जलसरसमिति संज्ञा । जाति- संज्ञयोरिति किम् । सदनः । सदश्मा । सत्सरः ॥ ग्रामकौटाभ्यां च तक्ष्णः ॥ ९५ ॥ जातिसंज्ञयोरिति नानुवर्त्तते । ग्रामकौटाभ्यां परो यस्तक्षन्शब्दस्त- दन्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति । ग्रामस्य तक्षा, ग्रामतक्षः । बहूनां साधारण इत्यर्थः । कुट्यां भवः कौटः, तस्य तक्षा, कौटतक्षः । स्वतन्त्रः कर्मजीवी । न कस्यचिन्प्रतिबद्ध इत्यर्थः । ग्रामकौटाभ्यामिति किम् । राजतक्षा ॥ अतेः शुनः ॥ ९६ ॥ अतिशब्दात्परो यः श्वन्शब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति ।

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४७२ अतिक्रान्तः श्वान,मतिश्वो वराहः । जबवानिव्यर्थः । अतिश्वः सेवकः । सुष्ठु स्वामिभक्त इत्यर्थः । अतिश्वी सेवा । अतिनीचेत्यर्थः ॥ उपमानादप्राणिषु ॥ ९७ ॥ उपमानवाची यः श्वशब्दोऽप्राणिषु वर्तते तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति । आकर्षः श्वेव, आकर्षश्वः । फलकश्वः । उपमितं व्याघ्रादिभिरिति समासः । उपमानादिति किम् । न श्वा, अश्वा लोष्टः । अप्राणिष्विति किम् । वानरः श्वेव, वानरश्वा ॥ उत्तरमृगपूर्वाच्च सक्थः ॥ ९८ ॥ उत्तर मृग पूर्व इत्येतेभ्यः परो यः सक्थिशब्दश्चकारादुपमानाच्च, तद- न्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । उत्तरसक्थम् । मृगसक्थम् । पूर्व- सक्थम् । उपमानात्सत्स्वपि । फलकमिव सक्थि, फलकसक्थम् ॥ नावो द्विगोः ॥ ९९ ॥ नौशब्दान्ताद् द्विगोष्टच्प्रत्ययो भवति समासान्तः । द्वे नावौ समा- हृते, द्विनावम् । त्रिनावम् । द्विनावधनः । पञ्चनावप्रियः । द्वाभ्यां नौभ्या- मागतं, द्विनावशूप्यम् । द्विनावमयम् । द्विगोरिति किम् । राजनौः । अतद्धित- लुकीत्येव । पञ्चभिर्नौभिः क्रीतः, पञ्चनौः । दशनौः ॥ अर्द्धाच्च ॥ १०० ॥ अर्द्धशब्दात्परो यो नौशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच्प्रत्ययो भवति । अर्द्धं नावः, अर्द्धनावम् । अर्द्धं नपुंसकमिति समासः । परवल्लिङ्गं न भवति लोका- श्रयत्वाल्लिङ्गस्य ॥ खार्याः प्राचाम् ॥ १०१ ॥ द्विगोरर्द्धाच्चेति द्वयमप्यनुवर्त्तते । खारीशब्दान्ताद् द्विगोरर्द्धाच्च परो यः खारीशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति प्राचामाचार्याणां मतेन । द्वे 'खार्यौ समाहृते, द्विखारम् । द्विखारि । त्रिखारम् । त्रिखारि । अर्द्धं खार्या, अर्द्धखारम् । अर्द्धखारी ॥ द्वित्रिभ्यामञ्जलेः ॥ १०२ ॥ द्वित्रिभ्यां परो यो ऽञ्जलिशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच्प्रत्ययो भवति । द्वावञ्जली समाहृतौ, द्व्यञ्जलम् । त्र्यञ्जलम् । द्विगोरित्येव । द्वयोरञ्जलिः, द्व्यञ्जलिः । अतद्धितलुकीत्येव । द्वाभ्यामञ्जलिभ्यां क्रीतो, द्व्यञ्जलिः । त्र्यञ्ज- लिः । प्राचामित्येव । द्व्यञ्जलिप्रियः ॥ अनसन्तान्नपुंसकाच्छन्दसि ॥ १०३ ॥

? Wait, what is the sutra / vārtika? In Siddhanta Kaumudi / Kashika: "प्रतिपरसमनुभ्योऽक्ष्णः" Then: "प्रत्यक्षम् । परोक्षम् । समक्षम् । अन्वक्षम् ।" Why would there be a word between ॥andप्रत्यक्षम्? Wait! Look at the glyph: ॥followed by: A character with an 'i' matra?यक्षिन्? अक्षिन्? Wait, अक्षिन्! Let's look at it: अ+क्षि+न्=अक्षिन्! Wait, does it have an 'i' matra? YES! There is a top curve: अक्षिन्! Wait, अक्ष्णःcomes fromअक्षिन्! Wait, let's look at the letter: अorय? It looks like अorप? Wait, look at line 28: दिव्has an 'i' matra onद. Here, the top curve is over the consonant: अक्षिन्? Wait, no, look at line 29: ॥ अक्ष्नः ॥ अक्ष्णः ।`? Wait, look at the ganasutra text in

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४०९ अन्नन्तादव्ययीभावाट्टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः। उपराजम्। अध्या- त्मम्। प्रत्यात्मम् ॥ नपुंसकादन्यतरस्याम् ॥ १०९ ॥ अन इत्येव। नपुंसकग्रहणमुत्तरपदविशेषणम्। अनन्तं यन्नपुंसकं तद- न्तादव्ययीभावादन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः। पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प्यते। प्रतिचर्मम्। प्रतिचर्म। उपचर्मम्। उपचर्म ॥ नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः ॥ ११० ॥ नदी पौर्णमासी आग्रहायणी इत्येवमन्तादव्ययीभावादन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति। नद्याः समीपम्, उपनदम्। उपनदि। उपपौर्णमासम्। उप- पौर्णमासि। उपाग्रहायणम्। उपाग्रहायणि ॥ झयः ॥ १११ ॥ झय इति प्रत्याहारग्रहणम्। झयन्तादव्ययीभावादन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति। उपसमिधम्। उपसमिंत्। उपदृषदम्। उपदृषत् ॥ गिरेरश्च सेनकस्य ॥ ११२ ॥ गिरिशब्दान्तादव्ययीभावाट्टच् प्रत्ययो भवति सेनकस्याचार्यस्य मतेन। अन्तर्गिरम्। अन्तर्गिरि। उपगिरम्। उपगिरि। सेनकग्रहणं पूजार्थम्। वि- कल्पो ऽनुवर्ततएव ॥ बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात्षच् ॥ ११३ ॥ स्वाङ्गवाची यः सक्थिशब्दो ऽक्षिशब्दश्च तदन्ताद्बहुव्रीहेः षच् प्रत्ययो भवति समासान्तः। अयमर्थोऽभिप्रेतः। सूत्रे तु दुःश्लिष्टविभक्तीनि पदानि। दीर्घा सक्थि यस्य, दीर्घसक्थः। कल्याणाक्षः। लोहिताक्षः। विशालाक्षः। बहुव्रीहाविति किम्। परमसक्थिः। परमाक्षिः। सक्थ्यक्ष्णोरिति किम्। दीर्घ- जानुः। सुबाहुः। स्वाङ्गादिति किम्। दीर्घसक्थि शकटम्। स्थूलाक्षिरिक्षुः। टचि प्रकृते षग्ग्रहणं स्वरार्थम्। चक्रसक्थी स्त्री। दीर्घसक्थी स्त्री। सक्थं चान्तादिति विभाषयोत्तरपदस्यान्तोदात्तता विधीयते तत्र यस्मिन्पक्षे ना- न्तोदात्तत्वं तत्र ङीपि सत्युदात्तन्निवृत्तिस्वरस्याभावादनुदात्तः श्रूयेत। ङीषि तु षन्नेवोदात्तः सिद्धो भवति। बहुव्रीहिग्रहणमापादपरिसमाप्तेरनुवर्तते ॥ अङ्गुलेर्दारुणि ॥ ११४ ॥ अङ्गुलिशब्दान्ताद्बहुव्रीहेः षच्प्रत्ययो भवति समासान्तो दारुणि समा- सार्थे। द्व्यङ्गुलं दारु। त्र्यङ्गुलं दारु। पञ्चाङ्गुलम्। अङ्गुलिसदृशावयवं धान्या- दीनां विक्षेपणकाष्ठमुच्यते। यस्य तु द्वे अङ्गुली प्रमाणं दारुणस्तत्र तद्धितार्थे

')! Panini 5.4.116 vartikas:

1. "नेतुर्नक्षत्रेऽडुपसंख्यानम्" (प्रत्ययः 'अड्') -> मृगो नेता यासां रात्रीणां ताः मृगनेत्रा रात्रयः (नेता + अड् = नेत्रा).
2. "छन्दसि च नेतुर्दुपसंख्यानम्" (प्रत्ययः 'द्' or 'अड्'?) -> बृहस्पतिनेत्रा देवाः. So in L15 it is indeed: 'नेतुर्नक्षत्रेऽडुपसंख्यानम्'! And in L17: 'छन्दसि च नेतुदुपसंख्यानम्' or 'नेतुर्दुपसंख्यानम्'? There is a repha? Above 'द' there is no repha, it is 'नेतुदुपसंख्यानम्'.

Line 16: रात्रीणां, मृगनेत्रा रात्रयः । पुष्यनेत्राः । नक्षत्रइति किम् । देवदत्तनेतुकाः ॥

Line 17: छन्दसि च नेतुदुपसंख्यानम् ॥ * ॥ बृहस्पतिनेत्रा देवाः । सोमनेत्राः ॥ मासा-

Line 18: द्वृतिप्रत्ययपूर्वपदाद्वृद्धिविधिः ॥ * ॥ पञ्चको मासो ऽस्य, पञ्चकमासिकः कर्म-

Line 19: करः । दशक

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४८१ उपसर्गात्परो यो नासिकाशब्दस्तदन्ताद्बहुव्रीहेरच् प्रत्ययो भवति ना- सिकाशब्दश्च नसभावमापद्यते । असंज्ञार्थं वचनम् । उन्नता नासिका ऽस्य, उच्चसः । प्रखसः । उपसर्गाद्बहुलमिति णत्वम् ॥ वेर्णो वक्तव्यः ॥ * ॥ विगता नासिका ऽस्य विग्रः ॥ सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रैणीपदाज- पदप्रोष्ठपदाः ॥ १२० ॥ सुप्रातादयो बहुव्रीहिसमासा अचप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अन्यदपि च टिलोपादिकं निपातनादेव सिद्धम् । शोभनं प्रातरस्य सुप्रातः । शोभनं श्वो ऽस्य, सुश्वः । शोभनं दिवा ऽस्य सुदिवः । शारेरिव कुक्षिरस्य, शारिकुक्षः । चतस्रो ऽश्रयो ऽस्य, चतुरश्रः । एण्याइव पादावस्य, एणीपदः । अजस्येव पादा- वस्य, अजपदः । प्रोष्ठो गौस्तस्येव पादावस्य प्रोष्ठपदः ॥ नञ्दुःसुभ्यो हलिसक्थ्योरन्यतरस्याम् ॥ १२१ ॥ नञ् दुस् सु इत्येतेभ्यः परौ यौ हलिसक्थिशब्दौ तदन्ताद्बहुव्रीहेरन्य- तरस्यामच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । अविद्यमाना हलिरस्य, अहलः । अहलिः । दुर्हलः । दुर्हलिः । सुहलः । सुहलिः । अविद्यमानं सक्थ्यस्य, अस- क्थः । असक्थिः । दुःसक्थः । दुःसक्थिः । सुसक्थः । सुसक्थिः । हलिश- क्त्योरिति के चित्पठन्ति । अविद्यमाना शक्तिरस्य, अशक्तः । अशक्तिः । विरुपा- शक्तिरस्य, दुःशक्तः । दुःशक्तिः । शोभना शक्तिरस्य, सुशक्तः । सुशक्तिः ॥ नित्यमसिच् प्रजामेधयोः ॥ १२२ ॥ नञ्दुस्सुभ्य इत्येव । नञ् दुस् सु इत्येतेभ्यः परौ यौ प्रजामेधाशब्दौ तदन्ताद्बहुव्रीहेर्नित्यमसिच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । अविद्यमाना प्रजा ऽस्य, अप्रजाः । दुष्प्रजाः । सुप्रजाः । अविद्यमाना मेधा ऽस्य, अमेधाः । दुर्मे- धाः । सुमेधाः । नित्यग्रहणं किम् । यावता पूर्वसूत्रे ऽन्यतरस्यांग्रहणं नैव स्वर्यते । एवं तर्हि नित्यग्रहणादन्यत्रापि भवतीति सूच्यते ॥ श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याल्पमेधसः । अनुवाकहता बुद्धिर्नैषा तत्त्वार्थदर्शिनी ॥ बहुप्रजाश्छन्दसि ॥ १२३ ॥ बहुप्रजा इति छन्दसि निपात्यते । बहुप्रजा निर्ऋतिमाविवेश । छन्द- सीति किम् । बहुप्रजो ब्राह्मणः ॥ धर्मादनिच् केवलात् ॥ १२४ ॥ ३१

केवलाद् यो धर्मशब्दस्तदन्ताद्बहुव्रीहेरनिच्प्रत्ययो भवति समासान्तः। कल्याणो धर्मोऽस्य, कल्याणधर्मा। प्रियधर्मा। केवलादिति किम्। परमः स्वो धर्मो ऽस्य परमस्वधर्मः। यद्येवं त्रिपदे बहुव्रीहौ प्राप्नोति, परमः स्वो धर्मोऽस्येति । एवं तर्हि केवलादिति पूर्वपदं निर्दिश्यते केवलतत्पदाद्यो धर्मशब्दो न पद- समुदायात्, तदन्ताद्बहुव्रीहेः प्रत्ययः॥ जम्भा सुहरिततृणसोमेभ्यः ॥ १२५ ॥ बहुव्रीहौ समासे स्वादिभ्यः परं जम्भेति कृतसमासान्तमुत्तरपदं निपा- त्यते। जम्भशब्दो ऽभ्यवहार्यवाची दन्तविशेषवाची च। शोभनो जम्भो ऽस्य, सुजम्भा देवदत्तः। शोभनाभ्यवहार्यः शोभनदन्तो वा। एवं हरितजम्भा। तृणजम्भा। सोमजम्भा। दन्तवचने तृणमिव जम्भो ऽस्य, सोमइव जम्भोऽस्येति विग्रहीतव्यम्। सुहरिततृणसोमेभ्य इति किम् । पतितजम्भः॥ दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे ॥ १२६ ॥ दक्षिणेर्मेति कृतसमासान्तो निपात्यते बहुव्रीहौ समासे लुब्धयोगे। लुब्धो व्याधः। दक्षिणेर्ममस्य, दक्षिणेर्मा मृगः। ईर्मं व्रणमुच्यते। दक्षिण- महं व्रणितमस्य व्याधेनेत्यर्थः। लुब्धयोगइति किम् । चित्तेर्मे शकटम् ॥ इच् कर्मव्यतिहारे ॥ १२७ ॥ कर्मव्यतिहारे यो बहुव्रीहिस्तस्मादिच् प्रत्ययो भवति। तत्र तेनेदमिति सरूपदन्त्यं बहुव्रीहिर्दृश्यते। केशेषु केशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तं, केशाकेशि। कचाकचि। मुसलैश्च मुसलैश्च प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्तं, मुसलामुसलि। दण्डा- दण्डि। तिष्ठद्गुप्रभृतिष्वयमिच्प्रत्ययः पठ्यते ॥ द्विदण्डादिभ्यश्च ॥ १२८ ॥ द्विदण्डादयः शब्दा इच्प्रत्ययान्ताः साधवो भवन्ति। द्विदण्डादिभ्य इति तादर्थ्ये एषा चतुर्थी, न पञ्चमी। द्विदण्डार्थमिच् प्रत्ययो भवति। तथा भवति यथा द्विदण्डादयः सिध्यन्तीत्यर्थः। समुदायनिपातनाच्चार्थविशेषे ऽवधार्यन्ते। द्विदण्डि प्रहरति। द्विमुसलि प्रहरति। इह न भवति। द्विदण्डा शालेति। बहुव्रीह्यधिकारेऽपि तत्पुरुषात् क्वचिद्विधानमिच्छन्ति। निकुच्य कर्णौ धावति। निकुच्यकर्णि धावति। प्रोह्य पादौ हस्तिनं वाहयति। प्रोह्यपादि हस्तिनं वाहयति। मयूरव्यंसकादित्वात्समासः। द्विदण्डि। द्विमुसलि। उभाञ्जलि। उभयाञ्जलि। उभाकर्णि। उभयाकर्णि। उभादन्ति। उभया- दन्ति। उभाहस्ति। उभयाहस्ति। उभापाणि। उभयापाणि। उभाबाहु। उभयाबाहु। एकपादि। प्रोह्यपादि। प्रोष्ठपादि। संपादि। निकुच्यकर्णि।

॥ काशिका ५ । ४ ॥ ४८३ संहतपुच्छि। उभाबाहु उभयाबाहूरिति निपातनाद्विचप्रत्ययलोपः। प्रत्ययल- क्षणेनाव्ययीभावसंज्ञा ॥ प्रसंभ्यां जानुनोर्जुः ॥ १२९ ॥ प्र सम् इत्येताभ्यामुत्तरस्य जानुशब्दस्य जुरादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ। प्रकृष्टे जानुनी यस्य प्रज्ञुः। संज्ञुः ॥ ऊर्ध्वाद्विभाषा ॥ १३० ॥ ऊर्ध्वशब्दादुत्तरस्य जानुशब्दस्य विभाषा जुरित्ययमादेशो भवति । ऊर्ध्वे जानुनी यस्य, ऊर्ध्वजानुः। ऊर्ध्वज्ञुः ॥ ऊधसो ऽनङ् ॥ १३१ ॥ ऊधःशब्दान्तस्य बहुव्रीहेरनङादेशो भवति समासान्तः। कुण्डमिव ऊधो ऽस्याः, सा कुण्डोध्नी। घटोध्नी ॥ ऊधसोऽनङि स्त्रीग्रहणं कर्तव्यम् ॥ इह मा भूत्। महोधाः पर्जन्यः। घटोधो धैनुकम् ॥ धनुषश्च ॥ १३२ ॥ धनुःशब्दान्तस्य बहुव्रीहेरनङादेशो भवति । शार्ङ्गं धनुरस्य, शार्ङ्ग- धन्वा। गाण्डीवधन्वा। पुष्पधन्वा। अधिज्यधन्वा ॥ वा संज्ञायाम् ॥ १३३ ॥ धनुःशब्दान्ताद्बहुव्रीहेरनङादेशो वा भवति संज्ञायां विषये। पूर्वेण नित्यः प्राप्तो विकल्प्यते। शतधनुः। शतधन्वा। दृढधनुः। दृढधन्वा ॥ जायाया निङ् ॥ १३४ ॥ जायाशब्दान्तस्य बहुव्रीहेर्निङादेशो भवति । युवतिर्जाया यस्य, युव- जानिः। वृद्धजानिः ॥ गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः ॥ १३५ ॥ उत् पूति सु सुरभि इत्येतेभ्यः परस्य गन्धशब्दस्य इकारादेशो भवति समा- सान्तो बहुव्रीहौ समासे । तकार उच्चारणार्थः। उद्गतो गन्धो ऽस्य, उद्गन्धिः। पूतिगन्धिः। सुगन्धिः। सुरभिगन्धिः। एतेभ्य इति किम्। तीव्रगन्धो वातः ॥ गन्धस्येत्वे तदेकान्तग्रहणम् ॥ * ॥ तेन शोभनो गन्धो ऽस्य सुगन्ध आपणः ॥ अल्पाख्यायाम् ॥ १३६ ॥ अल्पाख्यायां यो गन्धशब्दस्तस्येकारादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे । सूपे ऽल्पो ऽस्मिन्सूपगन्धि भोजनम्। अल्पमस्मिन्भोजने घृतम्, घृत- गन्धि। क्षीरगन्धि। अल्पपर्यायो गन्धशब्दः ॥

४८४ ॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ उपमानाच्च ॥ १३७ ॥ उपमानात्परो यो गन्धशब्दस्तस्येकारादेशो भवति समासान्तो बहु- व्रीहौ समासे । पद्मस्येव गन्धो ऽस्य, पद्मगन्धिः । उत्पलगन्धिः । करीषगन्धिः ॥ पादस्य लोपो ऽहस्त्यादिभ्यः ॥ १३८ ॥ उपमानादित्येव । उपमानाद्धस्त्यादिवर्जितात्परस्य पादशब्दस्य लोपो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे । स्थानिद्वारेण लोपस्य समासान्तता विज्ञायते । व्याघ्रस्येव पादावस्य, व्याघ्रपात् । सिंहपात् । अहस्त्यादिभ्य इति किम् । हस्तिपादः । कटोलपादः । हस्तिन् । कटोल । गण्डोल । गण्डोलक । महिला । दासी । गणिका । कुसूल ॥ कुम्भपदीषु च ॥ १३६ ॥ कुम्भपदीप्रभृतयः कृतपादलोपाः पठ्यन्ते समुदाया एव । तन्नेदं सूत्रं [L1

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४८५

छन्दसि च दन्तशब्दस्य दत् इत्ययमादेशो भवति समासान्तो बहु- व्रीहौ समासे । पञ्चदन्तमालभेत । उभयदत आलभते ॥ स्त्रियां संज्ञायाम् ॥ १४३ ॥ स्त्रियामन्यपदार्थे संज्ञायां विषये दन्तशब्दस्य दत् इत्ययमादेशो भवति । आयोदती । फालदती । संज्ञायामिति किम् । समदन्ती । स्निग्धदन्ती ॥ विभाषा श्यावारोकाभ्याम् ॥ १४४ ॥ श्याव अरोक इत्येताभ्यां परस्य दन्तशब्दस्य दत् इत्ययमादेशो भवति विभाषा समासान्तो बहुव्रीहौ । श्यावदन् । श्यावदन्तः । अरोकदन् । अरो- कदन्तः । अरोको निर्दीप्तिः । संज्ञायामित्येव । श्यावदन्तः । अरोकदन्तः ॥ अग्रान्तशुद्धशुभ्रवृषवराहेभ्यश्च ॥ १४५ ॥ विभाषेत्येव । अग्रान्ताच्छब्दात् शुद्ध शुभ्र वृष वराह इत्येतेभ्यश्च परस्य दन्तशब्दस्य विभाषा दत् इत्ययमादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे । कुङ्कु- लाग्रदन् । कुङ्कुलाग्रदन्तः । शुद्धदन् । शुद्धदन्तः । शुभ्रदन् । शुभ्रदन्तः । वृषदन् । वृषदन्तः । वराहदन् । वराहदन्तः । अनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारः । अहिदन् । अहिद- न्तः । मूषिकदन् । मूषिकदन्तः । गर्दभदन् । गर्दभदन्तः । शिखरदन् । शिखरदन्तः ॥ ककुदस्यावस्थायां लोपः ॥ १४६ ॥ ककुदशब्दान्तस्य बहुव्रीहेर्लोपो भवति समासान्तो ऽवस्थायां गम्यमा- नायाम् । कालादिकृता वस्तुधर्मा वयःप्रभृतयो ऽवस्था इत्युच्यते । असञ्जातं ककुदमस्य, असञ्जातककुत् । बाल इत्यर्थः । पूर्णककुत् । मध्यमवया इत्यर्थः । उत्कटककुत् । वृद्धवया इत्यर्थः । स्थूलककुत् । बलवानित्यर्थः । यष्टिककुत् । नातिस्थूलो नातिकृश इत्यर्थः । अवस्थायामिति किम्, श्वेतककुदः ॥ त्रिककुत्पर्वते ॥ १४७ ॥ त्रिककुदि बहुव्रीहौ ककुदशब्दस्य लोपः समासान्तो निपात्यते पर्वते ऽभिधेये । त्रीणि ककुदान्यस्य, त्रिककुत्पर्वतः । ककुदाकारं पर्वतस्य शृङ्गं ककु- दमित्युच्यते । न च सर्वस्त्रिशिखरः पर्वतस्त्रिककुत् । किं तर्हि संज्ञैषा पर्वत- विशेषस्य । पर्वत इति किम् । त्रिककुदो ऽन्यः ॥ उद्विभ्यां काकुदस्य ॥ १४८ ॥ उत् वि इत्येताभ्यां परस्य काकुदशब्दस्य लोपो भवति बहुव्रीहौ समासे । उद्गतं काकुदमस्य, उत्काकुत् । विकाकुत् । तालु काकुदमुच्यते ॥ पूर्णाद्विभाषा ॥ १४९ ॥