काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

४७६ ॥ काशिका ॥ ५ । ४ ॥ राजन् अहन् सखि इत्येवमन्तात्प्रातिपदिकात् टच् प्रत्ययो भवति । महाराजः । मद्रराजः । परमहः । उत्तमहः । राज्ञः सखा, राजसखः । ब्राह्म- णसखः । इह कस्मान्न भवति मद्राणां राज्ञी, मद्रराज्ञी, लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्राप्नोति । लघ्वक्षरस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते राजशब्दस्य सवर्णदीर्घार्थं प्रथमं प्रयोगं कुर्व्वन्नेतद् ज्ञापयति यस्याकारेण सवर्णदीर्घत्वं संभवति तस्येदं ग्रहणमिति ॥ गोरतद्धितलुकि ॥ ९२ ॥ गोशब्दान्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति स चेत्तत्पुरुषस्तद्धितलुग्विषयो न भवति । परमगवः । उत्तमगवः । पञ्चगवम् । दशगवम् । अतद्धितलुकीति किम् । पञ्चभिर्गोभिः क्रीतः, पञ्चगुः । दशगुः । तेन क्रीतमित्यागतस्यार्हीयस्य ठको ऽध्यर्द्धपूर्वद्विगोरिति लुक् । तद्धितग्रहणं किम् । सुब्लुकि प्रतिषेधो मा भूत । राजगवमिच्छति, राजगवयति । लुग्ग्रहणं किम् । तद्धितेएव मा भूत । पञ्चभ्यो गोभ्य आगतं पञ्चगवरूप्यम् । पञ्चगवमयम् । दशगवरूप्यम् । दशगवमयम् ॥ अङ्गाख्यायामुरसः ॥ ९३ ॥ उरः शब्दान्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति स चेदुरःशब्दो ऽङ्गाख्यायां भवति । अग्रं प्रधानमुच्यते । यथा शरीरावयवानामुच्यते उरः प्रधानम् । एव- मन्यो ऽपि प्रधानभूत उरश्शब्देनोच्यते । अश्वानाहुरः, अश्वोरसम् । हस्त्युर- सम् । अङ्गाख्यायामिति किम् । देवदत्तस्योरः, देवदत्तोरः ॥ अनोश्मायस्सरसां जातिसंज्ञयोः ॥ ९४ ॥ अनस् अश्मन् अयस् सरस् इत्येवमन्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति जातौ संज्ञायां च विषये । उपानसमिति जातिः । महानसमिति संज्ञा । चामू- ताश्म इति जातिः । पिण्डाश्म इति संज्ञा । कालायसमिति जातिः । लोहि- तायसमिति संज्ञा । मण्डूकसरसमिति जातिः । जलसरसमिति संज्ञा । जाति- संज्ञयोरिति किम् । सदनः । सदश्मा । सत्सरः ॥ ग्रामकौटाभ्यां च तक्ष्णः ॥ ९५ ॥ जातिसंज्ञयोरिति नानुवर्त्तते । ग्रामकौटाभ्यां परो यस्तक्षन्शब्दस्त- दन्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति । ग्रामस्य तक्षा, ग्रामतक्षः । बहूनां साधारण इत्यर्थः । कुट्यां भवः कौटः, तस्य तक्षा, कौटतक्षः । स्वतन्त्रः कर्मजीवी । न कस्यचिन्प्रतिबद्ध इत्यर्थः । ग्रामकौटाभ्यामिति किम् । राजतक्षा ॥ अतेः शुनः ॥ ९६ ॥ अतिशब्दात्परो यः श्वन्शब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति ।

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४७२ अतिक्रान्तः श्वान,मतिश्वो वराहः । जबवानिव्यर्थः । अतिश्वः सेवकः । सुष्ठु स्वामिभक्त इत्यर्थः । अतिश्वी सेवा । अतिनीचेत्यर्थः ॥ उपमानादप्राणिषु ॥ ९७ ॥ उपमानवाची यः श्वशब्दोऽप्राणिषु वर्तते तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति । आकर्षः श्वेव, आकर्षश्वः । फलकश्वः । उपमितं व्याघ्रादिभिरिति समासः । उपमानादिति किम् । न श्वा, अश्वा लोष्टः । अप्राणिष्विति किम् । वानरः श्वेव, वानरश्वा ॥ उत्तरमृगपूर्वाच्च सक्थः ॥ ९८ ॥ उत्तर मृग पूर्व इत्येतेभ्यः परो यः सक्थिशब्दश्चकारादुपमानाच्च, तद- न्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । उत्तरसक्थम् । मृगसक्थम् । पूर्व- सक्थम् । उपमानात्सत्स्वपि । फलकमिव सक्थि, फलकसक्थम् ॥ नावो द्विगोः ॥ ९९ ॥ नौशब्दान्ताद् द्विगोष्टच्प्रत्ययो भवति समासान्तः । द्वे नावौ समा- हृते, द्विनावम् । त्रिनावम् । द्विनावधनः । पञ्चनावप्रियः । द्वाभ्यां नौभ्या- मागतं, द्विनावशूप्यम् । द्विनावमयम् । द्विगोरिति किम् । राजनौः । अतद्धित- लुकीत्येव । पञ्चभिर्नौभिः क्रीतः, पञ्चनौः । दशनौः ॥ अर्द्धाच्च ॥ १०० ॥ अर्द्धशब्दात्परो यो नौशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच्प्रत्ययो भवति । अर्द्धं नावः, अर्द्धनावम् । अर्द्धं नपुंसकमिति समासः । परवल्लिङ्गं न भवति लोका- श्रयत्वाल्लिङ्गस्य ॥ खार्याः प्राचाम् ॥ १०१ ॥ द्विगोरर्द्धाच्चेति द्वयमप्यनुवर्त्तते । खारीशब्दान्ताद् द्विगोरर्द्धाच्च परो यः खारीशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच् प्रत्ययो भवति प्राचामाचार्याणां मतेन । द्वे 'खार्यौ समाहृते, द्विखारम् । द्विखारि । त्रिखारम् । त्रिखारि । अर्द्धं खार्या, अर्द्धखारम् । अर्द्धखारी ॥ द्वित्रिभ्यामञ्जलेः ॥ १०२ ॥ द्वित्रिभ्यां परो यो ऽञ्जलिशब्दस्तदन्तात्तत्पुरुषाट्टच्प्रत्ययो भवति । द्वावञ्जली समाहृतौ, द्व्यञ्जलम् । त्र्यञ्जलम् । द्विगोरित्येव । द्वयोरञ्जलिः, द्व्यञ्जलिः । अतद्धितलुकीत्येव । द्वाभ्यामञ्जलिभ्यां क्रीतो, द्व्यञ्जलिः । त्र्यञ्ज- लिः । प्राचामित्येव । द्व्यञ्जलिप्रियः ॥ अनसन्तान्नपुंसकाच्छन्दसि ॥ १०३ ॥

? Wait, what is the sutra / vārtika? In Siddhanta Kaumudi / Kashika: "प्रतिपरसमनुभ्योऽक्ष्णः" Then: "प्रत्यक्षम् । परोक्षम् । समक्षम् । अन्वक्षम् ।" Why would there be a word between ॥andप्रत्यक्षम्? Wait! Look at the glyph: ॥followed by: A character with an 'i' matra?यक्षिन्? अक्षिन्? Wait, अक्षिन्! Let's look at it: अ+क्षि+न्=अक्षिन्! Wait, does it have an 'i' matra? YES! There is a top curve: अक्षिन्! Wait, अक्ष्णःcomes fromअक्षिन्! Wait, let's look at the letter: अorय? It looks like अorप? Wait, look at line 28: दिव्has an 'i' matra onद. Here, the top curve is over the consonant: अक्षिन्? Wait, no, look at line 29: ॥ अक्ष्नः ॥ अक्ष्णः ।`? Wait, look at the ganasutra text in

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४०९ अन्नन्तादव्ययीभावाट्टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः। उपराजम्। अध्या- त्मम्। प्रत्यात्मम् ॥ नपुंसकादन्यतरस्याम् ॥ १०९ ॥ अन इत्येव। नपुंसकग्रहणमुत्तरपदविशेषणम्। अनन्तं यन्नपुंसकं तद- न्तादव्ययीभावादन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः। पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प्यते। प्रतिचर्मम्। प्रतिचर्म। उपचर्मम्। उपचर्म ॥ नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः ॥ ११० ॥ नदी पौर्णमासी आग्रहायणी इत्येवमन्तादव्ययीभावादन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति। नद्याः समीपम्, उपनदम्। उपनदि। उपपौर्णमासम्। उप- पौर्णमासि। उपाग्रहायणम्। उपाग्रहायणि ॥ झयः ॥ १११ ॥ झय इति प्रत्याहारग्रहणम्। झयन्तादव्ययीभावादन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति। उपसमिधम्। उपसमिंत्। उपदृषदम्। उपदृषत् ॥ गिरेरश्च सेनकस्य ॥ ११२ ॥ गिरिशब्दान्तादव्ययीभावाट्टच् प्रत्ययो भवति सेनकस्याचार्यस्य मतेन। अन्तर्गिरम्। अन्तर्गिरि। उपगिरम्। उपगिरि। सेनकग्रहणं पूजार्थम्। वि- कल्पो ऽनुवर्ततएव ॥ बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात्षच् ॥ ११३ ॥ स्वाङ्गवाची यः सक्थिशब्दो ऽक्षिशब्दश्च तदन्ताद्बहुव्रीहेः षच् प्रत्ययो भवति समासान्तः। अयमर्थोऽभिप्रेतः। सूत्रे तु दुःश्लिष्टविभक्तीनि पदानि। दीर्घा सक्थि यस्य, दीर्घसक्थः। कल्याणाक्षः। लोहिताक्षः। विशालाक्षः। बहुव्रीहाविति किम्। परमसक्थिः। परमाक्षिः। सक्थ्यक्ष्णोरिति किम्। दीर्घ- जानुः। सुबाहुः। स्वाङ्गादिति किम्। दीर्घसक्थि शकटम्। स्थूलाक्षिरिक्षुः। टचि प्रकृते षग्ग्रहणं स्वरार्थम्। चक्रसक्थी स्त्री। दीर्घसक्थी स्त्री। सक्थं चान्तादिति विभाषयोत्तरपदस्यान्तोदात्तता विधीयते तत्र यस्मिन्पक्षे ना- न्तोदात्तत्वं तत्र ङीपि सत्युदात्तन्निवृत्तिस्वरस्याभावादनुदात्तः श्रूयेत। ङीषि तु षन्नेवोदात्तः सिद्धो भवति। बहुव्रीहिग्रहणमापादपरिसमाप्तेरनुवर्तते ॥ अङ्गुलेर्दारुणि ॥ ११४ ॥ अङ्गुलिशब्दान्ताद्बहुव्रीहेः षच्प्रत्ययो भवति समासान्तो दारुणि समा- सार्थे। द्व्यङ्गुलं दारु। त्र्यङ्गुलं दारु। पञ्चाङ्गुलम्। अङ्गुलिसदृशावयवं धान्या- दीनां विक्षेपणकाष्ठमुच्यते। यस्य तु द्वे अङ्गुली प्रमाणं दारुणस्तत्र तद्धितार्थे

')! Panini 5.4.116 vartikas:

1. "नेतुर्नक्षत्रेऽडुपसंख्यानम्" (प्रत्ययः 'अड्') -> मृगो नेता यासां रात्रीणां ताः मृगनेत्रा रात्रयः (नेता + अड् = नेत्रा).
2. "छन्दसि च नेतुर्दुपसंख्यानम्" (प्रत्ययः 'द्' or 'अड्'?) -> बृहस्पतिनेत्रा देवाः. So in L15 it is indeed: 'नेतुर्नक्षत्रेऽडुपसंख्यानम्'! And in L17: 'छन्दसि च नेतुदुपसंख्यानम्' or 'नेतुर्दुपसंख्यानम्'? There is a repha? Above 'द' there is no repha, it is 'नेतुदुपसंख्यानम्'.

Line 16: रात्रीणां, मृगनेत्रा रात्रयः । पुष्यनेत्राः । नक्षत्रइति किम् । देवदत्तनेतुकाः ॥

Line 17: छन्दसि च नेतुदुपसंख्यानम् ॥ * ॥ बृहस्पतिनेत्रा देवाः । सोमनेत्राः ॥ मासा-

Line 18: द्वृतिप्रत्ययपूर्वपदाद्वृद्धिविधिः ॥ * ॥ पञ्चको मासो ऽस्य, पञ्चकमासिकः कर्म-

Line 19: करः । दशक

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४८१ उपसर्गात्परो यो नासिकाशब्दस्तदन्ताद्बहुव्रीहेरच् प्रत्ययो भवति ना- सिकाशब्दश्च नसभावमापद्यते । असंज्ञार्थं वचनम् । उन्नता नासिका ऽस्य, उच्चसः । प्रखसः । उपसर्गाद्बहुलमिति णत्वम् ॥ वेर्णो वक्तव्यः ॥ * ॥ विगता नासिका ऽस्य विग्रः ॥ सुप्रातसुश्वसुदिवशारिकुक्षचतुरश्रैणीपदाज- पदप्रोष्ठपदाः ॥ १२० ॥ सुप्रातादयो बहुव्रीहिसमासा अचप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अन्यदपि च टिलोपादिकं निपातनादेव सिद्धम् । शोभनं प्रातरस्य सुप्रातः । शोभनं श्वो ऽस्य, सुश्वः । शोभनं दिवा ऽस्य सुदिवः । शारेरिव कुक्षिरस्य, शारिकुक्षः । चतस्रो ऽश्रयो ऽस्य, चतुरश्रः । एण्याइव पादावस्य, एणीपदः । अजस्येव पादा- वस्य, अजपदः । प्रोष्ठो गौस्तस्येव पादावस्य प्रोष्ठपदः ॥ नञ्दुःसुभ्यो हलिसक्थ्योरन्यतरस्याम् ॥ १२१ ॥ नञ् दुस् सु इत्येतेभ्यः परौ यौ हलिसक्थिशब्दौ तदन्ताद्बहुव्रीहेरन्य- तरस्यामच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । अविद्यमाना हलिरस्य, अहलः । अहलिः । दुर्हलः । दुर्हलिः । सुहलः । सुहलिः । अविद्यमानं सक्थ्यस्य, अस- क्थः । असक्थिः । दुःसक्थः । दुःसक्थिः । सुसक्थः । सुसक्थिः । हलिश- क्त्योरिति के चित्पठन्ति । अविद्यमाना शक्तिरस्य, अशक्तः । अशक्तिः । विरुपा- शक्तिरस्य, दुःशक्तः । दुःशक्तिः । शोभना शक्तिरस्य, सुशक्तः । सुशक्तिः ॥ नित्यमसिच् प्रजामेधयोः ॥ १२२ ॥ नञ्दुस्सुभ्य इत्येव । नञ् दुस् सु इत्येतेभ्यः परौ यौ प्रजामेधाशब्दौ तदन्ताद्बहुव्रीहेर्नित्यमसिच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । अविद्यमाना प्रजा ऽस्य, अप्रजाः । दुष्प्रजाः । सुप्रजाः । अविद्यमाना मेधा ऽस्य, अमेधाः । दुर्मे- धाः । सुमेधाः । नित्यग्रहणं किम् । यावता पूर्वसूत्रे ऽन्यतरस्यांग्रहणं नैव स्वर्यते । एवं तर्हि नित्यग्रहणादन्यत्रापि भवतीति सूच्यते ॥ श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याल्पमेधसः । अनुवाकहता बुद्धिर्नैषा तत्त्वार्थदर्शिनी ॥ बहुप्रजाश्छन्दसि ॥ १२३ ॥ बहुप्रजा इति छन्दसि निपात्यते । बहुप्रजा निर्ऋतिमाविवेश । छन्द- सीति किम् । बहुप्रजो ब्राह्मणः ॥ धर्मादनिच् केवलात् ॥ १२४ ॥ ३१

केवलाद् यो धर्मशब्दस्तदन्ताद्बहुव्रीहेरनिच्प्रत्ययो भवति समासान्तः। कल्याणो धर्मोऽस्य, कल्याणधर्मा। प्रियधर्मा। केवलादिति किम्। परमः स्वो धर्मो ऽस्य परमस्वधर्मः। यद्येवं त्रिपदे बहुव्रीहौ प्राप्नोति, परमः स्वो धर्मोऽस्येति । एवं तर्हि केवलादिति पूर्वपदं निर्दिश्यते केवलतत्पदाद्यो धर्मशब्दो न पद- समुदायात्, तदन्ताद्बहुव्रीहेः प्रत्ययः॥ जम्भा सुहरिततृणसोमेभ्यः ॥ १२५ ॥ बहुव्रीहौ समासे स्वादिभ्यः परं जम्भेति कृतसमासान्तमुत्तरपदं निपा- त्यते। जम्भशब्दो ऽभ्यवहार्यवाची दन्तविशेषवाची च। शोभनो जम्भो ऽस्य, सुजम्भा देवदत्तः। शोभनाभ्यवहार्यः शोभनदन्तो वा। एवं हरितजम्भा। तृणजम्भा। सोमजम्भा। दन्तवचने तृणमिव जम्भो ऽस्य, सोमइव जम्भोऽस्येति विग्रहीतव्यम्। सुहरिततृणसोमेभ्य इति किम् । पतितजम्भः॥ दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे ॥ १२६ ॥ दक्षिणेर्मेति कृतसमासान्तो निपात्यते बहुव्रीहौ समासे लुब्धयोगे। लुब्धो व्याधः। दक्षिणेर्ममस्य, दक्षिणेर्मा मृगः। ईर्मं व्रणमुच्यते। दक्षिण- महं व्रणितमस्य व्याधेनेत्यर्थः। लुब्धयोगइति किम् । चित्तेर्मे शकटम् ॥ इच् कर्मव्यतिहारे ॥ १२७ ॥ कर्मव्यतिहारे यो बहुव्रीहिस्तस्मादिच् प्रत्ययो भवति। तत्र तेनेदमिति सरूपदन्त्यं बहुव्रीहिर्दृश्यते। केशेषु केशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तं, केशाकेशि। कचाकचि। मुसलैश्च मुसलैश्च प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्तं, मुसलामुसलि। दण्डा- दण्डि। तिष्ठद्गुप्रभृतिष्वयमिच्प्रत्ययः पठ्यते ॥ द्विदण्डादिभ्यश्च ॥ १२८ ॥ द्विदण्डादयः शब्दा इच्प्रत्ययान्ताः साधवो भवन्ति। द्विदण्डादिभ्य इति तादर्थ्ये एषा चतुर्थी, न पञ्चमी। द्विदण्डार्थमिच् प्रत्ययो भवति। तथा भवति यथा द्विदण्डादयः सिध्यन्तीत्यर्थः। समुदायनिपातनाच्चार्थविशेषे ऽवधार्यन्ते। द्विदण्डि प्रहरति। द्विमुसलि प्रहरति। इह न भवति। द्विदण्डा शालेति। बहुव्रीह्यधिकारेऽपि तत्पुरुषात् क्वचिद्विधानमिच्छन्ति। निकुच्य कर्णौ धावति। निकुच्यकर्णि धावति। प्रोह्य पादौ हस्तिनं वाहयति। प्रोह्यपादि हस्तिनं वाहयति। मयूरव्यंसकादित्वात्समासः। द्विदण्डि। द्विमुसलि। उभाञ्जलि। उभयाञ्जलि। उभाकर्णि। उभयाकर्णि। उभादन्ति। उभया- दन्ति। उभाहस्ति। उभयाहस्ति। उभापाणि। उभयापाणि। उभाबाहु। उभयाबाहु। एकपादि। प्रोह्यपादि। प्रोष्ठपादि। संपादि। निकुच्यकर्णि।

॥ काशिका ५ । ४ ॥ ४८३ संहतपुच्छि। उभाबाहु उभयाबाहूरिति निपातनाद्विचप्रत्ययलोपः। प्रत्ययल- क्षणेनाव्ययीभावसंज्ञा ॥ प्रसंभ्यां जानुनोर्जुः ॥ १२९ ॥ प्र सम् इत्येताभ्यामुत्तरस्य जानुशब्दस्य जुरादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ। प्रकृष्टे जानुनी यस्य प्रज्ञुः। संज्ञुः ॥ ऊर्ध्वाद्विभाषा ॥ १३० ॥ ऊर्ध्वशब्दादुत्तरस्य जानुशब्दस्य विभाषा जुरित्ययमादेशो भवति । ऊर्ध्वे जानुनी यस्य, ऊर्ध्वजानुः। ऊर्ध्वज्ञुः ॥ ऊधसो ऽनङ् ॥ १३१ ॥ ऊधःशब्दान्तस्य बहुव्रीहेरनङादेशो भवति समासान्तः। कुण्डमिव ऊधो ऽस्याः, सा कुण्डोध्नी। घटोध्नी ॥ ऊधसोऽनङि स्त्रीग्रहणं कर्तव्यम् ॥ इह मा भूत्। महोधाः पर्जन्यः। घटोधो धैनुकम् ॥ धनुषश्च ॥ १३२ ॥ धनुःशब्दान्तस्य बहुव्रीहेरनङादेशो भवति । शार्ङ्गं धनुरस्य, शार्ङ्ग- धन्वा। गाण्डीवधन्वा। पुष्पधन्वा। अधिज्यधन्वा ॥ वा संज्ञायाम् ॥ १३३ ॥ धनुःशब्दान्ताद्बहुव्रीहेरनङादेशो वा भवति संज्ञायां विषये। पूर्वेण नित्यः प्राप्तो विकल्प्यते। शतधनुः। शतधन्वा। दृढधनुः। दृढधन्वा ॥ जायाया निङ् ॥ १३४ ॥ जायाशब्दान्तस्य बहुव्रीहेर्निङादेशो भवति । युवतिर्जाया यस्य, युव- जानिः। वृद्धजानिः ॥ गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः ॥ १३५ ॥ उत् पूति सु सुरभि इत्येतेभ्यः परस्य गन्धशब्दस्य इकारादेशो भवति समा- सान्तो बहुव्रीहौ समासे । तकार उच्चारणार्थः। उद्गतो गन्धो ऽस्य, उद्गन्धिः। पूतिगन्धिः। सुगन्धिः। सुरभिगन्धिः। एतेभ्य इति किम्। तीव्रगन्धो वातः ॥ गन्धस्येत्वे तदेकान्तग्रहणम् ॥ * ॥ तेन शोभनो गन्धो ऽस्य सुगन्ध आपणः ॥ अल्पाख्यायाम् ॥ १३६ ॥ अल्पाख्यायां यो गन्धशब्दस्तस्येकारादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे । सूपे ऽल्पो ऽस्मिन्सूपगन्धि भोजनम्। अल्पमस्मिन्भोजने घृतम्, घृत- गन्धि। क्षीरगन्धि। अल्पपर्यायो गन्धशब्दः ॥

४८४ ॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ उपमानाच्च ॥ १३७ ॥ उपमानात्परो यो गन्धशब्दस्तस्येकारादेशो भवति समासान्तो बहु- व्रीहौ समासे । पद्मस्येव गन्धो ऽस्य, पद्मगन्धिः । उत्पलगन्धिः । करीषगन्धिः ॥ पादस्य लोपो ऽहस्त्यादिभ्यः ॥ १३८ ॥ उपमानादित्येव । उपमानाद्धस्त्यादिवर्जितात्परस्य पादशब्दस्य लोपो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे । स्थानिद्वारेण लोपस्य समासान्तता विज्ञायते । व्याघ्रस्येव पादावस्य, व्याघ्रपात् । सिंहपात् । अहस्त्यादिभ्य इति किम् । हस्तिपादः । कटोलपादः । हस्तिन् । कटोल । गण्डोल । गण्डोलक । महिला । दासी । गणिका । कुसूल ॥ कुम्भपदीषु च ॥ १३६ ॥ कुम्भपदीप्रभृतयः कृतपादलोपाः पठ्यन्ते समुदाया एव । तन्नेदं सूत्रं [L1

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४८५

छन्दसि च दन्तशब्दस्य दत् इत्ययमादेशो भवति समासान्तो बहु- व्रीहौ समासे । पञ्चदन्तमालभेत । उभयदत आलभते ॥ स्त्रियां संज्ञायाम् ॥ १४३ ॥ स्त्रियामन्यपदार्थे संज्ञायां विषये दन्तशब्दस्य दत् इत्ययमादेशो भवति । आयोदती । फालदती । संज्ञायामिति किम् । समदन्ती । स्निग्धदन्ती ॥ विभाषा श्यावारोकाभ्याम् ॥ १४४ ॥ श्याव अरोक इत्येताभ्यां परस्य दन्तशब्दस्य दत् इत्ययमादेशो भवति विभाषा समासान्तो बहुव्रीहौ । श्यावदन् । श्यावदन्तः । अरोकदन् । अरो- कदन्तः । अरोको निर्दीप्तिः । संज्ञायामित्येव । श्यावदन्तः । अरोकदन्तः ॥ अग्रान्तशुद्धशुभ्रवृषवराहेभ्यश्च ॥ १४५ ॥ विभाषेत्येव । अग्रान्ताच्छब्दात् शुद्ध शुभ्र वृष वराह इत्येतेभ्यश्च परस्य दन्तशब्दस्य विभाषा दत् इत्ययमादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे । कुङ्कु- लाग्रदन् । कुङ्कुलाग्रदन्तः । शुद्धदन् । शुद्धदन्तः । शुभ्रदन् । शुभ्रदन्तः । वृषदन् । वृषदन्तः । वराहदन् । वराहदन्तः । अनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारः । अहिदन् । अहिद- न्तः । मूषिकदन् । मूषिकदन्तः । गर्दभदन् । गर्दभदन्तः । शिखरदन् । शिखरदन्तः ॥ ककुदस्यावस्थायां लोपः ॥ १४६ ॥ ककुदशब्दान्तस्य बहुव्रीहेर्लोपो भवति समासान्तो ऽवस्थायां गम्यमा- नायाम् । कालादिकृता वस्तुधर्मा वयःप्रभृतयो ऽवस्था इत्युच्यते । असञ्जातं ककुदमस्य, असञ्जातककुत् । बाल इत्यर्थः । पूर्णककुत् । मध्यमवया इत्यर्थः । उत्कटककुत् । वृद्धवया इत्यर्थः । स्थूलककुत् । बलवानित्यर्थः । यष्टिककुत् । नातिस्थूलो नातिकृश इत्यर्थः । अवस्थायामिति किम्, श्वेतककुदः ॥ त्रिककुत्पर्वते ॥ १४७ ॥ त्रिककुदि बहुव्रीहौ ककुदशब्दस्य लोपः समासान्तो निपात्यते पर्वते ऽभिधेये । त्रीणि ककुदान्यस्य, त्रिककुत्पर्वतः । ककुदाकारं पर्वतस्य शृङ्गं ककु- दमित्युच्यते । न च सर्वस्त्रिशिखरः पर्वतस्त्रिककुत् । किं तर्हि संज्ञैषा पर्वत- विशेषस्य । पर्वत इति किम् । त्रिककुदो ऽन्यः ॥ उद्विभ्यां काकुदस्य ॥ १४८ ॥ उत् वि इत्येताभ्यां परस्य काकुदशब्दस्य लोपो भवति बहुव्रीहौ समासे । उद्गतं काकुदमस्य, उत्काकुत् । विकाकुत् । तालु काकुदमुच्यते ॥ पूर्णाद्विभाषा ॥ १४९ ॥

पूर्णोत्परस्य काकुदशब्दस्य विभाषा लोपो भवति बहुव्रीहौ समासे । पूर्णे काकुदमस्य, पूर्णकाकुत्। पूर्णकाकुदः ॥ सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः ॥ १५० ॥ सुहृत् दुर्हृत् इति निपात्येते यथासंख्यं मित्रामित्रयोरभिधेययोः । सुशब्दात्परस्य हृदयशब्दस्य हृद्भावो निपात्यते बहुव्रीहौ, तथा दुःशब्दात्प- रस्य। शोभनं हृदयमस्य, सुहृन्मित्रम् । दुष्टं हृदयमस्य दुर्हृदमित्रम् । मित्रा- मित्रयोरिति किम् । सुहृदयः कारुकिकः । दुर्हृदयश्चोरः ॥ उरःप्रभृतिभ्यः कप् ॥ १५१ ॥ उरःप्रभृत्यन्ताद्बहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो भवति । व्यूढमुरो ऽस्य व्यूढोरस्कः । प्रियसर्पिष्कः । अवमुक्तोपानत्कः । पुमान् अनड्वान् पयो नौर्लक्ष्मीरिति विभ- क्त्यन्ताः पठ्यन्ते न प्रातिपदिकानि । तत्रेदं प्रयोजनम्, एकवचनान्तानामेव ग्रह्णमिह विज्ञायेत द्विवचनबहुवचनान्तानां मा भूदिति । तत्र शेषाद्विभा- षेति विकल्प एव भवतीति । द्विपुमान् । द्विपुंस्कः । बहुपुमान् । बहुपुंस्कः । उरस् । सर्पिस् । उपानह् । पुमान् । अनड्वान् । नौः । पयः । लक्ष्मीः । दधि । मधु । शालिः ॥ आर्थाश्चः ॥ चानर्थकः ॥ इनः स्त्रियाम् ॥ १५२ ॥ इनन्ताद्बहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो भवति स्त्रियां विषये । बहवो दण्डिनो ऽस्यां शालायां बहुदण्डिका शाला । बहुच्छत्रिका । बहुस्वामिका नगरी । बहुवाग्मिका सभा । स्त्रियामिति किम् । बहुदण्डी राजा । बहुदण्डिकः । शेषाद्विभावेत्येतद्भवति । नद्यृतश्च ॥ १५३ ॥ नद्यन्ताद्बहुव्रीहेर्ऋकारान्ताच्च कप् प्रत्ययो भवति । बह्व्यः कुमार्यो ऽस्मि- न्देशे बहुकुमारीको देशः । बहुब्रह्मबन्धूकः । ऋतः खल्वपि । बहुकर्तृकः । तकारः सुखमुखोच्चारणार्थः ॥ शेषाद्विभाषा ॥ १५४ ॥ यस्माद्बहुव्रीहेः समासान्तो न विहितः स शेषस्तस्माद्विभाषा कप्प्रत्ययो भवति । बह्व्यः खट्वा यस्मिन्बहुखट्कः । बहुमालकः । बहुवीणाकः । बहुखट्वाकः । बहुमालाकः । बहुवीणाकः । बहुखट्वः । बहुमालः । बहुवीणाः । कथमन्वृक्कं साम बह्वृक्कं सूक्तमिति, यावता विहिते ऽत्र सामान्येन समासान्त ऋक्पूरिति । नैतदस्ति । विशेषे स इष्यते, ऋग्यथो माणवको ज्ञेयो बह्वृचश्चरणाख्यायामिति । शेषादिति किम् । प्रियपथः । प्रियधुरः ॥

॥ काशिका ॥ ५ ॥ ४ ॥ ४८० न संज्ञायाम् ॥ १५५ ॥ संज्ञायां विषये बहुव्रीहौ समासे कप् प्रत्ययो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिध्यते । विश्वे देवा अस्य, विश्वदेवः । विश्वयशाः ॥ ईयसश्च ॥ १५६ ॥ ईयसन्ताद्बहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो न भवति । सर्वा प्राप्तिः प्रतिषिध्यते । बहवः श्रेयांसो ऽस्य बहुश्रेयान् । शेषाद्विभाषेत्यस्य प्रतिषेधः । बह्व्यः श्रेयस्यो ऽस्य बहुश्रेयसी । नद्यृतश्चेत्यस्य प्रतिषेधः । ह्रस्वत्वमपि न भवति । ईयसो बहुव्रीहौ पुंवदिति वचनात् । वन्दिते भ्रातुः ॥ १५७ ॥ वन्दितेऽर्थे यो भ्रातृशब्दो वर्तते तदन्ताद्बहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो न भवति । वन्दितः स्तुतः पूजित इत्युच्यते । शोभनो भ्राता ऽस्य सुभ्राता । वन्दितइति किम् । मूर्खभ्रातृकः । दुष्टभ्रातृकः ॥ ऋतश्छन्दसि ॥ १५८ ॥ ऋवर्णान्ताद् बहुव्रीहेरश्छन्दसि विषये कप् प्रत्ययो न भवति । हता माता ऽस्य हतमाता । हतपिता । हतस्वसा । सुहोता ॥ नाडीतन्त्र्योः स्वाङ्गे ॥ १५९ ॥ स्वाङ्गे यौ नाडीतन्त्रीशब्दौ तदन्ताद्बहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो न भवति । बह्व्यो नाड्यो ऽस्य बहुनाडिः कायः । बहुतन्त्रीर्ग्रीवा । धमनीवचनस्तन्त्री- शब्दः । स्वाङ्गइति किम् । बहुनाडीकः स्तम्भः । बहुतन्त्रीका वीणा ॥ निष्प्रवाणिश्च ॥ १६० ॥ निष्प्रवाणिरिति नदीलक्षणस्य कपः प्रतिषेधो निपात्यते । प्रोयते ऽस्या- मिति प्रवाणी । प्रवयन्ति तयेति वा प्रवाणी । करणसाधनो ऽयं ल्युट् । तन्तु- वायशलाका भण्यते । निर्गता प्रवाणी अस्य, निष्प्रवाणिः पटः । निष्प्रवाणिः कम्बलः । अपनीतशलाकः । समाप्तवानः प्रत्यग्रोनवक उच्यते ॥ इति श्रीवामनविरचितायां काशिकायां वृत्तौ पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थश्चरणः ॥ समाप्तः पञ्चमो ऽध्यायः ॥

४८८ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ ॥ अथ षष्ठाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ एकाचो द्वे प्रथमस्य ॥ १ ॥ अधिकारो ऽयम् । एकाच इति च द्वे इति च प्रथमस्येति च त्रितय- मधिकृतं वेदितव्यम् । इत उत्तरं यद्वक्ष्यामः प्राक्संप्रसारविधानात् तत्रैकाचः प्रथमस्य द्वे भवत इत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति लिटि धातोरनभ्यासस्येति । तत्र धातोरवयवस्थानभ्यासस्य प्रथमस्यैकाचो द्वे भवतः । जगागार । पपाच । इयाय । आर । एकाच इति बहुव्रीहिनिर्देशः । एको ऽच् यस्य सो ऽयमेकाच् इत्यवयवेन विग्रहः, समुदायः । समासार्थः । आभ्यन्तरश्च समुदाये ऽवयवो भवतीति साच्कस्यैव द्विर्वचनं भवति । पच् इत्यत्र येनैवाचा समुदाय एकाच् तेनैव तदवयवो ऽच्छब्दः पशब्दश्च । तत्र पृथगवयवैकाचो न द्विर

पर्यायेण वा मा... जक्षित्यादयः षट् ॥ ६ ॥ अभ्यस्तमिति वर्तते... ऽभ्यस्तसंज्ञा भवन्ति... हसनयोरित्यतः... दरिद्रति। चकासति... त्येष स्वरः... च्छतुरिति नुमः प्रतिषेधः॥

Total lines: 33 lines including header.

Everything looks completely solid and faithful to the printed image. Ready to write the final transcription.॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ ४८९ रति किम्। ईचिचिषिषते। संयोगादय इति किम्। प्राशिशिषिषति। अनितेरुभौ साभ्यासस्येति षात्वम्। अनादेरित्येव। दिद्भासति। के चिदजादेरित्यपि पञ्च- म्यन्तं कर्मधारयमनुवर्त्तयन्ति। तस्य प्रयोजनम्। इन्द्रीयीषिषतीति। अजादे- रनन्तरत्वाभावाद् दकारो द्विरुच्यतएव नकारो न द्विरुच्यते। इन्द्रमिच्छति। क्यच्। तद

? No, wait! Is it भवादीनां? * Wait, in Kashika: "श्रवादीनां" does not make sense. What about "स्रवादीनां"? * Let's search Kashika 6.1.11 text: * "अपीपचत्, अपीपठत्, आटिटत्, आशिशत्, अचर्कदत् ।" * Wait! In Kashika 6.1.11: "शवादीनां ण्यन्तानां..." wait, no! "अशिशदित्यत्र शावेर्द्विर्वचने कृते..." Wait! शावादीनां! Look at L27: आशिशत्orअशिशत्? आशिशत्is from शाव् / शौ? No,शाव्(णिच् of शो = शावयति -> अशिशवत् or अशिशावत्? No, शाति -> णिच् शावयति). Wait, look at L28 again: ...वादीनां->शवादीनांorस्रवादीनांorभवादीनां? Wait, what if it's भवादीनां? No, let's look at the letter: It has a loop on the left. In Sanskrit grammar, could it be: स

" - wait! Let's check the exact text of Kashika: "ष्यङ इति किम् ? दध्यापुत्रः। तित्तिरीपुत्रः।" - wait, does तित्तिरी have या? Wait, why would "दध्यापुत्रः" have या? Because दधि + अण् -> दाधि, or दधि + ... fem. दध्या? No, दधि शब्दस्य 'दध्या' इति रूपम्? No, दधि + ...? Wait! In traditional Kashika: "ष्यङ इति किम्? दध्यापुत्रः। तित्तिरीपुत्रः।" - wait, if it's तित्तिरीपुत्रः, where is संप्रसारण possibility? Wait, what if it is "तित्तिरीपुत्रः"? But L27 has "यापुत्रः।"! Wait, is L27 "यापुत्रः"? Look at L27: "यापुत्रः। पुत्रपत्योरिति किम्।" Yes, the first word of L27 is definitely "यापुत्रः।"! Then L26 ends with a hyphen! "तत्ति-" or "तित्ति-"! Wait, what word ends in "-यापुत्रः"? Could it be "तित्तिडी" -> "तित्तिड्या"? Wait, look at L26: Is it "तत्ति-"? Wait, could it be "तित्ति-"? The first letter

४९२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ संप्रसारणं, तदादौ तदन्ते च न भवति कारीषगन्ध्यापुत्रकुलं कारीषगन्ध्यापर- मपुत्र इति। ष्यङन्ते यद्यप्यन्ये यणः सन्ति तथापि ष्यङ एव संप्रसारणं निर्द्दि- श्यमानस्यादेशा भवन्तीति। संप्रसारणमिति चाधिक्रियते विभाषा परेरिति यावत् ॥ बन्धुनि बहुव्रीहौ ॥ १४ ॥ ष्यङः संप्रसारणमित्यनुवर्त्तते। बन्धुशब्दउत्तरपदे बहुव्रीहौ समासे ष्यङः संप्रसारणं भवति। कारीषगन्ध्या बन्धुरस्य, कारीषगन्धीबन्धुः। कौमुदगन्धी- बन्धुः। बहुव्रीहाविति किम्। कारीषगन्ध्याया बन्धुः। कारीषगन्ध्याबन्धुः। अत्रापि पूर्ववदेव। परमकारीषगन्धीबन्धुरित्यत्र भवति। अतिकारीषगन्ध्याब- न्धुरिति च न भवति, तथा कारीषगन्ध्याबन्धुधनः कारीषगन्ध्यापरमबन्धुरिति। बन्धुनेति नपुंसकलिङ्गनिर्देशः शब्दरूपापेक्षया पुल्लिङ्गाभिधेयस्त्वयं बन्धु- शब्दः॥ मातच्मातृकमातृषु ॥ * ॥ ष्यङः संप्रसारणं भवति विभाषया बहु- व्रीहावेव। कारीषगन्ध्या माता ऽस्येत्येवं बहुव्रीहौ कृते एतस्मादेवोपसंख्यानात् पक्षे मातृशब्दस्य मातजादेशः। तत्र चित्करणसामर्थ्याद्बहुव्रीहिस्वरमन्तोदात्तत्वं बाधते। मातृमातृकशब्दयोश्च भेदेनोपादनाद् नद्यृतश्चेति कबपि विकल्प्यते। कारीषगन्धीमातः। कारीषगन्ध्यामातः। कारीषगन्धीमातृकः। कारीषगन्ध्या- मातृकः। कारीषगन्धीमाता। कारीषगन्ध्यामाता ॥ वचिस्वपियजादीनां किति ॥ १५ ॥ संप्रसारणमिति वर्त्तते। ष्यङ इति निवृत्तम्। वचि। वच परिभाषणे। ब्रुवो वचिरिति च। स्वपि। णिष्वप् शये। यजादयो, यजदेवपूजासंगतिकर- णादानेष्वित्यतः प्रभृति आ गणान्तात्। तेषां वचिस्वपियजादीनां किति प्रत्यये परतः संप्रसारणं भवति। वचि। उक्तः। उक्तवान्। स्वपि। सुप्तः। सुप्तवान्। यज। इष्टः। इष्टवान्। वप्। उप्तः। उप्तवान्। वह। ऊढः। ऊढवान्। वस। उषितः। उषितवान्। वेञ्। उतः। उतवान्। व्येञ्। संवी- तः। संवीतवान्। ह्वेञ्। हूतः। हूतवान्। वद। उदितः। उदितवान्। टुओश्वि। शूनः। शूनवान्। धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्ये विज्ञायते। तेनेह न भवति। वाचयति वाचिक इति ॥ ग्राहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृ- ज्जतीनां ङिति च ॥ १६ ॥ ग्रह उपादाने, ज्या वयोहानौ, वेञो वयिः, व्यध ताडने, वश कान्तौ, व्यच व्याजीकरणे, ओव्रश्चू छेदने, प्रच्छ ज्ञीप्सायां, भ्रस्ज पाके, इत्येतेषां

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ४२३ धातूनां ङिति प्रत्यये परतश्चकारात्किति च संप्रसारणं भवति । ग्रह । गृहीतः । गृहीतवान् । ङिति । गृह्णाति । जरीगृह्यते । ज्या । जीनः । जीनवान् । स्वा- दिभ्य इति निष्ठानत्वम् । ङिति । जिनाति । जेजीयते । हल इति संप्रसार- णदीर्घे कृते प्वादीनामिति ह्रस्वः क्रियते । वयि । लिटि परतो वेञो वयिरा- देशस्तस्य ङिद्भावात् किदेवोदाह्रियते । ऊयतुः । ऊयुः । यद्येवं वयिग्रहण- मनर्थकम्, यजादिषु वेञ् पठ्यते । नैवं शक्यम् । लिटि तस्य वेञ इति प्रति- षेधो वक्ष्यते । तत्र यथैव स्थानिवद्भावाद्वयैर्विधिरेवं प्रतिषेधोपि प्राप्नोति । नैष दोषः । लिटि वयो य इति यकारस्य संप्रसारणप्रतिषेधाद् वयैर्विधौ ग्रहणं प्रतिषेधे वा ग्रहणमनुमास्यते । सत्यमेतत् । एष एवार्थः साक्षान्निर्देशेन वयेः स्पष्टीक्रियते । व्यध । विद्धः । विद्धवान् । ङिति । विध्यति । वेविध्यते । वश । उशितः । उशितवान् । ङिति । उष्टः । उशन्ति । व्यच । विचितः । विचितवान् । ङिति । विचति । वेविच्यते । व्यचेः कुटादित्त्वमनसि प्रतिपादितम् । तेन सर्वत्रा- ङित्किति प्रत्यये संप्रसारणं भवति । उद्विचिता । उद्विचितुम् । उद्विचितव्यमिति । व्रश्चेः । वृक्णः । वृक्णवान् । अथ कथमत्र कुत्वे व्रश्चभ्रस्जेति हि षत्वेन भवितव्यम् ॥ निष्ठादेशः षत्वस्वरप्रत्ययविधीद्विधिषु सिद्धो वक्तव्यः ॥ * ॥ तत्र षत्वं प्रतिनत्वस्य सिद्धत्वाद् झलादिनिष्ठा न भवति । कुत्वे तु कर्त्तव्ये तद- सिद्धमेवेति प्रवर्तते कुत्वम् । ङिति । वृश्चति । वरीवृश्च्यते । प्रच्छ । पृष्टः । पृष्टवान् । ङिति । पृच्छति । परीपृच्छ्यते । प्रश्नः । नङि तु प्रश्ने चास्रवका- सरिति निपातनादसंप्रसारणम् । भ्रस्ज । भृष्टः । भृष्टवान् । ङिति । भृज्जति । बरीभृज्यते । सकारस्य झलां जश् झशीति जश्त्वेन दकारः, स्तोः श्चुना श्चुरिति श्चुत्वेन जकारः ॥ लित्यभ्यासस्योभयेषाम् ॥ १७ ॥ उभयेषां वच्यादीनां ग्रहादीनां च लिटि परतो ऽभ्यासस्य संप्रसारणं भवति । वचि । उवाच । उवचिथ । स्वप् । सुष्वाप । सुष्वपिथ । यज । इयाज । इयजिथ । टुवप् । उवाप । उवपिथ । ग्रहादीनां, तत्र ग्रहेरविशेषः । जग्राह । जग्रहिथ । ज्या । जिज्यौ । जिज्यिथ । वयि । उवाय । उवयिथ । व्यध । विव्याध । विव्यधिथ । वश । उवाश । उवशिथ । व्यच । विव्याच । विव्य- चिथ । वृश्चतेः सत्यसति वा योगे नास्ति विशेषः । योगारम्भे तु सति यदि संप्रसारणमकृत्वा हलादिःशेषेण रेफो निवर्त्यते तदा वकारस्य संप्रसारणं प्राप्नोति । अथ रेफस्य संप्रसारणं कृत्वा उरदत्वं रपरत्वं च क्रियते । तदानीमुरदत्वस्य स्थानि- वद्भावाच्च संप्रसारणे संप्रसारणमिति प्रतिषेधो भवतीत्यस्ति विशेषः । वव्रश्च । वव्रश्चिथ । पृच्छतिभृज्जत्योरविशेषः । ऋकिदर्थं चेदमभ्यासस्य संप्रसारणं विधी-

: प has a diagonal stroke going down-left! Wait, but after प, is there a र? It looks like "स्वप्रक्" or "स्वपृक्"? Wait, why "स्वप्रक्"? Wait, स्वपि + रक् = स्वप्नः? No, स्वपि + ... Wait, could it be "स्वप्तृ"? No, ends with क्. Could it be "स्वपक्"? Wait, is that a subscript letter? Wait, look at "स्व" then "प्" then "र" then "क्": "स्वप्रक्"? Wait, what root is स्वप्रक्? Wait, what if it's "स्वप्नक्"? Look at न: no, it's not न. Wait, let's look at the letter: Is it "स्वपक्"? No, under प there is a diagonal slash. That's 'र' or 'ृ': "स्वप्रक्". Let's write "स्वप्रक्" (or "स्वपृक्" - actually it looks most like "स्वप्रक् ॥").

Now : "न वशः ॥ २० ॥" Sūtra 20: "न वशः ॥ २० ॥"

: "यङीति वर्तते । वशेर्धातोर्यङि परतः संप्रसारणं न भवति । वावश्यते ।" Wait, look at : य-ङ

॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥ ४९५ वान्। संप्रसारणे कृते यण्ह्रस्वं विहन्तीति निष्ठानत्वं न भवति। प्रस्त्योन्यत- रस्यामिति तु पक्षे मकारः क्रियते। प्रस्तीमः। प्रस्तीमवान्। प्रपूर्वस्येति किम्। संस्त्यानः। संस्त्यानवान्। प्रस्य इत्येवसिद्धे पूर्वग्रहणमिहापि यथा स्यात्। प्रसंस्तीतः। प्रसंस्तीतवान्। तत्कथं प्रपूर्वस्येति बह्वर्थे बहुव्रीहिः। प्रः पूर्वो यस्य धातूपसर्गसमुदायस्य स प्रपूर्वस्तदवयवस्य स्य इति व्यधिकरणो षष्ठी तत्र प्रसंस्तीत इत्यत्रापि प्रपूर्वसमुदायावयवः स्त्याशब्दो भवति॥ द्रवमूर्त्तिस्पर्शयोः श्यः ॥ २४ ॥ द्रवमूर्त्तौ द्रवकाठिन्ये स्पर्शे वर्त्तमानस्य श्यैङ् गतावित्यस्य धातोर्नि- ष्ठायां परतः संप्रसारणं भवति। शीनं घृतम्। शीना वसा। शीनं मेदः। द्रवावस्थायाः काठिन्यं गतमित्यर्थः। श्यो ऽस्पर्शेति निष्ठानत्वम्। स्पर्शे शीतं वर्त्तते। शीतो वायुः। शीतमुदकम्। गुणमात्रे तद्वति चास्य शीतशब्दस्य वृत्तिर्द्रष्टव्या। द्रवमूर्त्तिस्पर्शयोरिति किम्। संश्यानो वृश्चिकः॥ प्रतेश्च ॥ २५ ॥ श्य इति वर्त्तते। प्रतेरुत्तरस्य श्यायतेर्निष्ठायां परतः संप्रसारणं भव- ति। प्रतिशीनः। प्रतिशीनवान्। द्रवमूर्त्तिस्पर्शाभ्यामन्यत्रापि यथा स्यादिति सूत्रारम्भः॥ विभाषा ऽभ्यवपूर्वस्य ॥ २६ ॥ श्य इति वर्त्तते। अभि अव इत्येवंपूर्वस्य श्यायतेर्निष्ठायां विभाषा संप्र- सारणं भवति। अभिशीनम्। अभिश्यानम्। अवशीनम्। अवश्यानम्। द्रव- मूर्त्तिस्पर्शविवक्षायामपि विकल्पो भवति। अभिशीनं घृतम्। अभिश्यानं घृतम्। अवशीनं मेदः। अवश्यानं मेदः। अभिशीतो वायुः। अभिश्यानः। अवशीतमु- दकम्। अवश्यानमुदकम्। सेयमुभयत्र विभाषा द्रष्टव्या। पूर्वग्रहणस्य च प्रयो- जनं समभिश्यानं समवश्यानमित्यत्र मा भूदिति के चिद्याचक्षते। न किलायम- भ्यवपूर्वः समुदाय इति। योऽत्राभ्यवपूर्वः समुदायस्तदाश्रयो विकल्पः कस्मान्न भवति। तस्मादत्र भवितव्यमेव। यदि तु नेष्यते ततो यत्नान्तरमास्थेयमस्मा- द्विभाषाविज्ञानात्। व्यवस्थेयम्। पूर्वग्रहणस्य चान्यत् प्रयोजनं वक्तव्यम्। अभिसंशीनमभिसंश्यानं वा। अवसंशीनमवसंश्यानं वा। अत्र विकल्पो यथा स्याद् इति पूर्वग्रहणं स्यः प्रपूर्वस्येतिवत् * ॥ शृतं पाके ॥ २७ ॥

• अभिसंशीनमित्यारभ्य स्यः प्रपूर्वस्येतिवदित्यन्तःपाठः प्रक्षिप्तो वेदितव्यः, पद- मञ्जर्यां तस्य दर्शनात्।