काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

५५८ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ इत्यर्थः । अनिवसन्त इति किम् । दाक्षिग्रामः । माहकिग्रामः । दाक्ष्यादयो वसन्ति यस्मिन्ग्रामे स तेषामिति व्यपदिश्यते ॥ घोषादिषु च ॥ ८५ ॥ घोषादिषु चोत्तरपदेषु पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति । दाक्षिघोषः । दाक्षि- कटः । दाक्षिपल्वलः * । दाक्षिह्रदः । दाक्षिबदरी । दाक्षिपिङ्गलः । दाक्षिपि- शङ्गः । दाक्षिशालः । दाक्षिरथः । दाक्षिशिल्पी । दाक्ष्यश्वत्थः । कुन्दतृणम् । दा- क्षिशाल्मली । आश्रममुनिः । शाल्मलिमुनिः । दाक्षिपूंसा । दाक्षिकूटः । यान्यत्र निवासनामधेयानि तेषु निवसद्वाचीन्यपि पूर्वपदान्याद्युदात्तानि भवन्ति । अनि- वसन्त इति नानुवर्त्तयन्ति के चित् । अपरे पुनरनुवर्त्तयन्ति ॥ छात्र्यादयः शालायाम् ॥ ८६ ॥ शालायामुत्तरपदे छात्र्यादय आद्युदात्ता भवन्ति । छात्रिशाला । ऐलि- शाला । भार्य्यिशाला । छात्रि । ऐलि । भार्य्यि । व्याडि । आपिशलि । आश्र- थिङ । आपारि । गौमि । यदा शालान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवति तदापि तत्पुरुषे शालायां नपुंसकइत्येतस्मात्पूर्वविप्रतिषेधेन पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति । छात्रिशालम् । ऐलिशालम् ॥ प्रस्थे ऽवृद्धमकर्क्यादीनाम् ॥ ८७ ॥ प्रस्थशब्दउत्तरपदे कर्क्यादिवर्जितमवृद्धं पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति । इन्द्रप्रस्थः । कुण्डप्रस्थः । हृदप्रस्थः । सुवर्णप्रस्थः । अवृद्धमिति किम् । दाक्षि- प्रस्थः । माहकिप्रस्थः । अकर्क्यादीनामिति किम् । कर्कीप्रस्थः । मघीप्रस्थः । कर्की । मघी । मकरी । कर्कन्धू । शमी । करीर । कटुक । कुरञ् † । बदर ॥ मालादीनां च ॥ ८८ ॥ प्रस्थइति वर्तते । प्रस्थउत्तरपदे मालादीनामादिरुदात्तो भवति । माला- प्रस्थः । शालाप्रस्थः । माला । शाला । शोणा । द्राक्षा । क्षौमा । चामा । काञ्ची । एक । काम । वृद्धार्थ आरम्भः । एकशोणाशब्दयोरेङ् प्राचां देशइति वृद्धसंज्ञा ॥ अमहन्नवं नगरे ऽनुदीचाम् ॥ ८९ ॥ नगरशब्दउत्तरपदे महन्नवशब्दवर्जितं पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति तच्चे दु- दीचां न भवति । सुह्मनगरम् । पुण्ड्रनगरम् ‡ । अमहन्नवमिति किम् । महा- नगरम् । नवनगरम् । अनुदीचामिति किम् । नान्दीनगरम् । कान्तीनगरम् ॥

• दाक्षिवल्लभः । पा० २ । † कदल । पा० २ । ‡ विराटनगरमिति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

अर्मे चावर्णं द्व्यच्त्र्यच् ॥ ९० ॥ अर्मशब्दउत्तरपदे द्व्यच् त्र्यच् पूर्वपदमवर्णान्तमाद्युदात्तं भवति । दत्ता- र्मम् । गुप्तार्मम् । कुक्कुटार्मम् । वायसार्मम् । अवर्णमिति किम् । बृहदर्मम् । द्व्यच्त्र्यजिति किम् । कपिञ्जलार्मम् । अमहन्नवमित्येव । महार्मम् । नवार्मम् ॥ न भूताधिकसंजीवमद्राश्मकज्जलम् ॥ ९१ ॥ भूत अधिक संजीव मद्र अश्मन् कज्जल इत्येतानि पूर्वपदानि चर्म- शब्दउत्तरपदे नाद्युदात्तानि भवन्ति । भूतार्मम् । अधिकार्मम् । संजीवार्मम् । मद्रार्मम् । अश्मार्मम् । मद्राश्मग्रहणं संघातविगृहीतार्थम् । मद्राश्मार्मम् । कज्जलार्मम् । समासान्तोदात्तत्वमेवात्र भवति ॥ आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदा- सादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ * ॥ दिवोदासाय गायत । वध्यश्वाय दाशुषे ॥ अन्ततः ॥ ९२ ॥ अन्त इत्यधिकृतमित उत्तरं यद्वक्ष्यामस्तत्र पूर्वपदस्यान्त उदात्तो भव- तीत्येवं वेदितव्यम् । वक्ष्यति सर्वं गुणकार्त्स्न्ये । सर्वश्वेतः । सर्वकृष्णः । प्रागु- त्तरपदादिरित्येतस्मादयमधिकारो वेदितव्यः ॥ सर्वं गुणकार्त्स्न्ये ॥ ९३ ॥ सर्वशब्दः पूर्वपदं गुणकार्त्स्न्ये वर्त्तमानमन्तोदात्तं भवति । सर्वश्वेतः । सर्वकृष्णः । सर्वमहान् । सर्वमिति किम् । परमश्वेतः । आश्रयव्याप्त्या परमत्वं श्वेतस्येति । गुणकार्त्स्न्ये वर्त्तते । गुणग्रहणं किम् । सर्वसौवर्णः । सर्वर- जतः । कार्त्स्न्य इति किम् । सर्वेषां श्वेततरः सर्वश्वेतः । गुणोत्तरेण समास- स्तरलोपश्च वक्तव्य इत्येवमत्र समासस्तरब्लोपश्च ॥ संज्ञायां गिरिनिकाययोः ॥ ९४ ॥ संज्ञायां विषये गिरि निकाय इत्येतयोरुत्तरपदयोः पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । अञ्जनागिरिः भञ्जनागिरिः । निकाये । शार्पिण्डिनिकायः । मौण्डिनिकायः । चिक्किल्लिनिकायः * । संज्ञायामिति किम् । परमगिरिः । ब्राह्मणनिकायः ॥ कुमार्यां वयसि ॥ ९५ ॥ कुमार्यामुत्तरपदे वयसि गम्यमाने पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । वृद्धकु- मारी । जरत्कुमारी । कुमारीशब्दः पुंसा सहसंप्रयोगमात्रमुपप्रयुक्तोऽवृद्धादि- भिर्वयोविशेषवचनैः समानाधिकरणो भवति । तच्च वय इह गृह्यते न कुमा- रत्वमेव । वयसीति किम् । परमकुमारी ॥

• चिक्कलिनिकायः । पा० २।

५६० ॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ उदके ऽकेवले ॥ ९६ ॥ अकेवलं मिश्रं तद्वाचिनि समासे उदकशब्दउत्तरपदे पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । गुडमिश्रमुदकम् । गुडोदकम् । तिलोदकम् * । स्वरे कृते एकादेशः स्वरितो वानुदात्ते पदादाविति पक्षे स्वरितो भवति । अकेवलइति किम् । शीतोदकम् । उष्णोदकम् ॥ द्विगौ क्रतौ ॥ ९७ ॥ द्विगावुत्तरपदे क्रतुवाचिनि समासे पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । गार्गित्रि- रात्रः । चारकत्रिरात्रः । कुसुरविन्दसप्तरात्रः । गर्गाणां त्रिरात्रः, गार्गित्रिरात्रः । द्विगाविति किम् । अतिरात्रः । प्रादिसमासश्चायमन्तोदात्तः । क्रताविति किम् । बिल्वसप्तरात्रः । बिल्वशताय बिल्वहोमाय वा सप्तरात्रो, बिल्वसप्तरात्रः ॥ सभायां नपुंसके ॥ ९८ ॥ सभाशब्दउत्तरपदे नपुंसकलिङ्गे समासे पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । गोपा- लसभम् । पशुपालसभम् । स्त्रीसभम् । दासीसभम् । सभायामिति किम् । ब्राह्मणसभम् । नपुंसकमिति किम् । राजसभा । ब्राह्मणसभा । सभायां प्रति- पदोक्तमिह नपुंसकलिङ्गं गृह्यतइति रमणीयसभं ब्राह्मणकुलमित्यत्र न भवति ॥ पुरे प्राचाम् ॥ ९९ ॥ पुरशब्दउत्तरपदे प्राचां देशे पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५६१ • • दात्तानि भवन्ति । कुसूलबिलम् । कूपबिलम् । कुम्भबिलम् । शालाबिलम् । कुसूलादिग्रहणं किम् । सर्पबिलम् । बिलइति किम् । कुसूलस्वामी ॥ दिक्शब्दा ग्रामजनपदाख्यानचानराटेषु ॥ १०३ ॥ दिक्शब्दाः पूर्वपदानि अन्तोदात्तानि भवन्ति ग्रामजनपदाख्यानवा- चिषूत्तरपदेषु चानराटशब्दे च । पूर्वेषुकामशमी । अपरेषुकामशमी । पूर्वकृष्ण- मृत्तिका । अपरकृष्णमृत्तिका । जनपद । पूर्वपञ्चालाः । अपरपञ्चालाः । आ- ख्यान । पूर्वाधिरामम् * । पूर्वयायातम् । अपरयायातम् । अधिराममधिकृत्य कृतो ग्रन्थ आधिरामम् । तथा यायातम् । चानराट । पूर्वचानराटम् । अपर- चानराटम् । शब्दग्रहणं कालवाचिनोपि दिक्शब्दस्य परिह्यार्थम् ॥ आचार्योपसर्जनश्चान्तेवासिनि ॥ १०४ ॥ आचार्योपसर्जननान्तेवासिवाचिन्युत्तरपदे दिक्शब्दा अन्तोदात्ता भव- न्ति । पूर्वपाणिनीयाः । अपरपाणिनीयाः । पूर्वकाशकृत्स्नाः । अपरकाशकृत्स्नाः । आचार्योपसर्जन इति किम् । पूर्वशिष्याः । अन्तेवासिनीति किम् । पूर्वपाणि- नीयं शास्त्रम् ॥ उत्तरपदवृद्धौ सर्वं च ॥ १०५ ॥ उत्तरपदस्येत्यधिकृत्य या विहिता वृद्धिस्तदुत्तरपदे सर्वशब्दो दिक्- शब्दाश्चान्तोदात्ता भवन्ति । सर्वपाञ्चालकः । पूर्वपाञ्चालकः । उत्तरपाञ्चा- लकः । सुसर्वार्द्धाद्दिक्शब्देभ्यो जनपदस्येति तदन्तविधिना जनपदलक्षणो वुञ्- प्रत्ययः । सुसर्वार्द्धाज्जनपदस्य दिशि मद्राणामिति चोत्तरपदवृद्धिः । अधिका- रलक्षणादिह न भवति सर्वमासः सर्वकारक इति ॥ बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम् ॥ १०६ ॥ बहुव्रीहौ समासे विश्वशब्दः पूर्वपदं संज्ञायां विषये ऽन्तोदात्तं भवति । विश्वदेवः । विश्वयशाः । विश्वमहान् । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेनाद्युदात्तत्वं प्राप्तम् । बहुव्रीहाविति किम् । विश्वे च ते देवाः, विश्वदेवाः । संज्ञाया- मिति किम् । विश्वे देवा अस्य विश्वदेवः । विश्वामित्रो विश्वाजिन्नित्यत्र संज्ञायां मित्राजिनयोरित्येतद्भवति परत्वात् । बहुव्रीहावित्येतदधिक्रियते प्राग- व्ययीभावसंज्ञानात् ॥ उदराश्वेषुषु ॥ १०७ ॥ ॰ ॰ ॰ उदर अश्व इषु इत्येतेषूत्तरपदेषु बहुव्रीहौ समासे संज्ञायां विषये पूर्व-

• पूर्वाधिराममिति चाधिकं मन्ये । ३६

५६२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ पदमन्तोदात्तं भवति । वृकोदरः । दामोदरः । हर्यश्वः । यौवनाश्वः । सुवर्च-* दृढेषुः । महेषुः ॥ क्षेपे ॥ १०८ ॥ क्षेपे गम्यमाने उदरादिषूत्तरपदेषु बहुव्रीहौ समासे संज्ञायां विषये पूर्व- पदमन्तोदात्तं भवति । कुण्डोदरः । घटोदरः । कटुकाश्वः । स्यन्दिताश्वः । अनिघातेषुः । चलाचलेषुः । अनुदरः सूदर इत्यत्र नञ्सुभ्यामित्येतद्भवति विप्र- तिषेधेन ॥ नदी बन्धुनि ॥ १०९ ॥ बहुव्रीहौ समासे बन्धूत्तरपदे नद्यन्तं पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । गार्गीबन्धुः । वात्सीबन्धुः । नदीति किम् । ब्रह्मबन्धुः । ब्रह्मशब्द आद्यु- दात्तः । बन्धुनीति किम् । गार्गीप्रियः ॥ निष्ठोपसर्गपूर्वमन्यतरस्याम् ॥ ११० ॥ बहुव्रीहौ समासे निष्ठान्तमुपसर्गपूर्वं पूर्वपदमन्यतरस्यामन्तोदात्तं भवति । प्रधौतमुखः । २ । प्रक्षालितपादः । २ । यदि मुखशब्दः स्वाङ्गवाची तदा पक्षे मुखं स्वाङ्गमित्येतद्भवति न चेत्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन गतिरनन्तर इत्ये- तद्भवति । निष्ठेति किम् । प्रसेचकमुखः । उपसर्गपूर्वमिति किम् । शुष्कमुखः ॥ उत्तरपदादिः ॥ १११ ॥ उत्तरपदादिरित्येतदधिकृतम् । यदिह ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम उत्तरपदस्यादिरु- दात्तो भवतीत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति कर्णो वर्णलक्षणात् । शुक्लकर्णः । कृष्णकर्णः । उत्तरपदस्येत्येतदा पादपरिसमाप्तेः । आदिरिति प्रकृत्या भगालमिति यावत् ॥ कर्णो वर्णलक्षणात् ॥ ११२ ॥ [

कण्ठ पृष्ठ ग्रीवा जङ्घा इत्येतानि उत्तरपदानि बहुव्रीहौ समासे संज्ञौ- पम्ययोराद्युदात्तानि भवन्ति । कण्ठः संज्ञायाम् । शितिकण्ठः । नीलकण्ठः । औपम्ये । खरकण्ठः । उष्ट्रकण्ठः । पृष्ठः संज्ञायाम् । काण्डपृष्ठः । नाकपृष्ठः । औपम्ये । गोपृष्ठः । श्वनपृष्ठः । ग्रीवा संज्ञायाम् । सुग्रीवः । नीलग्रीवः । दन्त- ग्रीवः । औपम्ये । गोग्रीवः । अश्वग्रीवः । जङ्घा संज्ञायाम् । नाडीजङ्घः । ताल- जङ्घः । औपम्ये । गोजङ्घः । अश्वजङ्घः । एणीजङ्घः ॥ शृङ्गमवस्थायां च ॥ ११५ ॥ शृङ्गशब्द उत्तरपदमवस्थायां संज्ञौपम्ययोश्च बहुव्रीहौ आद्युदात्तं भवति । उद्गतशृङ्गः । द्व्यङ्गुलशृङ्गः । त्र्यङ्गुलशृङ्गः । अत्र शृङ्गोद्गमनादिकृतो गवादेर्वयोवि- शेषो ऽवस्था । संज्ञायाम् । ऋष्यशृङ्गः । औपम्ये । गोशृङ्गः । मेषशृङ्गः । अव- स्थादिष्विति किम् । स्थूलशृङ्गः ॥ नञो ऽजरमरमित्रमृताः ॥ ११६ ॥ नञ उत्तरे जरमरमित्रमृता बहुव्रीहौ समासे आद्युदात्ता भवन्ति । अजरः । अमरः । अमित्रः । अमृतः * । नञ इति किम् । ब्राह्मणमित्रः । जरादय इति किम् । अशत्रुः नञ्सुभ्यामिति उत्तरपदान्तोदात्तत्वमेवात्र भवति ॥ सोर्मनसी अलोमोषसी ॥ ११७ ॥ सोरुत्तरमनन्तमसन्तं च बहुव्रीहौ समासे आद्युदात्तं भवति लोमोष- सीवर्जयित्वा । सुकर्मा । सुधर्मा । सुप्रथिमा । असन्तम् । सुपयाः । सुयशाः । सुस्रोताः । सुवपुः । सुध्वत् । सोरिति किम् । कृतकर्मा । कृतयशाः । अनसी इति किम् । सुराजा । सुतक्षा । अलोमोषसी इति किम् । सुलोमा सूषा । अनि- नस्मन्ग्रहणान्यर्थवता ऽनर्थकेन चेत्यनर्थकयोरपि मनसोरिह ग्रहणम् । नञ्सु- भ्यामित्यस्यायमपवादः । कपि तु परत्वात् कपि पूर्वमित्येतद्भवति । सुकर्मकः । सुस्रोतःकः ॥ ऋत्वादयश्च ॥ ११८ ॥ ऋत्वादयः सोरुत्तरे बहुव्रीहौ समासे आद्युदात्ता भवन्ति । सुऋतुः । सुदृशीकः । ऋतु । दृशीक । प्रतीक । प्रणीति । हव्य । भग ॥ आद्युदात्तं द्व्यच्छन्दसि ॥ ११९ ॥ यदाद्युदात्तं द्व्यच् उत्तरपदं बहुव्रीहौ समासे सोरुत्तरं तदाद्युदात्तमेव भवति छन्दसि विषये । स्वश्वास्त्वा सुरथामञ्जयेम । निस्वररेघाण्चरद्यग्यद्वा- वद्युदात्तौ । आद्युदात्तमिति किम् । या सुबाहुः स्वङ्गुरिः । बाहुशब्दः प्रत्यय-

• अयमंशो हस्तलिखित पुस्तके नास्ति परं पुस्तकान्तरे अधिकमत्र ।

५६४ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ स्वरेणान्तोदात्तः । ष्ट्रजिति किम् । सुगुरसत् । सुहिरण्यः । स्वश्वः । नञ्सु- भ्यामित्यस्यायमपवादः ॥ वीरवीर्यौ च ॥ १२० ॥ वीर वीर्य इत्येतौ च शब्दौ सोत्तरौ बहुव्रीहौ समासे छन्दसि विषये आद्युदात्तौ भवतः । सुवीरेण ते । सुवीर्यस्य पतयः स्याम । वीर्यमिति यत्प्र- त्ययान्तं तत्र यतो ऽनाव इति आद्युदात्तत्वं न भवतीत्येतदेव वीर्यग्रहणं ज्ञापकम् । तत्र हि सति पूर्वेणैव सिद्धं स्यात् ॥ कूलतीरतूलमूलशालाक्षसममव्ययीभावे ॥ १२१ ॥ कूल तीर तूल मूल शाला अक्ष सम इत्येतानि उत्तरपदानि अव्ययी- भावसमास आद्युदात्तानि भवन्ति । परिकूलम् । उपकूलम् । परितीरम् । उप- तीरम् । परितूलम् । उपतूलम् । परिमूलम् । उपमूलम् । परिशालम् ।

भवति । विह्वलाकन्यम् । महरकन्यम् । महुर इति के चित् पठन्ति । महुर- कन्यम् । विह्वण । महरं । महुर । बैतुल । पटल्क । वैहालिकर्णः । वैतालि- कर्णिरित्यन्ये पठन्ति । कुक्कुट । चित्कण । चिक्कण इत्यपरे पठन्ति । आदि- रिति वर्तमाने पुनरादिग्रहणं पूर्वपदाद्युदात्तार्थम् ॥ चेलखेटकटुककाण्डं गर्हायाम् ॥ १२६ ॥ चेल खेट कटुक काण्ड इत्येतान्युत्तरपदानि तत्पुरुषे समासे गर्हायां गम्य- मानायामाद्युदात्तानि भवन्ति । पुत्रचेलम् । भार्याचेलम् । उपानत्खेटम् । नगर- खेटम् । दधिकटुकम् । उदश्वित्कटुकम् । भूतकाण्डम् । प्रजाकाण्डम् । चेलादि- सादृश्येन पुत्रादीनां गर्हा । तत्र पुत्रश्चेलमिवेति विगृह्य व्याघ्रादेराकृतिगणत्वाद् उपमितं व्याघ्रादिभिरिति समासः । गर्हायामिति किम् । परमचेलम् ॥ चीरमुपमानम् ॥ १२७ ॥ चीरमुत्तरपदमुपमानवाचि तत्पुरुषे समासे आद्युदात्तं भवति । वस्त्रं चीर- मिव, वस्त्रचीरम् । पटचीरम् । कम्बलचीरम् । उपमानमिति किम् । परमचीरम् ॥ पललसूपशाकं मिश्रे ॥ १२८ ॥ पलल सूप शाक इत्येतान्युत्तरपदानि मिश्रवाचिनि तत्पुरुषे समासे आद्यु- दात्तानि भवन्ति । गुडपललम् । घृतपललम् । घृतसूपः । मूलकसूपः । घृतशा- कम् । मुद्रशाकम् । गुडेन मिश्रं पललं, गुडपललम् । भक्ष्यण मिश्रीकरणमिति समासः । मिश्रेति किम् । परमपललम् ॥ कूलसूदस्थलकर्षाः संज्ञायाम् ॥ १२६ ॥ कूल सूद स्थल कर्ष इत्येतान्युत्तरपदानि तत्पुरुषे समासे संज्ञायां विषये आद्युदात्तानि भवन्ति । दात्तिकूलम् । माहकिकूलम् । देवसूदम् । भाजीसू- दम् । दायहायनस्थली । माहकिस्थली । दात्तिकर्षः । ग्रामनामधेयान्येतानि । स्थलग्रहणे लिङ्गविशिष्टत्वात्स्थलीशब्दोऽपि गृह्यते । जानपदकुण्डेत्यनेन ङीष् । संज्ञायामिति किम् । परमकूलम् ॥ अकर्मधारये राज्यम् ॥ १३० ॥ कर्मधारयवर्जिते तत्पुरुषे समासे राज्यमित्येतदुत्तरपदमाद्युदात्तं भवति । ब्राह्मणराज्यम् । क्षत्रियराज्यम् । अकर्मधारयेति किम् । परमराज्यम् । चेल- राज्यादिस्वरादव्ययस्वरो भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । कुचेलम् । कुराज्यम् ॥ वर्गादयश्च ॥ १३१ ॥ वर्ग्य इत्येवमादीन्युत्तरपदानि चाकर्मधारये तत्पुरुषे समासे आद्युदात्तानि भवन्ति । वासुदेववर्ग्यः । वासुदेवपक्ष्यः । अर्जुनवर्ग्यः । अर्जुनपक्ष्यः । अकर्म-

५६६ ॥ काशिका ॥ ६ । २ ॥ धारयत्येव । परमवर्यः । वर्यादयः प्रातिपदिकेषु न पठ्यन्ते । दिगादिषु तु वर्ग पूग गण पक्ष इत्येवमादयो ये पठितास्तएव यत्प्रत्ययान्ता वर्यादय इह- प्रतिपत्तव्याः ॥ पुत्रः पुम्भ्यः ॥ १३२ ॥ पुत्रशब्दः पुंशब्देभ्य उत्तरस्तत्पुरुषे आद्युदात्तो भवति । कौनाटपुत्रः । दामकपुत्रः । माहिषकपुत्रः । पुत्र इति किम् । कौनाटिमातुलः । पुम्भ्य इति किम् । गार्गीपुत्रः । वात्सीपुत्रः ॥ नाचाय्यराजर्त्विक्संयुक्तज्ञात्याख्येभ्यः ॥ १३३ ॥ आचार्य उपाध्‍यायः । राजा ईश्वरः । ऋत्विजो याजकाः । संयुक्ताः स्त्री- संबन्धिनः श्यालादयः । ज्ञातयः मातृपितृसंबन्धिनो बान्धवाः । आचार्याख्या- ख्येभ्यः परः पुत्रशब्दो नाद्युदात्तो भवति । आख्याग्रहणात्स्वरूपस्य पर्यायाणां विशेषाणां च ग्रहणं भवति । आचार्यपुत्रः । उपाध्यायपुत्रः । शाकटायनपुत्रः । राजपुत्रः । ईश्वरपुत्रः । नन्दपुत्रः । ऋत्विक्पुत्रः । याजकपुत्रः । होतुःपुत्रः । संयुक्तपुत्रः । संबन्धिपुत्रः । श्यालपुत्रः । ज्ञातिपुत्रः । भ्रातृपुत्रः । यतो विद्यायो- निसंबन्धेभ्य इति षष्ठ्या अलुक् । पुत्रस्वरे प्रतिषिद्धे समासान्तोदात्तत्वमेव भवति ॥ चूर्णादीन्यप्राणिषष्ठ्याः ॥ १३४ ॥ उत्तरपदादिरिति वर्तते तत्पुरुषइति च । चूर्णादीन्युत्तरपदानि अप्राणि- वाचिनः षष्ठ्यन्तात्पराणि तत्पुरुषे समासे आद्युदात्तानि भवन्ति । मुद्गचूर्णम् । मसूरचूर्णम् । अप्राणिषष्ठ्या इति किम् । मत्स्यचूर्णम् । षष्ठ्या इति किम् । पर- मंचूर्णम् । चूर्ण । करिप । करिव । शाकिन । शकट । द्राक्षा । तृस्त । कुन्दम । दलप । चमसी । चकन * । चोल । चूर्णादीन्यप्रायुपग्रहादिति सूत्रस्य पाठा- न्तरम् । तत्रोपग्रह इति षष्ठ्यन्तमेव पूर्वाचार्योपचारेण गृह्यते ॥ षट् च काण्डादीनि ॥ १३५ ॥ षट् पूर्वोक्तानि काण्डादीन्युत्तरपदानि अप्राणिषष्ठ्या आद्युदात्तानि भव- न्ति । काण्डं गर्हायामित्युक्तमगहायामपि भवति । दर्भकाण्डम् । शरकाण्डम् । चीरमुपमानमित्युक्तमनुपमानमपि भवति । दर्भचीरम् । कुशचीरम् । पललसू- पशाकं मिश्रत्युक्तममिश्रेपि भवति । तिलपललम् । मुद्गसूपः । मूलकशाकम् । कूलं संज्ञायामित्युक्तमसंज्ञायामपि भवति । नदीकूलम् । समुद्रकूलम् । षडिति किम् । राजसूदः † ॥

• चक्वनेत्यन्ये पठन्ति । इति पदमञ्जरी । † अप्राणिषष्ठ्या इति किम् । दैवतसकाण्ड इत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५६७ कुण्डं वनम् ॥ १३६ ॥ कुण्डशब्दोऽत्र कुण्डसादृश्येन वने वर्तते । कुण्डमित्येतदुत्तरपदं वनवाचि तत्पुरुषे समासे आद्युदात्तं भवति । दर्भकुण्डम् । शरकुण्डम् । वनमिति किम् । मृत्कुण्डम् ॥ प्रकृत्या भगलम् ॥ १३७ ॥ भगलवाच्युत्तरपदं तत्पुरुषे समासे प्रकृतिस्वरं भवति । कुम्भीभगलम् । कुम्भीकपालम् । कुम्भीनदालम् । भगलादयो मध्योदात्ताः । प्रकृत्येत्येतदधिकृ- तमन्त इति यावद्वेदितव्यम् ॥ शितेर्नित्याबहुज् बहुव्रीहावभसत् ॥ १३८ ॥ शितेरुत्तरपदं नित्यं यदबहुज् भसच्छब्दवर्जितं बहुव्रीहौ समासे तत्प्र- कृतिस्वरं भवति । शितिपादः । शित्यंसः । शित्योष्ठः । पादशब्दो वृषादि- त्वादाद्युदात्तः । अंशौष्ठशब्दौ च प्रत्ययस्य नित्त्वात् । शितेरिति किम् । दर्श- नीयपादः । नित्यग्रहणं किम् । शितिककुत् । ककुदस्यावस्थायां लोपो विधी- यते । तन्नावस्थाया अन्यत्र शितिककुद इति बहुजुत्तरपदं भवतीति तेन न नित्याबहुच् । अबहुजिति किम् । शितिललाटः । बहुव्रीहाविति किम् । शितेः पादः, शितिपादः । अभसदिति किम् । शितिभसत् । शितिशब्द आद्युदात्तः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरापवादो योगः ॥ गतिकारकोपपदात्कृत् ॥ १३९ ॥ तत्पुरुष इति वर्तते न बहुव्रीहाविति । गतेः कारकादुपपदाच्च कृदन्त- मुत्तरपदं तत्पुरुषे समासे प्रकृतिस्वरं भवति । प्रकारकः । प्रकर्त्ता । प्रहारकः । प्रहर्त्ता । कारकात् । इध्मप्रव्रश्चनः । पलाशशातनः । श्मश्रुकल्पनः । उपप- दात् । ईषत्करः । दुष्करः । सुकरः । सर्वत्रैवात्र लित्स्वरः । गतिकारकोपप- दादिति किम् । देवदत्तस्य कारको, देवदत्तकारकः । देवदत्तस्येति शेषलक्षणा षष्ठी । कृद्ग्रहणं विस्पष्टार्थम् । प्रपचतितराम् । प्रपचतितमाम् । इत्यत्र तरबा- द्यन्तेन समासे कृते पश्चादाम् । तत्र सतिशिष्टत्वादाम एव स्वरो भवतीत्येके । प्रपचति । देश्याद्यर्थे तु कृद्ग्रहणं दृश्यतएव ॥ उभे वनस्पत्यादिषु युगपत् ॥ १४० ॥ प्रकृत्येति वर्तते । वनस्पत्यादिषु समासेषु उभे पूर्वोत्तरपदे युगपत् प्रकृ- तिस्वरं भवतः । वनस्पतिः । वनपतिशब्दावाद्युदात्तौ पारस्करप्रभृतित्वात् सुट् । बृहस्पतिः । बृहतां पतिः । तद्बृहतोः करपत्योरचोर्देवसयोः सुट् तलो- पश्चेति सुट् तकारलोपश्च । बृहदित्येतदन्तोदात्तं निपातयन्ति । तस्य के चि-

३६८ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ दायुदात्तत्वं वक्ष्यति। शचीपतिः। शचीशब्दः हृदिकारादक्तिन् इति ङीष्- न्तात्वादन्तोदात्तः। के चित्तु शार्ङ्गरवादिषु पठन्ति तेषामाद्युदात्तः। तनून- पात्। तनोतेरौणादिक उप्रत्ययस्तेन तनूशब्दोऽन्तोदात्तः। न पाति न पाल- यति वा नपात् क्विबन्तः। नभ्राण्नपादित्यादिना ऽऽद्युदात्तो निपातितः। तन्वा नपात्, तनूनपात्। नराशंसः। नरा अस्मिन्नासीनाः शंसन्ति नरा इमं शंसन्तीति वा नराशंसः। नॄ नये। ऋबन्तो नरशब्द आद्युदात्तः। शंसशब्दोऽपि घञन्तः। अन्येषामपि दृश्यतइति दीर्घत्वम्। शुनःशेपः। शुनव शेपो ऽस्येति बहुव्रीहिः। तत्र शेपपुच्छलाङ्गूलेषु शुनः संज्ञायामिति षष्ठ्या अलुक्। उभावौ- द्युदात्तौ। शण्डावर्कौ। शण्डामर्कशब्दौ घञन्तत्वादाद्युदात्तौ। तयोर्द्वन्द्वे ऽन्ये- षामपि दृश्यतइति दीर्घत्वम्। तृष्णावरूत्री। तृष्णाशब्द आद्युदात्तः। वरूत्रीशब्दो ऽसितादिसूत्रे निपातितोऽन्तोदात्तः। तत्र द्वन्द्वे दीर्घत्वं पूर्ववत्। बम्बावि- श्ववयसौ। बम्बशब्दोऽन्तोदात्तः। विश्ववयःशब्दोपि बहुव्रीहिः। विश्वं संज्ञाया- मिति विश्वशब्दोऽन्तोदात्तः। तयोर्द्वन्द्वे दीर्घत्वं पूर्ववत्। मर्मृत्युः। मरिति मृञो विप्प्रत्ययः। मृत्युशब्दोऽन्तोदात्तः। द्वन्द्वानामदेवताद्वन्द्वार्थो ऽनुदात्ताद्यु- त्तरपदार्थश्च वनस्पत्यादिषु पाठः॥ देवताद्वन्द्वे च ॥ १४१ ॥ देवतावाचिनां यो द्वन्द्वस्तत्र युगपदुभे पूर्वोत्तरपदे प्रकृतिस्वरे भवतः। इन्द्रासोमौ। इन्द्रावरुणौ। इन्द्राबृहस्पती। ऋजेन्द्रेयेति इन्द्रशब्द आद्यु- दात्तो निपातितः। सोम इति मन्प्रत्ययान्तः *। वरुण उनन्प्रत्ययान्तस्तेना- द्युदात्तः। बृहस्पतिशब्दे वनस्पत्यादित्वाद् द्वावुदात्तौ, तेनेन्द्राबृहस्पती इत्यत्र त्रय उदात्ता भवन्ति। देवताग्रहणं किम्। प्लक्षन्यग्रोधौ। द्वन्द्वग्रहणं किम्। अग्निष्टोमः॥ नोत्तरपदे ऽनुदात्तादावपृथिवीरुद्रपूषमन्थिषु ॥ १४२ ॥ उत्तरपदे ऽनुदात्तादौ पृथिवीरुद्रपूषमन्थिवर्जिते देवताद्वन्द्वे नोभे युग- पत्प्रकृतिस्वरे भवतः। इन्द्राग्नी। इन्द्रवायू। अग्निवायुशब्दावन्तोदात्तौ। उत्तरपदग्रहणमनुदात्तादावित्यउत्तरपदविशेषणं यथा स्याद् द्वन्द्वविशेषणं मा भूदिति। अनुदात्तादाविति विधिप्रतिषेधयोर्विषयविभागार्थम्। अपृथिव्यादि- ष्विति किम्। द्यावापृथिव्यौ। द्यावाशब्द आद्युदात्तो निपातितः। पृथिवी- शब्दो ङीष्प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः। रुद्र। सोमारुद्रौ। रोदेर्णिलुक् चेति रुद्रशब्दो रक्प्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः। पूषन्। इन्द्रापूषणा। श्वन्नुक्षन्पूषन्निति पूष-

• नित्याद्याद्युदात्त इत्यधिकमत्रास्ति ।

सीदन्ति निपात्यन्ते । मन्विन् । शुक्रामन्विने । मन्वोस्यास्तीति मन्वी । रव- न्त्वाद्यन्तोदात्तः । पृथिव्यादिषु तु उभे युगपत् प्रकृतिस्वरे भवत एव ॥ अन्ततः ॥ १४३ ॥ अन्त इत्यधिकारो यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तत्र समासस्योत्तरपद- स्यान्त उदात्तो भवतीत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । थाथघञ्क्ताजबित्रकाणा- मिति । सुनीथः । अवभृथः ॥ थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् ॥ १४४ ॥ थ अथ घञ् क्त अच् अप् इत्र क इत्येवमन्तानामुत्तरपदानां गतिकार- कोपपदात्परेषामन्त उदात्तो भवति । सुनीथः । अवभृथः । हनिकुषिनीरमि- काशिभ्यः क्थन् इति भावे भृञ इति च क्थन्प्रत्ययान्तावेतौ । तत्र कृदुत्तरपद- प्रकृतिस्वरत्वेनाद्युदात्तमुत्तरपदं स्यात् । अथ । आवसथः । उपवसथः । उपसर्गे वसेरथन्प्रत्ययः । घञ् । प्रभेदः । काष्ठभेदः । रज्जुभेदः । क्त । दूरादागतः । विशुष्कः । आतपशुष्कः । अच् । प्रत्ययः । प्रजयः । क्षयो निवासे जयः करणम् इति चाद्युदात्तौ क्षयजयशब्दौ प्रयोज्यतः । अप् । प्रलवः । प्रसवः । इत्र । प्रलवित्रम् । प्रसवित्रम् । क । गोवृषः खरीवृषः । गां वर्षति खरो वर्षतीति मूलविभुजादित्वात्कप्रत्ययः । प्रवृषः । प्रहृषः । इगुपधादिति कप्रत्ययः । वृषा- दीनां चेति वृषशब्द आद्युदात्तः । गतिकारकोपपदादित्येव । सुस्तुतं भवता । कर्मप्रवचनीये ऽव्ययस्वर एव भवति ॥ सूपमानात् क्तः ॥ १४५ ॥ सु इत्येतस्मादुपमानाच्च परं क्तान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तं भवति । सुकृ- तम् । सुभुक्तम् । सुप्रीतम् । उपमानात् । वृकावलुप्तम् । शशप्लुतम् । सिंह- विर्नाद्दष्टम् । सुशब्दाद् गतिरनन्तर इति प्राप्ते उपमानादपि तृतीया कर्मणी- त्ययमपवादः । गतिकारकोपपदादित्येव । सुस्तुतं भवता ॥ संज्ञायामनाचितादीनाम् ॥ १४६ ॥ संज्ञायां विषये गतिकारकोपपदात् क्तान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तं भवति आचितादीन्वयित्वा । संभूतो रामायणः । उपहूतः शाकल्यः । परिजग्धः कौण्डिन्यः । संभूत इति आप्रत्ययाद् भवतेः कर्मणि क्तः । गतिरनन्तर इत्यस्य हि कर्मणीत्यनुवर्तते तद्वाधनार्थं चेदम् । धनुःखाता नदी । कुद्दालखातं नग- रम् । हस्तिप्रविद्धा भूमिः । तृतीया कर्मणीति प्राप्तिरिह बाध्यते । अना- चितादीनामिति किम् । आचितम् । पर्याचितम् । आख्यायितम् । परिव- १ ...... • काशि० । पा० २ ।

५३० ॥ काशिका ॥ ६ । २ ॥ हीतम् । विलग्नम् । प्रतिपन्नम् । प्रशिष्टम् । उद्धतम् । उपस्थितम् ॥ संहिता- ऽगवि ॥ संहिताशब्दो यदा गौरन्यस्य संज्ञा तदा ऽन्तोदात्तो न भवति । यदा तु गोः संज्ञा तदा ऽन्तोदात्त एव ॥ प्रवृद्धादीनां च ॥ १४७ ॥ प्रवृद्धादीनां च क्तान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तं भवति । प्रवृद्धं यानम् । प्रवृद्धो वृषलः । प्रयुक्ताः सक्तवः । आकर्षे ऽवहितः । अवहितो भोगेषु । खट्वा- रूढः । कपिशस्तः । यानादीनामत्र गणे पाठः प्रायो वृत्तिप्रदर्शनार्थो न विष- यनियमार्थः । यानादिभ्योऽन्यत्रापि तेषामन्तोदात्तत्वं भवत्येव । विषयनिय- मार्थ एवेत्येके । असंज्ञार्थोयमारम्भः । आकृतिगणश्च प्रवृद्धादिर्द्रष्टव्यः । तेन पुनर्बलस्यूतं वासो देयं पुनर्निष्कृतो रथ इत्येवमादि सिद्धं भवति ॥ कारकाद्दत्तश्रुतयोरेवाशिषि ॥ १४८ ॥ संज्ञायामिति वर्तते, क्त इति च । संज्ञायां विषये आशिषि गम्यमा- नायां कारकादुत्तरयोर्दत्तश्रुतयोरेव क्तान्तयोरन्त उदात्तो भवति । देवा एनं देयासुर्देवदत्तः । विष्णुरेनं श्रूयाद् विष्णुश्रुतः । कारकादिति किम् । कारका- नियमो मा भूत् । संभूतो रामायणः । दत्तश्रुतयोरिति किम् । देवपालितः । एतस्मान्नियमादत्र संज्ञायामनाचितादीनामित्यन्तोदात्तत्वं न भवति तृतीया कर्मणीत्येवात्र भवति । एवकारकरणं किम् । कारकावधारणं यथा स्याद् दत्तश्रुतावधारणं मा भूत् । अकारकादपि दत्तश्रुतयोरन्त उदात्तो भवति । संश्रुतः । विश्रुतः । आशिषीति किम् । अनाशिषि नियमो मा भूत् । देवैः त्राता देवत्राता । कारकाद्दत्तश्रुतयोराशिष्येवेत्येवमत्र नियम इष्यते । तेना- हतो नदति देवदत्त इत्यत्र न भवति । देवदत्त इति कस्य चित् शङ्खस्य नाम । तत्र तृतीया कर्मणीति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमेव भवति ॥ इत्थंभूतेन कृतमिति च ॥ १४९ ॥ इमं प्रकारमापन्न इत्थंभूतः । इत्थंभूतेन कृतमित्येतस्मिन्नर्थे यः समासो वर्तते तत्र क्तान्तमुत्तरपदमन्तोदात्तं भवति । सुप्तप्रलपितम् । उन्मत्तप्रलपितम् । प्रमत्तगीतम् । विपन्नमृतम् । कृतमिति क्रियासामान्ये करोतिर्वर्तते नाभूत- प्रादुर्भावएव तेन प्रलपिताद्यपि कृतं भवति । तृतीया कर्मणीत्यस्यायमपवादः । भावे तु यदा प्रलपितादयस्तदा थाथादिस्वरेणैव सिद्धमन्तोदात्तं भवति ॥ ञ्नी भावकर्मवचनः ॥ १५० ॥ ञान्प्रत्ययान्तमुत्तरपदं भाववचनं कर्मवचनं च कारकात्परमन्तोदात्तं भवति । ओदनभोजनं सुखम् । पयःपानं सुखम् । चन्दनप्रियङ्गुकालेपनं सुखम् ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५७१ कर्मवचन। राजभोजनाः शालयः। राजाच्छादनानि वासांसि। कर्मणि च येन संस्पर्शात्कर्त्तुः शरीरसुखमित्ययं योग उभयथा वक्ष्यते। कर्मण्युपपदे भावे ल्युड् भवति। कर्मण्यभिधेये ल्युड्वतेति। तत्र पूर्वस्मिन्सूत्रार्थे भाववचनो- दाहरणानि, उत्तरत्र कर्मवचनोदाहरणानि। अन इति किम्। हस्तहार्यमुद्- श्वित्। भावकर्मवचन इति किम्। दन्तधावनम्। करणे ल्युट्। कारकादि- त्येव। निदर्शनम्। अवलेखनम्। सर्वेषु प्रत्युदाहरणेषु प्रकृतिस्वरो भवति ॥ मन्क्तिन्व्याख्यानशयनवासनस्थानयाजकादिक्रीताः ॥ १५१ ॥ मवन्तं क्तिन्नन्तं व्याख्यान शयन आसन स्थान इत्येतानि याजकादय- क्रीतशब्दश्चोत्तरपदमन्तोदात्तं भवति। मन्। रथवर्त्म। शकटवर्त्म। क्तिन्। याज्ञिनिकृतिः। आपिशलिकृतिः। व्याख्यान। ऋगयनव्याख्यानम्। छन्दो- व्याख्यानम्। शयन। राजशयनम्। ब्राह्मणशयनम्। आसन। राजासनम्। ब्राह्मणासनम्। स्थान। गोस्थानम्। अश्वस्थानम्। याजकादिः। ब्राह्म- णयाजकः। क्षत्रिययाजकः। ब्राह्मणपूजकः। क्षत्रियपूजकः। याजकादयो ये याजकादिभिश्चेति षष्ठीसमासार्थाः पठन्ते तएवेह गृह्यन्ते। क्रीत। गोक्रीतः। अश्वक्रीतः। कृत्स्वरापवादोयं योगः। क्रीतशब्दे तु तृतीया कर्मणीत्यस्याप- वादः। व्याख्यानशयनासनस्थानानामभावकर्मार्थे ग्रहणम्। कारकादित्येव। प्रकृतिः। प्रहूतिः॥ सप्तम्याः पुण्यम् ॥ १५२ ॥ सप्तम्यन्तात्परं पुण्यमित्येतदुत्तरपदमन्तोदात्तं भवति। अध्ययने पुण्यम्, अध्ययनपुण्यम्। वेदे पुण्यं, वेदपुण्यम्। सप्तमीति योगविभागात्समासः। तत्पुरुषे तुल्यार्थेति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं प्राप्तमित्यन्तोदात्तत्वं विधीयते। उणादीनां तु व्युत्पत्तिपक्षे कृत्स्वरेणाद्युदात्तः पुण्यशब्दः स्यादिति। सप्तम्या इति किम्। वेदेन पुण्यं, वेदपुण्यम् ॥ ऊनार्थकलहं तृतीयायाः ॥ १५३ ॥ ऊनार्थान्युत्तरपदानि कलहशब्दश्च तृतीयान्तात्पराण्यन्तोदात्तानि भवन्ति। माषोनम्। कार्षापणोनम्। माषविकलम्। कार्षापणविकलम्। कलह। असिकलहः। वाक्कलहः। तृतीयापूर्वपदप्रकृतिस्वरापवादो योगः। अथ केचिदर्थ इति स्वरूपग्रहणमिच्छन्ति। धान्येनार्थो धान्यार्थः। ऊनप्र- ख्येनेव त्वर्थेनैहार्थेन तदर्थानां ग्रहणमिति प्रतिपदोक्तत्वादेव तृतीयासमा- सपरिग्रहे सिद्धे तृतीयाग्रहणं विस्पष्टार्थम् ॥ मिश्रं चानुपसर्गमसंधौ ॥ १५४ ॥

५७२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ तृतीयेति वर्तते । मिश्र इत्येतदुत्तरपदमनुपसर्गं तृतीयान्तात्परमन्तो- दात्तं भवत्यसंधौ गम्यमाने । गुडमिश्राः । तिलमिश्राः । सर्पिर्मिश्राः । मिश्र- मिति किम् । गुडधानाः । अनुपसर्गमिति किम् । गुडसंमिश्राः । इहानुपसर्गग्र- हणं ज्ञापकमन्यत्र मिश्रग्रहणे सोपसर्गग्रहणस्य । तेन मिश्रश्लक्ष्णैरिति सोपस- र्गेणापि मिश्रशब्देन तृतीयासमासो भवति । असंधाविति किम् । ब्राह्मण- मिश्रो राजा । ब्राह्मणैः सह संहित ऐकार्थ्यमापन्नः । संधिरिति हि यत्नबन्धे- नैकार्थ्यमुच्यते । केचित्पुनराहुर्हृद्यमाणे विशेषाप्रत्यासत्तिः संधिरिति । तत्र राजा ब्राह्मणैः सह देशप्रत्यासत्तावपि सत्यां मूर्तेर्विभागो गृह्यतइति ब्राह्मण- मिश्रो राजेति प्रत्युदाह्रियते । उदाहरणेष्वविभागापत्तिरेव गुडमिश्रा इति ॥ नञो गुणप्रतिषेधे संपाद्यर्हहितालमर्थास्तद्धिताः ॥ १५५ ॥ संपादि अर्ह हित अलम् । इत्येवमर्था ये तद्धितास्तदन्तान्युत्तरपदानि नञो गुणप्रतिषेधे वर्त्तमानात्पराण्यन्तोदात्तानि भवन्ति । संपादि । कर्णवेष्ट- काभ्यां संपादि, मुखं कार्यवेष्टकिकं, न कार्यवेष्टकिकम्, अकार्यवेष्टकिकम् । अर्ह । छेदंमर्हति छैदिकः । न छैदिको ऽच्छैदिकः । हित । वत्सेभ्यो हितो वत्सीयो, न वत्सीयो ऽवत्सीयः । अलमर्थ । संतापाय प्रभवति सांतापिकः । न सांतापिको ऽसांतापिकः । नञ इति किम् । गर्दभरथमर्हति गार्दभरथिकः । विगार्दभरथिकः । गुणप्रतिषेधइति किम् । गार्दभरथिकादन्यो ऽगार्दभरथिकः । गुण इति तद्धितार्थप्रवृत्तिनिमित्तं संपादिताद्युच्यते । तत्प्रतिषेधो यत्रोच्यते समासे तत्रायं विधिः । कर्णवेष्टकाभ्यां न संपादि मुखमिति । संपाद्यर्हहिता- लमर्था इति किम् । पाणिनीयमधीते पाणिनीयो न पाणिनीयो ऽपाणिनीयः । तद्धिता इति किम् । कन्यां वोढुमर्हति कन्यावोढा न वोढा ऽवोढा अर्हे कृत्यतृचश्चेति तृच् ॥ ययतोश्चातदर्थे ॥ १५६ ॥ य यत् इत्येतौ यौ तद्धितावतदर्थे वर्त्तेते तदन्तस्योत्तरपदस्य नञो गुणप्रतिषेधविषयादन्त उदात्तो भवति । पाशानां समूहः पाश्या न पाश्या अपाश्या । अतृष्या । यत् । दन्तेषु भवं दन्त्यं न दन्त्यमदन्त्यम् । प्राक्रीडम् । अतदर्थेइति किम् । पादार्थमुदकं पाद्यम् । न पाद्यमपाद्यम् । तद्धिता इत्येव । अदेयम् । गुणप्रतिषेधइत्येव । दन्त्यादन्यददन्त्यम् । निरनुबन्धकाऽनुबन्ध- कयोर्ययतोर्ग्रहणादिह न भवति । वामदेवाड्ढ्यड्ढ्यौ । वामदेव्यं न वामदे- व्यमवामदेव्यमिति ॥

1. मुखावयवस्योदन्तः ॥ १५७ ॥

Here is the line-by-line transcription of the page into clean Markdown in Unicode Devanagari:

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५७३ अच् क इत्येवमन्तमशक्तौ गम्यमानायामुत्तरपदं नञः परमन्तोदात्तं भवति । अपचो यः पक्तुं न शक्नोति । अजयः । कः खल्वपि । अविक्षिपः । अविलिखः । अशक्ताविति किम् । अपचो दीक्षितः । अपचः परिव्राजकः * ॥ आक्रोशे च ॥ १५८ ॥ आक्रोशे च गम्यमाने नञ उत्तरमकारान्तमन्तोदात्तं भवति । अपचोऽयं जाल्मः । अपठोऽयं जाल्मः । पक्तुं पठितुं शक्तोऽप्येवमाक्रुश्यते । अविक्षिपः । अविलिखः ॥ संज्ञायाम् ॥ १५६ ॥ आक्रोशे गम्यमाने नञः परमुत्तरपदं संज्ञायां । वर्त्तमानमन्तोदात्तं भवति । अदेवदत्तः । अयज्ञदत्तः । अविष्णुमित्रः ॥ कृत्योकेष्णुञ्चार्वादयश्च ॥ १६

५७४ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ भोजनं वा स इदंप्रथमः । इदंद्वितीयः । इदंतृतीयः । एतत्प्रथमः । एतद्द्वि- तीयः । एतत्तृतीयः । तत्प्रथमः । तद्द्वितीयः । तत्तृतीयः । बहुव्रीहाविति किम् । अनेन प्रथम इदंप्रथमः । तृतीयेति योगविभागात्समासः । इदमेतत्सद्वा इति किम् । यत्प्रथमः । प्रथमपूरणयोरिति किम् । तानि बहून्यस्य तद्बहुः । क्रियागणनइति किम् । अयं प्रथम एषां तदिदंप्रथमाः । द्रव्यगणनमेतत् । गणनइति किम् । अयं प्रथम एषामिदंप्रथमाः । इदंप्रधाना इत्यर्थः । उत्तर- पदस्य कार्यित्वात् कपि पूर्वमन्तोदात्तं भवति । इदंप्रथमकाः । बहुव्रीहावि- त्येतदनं समासइति प्रागेतस्मादधिकृतं वेदितव्यम् ॥ संख्यायाः स्तनः ॥ १६३ ॥ संख्यायाः परः स्तनशब्दो बहुव्रीहौ

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ २७२ नाव्ययदिग्शब्दगोमहत्स्थूलमुष्टिपृथुवत्सेभ्यः ॥ १६८ ॥ अव्यय दिक्शब्द गो महत् स्थूल मुष्टि पृथु वत्स इत्येतेभ्यः परं मुखं स्वाङ्गवाचि बहुव्रीहौ समासे नान्तोदात्तं भवति । अव्यय । उच्चैर्मुखः । नीचै- र्मुखः । दिक्शब्द । प्राङ्मुखः । प्रत्यङ्मुखः । गो । गोमुखः । महत् । महामुखः । स्थूल । स्थूलमुखः । मुष्टि । मुष्टिमुखः । पृथु । पृथुमुखः । वत्स । वत्स- मुखः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरो यथायोगमेषु भवति । गोमुष्टिवत्सपूर्वस्योपमान- लक्षणो विकल्पः पूर्वविप्रतिषेधेन बाध्यते ॥ निष्ठोपमानादन्यतरस्याम् ॥ १६९ ॥ निष्ठान्तादुपमानवाचिनश्च मुखं स्वाङ्गमूत्तरपदमन्यतरस्यां बहुव्रीहौ समासेन्तोदात्तं भवति । प्रक्षालितमुखः । यदैतदुत्तरपदान्तोदात्तत्वं, न भवति तदा निष्ठोपसर्गपूर्वमन्यतरस्यामिति पक्षे पूर्वपदान्तोदात्तत्वं तदभावपक्षेपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन गतिस्वर इति त्रीण्युदाहरणानि भवन्ति । उपमानात् । सिंहमुखः । २ । व्याघ्रमुखः । २ ॥ जातिकालसुखादिभ्यो ऽनाच्छादनात् क्तो ऽकृतमितप्रतिपन्नाः ॥ १७० ॥ जातिवाचिन आच्छादनवर्जितात् कालवाचिनः सुखादिभ्यश्च परं क्तान्तं कृतमितप्रतिपन्नान्वर्जयित्वा बहुव्रीहौ समासेन्तोदात्तं भवति । सारङ्गजग्धः । बलाबड्डुर्भक्षितः । सुरापीतः । काल । मासजातः । संवत्सरजातः । द्वयहजातः । त्र्यहजातः । सुखादिभ्यः । सुखजातः । दुःखजातः । तृप्तजातः । जात्यादिभ्य इति किम् । पुत्रजातः । आहिताग्न्यादित्वात्परनिपातः । अनाच्छादनादिति किम् । वस्त्रच्छन्नः । वसनच्छन्नः । अकृतमितप्रतिपन्ना इति किम् । कुण्डकृतः । कुण्डमितः । कुण्डप्रतिपन्नः । एतेषु बहुव्रीहिषु निष्ठान्तस्य * पूर्वनिपातो न भवत्येकस्मादेव ज्ञापकात् । प्रत्युदाहरणेषु पूर्वपदप्रकृतिस्वरो योजयितव्यः । सुखादयस्तृतीयेऽध्याये पठ्यन्ते ॥ वा जाते ॥ १७१ ॥ जातशब्दोत्तरपदे वा ऽन्त उदात्तो भवति बहुव्रीहौ समासे जातिका- लसुखादिभ्यः । दन्तजातः । २ । स्तनजातः । २ । कालात् । मासजातः । २ । संवत्सरजातः । २ । सुखादिभ्यः । सुखजातः । दुःखजातः ॥ नञ्सुभ्याम् ॥ १७२ ॥ नञ्सुभ्यां परमुत्तरपदं बहुव्रीहौ समासेन्तोदात्तं भवति । अपथोदेशः ।

• पूर्वनिपातो न भवतीत्यस्य स्थाने परंनिपातो भवति । पाठः २ ।

५०६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ अव्रीहिः । अमाषः । सुयवः । सुव्रीहिः । सुमाषः । समासस्येत्यन्तोदात्तत्व- मिष्यते । समासान्ताश्चावयवा भवन्तीत्यनृचो बह्वृच इत्यत्र कृते समासान्ते ऽन्तोदात्तत्वं भवति ॥ कपि पूर्वम् ॥ १७३ ॥ नञ्सुभ्यां कपि परतः पूर्वमन्तोदात्तं भवति । अकुमारीको देशः । अवृ- षलीकः । अब्रह्मबन्धुकः । सुकुमारीकः । सुवृषलीकः । सुब्रह्मबन्धुकः ॥ ह्रस्वान्ते ऽन्त्यात्पूर्वम् ॥ १७४ ॥ ह्रस्वो ऽन्तो यस्य तदिदं ह्रस्वान्तमुत्तरपदं समासो वा, तत्रान्त्यात्पूर्व- मुदात्तं भवति कपि परतो नञ्सुभ्यां परं बहुव्रीहौ समासे । अयवको देशः । अव्रीहिकः । अमाषकः । सुयवकः । सुव्रीहिकः । सुमाषकः । पूर्वमिति वर्त्तमाने पुनः पूर्वग्रहणं प्रवृत्तिभेदेन नियमप्रतिपत्त्यर्थम् । ह्रस्वान्तेन्त्यादेव पूर्वमुदात्तं भवति न कपि पूर्वमिति । तेनाब्जकः सुब्जक इत्यत्र कबन्तस्यैवान्तोदात्तत्वं भवति ॥ बहोर्नञ्वदुत्तरपदभूम्नि ॥ १७५ ॥ उत्तरपदार्थबहुत्वे यो बहुशब्दो वर्त्तते तस्मान्नञ्वत् स्वरो भवति । नञ्सुभ्यामित्युक्तम् । बहोरपि तथा भवति । बहुयवो देशः । बहुव्रीहिः । बहुतिलः । कपि पूर्वमित्युक्तं बहोरपि तथा भवति । बहुकुमारीको देशः । बहुवृषलीकः । बहुब्रह्मबन्धुकः । ह्रस्वान्तेन्त्यात्पूर्वमित्युक्तं बहोरपि तथा भवति । बहुयवको देशः । बहुव्रीहिकः । बहुमाषकः । नञो जरमरमित्रमृता इत्युक्तं बहोरपि तथा भवति । बहुजरः । बहुमरः । बहुमित्रः । बहुमृतः । उत्तरपदभूम्नीति किम् । बहुषु मनो ऽस्य बहुमना अयम् ॥ न गुणादयो ऽवयवाः ॥ १७६ ॥ गुणादयो ऽवयववाचिनो बहोरुत्तरे बहुव्रीहौ नान्तोदात्ता भवन्ति । बहुगुणा रज्जुः । बहुत्तरं पदम् । बहुच्छन्दो मानम् । बहुसूक्तः । बहुऋचः । गुणादिराकृतिगणो द्रष्टव्यः । अवयवा इति किम् । बहुगुणो ब्राह्मणः । अध्ययनश्रुतसदाचारादयो ऽत्र गुणाः ॥ उपसर्गात् स्वाङ्गं ध्रुवमपर्शु ॥ १७७ ॥ उपसर्गात् स्वाङ्गं ध्रुवं पर्शुवर्जितमन्तोदात्तं भवति बहुव्रीहौ समासे । प्रपृष्ठः । प्रोदरः । प्रललाटः । ध्रुवमित्येकरूपमुच्यते । ध्रुवमस्य शीतमिति यथा । सततं यस्य प्रगतं पृष्ठं भवति स प्रपृष्ठः । उपसर्गादिति किम् । दर्श- नीयललाटः । स्वाङ्गमिति किम् । प्रहस्तो हयः । ध्रुवमिति किम् । उद्बाहुः क्रोशति । अपर्श्विति किम् । उत्पर्शुः । विपर्शुः ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५७७ वनं समासे ॥ १७८ ॥ समासमात्रे वनमित्येतदुत्तरपदमुपसर्गात्परमन्तोदात्तं भवति । प्रवणे यष्टव्यम् । निर्वणे प्रविधीयते । प्रनिरन्तरिति णत्वम् । समासग्रहणं समास- मात्रपरिग्रहार्थं बहुव्रीहावेव हि स्यात् ॥ अन्तः ॥ १७९ ॥ अन्तश्शब्दादुत्तरं वनमन्तोदात्तं भवति । अन्तर्वणो देशः । अनुपसर्गार्थ चारम्भः ॥ अन्तश्च ॥ १८० ॥ अन्तश्शब्दश्चोत्तरपदमुपसर्गादन्तोदात्तं भवति । प्रान्तः । पर्यन्तः । बहुव्रीहिरयं प्रादिसमासो वा ॥ न निर्विभ्याम् ॥ १८१ ॥ नि वि इत्येताभ्यामुत्तरोन्तश्शब्दो नान्तोदात्तो भवति । न्यन्तः । व्यन्तः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे कृते यणादेशः । तत्रोदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरि- तोऽनुदात्तस्येति स्वरितो भवति ॥ परेरभितोभावि मण्डलम् ॥ १८२ ॥ परेरुत्तरमभितोभाविवचनं मण्डलं चान्तोदात्तं भवति । परिकूलम् । परितीरम् । परिमण्डलम् । बहुव्रीहिरयं प्रादिसमासो ऽव्ययीभावो वा । अव्य- यीभावपक्षेपि हि परिप्रत्युपापावर्ज्यमानाहोरात्रावयवेष्विति पूर्वपदप्रकृतिस्व- रत्वं प्राप्तमनेन बाध्यते । अभित इत्युभयतः । अभितो भावो ऽस्यास्तीति तदभितोभावि । यच्चैवं स्वभावं कूलादि तदभितोभाविव्यपदेशेन गृह्यते ॥ प्रादस्वाङ्गं संज्ञायाम् ॥ १८३ ॥ प्रादुत्तरपदमस्वाङ्गवाचि संज्ञायां विषये ऽन्तोदात्तं भवति । प्रकोष्ठम् । प्रवहम् । प्रहारम् । अस्वाङ्गमिति किम् । प्रहस्तम् । प्रपदम् । संज्ञाया- मिति किम् । प्रपीठम् * ॥ निरुदकादीनि च ॥ १८४ ॥ निरुदकादीनि च शब्दरूपाण्यन्तोदात्तानि भवन्ति । निरुदकम् । निरू- दपम् । निरुपलमित्यन्ये पठन्ति । निर्मशकम् । निर्मक्षिकम् । एषां प्रादिस- मासो बहुव्रीहिर्वा । अव्ययीभावे तु समासान्तोदात्तत्वेनैव सिद्धम् । निष्का- लकः । निष्क्रान्तः कालकादिति कन्प्रत्ययान्तेन कालशब्देन प्रादिसमासः । नि-

• प्राष्ठः । पा० । ३७