काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

६५६ ॥ काशिका ॥ ७ । १ ॥ विपरीतमप्यवधारणं संभाव्यते इत्येव लिटि नान्यत्रेति । तथा हि सति ररन्धे- त्यत्र न स्यात्, रधितेत्यत्र च स्यादेव ॥ रभेरशब्लिटोः ॥ ६३ ॥ रभेरङ्गस्य शब्लिङ्वर्जिते ऽजादौ प्रत्यये परतो नुमागमो भवति । आर- म्भयति । आरम्भकः । साधारम्भी । आरम्भमारम्भम् । आरम्भो वर्तते । अश- ब्लिटोरिति किम् । आरभते । आरभे । अचीत्येव । आरब्धा ॥ लभेश्च ॥ ६४ ॥ लभेश्चाजादौ प्रत्यये शब्लिङ्वर्जिते नुमागमो भवति । लम्भयति । लम्भकः । साधुलम्भी । लम्भंलम्भम् । लम्भो वर्तते । अशब्लिटोरित्येव । लभते । लेभे । अचीत्येव । लब्धा । लभेश्च पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥ आङो यि ॥ ६५ ॥ आङ उत्तरस्य लभेर्यकारादिप्रत्ययविषये नुमागमो भवति । आलभ्या गौः । आलभ्या वडवा । प्राक्प्रत्ययोत्पत्तेर्नुमि कृते विहतमदुपधत्वमिति ऋह- लोर्ण्यदिति ण्यत्प्रत्ययस्तत्र कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तत्वेनान्तस्वरितत्वं भवति । यति तु पुनरुत्तरपदाद्युदात्तत्वं स्यात् । आङ इति किम् । लभ्यः * । कथमग्निष्टोम आलभ्य इति । सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते । अथ वा आलम्भ्य इत्यत्र नुमि कृते ऽनुषङ्गलोपः क्रियते ॥ उपात्प्रशंसायाम् ॥ ६६ ॥ उपादुत्तरस्य लभेः प्रशंसायां गम्यमानायां यकारादिप्रत्ययविषये नुमा- गमो भवति । उपलभ्या भवता विद्या । उपलभ्यानि धनानि । ण्यत्प्रत्यया- न्तत्वादन्तस्वरितत्वमेव । प्रशंसायामिति किम् । उपलभ्यमस्माद्दुर्बलात्किं- चित् । पोरदुपधत्वाद्यत्प्रत्ययान्तमिदम् ॥ उपसर्गात्खल्घञोः ॥ ६७ ॥ उपसर्गादुत्तरस्य लभेः खल्घञोः परतो नुमागमो भवति । ईषत्प्रलम्भः । सुप्रलम्भः । दुष्प्रलम्भः । घञि । प्रलम्भो, विप्रलम्भः । सिद्धे सत्यारम्भो नियम- मार्थः । उपसर्गादेव लभेः खल्घञोः परतो नुमागमो भवति, नान्यत्र । ईष- ल्लभः । लाभो वर्तते ॥ न सुदुर्भ्यां केवलाभ्याम् ॥ ६८ ॥ सु दुरित्येताभ्यां केवलाभ्यामन्योपसर्गरहिताभ्यामुपसृष्टस्य लभेः खल्-

• अदुपधत्वाद्यत्प्रत्ययान्तमेतत् । यीति किम् । आलब्धा । इत्यधिकमस्तिपुस्तके ।

॥ काशिका ॥ ७ ॥ १ ॥ ६५७ घञोः परतो नुमागमो भवति । सुलभम् । दुर्लभम् । घञि । सुलाभो दुर्लाभः । केवलाभ्यामिति किम् । सुप्रलम्भः । दुष्प्रलम्भः । सुदुर्भ्यामिति तृतीयां मत्वा केवलग्रहणं क्रियते । पञ्चम्यां हि व्यवहितत्वादेवाप्रसङ्गः । अतिसुलभमित्यत्र कर्मप्रवचनीयत्वादतेः केवल एव सुशब्द उपसर्ग इति भवति प्रतिषेधः । यदा त्वतिशब्दो न कर्मप्रवचनीयस्तदा नुम्भवत्येवातिसुलम्भ इति । पञ्चमीनिर्देश- पक्षेऽप्येवमर्थं केवलग्रहणं कर्तव्यम् ॥ विभाषाचिण्णमुलोः ॥ ६९ ॥ चिण् णमुल् इत्येतयोर्विभाषा लभेर्नुम्भवति । अलाभि । अलम्भि । लाभम् २ । लम्भम् २ । व्यवस्थितविभाषा चेयं, तेनानुपसृष्टस्य विकल्प, उप- सृष्टस्य नित्यं नुम्भवति । प्रालम्भि । प्रलम्भम् ॥ उगिदचां सर्वनामस्थाने ऽधा

३५८ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ १ ॥ इको ऽचि विभक्तौ ॥ ७३ ॥ इगन्तस्य नपुंसकस्याङ्गस्याजादौ विभक्तौ नुमागमो भवति । त्रपुणी । जतुनी । तुम्बुरुणी । त्रपुणे । जतुने । तुम्बुरुणे । इक इति किम् । कुण्डे । पीठे । अङ्गग्रहणमुत्तरार्थम् । यद्येवं, तत्रैव कर्तव्यम् । इह तु करणे एतत्प्रयो- जनं हे त्रपो इत्यत्र नुम् मा भूदिति, । न ङिसंबुद्ध्योरिति नलोपप्रतिषेधः स्यात् । ननु च न लुमताङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणे प्रतिषिद्धे विभक्तिरेव नास्ति । एतदेवाङ्गग्रहणं ज्ञापकं प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधोऽत्र न भवतीति । तथा च संबुद्धि- गुणः क्रियते । विभक्ताविति किम् । ताम्बुरवं चूर्णम् । इकोचि व्यञ्जने माभूदस्तु लोपः स्वरः कथम् । स्वरो वै श्रूयमाणेऽपि लुप्ते किं न भविष्यति ॥ रायात्वं तिसृभावश्च व्यवधानान्नुमा अपि । नुट् वाच्य उत्तरार्थे तु इह किं चित्रपो इति ॥ तृतीयादिषु भाषित पुंस्कं पुंवद्गालवस्य ॥ ७४ ॥ तृतीयादिषु विभक्तिष्वजादिषु भाषितपुंस्कं नपुंसकलिङ्गमङ्गं गाल- वाचाय्र्यस्य मतेन पुंवद्भवति । यथा पुंसि ह्रस्वनुमौ न भवतस्तद्वदत्रापि न भवत इत्यर्थः । ग्रामणीर्ब्राह्मणः । ग्रामणि ब्राह्मणकुलम् । ग्रामण्या ब्राह्म- णकुलेन । ग्रामणिना ब्राह्मणकुलेन । ग्रामण्ये ब्राह्मणकुलाय । ग्रामणिने ब्राह्मणकुलाय । ग्रामण्यो ब्राह्मणकुलात् । ग्रामणिनो ब्राह्मणकुलात् । ग्रामण्यो ब्राह्मणकुलस्य । ग्रामणिनो ब्राह्मणकुलस्य । ग्रामण्योर्ब्राह्मणकु- लयोः । ग्रामणिनोर्ब्राह्मणकुलयोः । ग्रामण्यां ब्राह्मणकुलानाम् । नुमचि रेति पूर्वविप्रतिषेधेन नुट् । ग्रामणीनां ब्राह्मणकुलानाम् । ग्रामण्यां ब्राह्म- णकुले । ग्रामणिनि ब्राह्मणकुले । शुचिर्ब्राह्मणः । शुचि ब्राह्मणकुलम् । शुचिना ब्राह्मणकुलेन १ । शुचये ब्राह्मणकुलाय । शुचिने ब्राह्मणकुलाय । शुचेर्ब्राह्मणकुलात् । शुचिनो ब्राह्मणकुलात् । शुचेर्ब्राह्मणकुलस्य । शुचिनो ब्राह्मणकुलस्य । शुच्योर्ब्राह्मणकुलयोः । शुचिनोर्ब्राह्मणकुलयोः । शुचौ ब्राह्मण- कुले । शुचिनि ब्राह्मणकुले । तृतीयादिष्विति किम् । ग्रामणिनी ब्राह्मण- कुले । शुचिनी ब्राह्मणकुले । भाषितपुंस्कमिति किम् । त्रपुणे ।, जतुने । इह कस्मान्न भवति । पीलुवृक्षः पीलु फलं, पीलुने फलायेति । समानायामाकृतौ यद्भाषितपुंस्कं तुल्ये प्रवृत्तिनिमित्ते तस्य पुंवद्भावः । इह तु वृक्षाकृतिः प्रवृत्ति- निमित्तं पुंसि शब्दस्य । फलाकृतिर्नपुंसके । तदेतदेवं कथं भवति भाषितपुं- स्कमिति । भाषितः पुमान्यस्मिन्नर्थे प्रवृत्तिनिमित्ते स भाषितपुंस्कशब्देनोच्यते ।

॥ काशिका ॥ ७ ॥ १ ॥ ६५९ तद्योगादभिधेयमपि यन्नपुंसकं तदपि भाषितपुंस्कम् । तस्य प्रतिपादिकं यच्छब्दरूपं तदपि भाषितपुंस्कमिति । इक इत्येव । कीलालपा ब्राह्मणः । कीलालपं ब्राह्मणकुलम् । कीलालपेन ब्राह्मणकुलेन । अचीत्येव । ग्रामणीभ्यां ब्राह्मणकुलाभ्याम् ॥ अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनडुदात्तः ॥ ७५ ॥ अस्थि दधि सक्थि अक्षि इत्येतेषां नपुंसकानां तृतीयादिष्वजादिषु विभक्तिषु परतो ऽनङित्ययमादेशो भवति, स चोदात्तो भवति । अस्था । अस्थ्ने । दध्ना । दध्ने । सक्थ्ना । सक्थ्ने । अक्ष्णा । अक्ष्णे । अस्थ्यादय चानु- दात्तास्तेषामनङादेशः स्थानिवद्भावादनुदात्तः स्यादित्युदात्तवचनम् । तत्र भसं- ज्ञायामल्लोपे कृते उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तिरुदात्ता भवति ॥ इतरस्यादि- भिर्नपुंसकैर्नपुंसकस्याप्यङ्गस्य तदन्तग्रहणमिष्यते ॥ प्रियास्था ब्राह्मणेन । प्रियदध्ना * । तृतीयादिष्विति किम् । अस्थिनी । दधिनी । अचीत्येव । अस्थिभ्याम् । दधिभ्याम् ॥ छन्दस्यपि दृश्यते ॥ ७६ ॥ अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनङ् छन्दस्यपि दृश्यते । यत्र विहितस्ततोऽन्य- त्रापि दृश्यते । अचीत्युक्तमनजादावपि दृश्यते । इन्द्रो दधीचो अस्थभिः । भद्रं पश्येमाक्षभिः । तृतीयादिष्वित्युक्तमतृतीयाविषु दृश्यते । अस्थ्यान्युत्कृत्य जुहोति । विभक्तावित्युक्तमविभक्तावपि दृश्यते । अवद्यव्रता लाहुडेन । अस्थ- न्वन्तं यदनस्था बिभर्ति ॥ ई च द्विवचने ॥ ७७ ॥ द्विवचने परतश्छन्दसि विषये ऽस्थ्यादीनामीकारादेशो भवति, स चोदात्तः । अक्षी ते इन्द्रपिङ्गले कपोतेव । अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्याम् । अती रत्यत्र नुम्परत्वादीकारेण बाध्यते । तत्र कृते सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्वाधितं तद्बाधितमेवेति पुनर्नुम्न क्रियते ॥ नाभ्यस्ताच्छतुः ॥ ७८ ॥ नाभ्यस्तादङ्गादुत्तरस्य शतुर्नुम्न भवति । ददत् । ददतौ । ददतः । दधत् । दधतौ । दधतः । जक्षत् । जक्षतौ । जक्षतः । जाग्रत् । जाग्रतौ । जाग्रतः । शतुरनन्तर ईकारो न विहित इति व्यवहितस्यापि नुमः प्रतिषेधो विज्ञायते ॥ वा नपुंसकस्य ॥ ७९ ॥

• प्रियास्थ्ये । प्रियदध्न्ये । प्रियसक्थ्ना । प्रियसक्थ्ने । प्रियाक्ष्णा । प्रियाक्ष्णे । इत्यनुदात्त- स्वरूपविकाशश्चैतस्मिन् पुस्तके ।

६६० ॥ काशिका ॥ ७ ॥ १ ॥ अभ्यस्तादङ्गादुत्तरो यः शतृप्रत्ययस्तदन्तस्य नपुंसकस्य वा नुमागमो भवति । ददति ददन्ति कुलानि । दधति दधन्ति कुलानि । जक्षति जक्षन्ति कुलानि । जाग्रति जाग्रन्ति कुलानि ॥ आच्छीनद्योर्नुम् ॥ ८० ॥ अवर्णान्तादङ्गादुत्तरस्य शतुर्वा नुमागमो भवति शीनद्योः परतः । तुदती कुले । तुदन्ती कुले । तुदन्ती ब्राह्मणी । तुदती ब्राह्मणी । याती कुले । यान्ती कुले । याती ब्राह्मणी । यान्ती ब्राह्मणी । करिष्यती कुले । करिष्यन्ती कुले । करिष्यती ब्राह्मणी । करिष्यन्ती ब्राह्मणी । अत्रान्तरङ्गत्वादेकादेशे कृते व्यपवर्गाभावादवर्णान्तादङ्गादुत्तरस्य शतुरिति न युज्यते वक्तुम् । उभयत आश्रये नान्तादिवदित्यान्तादिवद्भावोपि नास्ति । भूतपूर्वगत्याश्रयणे वा ऽदती धतीत्येवमादिष्वतिप्रसङ्ग इति । अत्र समाधिं के चिदाहुः । शतुरवयवे शतृ- शब्दो वर्तते । अवर्णान्तादङ्गादुत्तरो यः शत्रवयव इति * । अपरे पुनराहुः । आदित्येतेन शीनद्यावेव विशेष्येते । अवर्णान्तादङ्गादुत्तरे ये शीनद्यौ तयोः परतः शत्रन्तस्य नुम्भवतीति । तत्र येन नाववधानं तेन व्यवहितेपि वचन- प्रामाण्यादिति तकारेणैव व्यवधानमाश्रयिष्यते । आदिरिति किम् । कुर्वती । सुन्वती । शीनद्योरिति किम् । तुदताम् । नुदताम् ॥ शप्श्यनोर्नित्यम् ॥ ८१ ॥ शप् श्यन् इत्येतयोः शतुः शीनद्योः परतो नित्यं नुमागमो भवति । पचन्ती कुले । पचन्ती ब्राह्मणी । दीव्यन्ती कुले । दीव्यन्ती ब्राह्मणी । सीव्यन्ती कुले । सीव्यन्ती ब्राह्मणी । नित्यग्रहणं वेत्यस्याधिकारस्य निवृत्त्य- र्थम् । इहारम्भसामर्थ्यान्नित्यमुत्तरत्र विकल्प एवेत्याशङ्क्येत ॥ सावनडुहः ॥ ८२ ॥ सौ परतो ऽनडुहोऽङ्गस्य नुमागमो भवति । अनड्वान् । हे अनडुन् । अत्र के चिदादित्यधिकारादाममोः कृतयोर्नुमं कुर्वन्ति । तेन नुमामामागमो न बाध्यते, आमम्भ्यां च नुमिति । अपरे तु सत्यपि सामान्यविशेषत्वे आममो- र्नुमश्च समावेशमिच्छन्ति । न बाध्यबाधकभावं, यथा चिचीषत्यादिषु दीर्घ- त्वद्विर्वचनयोरिति ॥ दृक्श्ववस्स्वतवसां छन्दसि ॥ ८३ ॥ दृक् श्ववस् स्वतवस् इत्येतेषां सौ परतो नुमागमो भवति छन्दसि विषये । ईदृङ् । तादृङ् । यादृङ् । सदृङ् । श्ववान् । स्वतवान्वायुरग्ने ॥

• यथा ग्रामो दग्ध इति ग्रामैकदेशे ग्रामशब्दो निर्दिश्यतइत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ६६१ दिव औत् ॥ ८४ ॥ दिवित्येतस्य सौ परतो औदित्ययमादेशो भवति । द्यौः । दिविति प्रातिपदिकमस्ति निरनुबन्धकम् । धातुस्तु सानुबन्धकः स इह न गृह्यते । अतद्द्यूः ॥ पथिन्मथ्यृभुक्षामात् ॥ ८५ ॥ पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेषामङ्गानां सौ परतः आकार आदेशो भवति । पन्थाः । मन्थाः । ऋभुक्षाः । स्थानिन्यनुनासिके ऽपि आकारो ऽनु- नासिको न भवति । भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं न भवतीति * शुद्धो ऽय- मुच्चार्यते ॥ इतोऽत्सर्वनामस्थाने ॥ ८६ ॥ पन्थादीनामिकारस्य स्थाने आकारादेशो भवति । सर्वनामस्थाने परतः । पन्थाः । पन्थानौ । पन्थानः । मन्थाः । मन्थानौ । मन्थानः । मन्था- नम् । मन्थानौ । पन्थानम् । पन्थानौ । ऋभुक्षाः । ऋभुक्षाणौ । ऋभुक्षाणः । ऋभुक्षाणम् । ऋभुक्षाणौ । आदिति वर्तमाने पुनरद्ग्रहणं अपूर्वार्थम् । ऋभुक्ष- णमित्यत्र वा अपूर्वस्य निगमेऽति दीर्घविकल्पः ॥ थोन्थः ॥ ८७ ॥ पथिन्मथोस्थकारस्य स्थाने न्थ इत्ययमादेशो भवति सर्वनामस्थाने परतः । पन्थाः । पन्थानौ । पन्थानः । मन्थाः । मन्थानौ । मन्थानः ॥ भस्य टेर्लोपः ॥ ८८ ॥ पन्थादीनां भसंज्ञकानां टेर्लोपो भवति । पथः । पथा । पथे । मथः । मथा । मथे । ऋभुक्षः । ऋभुक्षा । ऋभुक्षे । सर्वनामस्थानइत्यनुवर्त्तमानमपि विरोधादिह न संबध्यते ॥ पुंसो ऽसुङ् ॥ ८९ ॥ पुंस इत्येतस्य सर्वनामस्थाने परतो ऽसुङित्ययमादेशो भवति । पुमान् । पुमांसौ । पुमांसः † । इह परमपुमानिति प्रागेव विभक्त्युत्पत्तेः समासान्तोदात्त- त्वमुत्पन्नायां विभक्तौ असुङित्यनिष्टः स्वरः प्राप्नोति । तदर्थमसमुद्युपदेशिवद्वचनं कर्तव्यम् । तेन परमपुमानित्यन्तोदात्तो भवति । पुमानित्ययं पुनराद्युदात्त एव ॥ गोतो णित् ॥ ९० ॥

• भाव्यमानो ऽण् सवर्णान्न गृह्णातीति पा० २ । † सर्वनामस्थान इत्येव । पुंसः पश्येत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

इष्यते ॥ हे उशनन् ॥

Line 25: न ङिसंबुद्ध्योरिति नलोपप्रतिषेधोऽपि पक्षे दृश्यते ॥ हे उशन । तथा चोक्तम् । Wait, look at "पक्षे दृश्यते": Line 25 has: "पक्षेदृष्यते" or "पक्षे दृश्यते"? There's "पक्षेदृश्यते" (or "पक्षे दृश्यते"). Let's write "पक्ष दृश्यते" / "पक्षेदृश्यते". It looks like "पक्षेदृष्यते" (ष or श). In old prints, श and ष are sometimes interchangeable or look similar. "पक्षे दृश्यते" is the correct Sanskrit and very close.

Line 26: संबोधने तूशनसस्त्रिरूपं सान्तं तथा नान्तमथाप्यदन्तम् ।

Line 27: माध्यन्दिनिर्वैष्टि गुणं त्विगन्ते नपुंसके व्याघ्रपदां वरिष्ठः ॥

Line 28: इति । तपरकरणमसन्देहार्थम् ॥

Line 29: तृज्वत्क्रोष्टुः ॥ ९५ ॥

Line 30: क्रोष्टुशब्दस्तुन्प्रत्ययान्तः संज्ञाशब्दः सर्वनामस्थाने ऽसंबुद्धौ परतः

Line 31: तृज्वद्भवति । तृजन्तस्य यद्रूपं तदस्य भवतीत्यर्थ

॥ काशिका ॥ ७ । १ ॥ ६६३

शस्तेश्च क्रोष्टुरेव तृजन्तस्य यद्रूपं तदतिदिश्यते । तच्च क्रोष्टु इत्येतदन्तो- दात्तम् । क्रोष्टा । क्रोष्टारौ । क्रोष्टारः । क्रोष्टारम् । क्रोष्टारौ । सर्वनामस्था- नइत्येव । क्रोष्टून् । असंबुद्धावित्येव । हे क्रोष्टो ॥ स्त्रियां च ॥ ९६ ॥ असर्वनामस्थानार्थमारम्भः । स्त्रियां च क्रोष्टुशब्दस्य तृज्वद्भवति । क्रोष्ट्री । क्रोष्ट्रीभ्याम् । क्रोष्ट्रीभिः । क्रोष्टुशब्दं के चिद्गौरादिषु पठन्ति । ते ङीषि प्रत्यये तृज्वद्भावं कुर्वन्ति । तेषां पञ्चभिः क्रोष्ट्रीभिः क्रीतः पञ्चक्रोष्ट्रीभीरथैरिति स्त्रीश- ब्दस्य * लुकि कृते न सिद्ध्यति । तत्र प्रतिविधेयम् । ये तु गौरादिषु न पठन्ति । तेषां स्त्रियामित्यर्थनिर्देशः, स्त्रियां वर्त्तमानः क्रोष्टुशब्दः तृज्वद्भवति । कृते ऽति- देशे ऋन्नेभ्यो ङीबिति ङीप्प्रत्ययः । तत्रोदात्तयणो हल्पूर्वादित्यन्तोदात्त एव क्रोष्ट्रीशब्दो भवति ॥ विभाषा तृतीयादिष्वचि ॥ ९७ ॥ तृतीयादिषु विभक्तिष्वजादिषु क्रोष्टुर्विभाषा तृज्वद्भवति । क्रोष्ट्रा । क्रोष्टुना । क्रोष्ट्रे । क्रोष्टवे । क्रोष्टुः । क्रोष्टोः । क्रोष्टुरि । क्रोष्टौ । क्रोष्ट्रोः । क्रोष्ट्वोः । तृतीयादिष्विति किम् । क्रोष्टून् । अचीति किम् । क्रोष्टुभ्याम् । क्रोष्टुभिः ॥ तृज्वद्भावात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुम्नुटौ भवतः ॥ * ॥ प्रियक्रोष्टवे ऽरण्याय । प्रियक्रोष्टुने वृषलाय । नुट् । क्रोष्टूनाम् ॥ चतुरनडुहोरामुदात्तः ॥ ९८ ॥ चतुर् अनडुह् इत्येतयोः सर्वनामस्थाने परत आमागमो भवति, स चोदात्तः । चत्वारः । अनड्वान् । अनड्वाहौ । अनड्वाहः । अनड्वाहम् ॥ तदन्त- विधिरत्रेष्यते ॥ प्रियचत्वाः । प्रियचत्वारौ । प्रियचत्वारः । प्रियानड्वान् । प्रिया- नड्वाहौ । प्रियानड्वाहः ॥ अनडुहः स्त्रियां वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अनडुही । अनड्वाही । गौरादिपाठात्सिद्धम् ॥ अम्संबुद्धौ ॥ ९९ ॥ संबुद्धौ परतश्चतुरनडुहोरामागमो भवति । पूर्वस्यायमपवादः । हे प्रिय- चत्वः । हे प्रियानड्वन् ॥ ऋत इद्धातोः ॥ १०० ॥ ऋकारान्तस्य धातोरङ्गस्य इकारादेशो भवति । किरति । गिरति । आस्तीर्णम् । विस्तीर्णम् । धातोरिति किम् । पितॄणाम् । मातृणाम् ॥ साव-

• स्त्रीप्रत्ययस्येति पा० २ ।

६६४ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ ऋतिकस्याप्यत्र ग्रहणमिष्यते ॥ चिकीर्षतीत्यत्रापि यथा स्यादिति धातुग्रहणं क्रियते * ॥ उपधायाश्च ॥ १०१ ॥ उपधायाश्च ऋकारस्य इकारादेशो भवति । कीर्त्तयति । कीर्त्तयतः । कीर्त्तयन्ति ॥ उदोष्ठ्यपूर्वस्य ॥ १०२ ॥ ओष्ठ्यः पूर्वो यस्माद् ऋकारादसावोष्ठ्यपूर्वस्तदन्तस्य धातोरङ्गस्य उका- रादेशो भवति । पूर्तः पिण्डः । पुपूर्षति । मुमूर्षति । दन्त्योष्ठ्यपूर्वाच्चोष्ठ्यपूर्वो भवतीत्यत्रापि भवति । वुवूर्षति ऋत्विजम् । प्रावुवूर्षति कम्बलम् । ओष्ठ्योऽत्र प्रत्यासत्तेरङ्गावयव एव गृह्यते तेन ऋ गतावित्यस्य संपूर्वस्य समीर्षमिति भवति † ॥ इत्वोत्त्वाभ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन ॥ * ॥ आस्तरणम् । आस्तारकः । निपरणम् । निपारकः । निगरणम् । निगारकः ॥ बहुलं छन्दसि ॥ १०३ ॥ छन्दसि विषये ऋकारान्तस्य धातोरङ्गस्य बहुलमुकारादेशो भवति । ओष्ठ्यपूर्वस्येत्युक्तमनोष्ठ्यपूर्वस्यापि भवति । मित्रावरुणौ ततुरिः । दूरे ह्यध्वा जगुरिः । ओष्ठ्यपूर्वस्यापि न भवति । पप्रितमम् । क्व चिद् भवति पपुरिः ॥ इति काशिकायां वृत्तौ सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ॥ अथ सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु ॥ १ ॥ परस्मैपदे परे सिचि परत इगन्तस्या

(va attached underneath). In line 27,श्वस्hasश+वligature. In line 28,अश्वयीत्has the exact sameश्व! Wait, look at line 27 अश्नसीत्: it has श+न! In line 28: श्वि । अश्वयीत् ।It is clearlyअश्वयीत्. Wait, look at line 28 first word: यीत् ।thenश्वि ।thenअश्वयीत् ।- yes,अश्वयीत्. Wait, in line 27, is it अश्वसीत्? Look at अश्नसीत्in line 27: It hasश+नorश+व? Notice the hook: it goes down like न. So it might be a typo for अश्वसीत्in the print, but let's look:अ श्व सी त्? The middle consonant has a loop to the left at the bottom, exactly like न! So it's printed as अश्नसीत्. Let's transcribe what is printed: अश्नसीत्(orअश्वसीत्- wait, in typical Devanagari old font,श्वis sometimes written withशandवbelow, andश्वcan look likeश्न` if ink fills in. But let

६६६ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ स्यादिह श्विश्रिग्रहणमनर्थकं स्यात् । गुणादेशयोः कृतयोरेकारान्तत्वादेव प्रतिषेधस्य सिद्धत्वात् । तस्मादिदमेव श्विश्रिग्रहणं ज्ञापकं न सिच्यन्तरङ्ग- स्तीति । अथ जागृग्रहणं किमर्थम् । जाग्रो ऽविचिण्णल्ङित्सु इति जागर्तेर्गुणो वृद्देरपवादो विधीयते । स यथा अचो ञ्णितीति वृद्धिं बाधते, तथा सिचि वृद्धिपि बाधिष्यते । नैतदस्ति । कृते गुणे ऽतो ह्लन्तस्येति या वृद्धिः प्राप्नोति सा प्रतिषिध्यते । अथ गुणविधानसामर्थ्यादुत्तरकालभाविन्यपि वृद्धिर्बाध्यते । यथा जागरयतीत्यत्रात उपधाया इत्यपि वृद्धिर्न भवति । तथा चिनलोः प्रति- षेधोऽर्थवान्भवति इति शक्यमिह जागृग्रहणमकर्तुम् । तत् क्रियते विस्पष्टार्थम् ॥ ऊर्णोतेर्विभाषा ॥ ६ ॥ ऊर्णोतेरिडादौ सिचि परस्मैपदपरे परतो विभाषा वृद्धिर्न भवति । प्रौर्णावीत् । प्रौर्णवीत् । विभाषोर्णोरित्यङ्वत्पक्षे वृद्धिविकल्पोयम् । ङित्त्व- पक्षे तु गुणवृद्ध्योरभावे उवङ् भवति । प्रौर्णुवीत् ॥ अतो हलादेर्लघोः ॥ ७ ॥ हलादेरङ्गस्य लघोरकारस्य इडादौ सिचि परस्मैपदपरे परतो विभाषा वृद्धिर्भवति । अकणीत् । अकाणीत् । अरणीत् । अराणीत् । अत इति किम् । अदेवीत् । असेवीत् । न्यकुटीत् न्यपुटीत् इत्यत्रात इत्यस्मिन्सति स्थानिनिर्देशार्थमच इत्येतदनुवर्त्तयितव्यम् । तत्र अलक्षणा वृद्धिर्ऋल्लक्षणा न भवतीति ऋद्धिति चेति

मुदन्तमुतां च वृङ्वृञौ श्विडीङ्विण्व्ययशीङ्ङिञावपि। ... उदन्तमुतां च रुस्रुवौ क्षुवन्तयोश्चौतिमथो युणुक्ष्णुवः॥" Wait! "श्विडीङ्विण्व्ययशीङ्ङिञावपि" What are the udanta ones? "उदन्त" - roots ending in उ: Look at line 25: गवस्त्यमूदन्तमुतां च? Wait, look at line 31: गवस्त्य- Wait, why is it गवस्त्य? Wait! Could it be गु, अव, स्त्य...? No, look at root गु -> गुण is गव? No, गविता! Look at root गव? No! Wait, could it be यु, रु, स्नु, क्ष्णु...? Wait, what if the letters in line 25 are: ...मूदन्त... -> ऊदन्त! Ah! Look at line 24: ऋदन्तमुदन्तमुतां च Line 25: ...मूदन्तमुतां च -> ऊदन्त! Wait, what is before मूदन्त? ...स्त्य? Could it be `...

मूदन्तम् । लविता । भविता । उतां च रुस्रुवौ तुवन्तयोर्वोतियौ युगुत्थावः । रविता । प्रसविता । तविता । प्रोर्णविता । वाच्य ऊर्णोर्णुवद्भावो यङ्प्रसिद्धिः प्रयोजनमित्यतिदेशादेकाच्त्वमूर्लोतेरस्तीति उदात्त उपदिश्यते । यविता । नविता । क्लाविता । इति स्वरान्ता निपुणं समुच्चितास्ततो हलन्तानपि सन्निबोधत । शकिस्तु कान्तेष्वनिडेक इष्यते घसिश्च सान्तेषु वसिः प्रसारणी ॥ घसिः प्रकृत्यन्तरमस्ति । घस्ता । वसिः प्रसारणी । वस्ता । प्रसार- णीति किम् । वसिता वस्त्राणाम् । वसनिवासवृत्त्यस्य यजादित्वात्संप्रसारणं विहितं, न तु वस आच्छादनवृत्त्यस्य । रभिस्तु भान्तेष्वथ मेधुने यभिस्ततस्तृतीयो लभिरैव नेतरै । आरब्धा । यब्धा । लब्धा । यमिर्यमन्तेष्वनिडेक इष्यते रमिश्च यश्च श्यनि पठ्यते मनिः । नमिश्चतुर्थो हनिरेव पञ्चमो गमिश्च षष्ठः प्रतिषेधवाचिनाम् ॥ यन्ता । रन्ता । तन्ता । मन्ता । श्यनीति किम् । मनुतेर्मनितेत्येव भवति । नन्ता । हन्ता । गन्ता । दिहिर्दुहिर्मेहतिरोहती वहिर्नहिश्च षष्ठो दहनिस्तथा लिहिः । इमे ऽनिटोष्टाविह मुक्तसंशया गणेषु हान्ताः प्रविभज्य कीर्त्तिताः ॥ देग्धा । दोग्धा । मोढा । रोढा । वोढा । नद्धा । दग्धा । लेढा । मुक्तसंशया इति किम् । तन्त्रान्तरे चत्वारो ऽपरे पठ्यन्ते । सहिर्मुहिरिहिलुहय,- स्तत्र सहेरिट्विकल्पस्तकारादौ । मुहिरपि रधादौ । तेन तौ संशयो सविकल्पौ । इतरौ तु धातुषु न पठ्येते । कैश्चिदभ्युपगम्येते इति स्वरूपेणैव संशया ॥ दिशिं दृशं दंशमथो मृशं स्पृशं रिशं स्रृशं क्रोशतिमष्टमं विशिम् । लिशं च शान्ताननिटः पुरातनाः पठन्ति पाठेषु दशैव नेतरान् ॥ देष्टा । द्रष्टा । दंष्टा । आम्रष्टा । आम्रष्टा । स्रष्टा । स्पृष्टा । ऋदुप- धानामुदात्तोपदेशानां मृजिदृशी वर्जयित्वा अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्या- मिति रमागमविकल्पः । रष्टा । रोष्टा । क्रोष्टा । प्रवेष्टा । लेष्टा । रुधिः सराधियुंधिबन्धिसाधयः क्रुधिक्षुधौ शुध्यतिबुध्यती व्यधिः । इमे तु धान्ता दश येऽनिटो मतास्ततः परं छिद्भिदिरेव नेतरै ॥ रोद्धा । राद्धा । योद्धा । बंद्धा । साद्धा । क्रोद्धा । क्षोद्धा । शोद्धा । बोद्धा । व्यद्धा । सेद्धा । बुद्ध्यतिसिद्ध्यत्योः श्यना निर्देशादन्यविकरणयोर्बुद्धि-

॥ काशिका ॥ ७ २ ॥ ॥ ६६९ सिद्धोरिड्भवत्येव । बोधिता । सेधिता । निष्ठायामपि प्रतिषेधाभावात् बुधितं सिधितमित्येव भवति । शिषिं पिषिं शुष्यतिपुष्यती त्विषिं विषिं श्लिषिं तुष्यतिदुष्यती द्विषिम् । इमान्दशैषोपद्दिशन्त्यनिड्विधौ गणेषु षान्तान्कृषिकर्षती तथा ॥ शेष्टा । पेष्टा । शोष्टा । पोष्टा । त्वेष्टा । वेष्टा । श्लेष्टा । तोष्टा । दोष्टा । द्वेष्टा । आक्रष्टा । आकर्षा । रूपेस्तौदादिकस्य भौवादिकस्य कृषि- कर्षती इति निर्देशः । तर्पि तृपिं चापिमथो वपिं स्वपिं लिपिं लुपिं तृप्यतिदृप्यती सृपिम् । स्वरेण नीचेन शपिं क्षुपिं क्षिपिं प्रतीहि पान्तान्यठितांस्त्रयोदश ॥ तप्ता । तेप्ता । आप्ता । वप्ता । स्वप्ता । लेप्ता । लोप्ता । तृप्यतिदृ- प्यत्य

६४० ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ णीत् । वृद्धिनिवृत्त्यर्थमदन्तो वधिरुपदिश्यते । उपदेशग्रहणं किम् । रह हि यथा स्यात् लविष्यति पविष्यति । रह च मा भूत् । कत्तो कटाङ्कसैमिति ॥ श्र्युकः किति ॥ ११ ॥ श्रि इत्येतस्योगन्तानां च किति प्रत्यये परत इडागमो न भवति । श्रित्वा । श्रितः । श्रितवान् । उगन्तानां च । युत्वा । युतः । युतवान् । लूत्वा । लूनः । लूनवान् । वृत्वा । वृतः । वृतवान् । तीर्त्वा । तीर्णः । तीर्ण- वान् । श्र्युक इति किम् । विदितः । कितीतिक्किम् । श्रयिता । श्रयितुम् । श्रयितव्यम् । के चिदत्र द्विककारनिर्देशेन मकारप्रश्लेषं वर्णयन्ति । भूम्सुरित्येवं यथा स्यात् । सौत्रत्वाच्च निर्देशस्य श्युकः कितीत्यत्र चर्त्वस्यासिद्धत्वमना- श्रित्य रोरुत्वं न कृतं विसर्जनीयश्च

्' (शक्). Nishtha with it: 'शक + इत' = 'शकितः' (like मुदितः)! Does it have 'क' with 'ि' (शकितो) or 'क्तितो'? Look at the character: श (श) क (क) with ि -> wait, is it 'कि'? Look at 'शकितो': There is a vertical bar of 'ि', then 'क', then 'ि' on 'क', then 'तो': Wait, compare 'शकितो' with 'शक्तो': 'शक्तो' has 'श' then 'क्तो' (क+त with o). In 'शकितो': is it 'शकितो' or 'शक्तितो'? Wait! Look at the first letter: श. Second letter: क with hrasva i -> wait, look at the loop: It has 'क' and 'त'? No, it's 'कि' with a dot? Wait, Panini rule for शक्: 'शकेः' -> शक् + क्त = शकितः or शक्तः! Is 'शकितः' or 'शक्तितः'? शक् + इट् + त = शकित! In the image: श (sha) क (ka) with i-matra -> wait, does it have a 'त' conjunct? Wait, look at: 'श' 'क' 'ि' 'तो' - wait,

६०२ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्टबाढानि मन्थ- मनस्तमःसक्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ॥ १८ ॥ क्षुब्ध स्वान्त ध्वान्त लग्न म्लिष्ट विरिब्ध फाण्ट बाढ इत्येते निपा- त्यन्ते यथासंख्यं मन्थ मनस्तमः सक्ताविस्पष्ट स्वरानायास भृश इत्येतेष्वर्थेषु । क्षुब्ध इति भवति मन्थाभिधानं चेत् । क्षुब्धो मन्थः । क्षुभितमन्यत् । क्षुभितं मन्येन क्षुब्धो गिरिः, नदीत्येवमाद्युपमानाद्भविष्यति । स्वान्तमिति मनोभि- धानं चेत् । स्वनितमन्यत्, स्वनितो मृदङ्गः । स्वनितं मनसा । ध्वान्तमिति भवति तमोभिधानं चेत् । ध्वनितमन्यत् । ध्वनितो मृदङ्गः । ध्वनितं मनसा । लग्नमिति भवति सक्तं चेत् । लगितमन्यत् । म्लिष्टमिति भवति । अविस्पष्ट

(e-matra). Then र्णि: ण with ि and repha on top! Then ङ्! Yes, exactly: ज्ञापकश्चुरादेर्णिङ् विश-!

Line 20: ब्दनार्थस्यानित्य इति, तेनायमपि प्रयोग उपपन्नो भवति । महीपालवचः Wait, is there a comma after इति? Yes, there is a comma ,!

Line 21: श्रुत्वा जुघुषुः पुष्पमाधवा इति । स्वाभिप्रायं शब्देनाविष्कृतवन्त इत्यर्थः ॥

Line 22: अर्द्देः सन्निषिभ्यः ॥ २४ ॥ Wait, is it अर्द्देः or अर्देः? Look at line 22: अर्देः or अर्द्देः? There is र्, and double द: अर्द्देः! And सन्निषिभ्यः? Wait, the sutra is: "अर्देः संनिविभ्यः" (7.2.24). Look at line 22: अ र्द्देः स न्नि वि भ्यः Wait, the letter is वि or षि? It's वि! `संनिविभ्यः

ः प्रतिघातेऽनिट्त्वं विहितम्, हृषेस्तुष्टौ सेट्त्वम्। तयोरुभयोरपि ग्रहणम्..." Wait! Let's check the exact text of Kasika on 7.2.29: "लोमसु वर्तमाने हृषेर्निष्ठायां वा इडागमो न भवति। हृष्टानि लोमानि, हृषितानि लोमानि। हृष्टं लोमभिः, हृषितं लोमभिः। हृष्टाः केशाः, हृषिताः केशाः। हृष्टं केशैः, हृषितं केशैः।" Then: "हृष अलीकप्रतिघाते दिवादिः, तस्य" or what? In Nyasa / Padamanjari: "हृषीरलीकप्रतिघाते दिवादिः, तस्यानिट्त्वं प्रसिद्धम्। हृष तुष्टाविति भ्वादिः सेट्। तयोरुभयोरपीह ग्रहणम्..." Wait, what does our printed text say? Let's look at line 25: "हृ षु अ ली क प्र ति घा ता -" -> wait, "प्रतिघाते"? Wait, look at the last word of line 25: "प्रतिघाता-"? No, it has: "हृ षु" or "हृ ष"? Then "अ ली क प्र ति घा ते" or "घा ता"? Wait, look at line 2

॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ ३७५

विस्मितप्रतिघातयोश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ हृष्टो देवदत्तः । हृषितो देवदत्तः । विस्मित इत्यर्थः । हृष्टा दन्ताः । हृषिता दन्ताः । प्रतिहता इत्यर्थः ॥ अपचितश्च ॥ ३० ॥ अपचित इति वा निपात्यते । अपपूर्वस्य चायतेर्निष्ठायामनिद्भावश्च विभा- वश्च निपात्यते । अपचितोऽनेन गुरुः । अपचायितोऽनेन गुरुः ॥ क्तिनि नित्य- मिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ क्तिनि नित्यं चिभावो निपात्यते, अपचितिः ॥ हु हूर्हश्छन्दसि ॥ ३१ ॥ हूर्तेर्ह्वार्तेर्निष्ठायां छन्दसि हु इत्ययमादेशो भवति । हूतस्य चाहू- तस्य च । अह्रुतमसि हविर्द्धानम् । छन्दसीति किम् । ह्वृतम् ॥ अपरिह्वताश्च ॥ ३२ ॥ अपरिह्वता इति निपात्यते छन्दसि विषये । हु इत्येतस्यादेशस्याभावो निपात्यते । अपरिह्वताः सनुयाम वाजम् ॥ सोमे हूरितः ॥ ३३ ॥ हूरित इति हूर्तेर्निष्ठायामिडागमो गुणश्च निपात्यते छन्दसि विषये, सोमश्चेद्भवति । मानः सोमो हूरितो, विहूरितस्त्वम् ॥ ग्रसितस्कभितस्तभितोत्तभितचत्तविकस्ताविशस्तृ- शंस्तृशास्तृतस्तृतस्तृवरूतृवरूतृवरूत्रीरु- ज्ज्वलितिक्षरितिक्षमितिवमित्यमि- तीति च ॥ ३४ ॥ ग्रसित स्कभितस्त भित उत्तभित चत्त विकस्त विशस्तृ शंस्तृ शास्तृ तस्तृ तरुतृ वरुतृ वरुतृ वरूत्रीः उज्ज्वलिति क्षरिति क्षमिति वमित्यमिती इत्येतानि छन्दसि निपात्यन्ते । तत्र ग्रसितस्कभितस्तभितोत्तभितेति ग्रसु स्कम्भु स्तम्भु इत्येतेषामुदित्त्वान्निष्ठायामिट्प्रतिषेधे प्राप्ते इडागमो निपा- त्यते । ग्रसितं वा एतत्सोमस्य । ग्रस्तमिति भाषायाम् । स्कभित । विस्कभिते अजरे । विष्कब्धेति भाषायाम् । स्तभित । येन स्वस्तभितम् । स्तब्धमिति भाषायाम् । उत्तभित । सत्येनोत्तभिता भूमिः । उत्स्तब्धेति भाषायाम् । उत्त- भितेति उत्पूर्वस्य निपातनसामर्थ्यादन्योपसर्गपूर्वः स्तभितशब्दो न भवति । चत्त विकस्तेति चतेः कसेश्च विपूर्वस्य निष्ठायामिडभावो निपात्यते । चत्ता वर्चेन विह्रुतः । चतितेति भाषायाम् । विकस्त । उत्तानाया हृदयं यद्विकस्त...