काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

सीत् । व्यरंसिष्टाम् । व्यरंसिषुः । अनंसीत् । अनंसिष्टाम् । अनंसिषुः । आका- रान्तानाम् । अयासीत् । अयासिष्टाम् । अयासिषुः । यमादीनां हलन्तलक्षणा वृद्धिः प्राप्ता सा नेटीति प्रतिषिध्यते । परस्मैपदेष्वित्येव । अय॑स्त । व्यरंस्त । अनंस्त ॥ स्मिपूङ्‌ऋञ्ज्वशां सनि ॥ ७४ ॥ स्मिङ् पूङ् ऋ ऋञ्ज् अशू इत्येतेषां धातूनां सनीडागमो भवति । सिस्मयिषते । पिपविषते । अरिरिषति । ऋञ्जिजिषति । अशिशिषते । ङका- रग्रहणं पूञो मा भूत् । पुपूषति इत्येव तस्य भवति । अशेश्च ऋदितो यङ्बाध- नार्थानित्यामिडागमोऽस्त्येव ॥ किरश्च पञ्चभ्यः ॥ ७५ ॥ किरादिभ्यः पञ्चभ्यः सनि इडागमो भवति । कॄ । चिकरिषति । गॄ । जिगरिषति । दृङ् । दिदरिषते । धॄङ् । दिधरिषते । प्रच्छ् । पिपृच्छिषति । पञ्चभ्य इति किम् । सिसृक्षति । किरतिगिरत्यारिट् सनि वेति विकल्पः प्राप्तः वृतो वेति वास्येटो दीर्घत्वं नेच्छन्ति ॥ रुदादिभ्यः सार्वधातुके ॥ ७६ ॥ रुदादिभ्य उत्तरस्य वलादेः सार्वधातुकस्य इडागमो भवति । रुद् । रोदिति । स्वप् । स्वपिति । श्वस् । श्वसिति । अन् । प्राणिति । जक्ष् । जक्षिति । पञ्चभ्य इत्येव । जागर्त्ति । सार्वधातुकइति किम् । स्वप्ता । वलादे- रित्येव । रुदन्ति ॥ ईशः से ॥ ७७ ॥ ईश उत्तरस्य से इत्येतस्य सार्वधातुकस्य इडागमो भवति । ईशिषे । ईशिष्य ॥ ईडजनोर्ध्वे च ॥ ७८ ॥ ईड् जन इत्येताभ्यामुत्तरस्य ध्वे इत्येतस्य से इत्येतस्य च सार्वधातु- कस्य इडागमो भवति । ईडिध्वे । ईडिध्वम् । ईडिषे । ईडिष्व । जनिध्वे । जनिध्वम् । जनिषे । जनिष्व । जनी प्रादुर्भावइत्यस्य छान्दसत्वात् श्यनो लुक् उपधालोपाभावश्च ॥ जन जननइत्यस्यापि श्लुविकरणस्य ग्रहणमिष्यते ॥ तस्य कर्मव्यतिहारे व्यतिजज्ञिषे । व्यतिजज्ञिष्व । व्यतिजज्ञिध्वे व्यतिजज्ञि- ध्वम्, इति च भवति ॥ ध्वस्येह ईशेरपि इडागम इष्यते ॥ ईशिध्वमिति, तदर्थं के चिदीडिजनेोः सूत्रे चेति सूत्रं पठन्ति । तत्र सकारादेः सेशब्दस्य सूत्रएवोपादानाच्छ्वब्दो भिन्नकर्महेतुकश्चाऽयं विज्ञायते । ईडिशिजनां

३८६ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ सेध्ययोरित्येकमेव सूत्रं न पठितं, विवक्षा हि सूत्रस्य कृतिः पाणिनेरिति । ध्वे इति कृतटेरेत्त्वस्य ग्रहणात् लङि ध्वमि न भवितव्यमिटा । लोटि पुनरेक- देशविकृतस्यानन्यत्वाद् भवितव्यमिटा ॥ लिङः सलोपो ऽनन्त्यस्य ॥ ७९ ॥ सार्वधातुकइति वर्तते * । सार्वधातुके यो लिङ् तस्य अनन्त्यस्य सका- रस्य लोपो भवति । कः पुनरनन्त्यो लिङः सकारः । यो यासुट्सुट्सीयुटाम् । कुर्यात् । कुर्याताम् । कुर्युः । कुर्वीत । कुर्वीयाताम् । कुर्वीरन् । अनन्त्यस्येति किम् । कुर्युः । कुर्याः । सार्वधातुकइत्येव । क्रियास्ताम् । क्रियासुः । कृषीष्ट । कृषीयास्ताम् । कृषीरन् ॥ अतो येयः ॥ ८० ॥ अकारान्तादङ्गादुत्तरस्य या इत्येतस्य सार्वधातुकस्य इय इत्यादेशो भवति । पचेत् । पचेताम् । पचेयुरित्यत्रोस्यपदान्तादिति पररूपं बाधितम् । अतः इति किम् । चिनुयात् । सुनुयात् । तपरकरणं किम् । यायात् । सार्वधा- तुकइत्येव । चिकीर्ष्यात् । ननु चातो लोपेनात्र भवितव्यम् । पचेदित्यत्रापि हि तर्हि अतो दीर्घो यञीति दीर्घत्वेन भवितव्यम् । तदनेनावश्यं विध्यन्तरं बाधितव्यम् । स यथैव दीर्घस्य बाधक एवमतो लोपस्यापि बाधकः स्यात् । स्यादेतदेवं यदि दीर्घः सार्वधातुके विधीयते । अय तु तिङि विधीयते, तदा येन नाप्राप्तिन्यायेन दीर्घस्यैव बाधकः स्यान्न पुनरतो लोपस्य । येय इत्यवि- भक्तिको निर्देशः, य इति वा षष्ठीनिर्देशे यलोपस्यासिद्धत्वमनाश्रित्यानुदा- त्ततः सौत्रत्वाद्निर्देशस्येति । के चिद् अचातो यासिय इति सूत्रं पठन्ति । तेषां सकारान्तः स्थानो षष्ठीसमासश्च ॥ आतो ङितः ॥ ८१ ॥ आकारस्य ङिदवयवस्य आकारान्तादङ्गादुत्तरस्य सार्वधातुकस्य इय् इत्ययमादेशो भवति । पचेते । पचेथे । पचेताम् । पचेथाम् । यजेते । यजेथे । यजेथाम् । सार्वधातुकमपिद्वित्यत्र न ङितीव ङिद्वदित्येवमङ्गीक्रियते ऽपितु ङित एव ङिद्वदिति पूर्वसूत्रएव उच्छुकुटिषतीतिप्रसिद्ध्यर्थं तथाङ्गीकरणम् । यदि गाङ्कुटादिसूत्रे ङिद्वतीत्येवमङ्गीक्रियते तदा अनुदात्तङित आत्मनेपदमिति आत्मनेपदं प्राप्नोतीति । आत इति किम् । पचन्ति । यजन्ति । पचन्ते । यजन्ते । ङित इति किम् । पचावहै । पचामहै । आत इत्येव । चिन्वाते । सुन्वाते । तपरकरणं किम् । मिमाते । मिमाथे ॥

• सार्वधातुकइति वर्ततइत्येकस्मिन्पुस्तके नास्ति ।

(58) or 85? Line 19: "॥ ८५ ॥" - look at '५' in 85! The '५' has a top curve, goes down, loops up and right. The first digit of the page number looks like '३' or '५' or '६' or '१'? Wait, could it be '६८९'? Look at the right digit: it's '९' (like 9, identical to 89). Middle digit is '८'. First digit: look at the top, it has a horizontal bar and a curve... wait, is it '३'? No, look at '६': a '६' opens to the right. Here, it opens to the left! A digit opening to the left is '३' or '२'. Wait, does it open to the left? Yes, it has two bumps on the left: bump 1, bump 2. Wait, bump on the right? Actually, look at: It has a curve on the right, bump... wait, it looks like '३' (3) or '६' (6)! Wait, could it be '३८९'? Let's look at 389: ३८९.

Let's check line 18: "धिश्चात्रेष्यते" vs "धिश्चात्रेव्यते": In line 18: "धिश्चात्रेव्यते । प्रिया अष्टौ ये

६८८ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ प्रथमायाश्च द्विवचने परतो भाषायां विषये युष्मदस्मदोराकारादेशो भवति । युवाम् । आवाम् । प्रथमाया इति किम् । युवयोः । आवयोः । द्विवचनइति किम् । त्व,महं, यूयं, वयम् । भाषायामिति किम् । युवं वस्त्राणि पीवसा वसाथे ॥ योऽचि ॥ ८९ ॥ अजादौ विभक्तावनादेशे युष्मदस्मदोर्यकारादेशो भवति । त्वया । मया । त्वयि । मयि । युवयोः । आवयोः । अचीति किम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । युष्मदस्मदोरनादेशइत्यत्र यदि हलीत्यनुवर्त्तेत शक्यमकर्त्तुमची- त्येतत् तत्क्रियते विस्पष्टार्थम् । अनादेशइत्येव । त्वद्गच्छति । मद्गच्छति ॥ शेषे लोपः ॥ ९० ॥ शेषे विभक्तौ युष्मदस्मदोर्लोपो भवति । कश्च शेषः, यत्राकारो यका- रश्च न विहितः । पञ्चम्याश्च चतुर्थ्याश्च षष्ठीप्रथमयोरपि । यान्यद्विवचनान्यथ तेषु * लोपो विधीयते ॥ त्वम् । अहम् । यूयम् । वयम् । तुभ्यम् । मह्यम् । युष्मभ्यम् । अस्म- भ्यम् । त्वत् । मत् । युष्मत् । अस्मत् । तव । मम । युष्माकम् । अस्माकम् । शेषग्रहणं विस्पष्टार्थम् । शेषे लोपे कृते स्त्रियां टाप् कस्मान्न भवति, त्वं ब्राह्मणी । अहं ब्राह्मणी । संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य । अलिङ्गे वा युष्मदस्मदी इति । के चित्तु शेषे लोपं टिलोपमिच्छन्ति । कथं वक्ष्यमाणादेशापेक्षः शेषः, ते चादेशा मपर्यन्तस्य विधीयन्ते । तेन मपर्यन्ताद् योऽन्यः स शेष इति । तत्रायं लोप इति टिलोपो भवति ॥ मपर्यन्तस्य ॥ ९१ ॥ मपर्यन्तस्येत्ययमधिकारो, यदि त ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामो मपर्यन्तस्येत्येवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति । युवावौ द्विवचने । युवाम् । आवाम् । मपर्यन्तस्येति किम् । युवकामावकामति साकच्कस्य मा भूत् । त्वमावेकवचने । त्वया । मया । मपर्यन्तस्येति किम् । सर्वस्य मा भूत् । तथा च सति त्वमयोराकारस्य योऽचीति यकारे कृते ऽनिष्टं रूपं स्यात् । मान्तस्येत्येव सिद्धे ऽस्मिन् यत्पर्य- न्तग्रहणं कृतमवधिकद्योतनार्थं तन्मान्ते मा भूत्, कंसा, यद्वा † श्यनस्योः क्विपि मान्तत्वं विज्ञाते, युष्मदस्मदोः स्थानिवत्त्वं च योरञ् क्वौ लुप्तत्वाच्च विज्ञायते ॥

• शेषे इति बहुषु पुस्तकेषु पाठः । † मा भूद्यद्वा सर्वेति पदमंजरीधृतः पाठः ।

॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ ६८९ युवावौ द्विवचने ॥ ९२ ॥ द्विवचनइत्यर्थग्रहणम् । द्विवचने ये युष्मदस्मदी द्व्यर्थाभिधानविषये तयोर्मपर्यन्तस्य स्थाने युव आव इत्येतावादेशौ भवतः । युवाम् । आवाम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । युवयोः । आवयोः । यदा समासे द्व्यर्थे युष्मदस्मदी भवतः, समासार्थस्यान्यसंख्यत्वादेकवचनं बहुवचनं वा भवति, तदापि द्व्यर्थ- योर्युष्मदस्मदोर्युवावौ भवतः, यदि त्वाहौ सौ इत्येवमादिना आदेशान्तरेण न बाध्येते । अतिक्रान्तं युवा,मतियुवाम् । अत्यावाम् । अतिक्रान्तान् । युवा,- मतियुवान् । अत्यावान् । अतिक्रान्तेन युवा,मतियुवया । अत्यावया । अति- क्रान्तैर्युवा,मतियुवाभिरत्यावाभिः। अतिक्रान्तेभ्यो युवा,मतियुवभ्यमत्यावभ्यम् । अतिक्रान्ताद् युवा,मतियुवत् । अत्यावत् । अतिक्रान्तेभ्यो युवामागतः, अतियु- वत् । अत्यावत् । अतिक्रान्तानां युवा,मतियुवाकम् । अत्यावाकम् । अतिक्रान्ते युवा,मतियुवयि । अत्यावयि । अतिक्रान्तेषु युवा,मतियुवासु । अत्यावासु । त्वाहा- दीनां तु विषये परत्वात्तएव भवन्ति । अतिक्रान्तो युवा,मतित्वम् । अत्यहम् । अतिक्रान्ता युवाम्, अतियूयम् । अतिवयम् । अतिक्रान्ताय युवाम्, अतितुभ्यम् । अतिमह्यम् । अतिक्रान्तस्य युवा,मतितव । अतिमम । यदा तु युष्मदस्मदी एकत्व- बहुत्वयोर्वर्त्तेते, समासार्थस्तु द्वित्वे, तदा युवावौ न भवतः । अतिक्रान्तौ त्वाम्, अतित्वाम् । अतिमाम् । अतिक्रान्तौ युष्मान्, अतियुष्मानत्यस्मान् । एवं सर्वत्र ज्ञेयम् ॥ यूयवयौ जसि ॥ ९३ ॥ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य जसि परतो यूय वय इत्येतावादेशौ भवतः । यूयम् । वयम् । परमयूयम् । परमवयम् । अतियूयम् । अतिवयम् । तदन्तवि- धिश्च भवति । अङ्गाधिकारे तस्य च ग्रहणं भवति तदुत्तरपदस्य चेति* । त्वाहौ सौ ॥ ९४ ॥ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य सौ परे त्व अह इत्येतावादेशौ भवतः । त्वम् । अहम् । परमत्वम् । परमाहम् । अतित्वम् । अत्यहम् ॥ तुभ्यमह्यौ ङयि ॥ ९५ ॥ युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य तुभ्य मह्य इत्येतावादेशौ भवतो ङयि परतः । तुभ्यम् । मह्यम् । परमतुभ्यम् । परममह्यम् । अतितुभ्यम् । अतिमह्यम् ॥ तवममौ ङसि ॥ ९६ ॥

• अङ्गाधिकारे तस्य तदुत्तरपदस्य चेत्यादि बहुषु पुस्तकेषु नास्ति । तदेव तु युक्तम् । यहणकार्य्या दर्शनात् । ४४

(d) + धि (dhi)? Yes, मद्धितम्! Wait, let's look at मद्हितम् vs मद्धितम्: By "झयो होऽन्यतरस्याम्" (८.४.६२), त्वद् + हितम् -> त्वद्धितम् / त्वद्हितम्. In print, it is त्वद्धितं मद्धितम् or त्वद्धितं मद्हितम्? Let's check the letters: त्व द्धि तं म द्धि तं (it has the same d-dh ligature!). Wait, look at line 28: तुभ्यं हितं त्वद्धितं मद्धितम् । तव पुत्रस्त्वत्पुत्रो मत्पुत्रः । अथ Yes, मद्धितम्!

Let's read line 29: किमर्थमेवां त्वाहादीनां बाधनार्थमेतद् विज्ञायते । लक्ष्यस्थित्यपेक्षया । ज्ञाप- Wait, look at the first word: किमर्थमेवां or किमर्थमेवं? Look at line 29: किमर्थमेवं! The dot on top is anusvāra, no 'ा' stroke on 'व'. It's किमर्थमेवं. Then: `त्वाहादीनां बाधनार्थमेतद् विज्ञाय

॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ ६६१ भवतो विभक्तौ परतः। तिस्रः। चतस्रः। तिसृभिः। चतसृभिः। स्त्रियामिति किम्। त्रयः। चत्वारः। त्रीणि। चत्वारि। स्त्रियामिति चैतत् त्रिचतुरोरेव विशेषणं नाङ्गस्य। तेन यदा त्रिचतुःशब्दौ स्त्रियामङ्गं तु लिङ्गान्तरे तथाप्या- देशौ भवत एव। प्रियास्तिस्रो ब्राह्मण्योस्य ब्राह्मणस्य प्रियतिस्रा ब्राह्मण इति। प्रियतिस्रौ। प्रियतिस्रः। प्रियतिसृ ब्राह्मणकुलम्। प्रियतिसृणी। प्रियतिसृणि। प्रियचतस्रा। प्रियचतस्रौ। प्रियचतस्रः। प्रियचतसृ। प्रियचत- सृणी। प्रियचतसृणि। नद्यृतश्चेति समासान्तो न भवति। विभक्त्याश्रयत्वेन तिसृभावस्य बहिरङ्गलक्षणत्वात् *। यदा तु त्रिचतुःशब्दौ लिङ्गान्तरे स्त्रिया- मङ्गं तदा देशौ न भवतः। प्रियास्त्रयोस्याः प्रियाणि त्रीणि वा अस्या ब्राह्मण्याः सा प्रियत्रिः। प्रियत्री। प्रियत्रयः। प्रियचत्वाः। प्रियचत्वारौ। प्रियचत्वारः ॥ तिसृभावे संज्ञायां कन्युपसंख्यानं कर्त्तव्यम् ॥ * ॥ तिसृका नाम ग्रामः ॥ चतसर्यानुदात्तनिपातनं कर्त्तव्यम् ॥ * ॥ चतस्रः पश्येत्यत्र चतुरः शसीत्येव स्वरो मा भूत। चतसृणामित्यत्र तु षट्चतुर्भ्यो हलादिरि- त्येव स्वरो भवति। हलादिग्रहणं सामर्थ्यान्निपातनस्वरो बाध्यते ॥ अचि र ऋतः ॥ १०० ॥ तिसृ चतसृ इत्येतयोर्ऋतः स्थाने रेफादेशो भवति अजादौ विभक्तौ परतः। तिस्रस्तिष्ठन्ति। तिस्रः पश्य। चतस्रस्तिष्ठन्ति। चतस्रः पश्य। प्रियतिस्र आनय। प्रियचतस्र आनय। प्रियतिस्रः स्वम्। प्रियचतस्रः स्वम्। प्रियतिस्रि निधेहि प्रियचतस्रि निधेहि। पूर्वसवर्णत्वङिसर्वनामस्थानगुणाना- मपवादः। परमपि ङिसर्वनामस्थानगुणं पूर्वविप्रतिषेधेन बाधते। अचीति किम्। तिसृभिः। चतसृभिः। ऋत इति तिसृचतस्रोः प्रतिपत्त्यर्थमन्यथा हि तदपवादात्त्रिचतुरोरेवायमादेशो विज्ञायेत ॥ जराया जरसन्यतरस्याम् ॥ १०१ ॥ जरा इत्येतस्य जरसित्ययमादेशो भवति अन्यतरस्यामजादौ विभक्तौ परतः। जरसा दन्ताः शीर्यन्ते। जरया दन्ता

? YES! In many 19th/early 20th century fonts, the avagraha ऽ was cast on a sort with a shirorekha! Look at the curve: it is definitely an 'S'-shaped avagraha: ऽ! It curves right, then left, then right, with a small tail. That is 100% an avagraha ऽ! And grammatically, it connects to किमो from the previous line: Line 23: ...किमो Line 24: ऽदिति च प्रत्यन्तरं न विधीयते साकच्कार्थम् ॥ किमो + अदिति = किमोऽदिति! This makes 100% perfect grammatical sense!

- Let's check line 23:
  `क्व । गमिष्यसि ।`
  Wait, look at `क्व`:
  There is a big black blotch. Is it `क्व`?
  Yes, `क्व` with a heavy ink blotch on the `क`.
  Then `। गमिष्यसि । क्व भोक्ष्यते ।`

- Let's check line 31:
  `असौ ॥ औत्वप्रतिषेधः साकच्काद्वा वक्तव्यः सादुत्वं च ॥ * ॥ यदा चौत्व-`
  Wait, is that an asterisk `*` between dand

॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ ६९३

सानां त्यदादीनामकृतसन्धीनामादेशा वक्तव्याः ॥ * ॥ परमाहम् । परमा- यम् । परमानेन । अदसः सोर्भवेद्दौत्वं किं सुलोपे विधीयते । ह्रस्वाल्लुप्येत संबुद्धिने हलः प्रकृतं हि तत् ॥ आप एत्वं भवेत्तस्मिन् झलीत्यनुवर्तनात् । प्रत्ययस्थाच्च कादित्वं शीभावश्च प्रसज्यते ॥ इदमो मः ॥ १०८ ॥ इदमः सौ परतो मकारोन्तादेशो भवति । इयम् । अयम् । इदमो मका- रस्य मकारवचनं त्यदाद्यत्वबाधनार्थम् ॥ दश्च ॥ १०९ ॥ इदमो दकारस्य स्थाने मकारादेशो भवति विभक्तौ परतः । इमौ । इमे । इमम् । इमौ । इमान् * ॥ यः सौ ॥ ११० ॥ इदमो मकारस्य यकारादेशो भवति सौ परतः । इयम् । उत्तरसूत्रे पुंसीति वचनात्स्त्रियामयं यकारः ॥ इदो ऽय् पुंसि ॥ १११ ॥ इदम इद्रूपस्य पुंसि सौ परतो ऽय् इत्ययमादेशो भवति । अयं ब्राह्मणः । पुंसीति किम् । इयं ब्राह्मणी ॥ अनाप्यकः ॥ ११२ ॥ इदमो ऽककारस्य इद्रूपस्य स्थाने अन इत्ययमादेशो भवति आपि विभक्तौ परतः । अनेन । अनयोः । अक इति किम् । इमकेन । इमकयोः । आपीति प्रत्याहारः तृतीयैकवचनात्प्रभृति सुपः पकारेण ॥ हलि लोपः ॥ ११३ ॥ हलादौ विभक्तौ परत इदमो ऽककारस्य इद्रूपस्य लोपो भवति । आभ्या- म् । एभिः । एभ्यः । एषाम् । एषु । नानर्थके ऽलोन्त्यविधिरिति सर्वस्यायमि- द्रूपस्य लोपः । अथ वा नायमिल्लोपः । अनाप्यक इति अन्ग्रहणमनुवर्तते † ॥ मृजेर्वृद्धिः ॥ ११४ ॥ विभक्ताविति निवृत्तम् । मृजेरङ्गस्य इको वृद्धिर्भवति । मार्ष्टि । मार्ष्टुम् ।

• इह साविति न संबद्ध्यते, उत्तरसूत्रे साविति वचनादित्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके । † अथ वा नायमलोन्त्यलोप इति पा० २ पुस्तकान्तरे ।

६२४ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ मार्ष्टव्यम् । मृजेरिति धातुग्रहणमिदं, धातोश्च कार्यमुच्यमानं धातुप्रत्ययएव वेदितव्यम् । कंसपरिमृड्भ्यां कंसपरिमृद्भिरित्यत्र न भवति ॥ अचो ञ्णिति ॥ ११५ ॥ अजन्तस्याङ्गस्य ञिति णिति च वृद्धिर्भवति । ञिति । एकस्तण्डुलनि- चायः । द्वौ शूर्पनिष्पावौ । कारः । हारः । णिति । गौः । गावौ । गावः । सखायौ । सखायः । जैत्रम् । यौत्रम् । क्षौद्रः । जयतेर्यातैश्च उणादयो बहु- लमिति ष्ट्रन् प्रत्ययः । क्षवतेरपि क्षण् ॥ अत उपधायाः ॥ ११६ ॥ अङ्गोपधाया अकारस्य स्थाने ञिति णिति च प्रत्यये वृद्धिर्भवति । पाकः, त्यागः, यागः । पाचयति । पाचकः । पाठयति । पाठकः । अत इति किम् । भेदंयति, भेदकः । उपधाया इति किम् । चकासयति तक्षकः ॥ तद्धितेष्वचामादेः ॥ ११७ ॥ तद्धिते ञिति णिति च प्रत्यये परतोऽङ्गस्याचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति । गार्ग्यः । वात्स्यः । दाक्षिः । प्राक्षिः । णिति । औपगवः । कापटवः । त्वाष्ट्रो जागत इत्यत्राचामादिवृद्धिरन्त्योपधालक्षणां वृद्धिं बाधते ॥ किति च ॥ ११८ ॥ किति च तद्धिते परतोऽङ्गस्याचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति । नडादिभ्यः फक् । नाडायनः । चारायणः । प्राग्वहतेष्ठक् । आक्तिकः । शालाकिकः ॥ इति काशिकायां वृत्तौ सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ॥ अथ सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ देविकाशिंशपादित्यवाडदीर्घसत्रश्रेयसामात् ॥ १ ॥ देविका शिंशपा दित्यवाट् दीर्घसत्र श्रेयस् इत्येतेषामङ्गानामाचामादे- रचः स्थाने वृद्धिप्रसङ्गे आकारो भवति ञिति णिति किति तद्धिते परतः । देविकायां भवमुदकं, दाविकमुदकम् । देविकाकूले भवाः शालयः, दाविका- कूलाः शालयः । पूर्वदेविका नाम प्राचां ग्रामः। तत्र भवः पूर्वदाविकः। प्राचां ग्रामनगराणामित्युत्तरपदवृद्धिः साप्याकार एव भवति । शिंशपा । शिंशपाया विकारश्चमसः, शांशपाचमसः । पलाशादिरयं तेन पक्षे अञ् अनुदात्तादिल- क्षणो वा अञ् । शिंशपास्थले भवाः, शांशपास्थलाः । पूर्वशिंशपा नाम प्राचां ग्रामः तत्र भवः पूर्वशांशपः । दित्यवाट् । दित्योह इदं, दात्योहम् । दीर्घसत्रे

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Devanagari Markdown:

भवं, दार्घसत्रम् । श्रेयसि भवं, श्रायसम् ॥ वहीनरस्येद्वचनम् ॥ * ॥ वृद्धिवि- षये ऽचामादेरचः स्थाने वहीनरस्य इकारादेशो भवति । वहीनरस्यापत्यं, वैही- नरिः । के चित्तु विहीनरस्यैव वैहीनरिमिच्छन्ति ॥ केकयमित्रयुप्रलयानां यादेरियः ॥ २ ॥ केकय मित्रयु प्रलय इत्येतेषां यकारादेरिय इत्ययमादेशो भवति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । केकयस्यापत्यं कैकेयः । जनपदशब्दात्क्षत्रिया- दञित्यञ्प्रत्ययः । मित्रयुभावेन श्लाघते, मैत्रेयिकयाश्लाघते । गोत्रचरणाच्छा- घात्याकारतद्वेतेष्विति वुञ् । लौकिकं हि तत्र गोत्रं गृह्यते । लोके ऋषि- शब्दे गोत्रमित्यभिधीयते । प्रलय । प्रलयादागतं, प्रालयमुदकम् ॥ न वाभ्यां

३८६ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ष्ट्रायां भवः, शौवादंष्ट्रो मणिः। स्वस्येदं, सौवम्। स्वयामे भवः, सौवयामिकः। अध्यात्मादित्वाट्ठञ्। अपदान्तार्थोयमारम्भः। द्वार। स्वर। स्वाध्याय। व्यल्क- श। स्वस्ति। स्वर। स्फ्यकृत। स्वादुमृदु। श्वन्। स्व॥ न्यग्रोधस्य च केवलस्य ॥ ५ ॥ न्यग्रोधशब्दस्य केवलस्य यकारादुत्तरस्याचामादेरेचः स्थाने वृद्धिर्न भवति तस्माच्च पूर्वमैकार आगमो भवति। न्यग्रोधस्य विकारः, नैयग्रोधश्च- मसः। केवलस्येति किम्। न्यग्रोधमूले भवाः शालयः, न्याग्रोधमूलाः शालयः। न्यग्रोहयतीति न्यग्रोध इति व्युत्पत्तिपक्षे नियमार्थं, मव्युत्पत्तिपक्षे विध्यर्थम्॥ न कर्मव्यतिहारे ॥ ६ ॥ कर्मव्यतिहारे यदुक्तं तन्न भवति। प्रतिषेधागमयोरयं प्रतिषेधः। व्याव- क्रोशी व्यावलेखी व्याववर्ती व्यावहासी वर्त्तते। कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रिया- मिति णच् प्रत्ययस्तदन्ताण्णचः स्त्रियामञ् * ॥ स्वागतादीनां च ॥ ७ ॥ स्वागत इत्येवमादीनां यदुक्तं तन्न भवति। स्वागतमित्याह, स्वागतिकः। स्वध्वरेण चरति, स्वाध्वरिकः। स्वङ्गस्यापत्यं, स्वाङ्गिः। व्यङ्गस्यापत्यं, व्याङ्गिः। व्यडस्यापत्यं, व्याडिः। व्यवहारेण चरति, व्यावहारिकः व्यवहारशब्दोयं लौकिके वृत्ते वर्त्तते न तु कर्मव्यतिहारे। स्वपतौ साधुः, स्वापतेयः। द्वारादिषु स्वशब्द- पाठादत्र प्राप्तिः स्वागत। स्वध्वर। स्वङ्ग। व्यङ्ग। व्यड। व्यवहार। स्वपति॥ श्वादेरिञि ॥ ८ ॥ श्वादेरङ्गस्य इञि परतो यदुक्तं तन्न भवति। श्वभस्त्रस्यापत्यं, श्वाभ- स्त्रिः। श्वादंष्ट्रिः। स्वशब्दो द्वारादिषु पठ्यते, तत्र तदादिविधिर्भवतीत्येत- देव वचनं ज्ञापकम्॥ इकारादिग्रहणं कर्तव्यं श्वागणिकाद्यर्थम् ॥ * ॥ श्वग- णेन चरति, श्वागणिकः। श्वायूथिकः॥ तदन्तस्य चान्यत्रापि तद्धिते प्रतिषेध इष्यते॥ श्वाभस्त्रेरिदं, श्वाभस्त्रम्॥ पदान्तस्यान्यतरस्याम् ॥ ९ ॥ श्वादेरङ्गस्य पदशब्दान्तस्यान्यतरस्यां यदुक्तं तन्न भवति। श्वापदस्येदं, श्वापदम्। शौवापदम् ॥ उत्तरपदस्य ॥ १० ॥ उत्तरपदस्येत्ययमधिकारः, हनस्तोचिण्णलोरिति प्रागेतस्मात्। यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम उत्तरपदस्येत्येवं तद्वेदितव्यम्। वक्ष्यत्यवयवादृतोः। पूर्व-

• तदन्ताद् टिड्ढाणञिति ङीप्। इत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके।

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ६८७ वार्षिकम् । अपरवार्षिकम् । पूर्वहैमनम् । अपरहैमनम् । यत्र पञ्चमीनिर्देशो नास्ति ने प्रोष्ठपदानामित्येवमादौ तदर्थमुत्तरपदाधिकारः । पञ्चमीनिर्देशे- ष्वपि विस्पष्टार्थं वृद्धेश्च व्यपदेशार्थम् । उत्तरपदवृद्धौ सर्वं चेत्युत्तरपदाधिकारे चैषा वृद्धिरित्येवं विज्ञायते ॥ अवयवादृतः ॥ ११ ॥ अवयववाचिन उत्तरस्य ऋतुवाचिन उत्तरपदस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । पूर्ववार्षिकम् । पूर्वहैमनम् । अपरवा- र्षिकम् । अपरहैमनम् । पूर्वं वर्षाणामपरं वर्षाणामित्येकदेशिसमासः । तत्र भव इत्येतस्मिन्नर्थे वर्षाभ्यष्ठक् हेमन्ताच्च सर्वत्राण् च तलोपश्च इत्यण् प्रत्ययः, तत्र ऋतोर्वृद्धिमद्विधाववयवादिति * तदन्तविधिः । अवयवादिति किम् । पूर्वांसु वर्षासु भवं पौर्ववार्षिकम् । कालाट्ठञ् इति ठञ् । अवयवपूर्वस्यैव तद- न्तविधिर्नान्यस्य ॥ सुसर्वार्द्राज्जनपदस्य ॥ १२ ॥ सु सर्व अर्द्रा इत्येतेभ्य उत्तरस्य जनपदवाचिन उत्तरपदस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । सुपाञ्चालकः । सर्वपाञ्चा- लकः । अर्द्रपाञ्चालकः । जनपदतदवध्योश्च ञ्यङादपि बहुवचनविषयादिति वुञ् । सुसर्वार्द्रदिक्शब्देभ्यो जनपदस्येति तदन्तविधिः ॥ दिशो ऽमद्राणाम् ॥ १३ ॥ दिग्वाचिन उत्तरस्य जनपदवाचिनो मद्रवर्जितस्याचामादेरचोवृद्धिर्भ- वति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । पूर्वपाञ्चालकः । अपरपाञ्चा- लकः । दक्षिणपाञ्चालकः । पूर्ववत्तदन्तविधिः प्रत्ययश्च । दिश इति किम् । पूर्वैः पञ्चालानां, पूर्वपञ्चालः । तत्र भवः, पौर्वपञ्चालकः । आपरपञ्चालकः । अमद्राणामिति किम् । पौर्वमद्रः । आपरमद्रः । मद्रेभ्यो ऽञित्यञ्प्रत्ययः ॥ प्राचां ग्रामनगराणाम् ॥ १४ ॥ प्राचां देशे ग्रामनगराणां दिश उत्तरेषामचामादेरचो वृद्धिर्भवति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । ग्रामाणाम् । पूर्वेषु कामशम्यां भवः, पूर्वैषुकाम- शमः । अपरैषुकामशमः । पूर्वकार्णोमृत्तिकः । अपरकार्णोमृत्तिकः । नगराणाम् । पूर्वस्मिन्पाटलिपुत्रे भवः, पूर्वपाटलिपुत्रकः । अपरपाटलिपुत्रकः । पूर्वकान्यकुब्जः । अपरकान्यकुब्जः । ग्रामत्वादेव नगराणामपि ग्रहणे सिद्धे भेदेन यदुभयोर्-

• क्व चिदवयवानामिति षष्ठीबहुवचनान्तः पाठः । सो ऽयुक्तः । अर्थासङ्गतेरिति पदमञ्जरी ।

ग्राह्वानं तत्संबन्धभेदप्रतिपत्त्यर्थं दिक्पूर्वपदो हि समुदायः पूर्वैषुकामशम्यादिः ग्रामनामधेयम् । पाटलिपुत्रादिः पुनरुत्तरपदमेव नगरमाह । तत्र ग्रामवाचि- नमाह्वानानामवयवस्य दिक्शब्दादुत्तरस्य वृद्धिर्भवतीत्येवमभिसंबन्धः क्रियते । इतरत्र तु दिश उत्तरेषां नगराणामित्येव । पूर्वैषु कामशम इत्येवमादिषु कृता- यामुत्तरपदवृद्धौ एकादेशो भवतीति ज्ञापितं नेन्द्रस्य परस्येति प्रतिषेधेन ॥ संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च ॥ १५ ॥ संख्याया उत्तरपदस्य संवत्सरशब्दस्य संख्यायाश्चाचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । द्वौ संवत्सरावधीतो भृतो भूतो भावी वा द्विसांवत्सरिकः । संख्यायाः । द्वे षष्टी अधीतो भृतो भूतो भावी वा, द्विषाष्टिकः । द्विसाप्ततिकः । द्विषष्ट्यादिशब्दो वर्षेषु संख्येयेषु वर्त- मानः कालाधिकारविहितं प्रत्ययमुत्पादयति । परिमाणान्तस्येत्येव सिद्धे संव- त्सरग्रहणं परिमाणग्रहणे कालपरिमाणस्याग्रहणार्थम् । तेन द्वैसर्गिकः त्रैस- र्गिक इत्युत्तरपदवृद्धिर्न भवति । द्विवर्षा त्रिवर्षा माषविक्रेत्यपरिमाणबिस्ताचि- तेति पर्युदासो न भवति ॥ वर्षस्याभविष्यति ॥ १६ ॥ संख्याया उत्तरस्य वर्षशब्दस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः, स चेत्तद्धितो भविष्यत्यर्थे न भवति । द्विवर्षे अधीतो भृतो भूतो वा, द्विवार्षिकः । त्रिवार्षिकः । अभविष्यतीति किम् । यस्य त्रैवर्षिकं धान्यं निहितं भृत्यवृत्तये अधिकं वापि विक्रेत स सोमं पातुमर्हति । त्रीणि वर्षाणि भावीति त्रैवार्षिकम् । अधीष्टभृतयोरभविष्यतीति प्रतिषेधो न भवति । गम्यते हि तत्र भविष्यत्ता न तु तद्धितार्थः । द्वे वर्षे अधीतो भृतो वा कर्म्म करिष्य- तीति, द्विवार्षिको मनुष्यः ॥ परिमाणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः ॥ १७ ॥ परिमाणान्तस्याङ्गस्य संख्यायाः परं यदुत्तरपदं तस्याचामादेरचो वृद्धि- र्भवति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः, संज्ञायां विषये शाणे चोत्तरपदे न भवति । द्वौ कुडवौ प्रयोजनमस्य, द्विकौडविकः । द्वाभ्यां सुवर्णाभ्यां क्रीतं, द्विसौ- वर्णिकम् । विभाषा कार्षापणसहस्राभ्यामित्यत्र सुवर्णशतमानयोरुपसंख्यानमिति लुको विकल्पः । द्वाभ्यां निष्काभ्यां क्रीतं, द्वित्रिपूर्वान्निष्काद्, द्विनैष्किकम् । असंज्ञाशाणयोरिति किम् । पञ्चलोहितिकम् । पञ्चकपालिकम् । पञ्च लोहित्यः परिमाणमस्य पञ्च कपालानि परिमाणमस्येति विगृह्य तदस्य परिमा- णमिति योगविभागात्प्रत्ययस्तद्धितान्तश्चायं समुदायः संज्ञा । द्वाभ्यां शाणाभ्यां

क्रीतं, द्वैशाणम् । त्रैशाणम् । शाणाद्वा, द्वित्रिपूर्वादप्रत्येयण् प्रत्ययः । असंज्ञा- शाणकुलिजानामिति के चित्पठन्ति । द्वे कुलिजे प्रयोजनमस्य द्वैकुलिजिकः ॥ ञे प्रोष्ठपदानाम् ॥ १८ ॥ अञिति जातार्थो निर्दिश्यते । तत्र यस्तद्धितो विहितस्तस्मिन् ञिति णिति किति च परतः प्रोष्ठपदानामुत्तरस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति । प्रोष्ठपदा नाम नक्षत्रं ताभिर्युक्तः काल इत्यण् । तस्य लुबविशेषेदिति लुप् । प्रोष्ठपदासु जातः । 'ऋतुनक्षत्रेभ्योणिन्यण् । प्रोष्ठपदो माणवकः । अञिति किम् । यदा प्रोष्ठपदो मेघो धरणीमभिवर्षति । प्रोष्ठपदास भवः प्रोष्ठपदः । प्रोष्ठपदाना- मिति बहुवचननिर्देशात्पर्यायोपि गृह्यते भद्रपाद इति ॥ हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च ॥ १९ ॥ हृद् भग सिन्धु इत्येवमन्तेङ्गे

स्येति ठञ् । सर्वलोक । तत्र विदितः, सार्वलौकिकः । सर्वपुरुषस्येदं, सार्वपौ- रुषम् । सर्वभूमेर्निमित्तं संयोग उत्पातो वा सार्वभौमः । प्रयोग । तत्र भवः, प्रायोगिकः । परस्त्री । पारस्त्रैणेयः । कुलटाया वेतीन्ङ् * ॥ राजपुरुषात् ष्यञि ॥ राजपौरुष्यम् । ष्यञीति किम् । राजपुरुषस्यापत्यं राजपुरुषायणिः । उदीचां वृद्धाद्गोत्रादिति फिञ् । शतकुम्भसुखशयनादयः । शतकुम्भे भवः, शातकौम्भः । सौखशयनिकः । पारदारिकः † । सूत्रनडस्यापत्यं सौत्रनाडिः । आकृतिगण- श्चायमिष्यते । तेनेदमपि सिद्धं भवति । अभिगममर्हति, आभिगामिकः । अधि- देवे भवमाधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । चतस्र एव विद्याः, चातुर्वैद्यम् । स्वार्थे ष्यञ् । अनुशतक । अनुहोड । अनुसंवत्सर । अङ्गारवेणु । असिसंहत्य । वध्याग । पुष्करसत् । अनुहरत् । कुरुकत । कुरुपञ्चाल । उदकश्रुद्दु । इहलोक । परलोक । सर्वलोक । सर्वपुरुष । सर्वभूमि । प्रयोग । परस्त्री ॥ राजपुरुषात् ष्यञि ॥ सूत्रनड ॥

देवताद्वन्द्वे च ॥ २१ ॥

देवताद्वन्द्वे च पूर्वपदोत्तरपदस्य चाचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भवति तद्धिते ञिति णिति किति वा परतः । आग्निमारुतीमनड्वाहीमालभेत । आग्नि- मारुतं कर्म्म । यो देवताद्वन्द्वः सूक्तहविःसंबन्धी तत्रायं विधिः । इह तु न भवति । स्कन्दविशाखौ देवते अस्य, स्कान्दविशाखः । ब्रह्मप्रजापती । ब्राह्मप्रजापत्यम् ॥

नेन्द्रस्य परस्य ॥ २२ ॥

इन्द्रशब्दस्य परस्य यदुक्तं तन्न भवति । सौमेन्द्रः । आग्नेन्द्रः । परस्येति किम् । ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं चरुं निर्वपेत् । इन्द्रशब्दे द्वावचौ तत्र तद्धिते एकस्य यस्येति लोपो ऽपरस्य पूर्वेण सहैकादेश इत्यप्राप्तिरेव वृद्धेः, तदेवं प्रतिषेधवचनं ज्ञापकम् । बहिरङ्गमपि पूर्वोत्तरपदयोः पूर्वे कार्ये भवति पश्चा- देकादेश इति, तेन पूर्वेषुकामशम इत्यादि सिद्धं भवति ॥

दीर्घाच्च वरुणस्य ॥ २३ ॥

दीर्घादुत्तरस्य वरुणस्य यदुक्तं तन्न भवति । ऐन्द्रावरुणम् । मैत्रावरुणम् । दीर्घादिति किम् । अग्निवरुणीमनड्वाहीमालभेत । अग्नेरीदग्नेः सोमवरुणयो- रित्यस्यानङपवादस्य दृष्टुष्टाविति प्रतिषेधो विधीयते तेन दीर्घात्तरो न भवति ॥

प्राचां नगरान्ते ॥ २४ ॥

* अपपाठो ऽयम् । तत्र हि स्त्र्यङपग्रहणम् । कल्याण्यादिषु परस्त्रीशब्दः पठ्यते तस्मा- त्कल्याण्यादीनामिनङिति पाठ इति पदमञ्जरी । † शतकुम्भेत्यारभ्य पारदारिक इत्यन्तं बहुषु पुस्तकेषु नास्ति ।

॥ काशिका ॥ ७ । ३ ॥ ४०१ प्राचां देशे नगरान्तेङ्गे पूर्वपदस्योत्तरपदस्याचामादेर्वा वृद्धिर्भवति तद्धिते ञिति णिति किति च परतः । सुह्मनगरे भवः, सौह्मनगरः। पौण्ड्र- नगरः । प्राचामिति किम् । मद्रनगरमुदत्तु, तत्र भवः । माद्रनगरः ॥ जाङ्गलधेनुवलजान्तस्य विभाषितमुत्तरम् ॥ २५ ॥ जङ्गल धेनु वलज इत्येवमन्तस्याङ्गस्य पूर्वपदस्याचामादेरचो वृद्धिर्भवति विभाषितमुत्तर,मुत्तरपदस्य विभाषितं तद्धिते ञिति णिति किति वा परतः । कुरुजङ्गलेषु भवं, कौरुजङ्गलम् । कौरुजाङ्गलम् । वैश्वधेनवम् । वैश्वधैनवम् । सौवर्णवलजः । सौवर्णवालजः ॥ अर्द्धात्परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा ॥ २६ ॥ अर्द्धशब्दात्परस्य परिमाणवाचिन उत्तरस्याचामादेरचः स्थाने वृद्धिर्भ- [L12

कृति" - wait, let's look at "चिणि कृति": In Kashika: "आकारान्तस्याङ्गस्य चिणि कृति च ञ्णिति युगागमो भवति।" In the image: "आकारान्तस्याङ्गस्य चिंण कृति ङिणति युगागमो भवति । अदाथि ।" Wait, look at "अदाथि । अदायि ।" - the text has "अदायि । अधायि ।": In image: "अदायि । अधायि ।" Wait, look at line 29: "अदाथि ।" or "अदायि ।"? First word: "अदायि ।" (Wait, is it "अदायि" at end of L29? End of L29 has "अदायि ।"!) Wait, let's read line 29 from start: "आकारान्तस्याङ्गस्य चिंण कृति ङिणति युगागमो भवति । अदाथि ।" -> wait, look at the word after 'भवति ।': It is 'अ' 'दा' 'यि' -> "अदायि ।"! Then L30 starts with: "अधायि । कृति । दायो, दायकः । धायो, धायकः । चिण्कृतोरिति किम् ।" Wait, where did "अदाथि" come from in my first quick read? It is "अदायि ।"! Let'

] [णि] [ति] [कृ] [ति] [च] [ङि] [ति] Wait, what is that glyph after [ङिति]? It looks like "च" and then... wait, is that "ङिति"? Wait, look at the image, right edge of line 1: "ञ्णिति कृति च ङिति च" Wait, no, look at: "चिणि कृति च ङिति"? Wait, let's re-examine: In L1: Word 1: उदात्तोपदेशस्य Word 2: मान्तस्याङ्गस्याचमिवर्जितस्य Word 3: चिणि (or ञ्णिति?) Let's look at Word 3: Is the first letter 'उ'? No. It is: 'चि' or 'ञ्णि'? Look at L12: "जनि वधि इत्येतयोश्चिणि कृति च ङिति यदुक्तं तच्च भवति ।" In L12, it has "श्चिणि"! That is 'चिणि' with 'स्'! Why would L12 have "श्चिणि"? Because: "इत्येतयोः" + "चिणि" = "इत्येतयोश्चिणि"! So the word in L12 is DEFINITELY "चिणि"! Now look at Word 3 in L1: In L1, it is after "मान्तस्याङ्गस्या

७०४ ॥ काशिका ॥ ७ । ३ ॥ कृतात्त्वानां ग्रहणं युकः प्राप्तिमाख्यातुम् । किमेतस्याख्याने प्रयोजनम् । एत- स्मिन् प्रकरणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा नास्तीत्युपदिश्यते । तेनाध्यापयति ज्ञापयतीत्येवमादि सिद्धं भवति ॥ वा विधूनने जुक् ॥ ३८ ॥ वा इत्येतस्य विधूननेऽर्थे वर्त्तमानस्य जुगागमो भवति णौ परतः । वस्त्रेणापवाजयति । विधूननइति किम् । आवापयति केशान् । किमर्थं सूत्रं वज गतौ ण्यन्तस्य सिद्धत्वात् । वातेर्युग्मा भूदित्येवमर्थम् । पै ओवै शोषणे इत्यस्यैतद्रूपम् ॥ लीलोर्नुग्लुकावन्यतरस्यां स्नेहविपातने ॥ ३९ ॥ ली ला इत्येतयोरङ्‌गयोरन्यतरस्यां नुक् लुक् इत्येतावागमौ भवतो णौ परतः स्नेहविपातनेऽर्थे । घृतं विलाययति । विलीनयति घृतं, विलालप्रति । विलापयति । ली ई इतीकारः प्रश्लिष्यते तत ईकारान्तस्यैव नुग्भवति, न तु कृतात्त्वस्य विभाषा लीयतेरिति । स्नेहविपातनइति किम् । जतु विलाप- यति । जटाभिरालापयते । ली इति लीलीङोर्ग्रहणम् । ला इति लातेः कृतात्त्वस्य च लीयतेः ॥ भियो हेतुभये षुक् ॥ ४० ॥ भी इत्येतस्य हेतुभयेऽर्थे षुगागमो भवति णौ परतः । मुण्डो भीषयते । जटिलो भीषयते । अत्रापि भी ई इतीकारप्रश्लेषः कृतात्त्वस्य युङ्निवृत्त्यर्थः । मुण्डो भापयते इत्येवं हि तत्र भवति । हेतुभयइति किम् । कुञ्चिकयैनं भाययति । नात्र हेतुः प्रयोजको भयकारणं किं तर्हि कुञ्चिका ॥ स्फायो वः ॥ ४१ ॥ स्फाय् इत्येतस्याङ्गस्य वकारादेशो भवति णौ परतः । स्फावयति ॥ शदेरगतौ तः ॥ ४२ ॥ शदे रङ्गस्यागतावर्थे वर्त्तमानस्य तकारादेशो भवति णौ परतः । पुष्पाणि शातयति * । अगताविति किम् । गाः शादयति गोपालकः ॥ रुहः पोऽन्यतरस्याम् ॥ ४३ ॥ रुहेरङ्गस्यान्यतरस्यां पकारादेशो भवति णौ परतः । व्रीहीन् रोपयति । व्रीहीन् रोहयति ॥ प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः ॥ ४४ ॥

• फलानि शातयतीति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।