कथासरित्सागर : प्रथम खण्ड (लम्बक १ से ५)
महाकवि सोमदेव भट्ट द्वारा
स्रोत: कथासरित्सागर : प्रथम खण्ड (लम्बक १ से ५) · बिहार राष्ट्रभाषा परिषद्, पटना · 1960 (उद्गम)
१५६ कथासरित्सागर
१५६ कथासरित्सागर सत्यशौच स राजाभूद् विप्रो मूर्खा विद्रूपकः। समुच्छ्रितसितच्छत्रो विधूतोभयचामरः॥४०३॥ सदा च मङ्गलाऽतोद्य-वाद्यनिर्ह्रादनिर्भरम्। प्रहर्षमुक्तनादेव रराजोज्जयिनी पुरी॥४०४॥ इत्याप्तराज्यविभवः क्रमशः स कृत्स्नां जित्वा महीमखिलराजकपूजिताङ्घ्रिः। तामि समं विगतमत्सरमिव ताभि र्भ्रातृंस्तदधिरभरस्त निजप्रयामि॥४०५॥ इत्यनुकूले दैवे भजति निजं सत्वमेव धीराणाम्। लक्ष्मीरासाकर्षणसिद्धमहामोदमन्त्रत्वम्॥४०६॥ इत्थं श्रुत्वा वत्सराजस्य वक्त्राच्चित्रामेतामद्भुतार्थां कथां ते। पार्श्वसीना मन्त्रिमुख्यास्त्य सर्वे देव्यौ चापि प्रीतिमग्र्यामवापुः॥४ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे लावानककलम्बके चतुर्थस्तरङ्गः।
पञ्चमस्तरङ्गः वत्सराजकृतं विद्याराधनम् ततो वत्सेश्वरं प्राह तत्र यौगन्धरायणः। राजन्! दैवानुकूल्यं च विद्यते पौरुषं च ते॥१॥ नीतिमार्गे च वयमप्यत्र किञ्चित् कृतश्रमाः। तद्यथा चिन्तितं शीघ्रं कुरुष्व विजयं दिशाम्॥२॥ इत्युक्ते मन्त्रिमुख्येन राजा वत्सेश्वरोऽब्रवीत्। अस्त्वेतद् बहुविघ्नास्तु सदा कल्याणसिद्धयः॥३॥ अतस्तदर्थं तपसा शम्भुमाराधयाम्यहम्। विना हि तत्प्रसादेन कुतो वाञ्छितसिद्धयः॥४॥ तच्छ्रुत्वा च तपस्तस्य मन्त्रिणोऽप्यनुमेनिरे। सेतुबन्धोद्यतस्याब्धौ रामस्येव कपीश्वराः॥५॥
१ चतुर्विध वाद्यानां संमिश्रितः शब्दः 'आतोद्य' इत्युच्यते।
तृतीय लम्बक ३५७
तृतीय लम्बक ३५७ आधा राज्य प्राप्त करके वह विदूषक उसी क्षण राजा बन गया। उसके मस्तक पर ऊँचा छत्र रच गया और चारों ओर चँवर डुलने लगे॥४३॥ मांगलिक बाजों के शब्द से भरी हुई नगरी ऐसी मालूम हो रही थी मानो हर्ष के कारण प्रसन्नता प्रकट कर रही हो॥४४॥ इस प्रकार राज्य-वैभव प्राप्त करके विदूषक धीरे-धीरे सारी पृथ्वी को विजय करके स्नेह से एक साथ रहती हुई भद्रा आदि पत्नियों के साथ चिरकाल तक आनन्द का अनुभव करता रहा॥४५॥ इस प्रकार, दैव के अनुकूल होने पर मनुष्य का अपना ही बल और साहस लक्ष्मी को हठ पूर्वक आकृष्ट करने का महामन्त्र हो जाता है॥४६॥ आश्चर्यमयी इस कथा को वत्सराज के मुंह से सुनकर वे सभी यौगन्धरायण आदि मन्त्री तथा दोनों महाराणियां (वासवदत्ता पद्मावती) अत्यन्त प्रसन्न हुईं ॥४७॥ चतुर्थ तरङ्ग समाप्त पंचम तरंग वत्सराज के द्वारा शिव की आराधना तब यौगन्धरायण ने वत्सराज से कहा—'महाराज ! इस समय आपका दैव (भाग्य) अनुकूल है और पुरुषार्थ (बल) तुममें है ही। इधर हमलोग (मन्त्रिगण) भी राजनीतिक दाँव- पेंचों के जानकार हैं इसलिए जैसा सोचा गया है तदनुसार पृथ्वी का विजय करो'॥१ २॥ यह सुनकर वत्सराज ने कहा—'यह ठीक है, किन्तु कल्याण-साधना में विघ्न बहुत होते हैं ॥३॥ इसलिए मैं इस विजय की सिद्धि के लिए मैं तप द्वारा शिव जी की आराधना करता हूँ क्योंकि उनकी कृपा के बिना इष्ट सिद्धि कैसे हो सकती है' ॥४॥ राजा की इस इच्छा का सभी मन्त्रियों ने इस प्रकार अनुमोदन किया जिस प्रकार सेतु बाँधने के लिए उद्यत रामजी के दिशागमन के लिए सभी वानरों ने अनुमोदन किया था॥५॥
१५८ कथासरित्सागर
१५८ कथासरित्सागर ततस्तं सह देवीभ्यां सचिवैश्च तपःस्थितम्। त्रिरात्रोपोषितं भूपं शिवः स्वप्ने समादिशत् ॥६॥ तुष्टोऽस्मि ते समुत्तिष्ठ निर्विघ्नं जयमाप्स्यसि। सर्वविद्याधराधीशं पुत्रं धवाचिरादिति ॥७॥ ततः स बुबुधे राजा तत्प्रसादाद्धतक्लमः। अर्कांशुश्वसिताप्यायि प्रतिपच्चन्द्रमा इव ॥८॥ आनन्दयच्च सचिवानां प्रातः स्वप्नेन तेन सः। व्रतोपवासक्लान्ते च देव्यौ द्वे पुष्पकोमले ॥९॥ तत्स्वप्नश्रवणेनैव श्रोत्रपेयेन तृप्तयोः। तयोश्च विमलावाव जात: स्वास्थ्योपचक्रमः ॥१०॥ लेभे स राजा तपसा प्रभावं पूर्वजैः समम्। पुण्यां पतिव्रतानां च तत्पत्न्योः कीर्तिमापतुः ॥११॥ उत्सवव्यग्रपौरैश्च विहितव्रतपारणः। यौगन्धरायणोऽन्यद्युरिति राजानमब्रवीत् ॥१२॥ धन्यस्त्वं यस्य चैवेत्थं प्रसन्नो भगवान् हरः। तदिदानीं रिपून् जित्वा भज लक्ष्मीं भुजार्जिताम् ॥१३॥ सा हि स्वकर्मसम्भूता भूभृतामन्वये स्थिरा। निजधर्माजितानां हि विनाशो नास्ति सम्पदां ॥१४॥ तथा च चिरभूमिष्ठो निधिः पूर्वजसम्भृतः। प्रनष्टो भवता प्राप्तः किं चात्रेतां कथां शृणु ॥१५॥ देवदासवैश्यस्य कथा बभूव देवदासाख्यः पुरे पाटलिपुत्रके। [L24: पुरा कोऽपि वणिक्पुत्रो महाधनकुलोद्गतः ॥१६॥ अभवत्तस्य भार्या च नगरात् पौण्ड्रवर्धनात्। परिणीता समृद्धस्य कस्यापि वणिजः सुता ॥१७॥ गते पितरि पञ्चत्वं क्रमेण व्यसनान्वितः। स देवदासो द्यूतेन सर्वं धनमहारयत् ॥१८॥ ततश्च तस्य सा भार्या दुःसवाद्दारिद्र्यदुःखिता। एरयं नीता निजं गृहं स्वपित्रा पौण्ड्रवर्धनम् ॥१९॥
तदनन्तर राजा रानियां और मन्त्रियों के साथ तीन रात तक उपवास करते हुए राजा को शिवजी ने स्वप्न में आदेश दिया ॥६॥ 'मैं तुमसे प्रसन्न हूँ लगे तुम बिना किसी विघ्न-बाधा के विजय प्राप्त करोगे' ॥७॥ शिवजी के प्रसाद से कष्ट रहित राजा इस प्रकार उद्यत हुआ जिस प्रकार सूर्य की किरणों से वृद्धि प्राप्त करके प्रतिपदा का चन्द्रमा शोभित होता है ॥८॥ प्रभातकाल में उठकर राजा ने मन्त्रियो तथा व्रत-उपवास से क्लान्त फूल के समान कोमल दोनों पत्नियों को स्वप्न का वर्णन करके हर्षित कर दिया ॥९॥ कानों द्वारा पीने (सुनने) के योग्य उस स्वप्न के कथन से दोनों महारानियों को मानों मीठी औषधि का उपचार हुआ ॥१०॥ राजा वत्सराज ने तपस्या के प्रभाव से अपने पूर्वजा के समान प्रभाव प्राप्त किया। और, उसकी दोनों पत्नियों ने पतिव्रताता की पवित्र कीर्ति प्राप्त की ॥११॥ व्रत की समाप्ति के उत्सव पर समस्त नगरवासी उत्सव में व्यग्र रहे। उसके दूसरे दिन यौगन्धरायण ने राजा को कहा ॥१२॥ स्वामी ! तुम धन्य हो जिस पर शिवजी इस प्रकार प्रसन्न हैं। इसलिए तुम अब शत्रुओ को जीतकर अपनी भुजा से अर्जित लक्ष्मी प्राप्त करो ॥१३॥ अपन धर्म से प्राप्त सम्पत्ति का विनाश नहीं होता ॥१४॥ इसीलिए तुमने अपने पूर्वजों की चिरकाल से भूमि में गड़ी हुई नष्ट लक्ष्मी को प्राप्त किया है। इस पर एक कथा सुनो ॥१५॥ देवदास वैश्य की कथा पाटलिपुत्र नगर में बड़े धनी कुल में उत्पन्न देवदास नामका वैश्य-पुत्र था ॥१६॥ उसकी पत्नी पौण्ड्रवर्धन नगर के किसी धनी वैश्य की कन्या थी ॥१७॥ पिता के मर जाने पर व्यसनी देवदास ने जुए में सारा धन गँवा दिया ॥१८॥ उसके दरिद्र हो जाने पर उसकी पत्नी दुःख से कष्ट में रहती थी। इसलिए उसका धनी पिता आकर उसे अपने घर (पौण्ड्रवर्धन) ले गया ॥१९॥
६६ कथासरित्सागर
६६ कथासरित्सागर शनै सोऽपि विपत्सिन्धौ स्थातुमिच्छन् स्वकर्मणि। मत्स्यार्थी देवदासस्तं श्वशुरं याचितुं ययौ ॥२०॥ प्राप्तश्च सन्ध्यासमयं सत्पुरं पौण्ड्रवर्धनम्। रजोरूक्ष विवस्त्र च वीक्ष्यात्मानमचिन्तयत् ॥२१॥ ईदृशः प्रविशामीह कथं श्वशुरवेश्मनि। वरं हि मानिनो मृत्युर्न दैन्यं स्वजनाग्रतः ॥२२॥ इत्यालोक्यापणे गत्वा स क्वापि विपणेर्बहिः। नक्तं सङ्कुचितस्तस्थौ तत्काल कमलोपमः ॥२३॥ क्षणाच्च तस्यां विपणौ प्रविशन्तं व्यलोकयत्। युवानं वणिजं कञ्चिदुद्घाटितकवाटकम् ॥२४॥ क्षपान्तरे स तत्रैव निश्शब्दपदमागताम्। द्रुतमन्तःप्रविष्टां च स्त्रियमेकां ददर्श सः ॥२५॥ ज्वलत्प्रदीपे यावच्च ददौ दृष्टिं तदन्तरे। प्रत्यभिज्ञातवांस्तावत्तां निजानेव गेहिनीम् ॥२६॥ ततः सोऽङ्कितद्वारो भार्यां तामन्यगामिनीम्। दृष्ट्वा दुःखाग्निदग्धो देवदासो व्यचिन्तयत् ॥२७॥ धनहीनेन देहोऽपि ह्रीयते स्त्रीषु का कथा। निसर्गेनियतं वासां विद्युतामिव चापलम् ॥२८॥ सैवेयं सा विपत्सूता व्यसनार्णवपातिनाम्। गतिः सद्यः स्वतन्त्रायाः स्त्रियाः पितृगृहे स्थितेः ॥२९॥ इति सञ्चिन्तयंस्तस्या भार्याया स बहिः स्थितः। रतान्तविस्रम्भजुषं कथालापमिवाशृणोत् ॥३०॥ उपेत्य च ददौ द्वारि स कर्णं सापि तत्क्षणम्। इत्यब्रवीदुपपतिं पापा सा वणिजं रहः ॥३१॥ शृण्विदं कथयाम्यद्य रहस्यं तेऽनुरागिणी। मद्दर्त्तुर्वीरवर्मस्य पुराऽभूत्प्रपितामहः ॥३२॥ स्वगृहस्याङ्गणं तेन चत्वारः स्वर्णपूरिताः। कुम्भाश्चतुर्षु कोणेषु निगूढा स्थापिता भुवि ॥३३॥ तवेकस्याः स्वभार्यायाः स चक्रे विदितं तदा। तद्भार्या चान्तकाले सा स्नुषायै तदबोधयत् ॥३४॥ सापि स्नुषायै मञ्छ्वश्र्वै मञ्छ्वशूरोब्रवीच्च मे। इत्ययं मत्पतिगृहस्यैष बभूवक्रममुपागतम् ॥३५॥
तृतीय लम्बर १६१ कुछ दिनों तक स्वयं कष्ट पाता हुआ और कुछ व्यापार के लिए श्वशुर से धन पाने की इच्छा से देवदास उनके पास गया॥१२॥ और मैला-कुचैला धूल से भरा हुआ वह सायंकाल पौण्ड्रवर्धन नगर में पहुँचा। अपनी ऐसी स्थिति देखकर सोचने लगा कि इस हालत में ससुराल कैसे जाऊँ। दरिद्र व्यक्ति के लिए मर जाना अच्छा है, किन्तु अपने सम्बन्धियों के आगे दीनता प्रदर्शन उचित नहीं ॥२१-२२॥ ऐसा सोचकर वह बाजार में आकर किसी दूकान के बाहर चौंतरे पर रात में कमल के समान सिमटकर पड़ा रहा॥२३॥ कुछ ही देर बाद उसने दूकान का दरवाजा खोलकर उसमें घुसते हुए किसी युवक वैश्य को देखा। कुछ ही समय के बाद एक पांथा आई हुई और जल्दी से दूकान में घुसी किसी स्त्री को देखा ॥२४-२५॥ दूकान के अन्दर जलते हुए दीप के प्रकाश से दरवाजे की दरार से जब उसने अन्दर झाँका तब अपनी पत्नी को देखा और पहचान लिया॥२६॥ अन्दर से द्वार बन्द करके अन्य पुरुष के संसर्ग में अपनी पत्नी को देखकर उस पर मानों वज्रपात-सा हुआ और वह सोचने लगा॥२७॥ बुरे व्यसनों के समूह में पड़े हुए पुरुष के लिए ऐसी विपत्तियाँ सुलभ हैं। धनहीन व्यक्ति शरीर को भी बेच देता है, स्त्रिया की तो बात ही क्या जिसका जीवन स्वभावतः विद्युत् के समान चंचल होता है? ॥२८॥ पिता के घर में रहनेवाली स्वतन्त्र स्त्री की यही गति होती है॥२९॥ ऐसा सोचता वह बाहर बैठा हुआ अपनी स्त्री तथा उसके उपपति का गुप्त वार्तालाप सुनने लगा॥३०॥ उसने दूकान के द्वार पर जाकर कान लगाया तो वह पापिन स्त्री एकान्त में उस अपने उपपति वैश्य से कह रही थी कि तेरे प्रति मेरा प्रेम है, इसलिए कहती हूँ सुनो॥३१॥ मेरे पति का परदादा वीरवर्मा था उसने अपने घर के आँगन के चारों कोनों में सोने की अशर्फियों से भरे चार घड़े छिपाकर गाड़े हैं। यह बात उसने अपनी एक स्त्री से कही थी उस स्त्री ने मरने के समय उसकी बहू (पतोहू) से बता दी। उसने अपनी बहू (मेरी सास) को यह बतलाया और मेरी सास ने मुझसे कहा। इस प्रकार मेरे पति के कुल में सासों के द्वारा इस धन की जानकारी के लिए परम्परा चल रही है॥३२-३५॥ ४१
स्वभर्तुस्तच्च न मया दरिद्रस्यापि वर्णितम् । स हि द्यूतरतो द्वेष्यस्त्वं तु मे परमः प्रियः ॥३६॥ तत्तत्र गत्वा मद्भर्तुः सकाशात्तद्गृहं धनैः । क्रीत्वा तत्प्राप्य च स्वर्णमिहैत्य भज मां सुखम् ॥३७॥ एवमुक्तः कुटिलया स तयोपपतिर्वणिक् । सुतोष तस्य मन्वानो निधिं लब्ध्यमयत्नतः ॥३८॥ देवदासोऽपि कुभ्रूवाक्शल्यैस्तैर्हृदिहतः । कीलितामिव तत्काल धनाशां हृदये दधौ ॥३९॥ जगाम च ततः सद्यः पुरं पाटलिपुत्रकम् । प्राप्य च स्वगृहं लब्ध्वा निधानं स्वीचकार तत् ॥४०॥ अथाजगाम स वणिक्त्तद्भार्याच्छन्नकामुकः । तमत्र ददृशे वाणिज्यव्याजान्न निधिलोलुपः ॥४१॥ देवदाससकाशाच्च क्रीणाति स्म स तद्गृहम् । देवदासोऽपि मूल्येन भूयसा तस्य तद्ददौ ॥४२॥ ततो गृहस्थितिं कृत्वा युक्त्या श्वशुरवेश्मनः । स देवदासः शीघ्रं तामानाय स्वगेहिनीम् ॥४३॥ एवं कृते च तद्भार्याकामुकः स वणिक्शठः । असम्पन्निधिरभ्येत्य देवदासमुवाच तम् ॥४४॥ एतद्भवद्गृहं जीर्णं मह्यं न खलु रोचते । तद्देहि मे निजं मूल्यं स्वगृहं स्वीकुरुष्व च ॥४५॥ इति जल्पंश्च स वणिग् देवदासश्च विब्रुवन् । उभौ विवादमत्तौ तौ राजाग्रेमुपजग्मतुः ॥४६॥ तत्र स्वभार्यावृत्तान्तं यदास्यविषदुःसहम् । देवदासो नरेन्द्राय कृत्स्नमद्गिरति स्म तम् ॥४७॥ तत्तदाभाष्य तद्भार्यां तत्त्वं चान्विच्य भूपतिः । अदण्डयत् सर्वस्वं वणिजं परदारिकम् ॥४८॥ देवदासोऽपि तुष्टभूः त्यक्त्वा तां क्षिप्रमागिराम् । अन्यां च परिणीयाथ तस्थौ लब्धनिधिः सुखम् ॥४९॥
१ वरदारामङ्गदनमन्वन्थि खण्डम् ।
तृतीय लम्बक १६१
तृतीय लम्बक १६१ मेरा पति यद्यपि दरिद्र है फिर भी मैंने उससे नहीं कहा। वह जुआरी है इसलिए मेरा शत्रु है और तुम मेरे परम प्रिय हो। इसलिए तुमसे कह रही हूँ॥३६॥ अतः तुम जाकर और धन देकर मेरे पति से उसका मकान खरीद लो और उस धन को निकालकर यहाँ आकर मेरे साथ सुख से रहो॥३७॥ उस कुटिला स्त्री से इस प्रकार कहा गया उसका जार (यार) बिना परिश्रम धन-प्राप्ति की आशा से प्रसन्न हो गया॥३८॥ देवदास ने भी उस दुष्टा स्त्री के वाक्य-जाल में बद्ध होकर धन के भाग को हड़प में गाड़ दिया॥३९॥ इस प्रकार उस बनिये की पत्नी का गुप्त पति वह बनिया गङ्गा के माध्यम से व्यापार के बहाने पाटलिपुत्र को चला॥४०॥ उसने पटना जाकर देवदास से उस घर को खरीद लिया। देवदास ने भी जान-बूझकर अधिक मूल्य में मकान उसे दे दिया। देवदास भी पाटलिपुत्र में आकर अपने विश्राम के लिए नये घर का प्रबन्ध करके श्वशुर-गृह से शीघ्र ही अपनी स्त्री को लिवा लाया॥४१-४२॥ ऐसा होने पर उसकी पत्नी का गुप्त कामी वह धूर्त बनिया उस मकान में खजाना न पाकर देवदास से आकर बोला॥४३॥ 'यह तुम्हारा पुराना मकान मुझे अच्छा नहीं लगा इसलिए मेरा दाम लौटा दो और अपना घर ले लो'॥४४॥ वह बनिया इस प्रकार कह रहा था और देवदास इन्कार कर रहा था। इस प्रकार लड़ते-झगड़ते वे दोनों फैसला कराने के लिए राजा के सम्मुख जा पहुँचे॥४५-४६॥ राजा के पास जाकर हार्दिक दुःख से सन्तप्त देवदास ने अपनी दुष्ट पत्नी का समस्त वृत्तान्त राजा से कहा॥४७॥ तब राजा ने पुरोहित आदि का सत्कारकर अपनी पत्नी के जन्म की खोज की और दुरात्मा भवन के राज्य में उस श्रेष्ठ (कण्ठकी) का भी सर्वस्व हरण कर दण्ड दिया॥४८॥ दृष्टान्त उद्धृत कर स्त्री की दुष्टता सिद्ध करने भी पद्मावती भ्रष्टाह से वह ...
१६४ कथासरित्सागर
१६४ कथासरित्सागर वत्सराजस्य दिग्विजयप्रस्थानम् इत्थं धर्मार्जिता लक्ष्मीरा सन्तत्यनपायिनी। इतरा तु जरापाततुषारकणनश्वरी ॥५०॥ अतो यतेत धर्मेण धनमर्जयितुं पुमान्। राजा तु सुतरां येन मूलं राज्यतरोर्धनम् ॥५१॥ तस्माद्यथावत्सम्मान्य सिद्धये मन्त्रिमण्डलम्। कुरु दिग्विजयं देव लब्धुं धर्मोत्तरां श्रियम् ॥५२॥ श्वशुरद्वयबन्धूनां प्रसक्तानुप्रसक्तितः। विकुर्वत न बहवो राजानस्ते मिलन्ति च ॥५३॥ यस्त्वेव ब्रह्मदत्ताख्यो वाराणस्यां महीपतिः। नित्यं वैरी स ते तस्माद् विजयस्व तमग्रतः ॥५४॥ तस्मिञ्जिते जय प्राचीप्रक्रमणाखिला दिशः। उन्ने कुरुष्व वै पाण्डोर्यशश्च कुमुदोज्ज्वलम् ॥५५॥ इत्युक्तो मन्त्रिमुख्येण तथेति विजयोद्यतः। वत्सराजः प्रकृतिषु प्रयाणारम्भमादिशत् ॥५६॥ ददौ च चेदिदेशं च राज्यं गोपालकाय सः। सत्कारहृष्टोऽनुपतिः स्वश्वशुर्यमानुगच्छते ॥५७॥ त्रिं च पद्मावतीभ्रात्रे प्रायच्छत्सिंहवर्मणे। सम्मान्य चविविद्यय सर्वै सममुपेयुषे ॥५८॥ आनाययच्च स विभुर्भिल्लराजं पुलिन्दकम्। मित्रं बलैर्व्याप्तदिशं प्रावृट्कालमिवाम्बुदः ॥५९॥ अभूच्च यात्रारम्भो राष्ट्रे तस्य महाप्रभोः। आकुलस्य तु शत्रूणां हृदि चित्रमजायत ॥६०॥ योगन्धरायणश्चाथ वारान्ताराणसीं प्रति। प्राहिणोद् ब्रह्मदत्तस्य राज्ञो ज्ञातुं विचेष्टितम् ॥६१॥ ततः शुभेऽहनि प्रीतो निमित्तजयशंसिभिः। ब्रह्मदत्तं प्रति प्राच्यां पूर्वं वत्सेश्वरो ययौ ॥६२॥ आरुढः प्रांशुतुङ्गाग्रं प्रोत्तुङ्गजगदुद्धरम्। गिरि प्रफुल्लवेत्रस्तर मृगेन्द्र इव दुर्मदः ॥६३॥
तृतीय लम्बक ३६५
तृतीय लम्बक ३६५ वत्सराज का दिग्विजय के लिए प्रयाण इस प्रकार, धर्म से कमाई हुई लक्ष्मी सन्तान-परम्परा तक नष्ट नहीं होती और पाप की कमाई पत्ते पर पड़ी ओस की बूँद के समान विनाशशील होती है ॥५०॥ इसलिए पुरुष को चाहिए कि धर्म से धन कमावे। राजा के राज्य-रूपी वृक्ष का तो धर्म से अर्जित धन ही मूल है। अतः महाराज ! मन्त्रिमण्डल का विधिवत् सम्मान कर धर्म से धन प्राप्त करने के लिए दिग्विजय करो ॥५१-५२॥ तुम्हारे दो श्वसुरों के सम्बन्ध (मित्रता) के कारण बहुत-से राजा विरोध नहीं करेंगे बल्कि मित्रता रखेंगे ॥५३॥ यह जो वाराणसी (काशी) में ब्रह्मदत्त नाम का राजा है वह तुम्हारे वंश का वैरी है पहले उसी की विजय करो ॥५४॥ उसके जीत लेने पर क्रमशः समूची पूर्व दिशा की विजय करो और शरद् के कुमुद के समान शुद्ध यश को ऊँचा करो—विस्तृत करो ॥५५॥ मुख्यमन्त्री से इस प्रकार कहे गये वत्सराज उदयन ने विजय के लिए तैयार होकर सारे नगर की प्रजा से विजय यात्रा की घोषणा करा दी ॥५६॥ राजा उदयन ने अपने साले और अपने सहायक मारुकंप का उसका सम्मान करने के लिए विदेह (मिथिला) का राज्य दे दिया ॥५७॥ अपनी सेनाओं के साथ सहायता के लिए आये हुए पद्मावती के भाई सिंहवर्मा को सम्मानित करके चेदि-देश का राज्य दे दिया ॥५८॥ तदनन्तर राजा ने सेना से वर्षाकाल के समान अपनी सेनाओं के साथ आए घिरे हुए भिल्लों के राजा पुलिन्दक को बुलवाया ॥५९॥ इस प्रकार राजा के राष्ट्र में विजय-यात्रा की तैयारी हुई और शत्रुओं के हृदय में उत्सुकता उत्पन्न हो गई यह आश्चर्य की बात है ॥६०॥ प्रधानमन्त्री यौगन्धरायण ने राजा ब्रह्मदत्त की कार्यवाही जानने के लिए अपने गुप्तचरों को वाराणसी भेजा ॥६१॥ इस प्रकार सभी तैयारी हो जाने पर विजयोद्यत शकुनों से प्रसन्न राजा उदयन ने शुभ दिन के सवेरे पूर्व दिशा में ब्रह्मदत्त पर चढ़ाई की ॥६२॥ उस समय उदयन की सेना से उड़ती धूल तथा उत्सव से हाथियों के मदजल से भूमि पर कीचड़ का कीचड़ हो जाने पर विचित्र दृश्य दिखलाई देता था ॥६३॥
३३३ कथासरित्सागर
३३३ कथासरित्सागर प्राप्तया सिद्धिरूत्येव शरदा दत्तसंभवः । दर्शयन्त्यातिसुगमं मार्गं स्वल्पाम्बुनिम्नगम् ॥६४॥ पूरयन्बहुनादाभिर्वाहिनीभिर्भुवस्तलम् । कुर्वन्नकाण्ड निर्बन्ध-वर्षा-समय-सम्भ्रमम् ॥६५॥ तदा स सैन्य-निर्घोष प्रतिशब्दकुलीकृताः । परस्परमिवान्वस्युस्तदागमभय दिशः ॥६६॥ ववृधुश्च हेमसन्नाहसम्भूतार्कप्रभा हयाः । तस्य नीराजनप्रीतपावकानुगता इव ॥६७॥ विरेजुर्वारणाश्चास्य सितध्वजचामराः । विगलद्गण्डसिन्दूरशोणदानजला पथि ॥६८॥ शरत्पाण्डुपयोवाहाः सधातुरसनिर्झराः । यात्रामुप्रेषिता भीतेरारभञ्जा इव भूधरैः ॥६९॥ नैवैष राजा सहते परेषां प्रसृतं महः । इतीव तच्छमूरणूरुकंतेजस्तिरोदधे ॥७०॥ पद्मातपत्रं च द्वे देव्यौ मार्गे समभिजग्मतुः । नृपं नयगुणाकृष्टे इव कीर्तिजयश्रियौ ॥७१॥ नमन्ताप पलायध्वमित्यूचु विन्ध्यपामिव । पवनाक्षिप्तविक्षिप्तैस्तस्य सन्नाहजांशुकेः ॥७२॥ एवं ययौ स दिग्भागान् पश्यन् फुल्लसिताम्बुजान् । महीमर्यमयोद्भ्रान्तक्षपोत्क्षिप्तफणानिव ॥७३॥ अत्रान्तरे च ते चारा धृतकापालिकव्रताः । योगन्धरायणादिष्टाः प्रापुर्वाराणसीं पुरीम् ॥७४॥ तेषां च कुहकाभिज्ञो ज्ञानित्वमुपदर्शयन् । सिद्ध्यि गुप्तोऽभवद्गोपास्तच्छिष्यतां ययुः ॥७५॥ आचार्योऽयं त्रिकालज्ञ इति व्याजह्रुश्च तम् । शिष्यास्ते स्थापयामासुर्भिक्षाक्षममितस्ततः ॥७६॥ यदुवाचाग्निदाहादि स ज्ञानी भावि पृच्छताम् । तच्छिष्यास्तत्तथा गुप्तं चक्रुस्तेन स पप्रथे ॥७७॥ रञ्जितं शुभ्रविद्यया च समग्रं नृपलक्षणम् । स्वीचक्रे स ह्यमप्येकं राजपुत्रमुपागतम् ॥७८॥
तृतीय लम्बक ११७
तृतीय लम्बक ११७ सफलता की दूती के समान आई हुई कशाओं और नदियों को सुखाकर१ मार्गों को सुखद और सुगम बनाती हुई शरद् ऋतु ने राजा को उत्साह प्रदान किया ॥६४॥ विविध प्रकार के शब्द करती हुई सेनाओं से भूतल को भरता हुआ और अकाल में ही वर्षा-काल का भ्रम करता हुआ वह राजा विजय के लिए अग्रसर हुआ ॥६५॥ उसकी सेना के महान् कलकल शब्द की प्रतिध्वनियों से मानों दिशाएँ परस्पर उसके आगमन की सूचनाएँ देने लगी ॥६६॥ सोने के साजों से सजे हुए, अतएव सूर्य की किरणों से चमकते हुए उसकी सेना के घोड़े ऐसे मालूम होते थे मानों नीराजन-विधि से प्रसन्न अग्नि का अनुगमन कर रहे हैं ॥६७॥ दोनों कानों के समीप झूलते हुए सफेद चामरों से शोभित और मस्तक पर लगे हुए सिन्दूर के कारण लाल मद-जल बहाते हुए उसके हाथी मार्ग में चलते हुए ऐसे भले मालूम होते थे मानों राजा के भय से डरे हुए पर्वतों ने शरत्कालीन श्वेत मेघ-खण्डों से मण्डित एवं धातु-रसों के झरने बहाते हुए अपने पुत्र सेना की सहायता के लिए भेजे हों ॥६८ ६९॥ यह राजा अपने सामने फैलते हुए दूसरे के तेज को सहन नहीं कर सकता। इसीलिए मानों सेना से उड़ी हुई धूल ने सूर्य के तेज को ढाँप दिया ॥७० ॥ राजा के पीछे-पीछे उसकी दोनों महारानियाँ इस प्रकार चल रही थीं मानों राजा की नीति और गुणों से आकृष्ट होकर कीर्ति और विजय-लक्ष्मी चल रही हों ॥७१॥ वायु से इधर-उधर उड़ाये जाते हुए सेना की ध्वजाओं के हत्थे मानों शत्रुओं को चेतावनी दे रहे थे कि या तो नम्र होकर अधीनता करो या भाग जाओ ॥७२॥ वह राजा खिले हुए श्वेत-कमलों से शोभित जल-स्थल के भू-भागों को शेषनाग के उठे हुए फनों के समान देखता हुआ जा रहा था ॥७३॥ इसी बीच यौगन्धरायण से प्रेषित गुप्तचर, कापालिक का वेश बनाकर, वाराणसी नगरी में पहुँचे ॥७४॥ उनमें एक मूढ़ भविष्य का हाल जाननेवाला क्षगी (ज्योतिषी) बन गया और दूसरे सब उसके शिष्य बन गये ॥७५॥ वे उसके शिष्य नगर में इधर-उधर घूमते हुए अपने गुरु के सम्बन्ध में यह प्रचार करते थे कि यह हमारा आचार्य निष्काङ्क्ष और केवल भिक्षा लेकर ही रहता है ॥७६॥ वह ज्ञानी गुरु पूछनेवालों को जो भविष्य में होनेवाली अग्निदाह आदि की बातें बताता था उसके शिष्य उन बातों को गुप्त रूप से स्वयं प्रचारित करके उसका यश बढ़ाते थे। इस प्रकार वह मिथ्या सिद्ध काशी नगरी में प्रसिद्ध सिद्ध बन गया। इस प्रकार उस सिद्ध ने एक छोटे-से चमत्कार से राजा के अत्यन्त प्यारे एक राजपुत्र को अपना उपासक बना लिया ॥७७-७८॥ १ देखिए रघु सर्ग ४ श्लो २४- सरितः कुर्वती गाधाः पथश्चाश्यान कर्दमान्। यात्रायै चोदयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत्॥
१६८ कथासरित्सागर
१६८ कथासरित्सागर तन्मुखेनैव राज्ञश्च ब्रह्मदत्तस्य पृच्छतः । सोऽभूत्तमं रहस्यस्य प्राप्ते वत्सेशाविग्रहे ॥७९॥ अथास्य ब्रह्मदत्तस्य मन्त्री योगकरण्डकः । चकार वत्सराजस्य व्याजानागच्छतः पथि ॥८०॥ अदूपयत्प्रतिपथं विषादिद्रव्ययुक्तिभिः । वृक्षान् कुसुमवल्लीश्च तोयानि च तृणानि च ॥८१॥ विदधे विषकन्याश्च सन्त्य पन्थविलासिनीः । प्राहिणोत्पुरुषांश्चैव निद्रासु च्छद्मघातिनः ॥८२॥ तच्च विज्ञाय स शान्तिलिङ्गी चारो न्यवेदयत् । यौगन्धरायणायाशु स्वसहायमुखस्तदा ॥८३॥ यौगन्धरायणोऽप्येतद् बुद्ध्वा प्रतिपदं पथि। दूषितं तृणतोयादि प्रतियोगैरशोधयत् ॥८४॥ अपूर्वस्त्रीसमायोगं कटके निषिषेध च। अबधीद् वधकांस्तांश्च स्तब्धा सह समन्त्रता ॥८५॥ तद्बुद्ध्वा ध्वस्तमायं सन् सैन्यपूरितदिक्मुखम् । वत्सेश्वरं ब्रह्मदत्तो मेने दुर्जयमेव तम् ॥८६॥ सुमन्त्र्य दत्त्वा दूतं च शिरोविरचिताञ्जलिः । ततः स निकटीभूतं वत्सेशं स्वयमभ्यगात् ॥८७॥ वत्सराजोऽपि तं प्राप्तं प्रवृत्तोपायनं नृपम् । प्रीत्या सम्मानयामास शूरा हि प्रणतिप्रियाः ॥८८॥ वत्सराजस्य दिग्विजयकथा इत्थं तस्मिञ्जिते प्राचीं शमयन्नमयन् भूभून् । उन्मूल्यंश्च कठिनांश्चापात्यायुरिव द्रुमान् ॥८९॥ प्राप च प्रबलं प्राच्यं चलद्वीचीविघूर्णितम् । वङ्गावजयविभ्रासबपमाममिवाम्बुधिम् ॥९०॥ तस्य वेलातटान्तं च जयस्तम्भं चकार सः । पातालामययाच्छीर्षं नागराजमिवोद्गतम् ॥९१॥ १ तुलना कार्या— वङ्गानूत्खाय तरसा नेता नौ साधनोद्यतान्। निचखान जयस्तम्भान् गङ्गास्रोतोऽन्तरेषु सः॥ —रघुवंशे, ४ सर्गे।
तृतीय लम्बक १६९
तृतीय लम्बक १६९
उसी राजपुत्र के द्वारा राजा ब्रह्मदत्त की युद्ध-सम्बन्धी गति-विधियों का ज्ञान प्राप्त करना था ॥७९॥
तदनन्तर योग नामक ब्रह्मदत्त के मन्त्री ने जाते हुए वत्सराज के मार्ग में विविध प्रकार के विनाश के जाल बिछा दिये ॥८०॥
यात्रा में आनेवाली प्रत्येक सड़क पर आनेवाले पेड़, लताओं, कुँओं, तालाबों, घास, फूल आदि में जहरीले द्रव्यों का योग करा दिया ॥८१॥
वत्सराज की सेना में 'विषकन्या'¹ को बाजारू वेश्याओं के रूप में और रात में चोरी के आघात करनेवाले गुप्तचरों को वत्सराज की सेना में भेजा ॥८२॥
उस बनावटी सिद्ध कापालिक ने राजपुत्र से सारी बातें जानकर अपने सहायकों द्वारा यौगन्धरायण को शीघ्र सूचनाएँ प्रेषित कीं ॥८३॥
यौगन्धरायण जासूसों से यह सब जानकर मार्ग में विष से दूषित तृण, जल आदि का विपरीत योगों से शोधन कर देता था। उसने सेना-शिविर में आनेवाली अपूर्व स्त्रियों के वध की आज्ञा दे दी और गुप्त घातकों को सेनापति रुमण्वान् के साथ खोज-खोजकर मरवा डाला ॥८४-८५॥
यह जानकर कूटनीति के विफल होने पर ब्रह्मदत्त ने विशाल सेना के साथ सब दिशाओं को घेरकर आक्रमण करते हुए वत्सराज को अजेय समझा ॥८६॥
ऐसा सोचकर और मन्त्रियों से सम्मति करके सन्धि-दूत को भेजकर सिर पर अंजलि रखकर प्रणाम करता हुआ ब्रह्मदत्त निकट आये हुए वत्सराज के समीप स्वयं गया ॥८७॥
वत्सराज ने भी उपहार देकर स्वयं आये हुए राजा ब्रह्मदत्त का समुचित सम्मान किया क्योकि वीर पुरुष प्रणति से प्रसन्न हो जाते हैं ॥८८॥
वत्सराज के दिग्विजय की कथा
इस प्रकार, काशी-नरेश के विजित हो जाने पर पूर्व दिशा को शान्त करता हुआ, मृदु-नम्र राजाओं को सुराता हुआ और कठोर शत्रुओं को वृक्षों को वायु के समान उखाड़ता हुआ वत्सराज चलती हुई लहरों से घूरते हुए एवं वंग-देश के विजय त्रास से मानों काँपते हुए पूर्व समुद्र के तट पर पहुँचा ॥८९-९०॥
वत्सराज ने पूर्व समुद्र-तट पर एक जयस्तम्भ गाड़ दिया मानो पाताल के लिए अभय की प्रार्थना करने के निमित्त नागराज उठकर आया हो ॥९१॥
१. विषकन्याएँ दो प्रकार की होती हैं, एक तो ऐसे नक्षत्र या लग्न में उत्पन्न होती हैं कि जिनके सहवास से व्यक्ति तुरन्त मर जाता है। दूसरी, प्रारम्भ से ही विष खिलाकर कृत्रिम विषकन्याएँ बनाई जाती हैं, जिनके सम्पर्क में आते ही पुरुष की मृत्यु हो जाती है।—अनु. ४७
३७० कथासरित्सागर
३७० कथासरित्सागर अवनम्य करे दत्ते कलिङ्गैरग्रगेस्ततः । आरुरोह महेन्द्राद्रिं यशस्तस्य यशस्विनः ॥९२॥ महेन्द्राभिभवाद् भीतैर्विन्ध्यकूटैरिवागतैः । गजैर्जित्वाटवीं राज्ञां स ययौ दक्षिणां दिशम् ॥९३॥ तत्र चक्रे स निःसारपाण्डुरामपगर्जितान् । पर्वताश्रयिणः शत्रून् शरत्काल इवाम्बुदान् ॥९४॥ उल्लङ्घ्यमाना कावेरी तन समवकारिणा । चोलकदम्बरकीर्तिश्च कालुष्यं ययतुः समम् ॥९५॥ न परं मुरलानां स सेहे मूर्धसु नोन्नतिम् । करैराहन्यमानेषु यावत्कान्ताकुचष्वपि ॥९६॥ यत्तस्य सप्तधा भिन्नं पपुर्गोदावरीपयः । मातङ्गास्तन्मदम्भाजाद् सप्तधवामुपक्षितम् १ ॥९७॥ अषोत्तीर्य स वत्सेशो रेवामुज्जयिनीमगात् । प्रविषेश च तां चण्डमहासेनपुरस्कृतः ॥९८॥ स मास्यदृलथधम्मिल्लशोभाद् वैगुण्यशालिनाम् । मालवस्त्रीकटाक्षाणां ययौ पात्रेषु लक्ष्यत्ताम् ॥९९॥ तस्थौ च निर्वृतस्तत्र तथा श्वशुरसत्कृतः । विसस्मार यथाभीष्टामपि भोगान् स्वदेशजान् ॥१००॥ आसीद् वासवदत्ता च पितुः पार्श्वविवर्त्तिनी । स्मरन्ती बालभावस्य सौख्येऽपि विमना इव ॥१०१॥ राजा चण्डमहासेनस्तया तनयया यथा । तथैव पद्मावत्यापि नन्दति स्म समागतः ॥१०२॥ विश्रम्य च निशाः काश्चित्प्रीतो वत्सश्वरस्ततः । अन्वितः श्वशुरैः सैन्यैः प्रययौ पश्चिमां दिशम् ॥१०३॥ १ अनुयथेव समाना तत्तथैव प्रमुस्तुबुः—रघु ४ सर्गे ।
कलिङ्ग-देशों का राजाओं ने नम्र होकर कर दे देने पर (पराजित होकर अधीनता स्वीकार कर लेने पर) उस यशस्वी वत्सराज का यश महेन्द्र पर्वत पर चढ़ गया ॥९२॥ महेन्द्र पर्वत के अपमान से डरे हुए, अतएव अनुगमन करते हुए विन्ध्य-पर्वत के शिखरों के समान हाथियों से उस देश के राजाओं को जीतकर (वत्सराज) दक्षिण दिशा की ओर गया ॥९३॥ दक्षिण दिशा में शरत्काल के समान राजा ने मेघों के समान शत्रुओं का (दक्षिण के राजाओं को) निःसार और श्वेत बदनवाले गर्जना-रहित और पर्वतों पर आश्रय लेनेवाला बना दिया ॥९४॥ भीषण संघर्ष करनेवाले उस राजा उदयन ने कावेरी का उल्लङ्घन करके उसे और चोल देश के राजा की कीर्ति को कलुषित कर डाला अर्थात् चोल' राजा को पराजित कर दिया ॥९५॥ राजा उदयन ने करा से मारे हुए मुरल देश के राजाओं के सिरों की उन्नति का ही सहन नहीं किया प्रत्युत करा से विताड़ित उस देश की स्त्रियों की कुचोन्नति को भी सहन नहीं किया ॥९६॥ राजा उदयन के हाथियों ने सात धाराओं में विभक्त गोदावरी का जल पीया था उठ उन्होंने उस जल को मद के बहाने सात स्थानों से निकाल दिया³ ॥९७॥ दक्षिण-विजय करने के अनन्तर वत्सराज नर्मदा नदी को पार करके उज्जयिनी में आया । वहाँ उसके श्वशुर (वासवदत्ता के पिता) ने उसकी अगवानी की ॥९८॥ वहाँ राजा उदयन मालाओं से शिथिल केशपाशों से दूनी शोभा धारण करते हुए मालव रमणियों के कटाक्षों का लक्ष्य (शिकार) बन गया ॥९९॥ श्वशुर द्वारा सत्कार किया गया उदयन उज्जयिनी में कुछ दिनों तक ठहर गया । वहाँ उसकी ऐसी आवभगत हुई कि वह अपने घर के सुखों को भी भूल गया ॥१००॥ पिता की गोद में लोटती हुई वासवदत्ता अपने बाल्यकाल का स्मरण करके महारानी के सुख में भी निःस्पृह हो गई ॥१०१॥ राजा चण्डमहासेन भी जैसे वासवदत्ता से आनन्दित हुआ वैसे ही पद्मावती से भी आनन्द अनुभव करता था ॥१०२॥ कुछ रातें उज्जयिनी में व्यतीत करके, ससुर की सेनाओं से युक्त वत्सराज पश्चिम दिशा की ओर चला ॥१०३॥ १ देखिए परिशिष्ट । २ देखिए परिशिष्ट । ३ देखिए रघु० सर्ग ४—मसूयतेव तन्माला सप्तधैव प्रसुस्रुवुः ।
१७२ कथासरित्सागर
१७२ कथासरित्सागर तस्य खड्गरक्ता मून प्रतापानलधूमिका। यच्चक्रे लाट¹नारीणामश्रुकण्रुपा दृशः॥१०४॥ असौ मथितुमम्भोधि मा मामुन्मूलयिष्यति। इतीव सङ्गजाधूतवनोऽवेपत मन्दरः॥१०५॥ सत्य स कोऽपि तेजस्वी भास्वन्नादिविवस्वतः। प्रतीच्यामुदयं प्राप प्रकृष्टमपि यज्जयी॥१०६॥ छत कुबेरतिलकामलकासङ्गसङ्घसिनीम्। कैलासहाससुभगामाशामभिससार सः॥१०७॥ सिन्धुराज वशीकृत्य हरिसीग्यैरनुद्रुत । क्षपयामास च म्लेच्छांराघवो राक्षसानिव॥१०८॥ तुरुष्क²तुरगव्राता क्षुभ्यत्साम्बरिखोमद । तृष्णयन्नन्वटा वेलावनेषु दलशो ययुः॥१०९॥ गृहीतारिकट³ धीमान् पापस्य पुरुवोत्लम । राहोरिव स च्छिच्छेव पारसीकपते शिरः॥११०॥ हूणहानिस्रुतस्तस्य मुक्तरोधतविक्रूमला। कीर्तिद्वितीया गङ्गव विवचार हिमाचलम्॥१११॥ नदन्तीष्वस्य सेनासु भयस्तिमितविद्विष । प्रतीप शुश्रुवे नाद शैलरन्ध्रेषु कन्दरम्॥११२॥ अपच्छत्रेण शिरसा कामरूपेश्वरोऽपि तम्। मन्वन्विच्छायतां भेजे यत्तदा न तदद्भुतम्॥११३॥ तदुत्तरस्थितो नाम सम्राट् विववृतेऽथ सः। अङ्गिमिर्जङ्गम शल करीकृत्यापितैरिव॥११४॥ एव विजित्य वत्सशो वसुधां सपरिच्छदः। पद्मावतीपितु प्राप पुर मगधभूभृतः॥११५॥ मगधेशश्च देवीभ्यां सहितंऽस्मिन्नुपस्थिते। सारसबोडभूमिभ्याम्योस्नावति चन्द्र इव स्मरः॥११६॥ भविज्ञात्तस्थितामादौ पुनश्च व्यक्तिमागताम्। मने वासवदत्तां च सोऽधिकप्रणयास्पदम्॥११७॥ १ लाटविषय परिच्छेदे विवृतः। २ अयमपि परिच्छेदे विवृतः। ३ हरिवत्सराजचेत् सिन्धद्वविशेषणमिदम् वत्सवराजपक्षे गृहीत अरीनां कट येन, हरिपक्षेच-गृहीतं अरिः सुदर्शनं करे येन।
तृतीय लम्बक १७३
तृतीय लम्बक १७३ अवश्य ही राजा उदयन की तलवार उसके प्रतापानल की धूमरेखा के समान थी क्योंकि उसने लाट देश की स्त्रियों की आँखों को उमड़ते हुए आँसुओं से कङ्कण कर दिया था॥१४॥ यह राजा समुद्र-मन्थन के लिए कहीं मुझे उखाड़ न ले इसी भय से वायु से काँपते हुए पत्तोंवाला मन्दराचल पर्वत मानों काँपने लगा॥१५॥ राजा उदयन सचमुच सूर्य से विलक्षण कोई तेजस्वी है जिसका पश्चिम में उदय हुआ॥१६॥ पश्चिम-विजय करने पर राजा उदयन कुबेर से लक्षित अलका-नगरी से विभूषित कैलास के हास से सुन्दर उत्तर दिशा को चला॥१७॥ वहाँ पर घोड़ों की सेना से युक्त उदयन ने सिन्धुराज को वश में करके म्लेच्छों का इस प्रकार संहार किया जैसे राम ने राक्षसों का किया था। विक्षुब्ध समुद्र की लहरों के समान पारसी घोड़ों के झुण्ड उदयन के हाथी-रूपी तटवनों से जाकर टकराये॥ शत्रुओं से कर लेने वाले उस महापुरुष उदयन ने हाथ में चक्र लिये हुए विष्णु के समान पापी पारस के राजा का सिर राहु के समान काट डाला॥१८-११॥ हूणों का विनाश करनेवाले राजा उदयन की कीर्ति दूसरी गंगा के समान हिमाचल पर विचरण करने लगी॥११२॥ हिमाचल में कन्दराओं में भय से त्रस्त (छिपे हुए) शत्रुवाले राजा की सेना के कोलाहल की केवल प्रतिध्वनि ही सुन पड़ती थी॥११३॥ कामरूप (असाम) देश का राजा बिना छत्र के सिर से उसे (उदयन को) प्रणाम करता हुआ जो हतप्रभ हो गया वह आश्चर्य की बात नहीं॥११४॥ उस (कामरूप-नरेश) द्वारा जंगम पर्वतों के समान कर के रूप में दिये गये हाथियों के साथ सम्राट् उदयन दिग्विजय-यात्रा से लौट आया॥११५॥ वह वत्सराज इस प्रकार पृथ्वी को जीतकर सेना के साथ पद्मावती के पिता मगध नरेश के नगर (राजगृह) लौट आया॥११५॥ मगध-नरेश दोनों महारानियों के साथ उसे उपस्थित देखकर इस प्रकार प्रसन्न हुआ जैसे निशा में चाँदनी-युक्त चन्द्रमा के होने पर कामदेव प्रसन्न होता है॥११६॥ पहले छिपे रूप में और पश्चात् प्रकट रूप में स्थित वासवदत्ता को उसने नम्रता के कारण अधिक रूप में माना॥११७॥
१७४ कथासरित्सागर
१७४ कथासरित्सागर ततो मगधभूभृता सनगरण वनाचितः समग्रजनमानसैनुगतोऽनुरागागतः । निगीर्णवसुधातलो बलबरेण सावाणक जगाम विषयं निजं स किल वत्सराजो जयी ॥११८॥ इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे लावाणकलम्बके पञ्चमस्तरङ्गः । षष्ठस्तरङ्गः वत्सराजकथा (पूर्वानुवृत्ता) ततः स सेनाविश्रान्त्यै तत्र लावाणके स्थितः । रहस्युवाच वत्सदो राजा यौगन्धरायणम् ॥१॥ त्वद्बुद्ध्या निर्जिताः सर्वे पृथिव्यां भूभृतो मया । उपायस्वीकृतास्ते च नैव व्यभिचरन्ति मे ॥२॥ वाराणसीपतिस्तेषां ब्रह्मदत्तो दुराशयः । जाने व्यभिचरत्येको विश्वासः कुटिलद्रुपु कः ॥३॥ इति वत्सेश्वरेणोक्त आह यौगन्धरायणः । न राजन् ब्रह्मदत्तस्ते भूयो व्यभिचरिष्यति ॥४॥ आश्वस्तोपनतस्तेषां भृशं सम्मानितस्त्वया । शुभाचारस्य कः कुर्यादशुभं हि सचतनः ॥५॥ कुर्वीत वा यस्तस्यैव तदात्मन्यशुभं भवेत् । तथा च श्रूयतामत्र कथां ते वर्णयाम्यहम् ॥६॥ फलबूतोः कथा बभूव पद्मविषये पुरा कोऽपि द्विजोत्तमः । ख्यातिमानग्निदत्ताख्यो भूभृत्साप्रहार भुक् ॥७॥ तस्यैकः सोमदत्ताख्यः पुत्रो ज्यायानजायत । द्वितीयश्चाभवद् वडवानरदत्ताख्यया सुतः ॥८॥ १ राजभिः ब्राह्मणेभ्यो महाविद्वत्ताद्ध्ययसविधे दलक्त्वेन प्रदत्ता हप्त्टिमूविराहार इत्युच्यते । दक्षिणदेशेऽग्रहाराणां प्राचुर्यं वर्तते ।
तृतीय लम्बक १०५
तृतीय लम्बक १०५ तदनन्तर मगधवासियों के साथ मगध-नरेश द्वारा सत्कार किया गया स्नेहवश समस्त वर्गों से अभिनन्दित सेना के भार से समस्त पृथ्वी को वश में किये हुए विजयी सम्राट् उदयन अपने देश गया ॥११८॥ पञ्चम तरंग समाप्त षष्ठ तरंग वत्सराज की कथा (क्रमशः) विजय-यात्रा से थकी हुई सेना का विश्राम कराने के लिए लावानक में ठहरे हुए वत्सराज उदयन ने एक बार एकान्त में यौगन्धरायण से कहा ॥१॥ तुम्हारे बुद्धि-वैभव से मैंने पृथ्वी के सभी राजाओं को जीत लिया। उपाय से वश में किये गये वे राजा कभी विरोधी नहीं हो सकते ॥२॥ किन्तु वाराणसी का यह राजा ब्रह्मदत्त अब भी विरोध करता है। कुटिल मनुष्यों पर क्या विश्वास ? ॥३॥ वत्सराज के इस प्रकार कहने पर यौगन्धरायण ने कहा कि महाराज ! ब्रह्मदत्त अब फिर विरोध न करेगा ॥४॥ आक्रमण करके दबाया हुआ वह तुमसे अत्यधिक सम्मानित हुआ है। कौन ऐसा बुद्धि मान् होगा जो अपना भला करनेवाले के साथ बुरा बर्ताव करेगा ॥५॥ यदि करता भी है तो अपनी ही आत्मा का अकल्याण करता है। इस प्रसंग में एक कथा कहता हूँ सुनो ॥६॥ फलभूति की कथा प्राचीन काल में पद्म प्रदेश में प्रसिद्ध शाम्बवाला अग्निदत्त नाम का ब्राह्मण था जो राजा के द्वारा दान दिये गये अग्रहार¹ (ग्राम) से जीवन-निर्वाह करता था ॥७॥ उसका बड़ा लड़का सोमदत्त और छोटा वैश्वानरदत्त था ॥८॥ १ प्राचीन समय में राजा लोग ब्राह्मणों को जीवन निर्वाह के लिए जल-सिंचाई आदि सुविधावाली भूमि दान देते थे। उसे अग्रहार कहते हैं। दक्षिण-भारत में अब भी ऐसे सहस्रों अग्रहार मिलते हैं।