कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)

३८ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य- उल्मुकमभिमन्त्र्य काकमुखेन अपमृष्टं पुरुषं पर्यग्निकरोति । उपरि भ्रामयित्वा दूरे निक्षिपति । ४९ ।--अथ संसर्गदोषशान्तिरुच्यते । सर्वेषु रोगेषु शावदन्तादि कुनखिनावण्डेन ज्वरेणापामार्गादिरोगेषु संसर्गेषु सर्वदोषान्मुच्यते । सू० ५०।— अनृतमुक्त्वाचमनं करोति । वणिजि अनृतं कृत्वा दोषो न भवति । सू० ५१ ।— यत्र क्वचित् खनति तत्र सर्वत्र "यत्त भूम" इति । खननदोषो न भवति । सू०५३।— अथ शकुनशान्तिरुच्यते । अपशब्दं श्रुत्वा कपिञ्जलवाशितं श्रुत्वा ग्रामे अरण्ये पक्षिवाशितं श्रुत्वा वा स्वयं वा क्रुद्धभाषणं कृत्वा अन्यस्य वचनं श्रुत्वा-उलूकवाशने कपोतवाशने पूर्वतो वा उत्तरतो वा लोके निन्दितः । यत्किंचिल्लोके विरुद्धं दृष्ट्वा श्रुत्वा सर्वत्र जपने स्वस्त्ययनं भवति । सू० ५५-आकाशे यदि स्वपिति अरण्ये वा शून्ये गृहे वा पर्वते वा तदा तदा "यो अभ्य बभ्रून्" इत्यृचं जपित्वा स्वपिति । समाप्तानि नैमित्तिकानि सर्वज्ञानप्रबोधनार्थं... दुष्टदोषविनाशनैमित्तिकानि । नैमित्तिकान्य- वश्यं कर्तव्यानि । अकरणे धनधान्यपश्वादिविनाशः । "जरायुज" इति दुर्दिनमाय- क्षित्यादीनि । अथाद्भुतानि वर्षे यज्ञेष्वखादिनैमित्तिकानि तानि अवश्यं कार्याणि । इति पञ्चमोध्यायः ॥ ५ ॥ कण्डिका ॥ ४७ ॥ क्रमप्राप्तो अथर्ववेदविहितोऽभिचार उच्यते । मीमांसायामभिचारो निषिद्धः । मनुस्मृतौ च विहितोऽभिचारः । सू० २ ।—आङ्गिरसकल्पोक्ताः संभाराः प्रत्ये- तव्याः । दक्षिणस्यां दिशि मण्डपं, कारयेत्तत्र यथोक्तविधिना गुरुः । पताकातोर- णैर्युक्तं द्वारं...स्मृतम् । सू० ९ । तथा तदग्न इत्यादि स्मर्त्तव्यं सर्वत्र । अभ्याता- नान्ते "दूष्या दूषिरसी"ति सूक्तेन तिलकमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति कार- यिता कर्त्ता सदस्यश्च...आत्मरक्षार्थम् । सू० १२—अधुना दीक्षा उच्यते शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां पूर्वाण्हे अभ्यातानान्तं कृत्वा "द्यावापृथिवी उर्वन्तरिक्षम"ति सूक्तं कर्त्ता "कनक रजतेति" सूक्तं द्वाभ्यां सूक्ताभ्यां वेणुदण्डं छिनत्ति । सू० १४-१६ । "य इमां देवो मेखला"मिति पञ्चर्चैति सूक्तेन । मेखलां सम्पात्य । "अयं वज्र इति" सूक्तेन दण्डं सम्पात्य । "य इमा"मित्यूचेन मेखलां बध्नाति । "वज्रो"सीति तृचेन सूक्तेन दण्डं गृह्णाति । "नमो नमस्कृद्भ्य" इति सप्तर्षिभ्य उपस्थानं करोति शालाया बहिः । ततः शालां प्रविश्य व्रतादानीयाः समिध आदधाति शान्ताः । व्रतश्रावणं तस्मिन् करोति । अभ्यातानामुत्तरतन्त्रम् । दीक्षितस्त्रिरात्रमनशनं । त्रिरात्रे निवृत्ते कृष्णपक्षे प्रतिपदि कर्म भविष्यति । सू० १७ ।—आङ्गिरसदण्ड वृश्चन सूक्तं प्रति- पादन उक्तं गृहीत्वा मेखलाया ग्रन्थिमालिम्पति "आहुतास्यभिहुता" इत्यृचा । सू०

१८-२० ।—“अयं वज्र”—इति तिसृभिर्ऋग्भिः “यदश्नामि यदिरामि-”इति द्वाभ्यां ऋग्भ्यां भोजनं करोति “यत्पिबामी” तृचा उदकं पिबति । अमुष्यस्थाने शत्रुनाम ग्रहणं—। सू० २१ ।—फङ्गतो महुमद इत्येतेन मन्त्रेण भोजनपात्रं भिनत्ति । सू० २२ ।—“इदमहं महुमदस्य तुरुष्कस्य मूतिकर्णपुत्रस्य प्राणापाना- वपयच्छा”मित्यनेनेन मन्त्रेण मेखलां ग्रन्थ्या बध्नाति गाढं करोति । सू० २५-२७ । —“द्यावापृथिवी उर्विति” सूक्तेन पशुंवृक्षपत्रं च गृहीत्वा शत्रोर्दक्षिणा धावतः पदं ऋजुं छिनत्ति । तिरश्चीनत्रिकोणे एकैकं एवमष्टावरान् सूक्तावृत्तिः । सू० २८ ।— तस्माच्छेदात्पांसुं च गृहीत्वा वधपत्रे बद्ध्वा···अग्रे न्यस्यति । सू० ३० ।—अथवा एतत्···अभिचारतन्त्रमुच्यते । पश्चादग्नेः करिष्यां कुद्युपस्तीर्णायां । सू० ३१ ।— उदकं हस्ते कृत्वा दक्षिणामुखः प्रक्षिपति । सू० ३२-३३ ।—इदं च उष्णोदक- मध्ये अक्षतसक्तून् प्रक्षिप्य पिबेत् अनालोडितानेकोच्छ्वासेन । सू० ३४-३६ ।— “त्रीस्त्रीन्मुष्टी”स्त्रिरात्रं द्वौ द्वौ त्रिरात्रमेकैकं षड्रात्रे भुंक्ते “आहुतास्यमिहुते”त्येव- मादि स्मर्त्तव्यं । सू० ३७ ।—ब्राह्मणान्परिचारकांश्च भोजयित्वा पात्रस्थितमुच्छिष्ट- मेकधा कृत्वा बहुमत्स्ये गर्त्ते प्रक्षिपेत् । सू० ३८ ।—यदि ते धावन्तो दृश्यन्ते ततो द्वेष्यो मृतो जानीयात् । सू० ३९-४२ ।—“द्यावा पृथिवी”इति सूक्तेन लोहितशि- रसं शशकमाशयित्वा । प्रेतवत् कृत्वा अभिमन्त्र्य दहति ततः “अग्ने यत्ते तप”इति पञ्चभिः सूक्तैरुपतिष्ठते । अन्यः कर्त्ता अभ्यातानान्तं कृत्वा कृकलास्राष्टधा कृत्वा प्रत्यृचं जुहोति । सू० ४४ ।—निवृत्य वेद्यामुपवेश्य···स्वेदाक्ताः शरभृष्टीः प्रत्यृचं जुहोति । सू० ४५ ।—शत्रुपदात्पांसुं गृहीत्वा पश्चादग्नेर्निधाय उदग् व्रजत्यास्वेदज- ननात् । निवृत्य स्वेदालङ्गुतान्पांसून्···जुहोति । सू० ४६-५२ ।—कृकलासशरीरे शर्करानावधाय विषमवधाय···बध्नाति “पाशैस” इति पादेन । “आमु”मित्यादत्ते । मर्मणि खादिरण स्रुवेण गर्तं खनति “अतीव य”इति तन्न निदधाति । सू० ५३ ।— संचित्य मृत्तिकोपरि निदधाति “द्यावापृथिवी”इति सूक्तेन जुहोति । सू० ५४ ।— “द्यावापृथिवी” इति सूक्तेन आवलेखनीं हृदये विध्यति···सू० ५७ ।—शत्रु- मारणकामः । कण्डिका ॥ ४८ ॥ सू० १ ।—अश्वत्थ···कृकळास···एरण्ड···श्लेष्मान्तक···खदिर···शरस- मिध आदधाति । सू० ३ ।—स्रुवाग्रे दण्डं बध्नाति । सू० ४ ।—शत्रुमर्मणि निख- नति···सू० ५ ।—तौ अश्वत्थशाखायां प्रणुदति । सू० ६ ।—यावन्तः सपत्ना- स्तावन्तः पाशान्···उदके प्लावयति । सू० ७ ।—शत्रुकोशं तमन्वाह मरणं भवति । सू० ८ ।—उपसमाधानं । ···स्रुवग्रहणं । ···जुहोति···सू० ९ ।—कृकळासकर्म

—इत्याद्यष्टभि-" Line 30 starts with: "र्ऋग्भिर्द्विधाकरणं ।" Wait, look at the first character of line 30: It is 'ऋ' with a repha on top! 'र्ऋ'! Then 'ग्भि' with repha? "र्ऋग्भिर्द्विधाकरणं"! Wait, 'अष्टभि-' + 'र्ऋग्भिर्' = अष्टभिर्ऋग्भिर्! Yes, exactly: "र्ऋग्भिर्द्विधाकरणं ।"

Line 31: "घटमन्यस्मै पुरुषाय प्रदाय “अग्नेर्भाग”—इत्यष्टभिस्तापने मन्त्रः । बर्हिर्दक्षिणामुखं"

Line 32: "उपविश्य भाजनमग्रे कृत्वा “वातस्य रंहितस्य”—इति मन्त्रेण उदकं गृह्य । “सम-" Wait, is it "गृह्य" or "गृह्णाति" or "गृह्य"? Look at line 32: उ द कं गृ ह्य । “ स म - Yes, "गृह्य । “सम-"!

Everything is verified carefully. Ready to output the transcription line by line.४० अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य— शरभृष्टिकर्म सपत्नक्षयणीयकर्माणि षट्ग्राममेत्य च कर्माणि षट्मण

द्य”—इति सूक्तेन कल्पजेन सर्वेभ्यो भूतेभ्यो अभयवदनम् । “यो वा आपोऽ- पा”मिति वज्रप्रक्षेपः । “एता मनाधरा च परा च” इति कल्पजया ऋचाभाजन- मुदकभूमौ निनयति “यं वयमि”ति सूक्तेनैव “अपामस्मै वज्र”मित्येकया एवमेव “इन्द्रस्यौज”—इत्यादि कर्तव्यं । तत्र रुद्रकृताः श्लोकाः— प्रक्षालनं तथा योगो अप्सु पात्र निधापनं । अपोहनमनेनैव तन्निषेद्य पात्र पूरणम् ॥ १ ॥ विष्णोः क्रमोऽसीति द्वादशभिः प्रत्यृचं विष्णुक्रमानुक्रमते । शत्रोरभिमुखं । सवविधानेन बृहस्पतिशिरओदनं द्वेष्याय ददाति । “ममाग्ने वर्च”—इति सूक्तेन तं पृषातकेनोपसिच्य “तस्यौदनस्येत्यर्थ”—सूक्तेनाभिमन्त्र्य ददाति । सूक्तेनाभिमृष्टे सति सूक्तेन सम्पातवन्तं करोति । ०००उद्देहि०००नाचं ०००द्वेषत्सु अन्वाह—। समिद्धो शङ्कुसहितान् पाशानभिमन्त्र्य अरण्ये निदधाति । द्वेष्यस्य पदं वृश्चति । पाशान् अङ्गेऽभ्यस्यति । आमपात्रस्योपरि द्वेष्यस्य हस्तप्रक्षालनं करोति । वृषभं सम्पात्य उत्सृजति शत्रुगृहानभिसृजति । रक्तशालिक्षीरौदनं सम्पात्याभिमन्त्र्य द्वेष्याय ददाति । शत्रुप्रतिकृतिं च मृन्मयां कृत्वा वेदिमध्ये ऊर्ध्वं स्थाणौ निबध्य ०००मूर्ध्नि- सम्पातानानयति । घृतेन पाचयति । “यस्मिन् पड्‌वींः पञ्च”इति उदवज्रान् प्रह- रति उक्तेन विधानेन । “योऽन्नादोऽन्नपति”रित्यूचा द्वेष्यं मनसा ००आचामति स्वयं द्वेष्यस्य मरणं भवति । सू० २५।—यश्च गां पदा स्फुरति ऋग्द्वयाधिकारः तृचेन द्वेष्यं दृष्ट्वा अन्वाह । सू० २६।—अवभृथे स्नात्वा “निदुर्मण्य”—इति सर्वौषधि- भिरात्मानमभिमृशति । अभिचारं कृत्वा इमां कर्त्ता शान्तिं करोति । समाप्ता अभि- चारपद्धतिः । मरणं बन्धनं वा प्रणिपात उन्मत्तभावो वा भवति । भद्रमतेन भाष्य- कारदारिलमतेन च एभिः त्रिभिर्भाष्यकारैः कौशिकोविचारितः तस्य तस्य एते पदार्था भवन्ति । ततः श्लोकाः। दस्योमरणं व्यसनं चैव बन्धनं च विशेषतः । प्रणिपातोन्मत्तो वा देवोपहतिरेव च । ०००उपाध्यायकवीश्वरेण नाम्नातोऽभिचारः कृतः । तुरुष्कमहु- मदोपरिकारितः । पृथिव्यां दुष्टउत्पन्नः सर्वदा च विनाशयेत् । अधर्मसम्भवोदुष्टः प्रजाहिंसनतत्परः । तुरुष्कनाम्नापापिष्ठाः देवब्राह्मणहिंसकाः पृथिव्यां श्रीभोजदेव धर्मसंरक्षणाय च । देशे तु मालवके उत्पन्नः श्रीराजगृहेषु च ।” कण्डिका ॥ ५० ॥ सू० १।—स्वस्त्ययनकर्मणां विधिं वक्ष्यामः यद्वा ग्रामे गच्छति तदा आच- मनं कृत्वा ०००प्रथमं दक्षिणेन पादेन प्रक्रामति अध्वानं । सू० २।—गृहे वा क्षेत्रे वा अन्यत्र वा प्रक्षिपति । यत्र क्षिपति तत्राविनाशोभवति । द्विपदचतुष्पदानां स्वस्त्ययनं भवति । सू० ३।—दर्भादीनि तृणानि गृहे वा क्षेत्रे प्रक्षिपति । इन्द्र- ६

with ु = शु Second: ष्क Third: गो Fourth: म Fifth: य Sixth: म Seventh: भि Eighth: मन्त्र्य Wait, why did I think there was 'स'? Ah, wait! Look at the sixth letter: is it 'स' or 'म'? It has a loop on the left, horizontal crossbar, vertical line down. That is 'म'! So it is: "शुष्कगोमयमभिमन्त्र्य"! Wait, what is after that? "गृहे विसृजि···स्तृणाति । सू०२०।—गोमयमभिमन्त्र्य पत्तनद्वारे" Wait, look at "सू०२०।": Is there space? "सू०२०।—" or "सू० २० ।—"? Look at "सू०२०।": The 'सू०' and '२०' and '।' are packed tight: "सू०२०।—" Wait, there is almost no space between सू० and २०. It is "सू०२०।—".

Let's double-check all line numbers and lines. Let's count the lines of text on the page: 1: मुपतिष्ठते । सू० ४ ।—खङ्गादिशस्त्रं सम्पात्य हस्तेन विमृज्याभिमंत्र्य धारयति । Wait, let's re-verify line 1: Is it "खड्गादिशस्त्रं" or "खङ्गा

गृहद्वारे क्षेत्रे वा निखनति । सू० २१।—गोमयं अग्नौ । सू० २२।—"येऽस्यां- स्थे"ति-अपामार्गमञ्जरीमभिमन्त्र्य संभिनत्ति गृहे स्तृणाति ।...अपामार्गप्रसूनमभि- मन्त्र्य द्वारे निखनति । अपामार्गमञ्जरीं निखनति ग्राममध्ये । गुडूचीमभिमन्त्र्य नाना करोति । गृहे स्तृणाति । गुडूचीपादानभिमन्त्र्य निखनति । गुडूचीपादानग्नौ जुहोति । पराचीन मूलान् समाप्तानि मशकादीनां स्वस्त्ययनानि । कण्डिका ॥ ५१ ॥ सू० । १ ।—अथ व्याघ्रचौरवृकचरकसिंहारण्यकादीनां भये स्वस्त्ययनान्यु- च्यन्ते । गांपृष्ठतो गच्छति । कीलकं निखनन्नुद्घाटयन् गृहारण्यं गच्छति व्या- घ्रादि स्वस्त्ययनकामः । सू० २ ।—उदकघटमभिमन्त्र्य गोप्रचारे निनयति । ततः पांसुन्कूटतन्त्रं कृत्वा अर्धं दक्षिणेन हस्तेन विक्षिपति । इन्द्राय पाकयज्ञ विधानेन । सू० ४।—ये ऽस्यामिति सूक्तेन प्रत्यृचमुपतिष्ठते । सू० ५।—मध्ये पञ्च बलिहरणं...। सू० ७।—पर्वतदेवतायै अरण्ये पाकयज्ञविधानेनाज्यभागान्तं कृत्वा" ब्रह्मजज्ञानमनाप्ता ये सहस्रधारेति सूक्तेन जुहोति" । हिमवते त्वा जुष्टं निर्वपामि हिमवते त्वा जुष्टं प्रोक्षामि हिमवन्तं गच्छतु हविः स्वाहेति । निकटं पर्वतं यजते । भवाशर्वौ मृडतमित्यर्ध सूक्तेन चरूं जुहोति । भवाय जुष्टं निर्वपामी- त्यादि । सू० ८।—भवाशर्वादिभ्यो देवताभ्यो निर्वापं कृत्वा बृहद् भाण्डके श्रपणं ।...एते सप्तपर्वतदेवताः । व्याघ्रचौरवृश्चिकहस्त्यारण्यकगवि इत्यादि- भये स्वस्त्ययनं । सू० ९।—गोष्ठकर्म व्याख्यास्यामः । गोशान्तेः पाकयज्ञं तन्त्रं कृत्वा इन्द्रदेवतायै ब्रह्मजज्ञानमनाप्ता ये सहस्रधार इति सूक्तेन । भवाशर्वौ मृडत मिति सूक्तेन चरूं जुहोति ।...रुद्रदेवस्य चरोः हविरुच्छिष्टं यजमानोऽश्नाति । सू० ११।—प्रथमप्रसवे गवां शान्तिरुच्यते । ब्रह्मजज्ञानं...वत्सस्य वा वत्सिकाय वा मुखं म्रक्षति स्वस्त्ययनकामः । सू० १३।—शाखामूदकमभिमन्त्र्य गोभ्यो बहिरुदकधारां निनयति । सू० १४।—अथ पत्तनग्रामस्य गृहस्य शान्ति- रुच्यते । गृहकोणेषु निखनति चतुरः एकं मध्ये एकं गृहोपरि निदधाति । सू० १५।—अथात्र स्वस्त्ययनमुच्यते । सू० १६।—त्रीणि सस्यवल्ली अभिमन्त्र्य क्षेत्रमध्ये निखनति । समाप्तमन्नव्याधिरक्षास्वस्त्ययनम् । सू० १७ ।—अथ मूषकपतङ्ग शलभहरिणरुरुशल्यादीनि सस्यविनाशकानि तेषां शान्तिरुच्यते । अभिक्रामति मूषिकादिस्थाने । सू० १९ ।—मूषकादिमुखं केशेना वन्धयित्वा क्षेत्रमध्ये निखनति । सू० २२ । तस्मिन्नहनि मौनं कुर्यादस्तमयनं यावत् । समाप्तं मूषकशलभपतङ्गटिट्टिभकीटककीटिकाहरिणरुरुशल्यकगोसेधागोकृम्यादिस्वस्त्य- यनम् ।

४४ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य— कण्डिका ॥ ५२ ॥ सू० १ ॥—आज्यं जुहोति । समिध आदधाति । पुरोडाशादि योज्यं सर्वत्र । सू० २ ॥—मन्थमभिमन्त्र्य पथिकाय प्रयच्छति स्वस्त्ययनकामः । भक्तमभि- मन्त्र्य भक्षयति । समाप्ता ग्रामदूरगमनस्य शान्तिः । कलहदोषो न भवति । सू० ३ ॥—पुरुषबन्धने मोचनशान्तिरुच्यते “यस्यास्त”—इति चतुर्ऋचेन सूक्तेन येन बद्धः तत्सदृशं सम्पातवन्तं कृत्वा सूक्तसदृशं द्वितीयं च सम्पातवन्तं करोति । यत्ते देवीति तृचेन सूक्तेन निगडयुगलद्वयं च सम्पातवन्तं करोति । “विषाणा- पाशानि”ति चतुर्ऋचेन निगडयुगलद्वयं सम्पात्य एक मुक्तं निगडं चर्ममयं वा लोहमयं वा येन बद्धस्तन्मयं कृत्वा अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रं । समाप्तं बन्धनमोचनं । सू० ४ ।—वाचा वन्धनस्य मोचनमुच्यते । भूमिलेखां सम्पात्य तत उत्तरतन्त्रम् । समाप्तं बन्धनस्वस्त्ययनं बद्धो अनेन कर्मणा कृतेन मुच्यते बन्धनात् । सू० ५ ॥ अग्निदाहरक्षार्थमुच्यते । उदकमभिमन्त्र्य गर्त्ते प्रक्षिपति···उदकपूरणं करोति । सू० ६।—शालामध्ये द्वयो उदकमभिमन्त्र्य गर्त्ते प्रक्षिपति । अग्निरक्षा भवति । सू० ७ ।—अग्न्युपसर्गे एतत्कर्म । सू० ८ ।—आयन इति सूक्तेन दिव्यमभिमन्त्र्य गृह्णाति दिव्ये शुद्धयति तत्समापके दिव्ये । सू० ९ । अङ्गदग्धं उदकमभिमन्त्र्य प्रक्षालयति । अङ्गारोग्यं भवति अङ्गे अग्निरक्षा । समाप्तानि अग्निदाहरक्षाणि । सू० १० ।—नावापैटकपट्टिकादिस्वस्त्ययनार्थोदकतरणार्थो रक्षा उच्यते ॥ नावादि अभि- मन्त्र्य ततश्चटन्ति उपविशन्ति । न कदाचिन्मज्जति क्वचित् । उदकरक्षार्थे दूरदेश गमने ॥ ११॥ सम्पातवतीं तृचेन नावं सम्पात्य । तत उत्तरतन्त्रं । समाप्तं दूरदेश गमने एतत्कर्म । तृचेन नौमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य·· नाविकेभ्यो बध्नाति । ये नावं चटन्ति तेषां बन्धनं । सू० १२ ॥--अथ नष्टे द्रव्ये लाभकर्म उच्यते । उत्थापयति नष्टनिरीक्षणार्थे ॥ सू० १४ ॥—समाप्तं नष्टलाभकर्म ॥ १५ ॥ नमस्कृत्य द्यावा पृथिवीभ्यामित्येकां जपित्वार्थसूक्तं कुर्वीत स्वस्त्ययनकामः । केचित्स्वस्त्ययन कामोपस्थानं···॥ सू० १६ ॥ सप्तप्रतीको अंहोलिङ्गगणः । एकैकस्य प्रतीकस्य होमः । त्रयोदश हविर्भिः प्रतीकविकल्पः । भोजनमभिमन्त्र्य पाययति स्वस्त्ययन- कामः । भक्षं भक्षयति । हविराज्यसमिधादि जुहोति ।···आप्लवनावसेचनाचमनादीनि यथासंभवं कर्त्तव्यानि । पापसंसर्गे व्याधिसंसर्गे वर्णसंसर्गे अन्यस्मिन्पापे स्वस्त्य- यनं । अंहोलिङ्गेन विकल्पेन···हृदयमालभ्य जपं कृत्वा उपस्थानमादित्यस्य कुर्यात् तेनैव सूक्तेन···अभिमर्शनं पुरुषस्य अन्यस्य वा·· वृक्षगृहस्त्रीपुरुषादीनां स्वस्त्य- नं क्रियते । अभिमर्शनं कृत्वा उपस्थानमादित्यस्य कुर्यात् ॥ १७॥ हविरभिमंत्र्य भक्षयति ।···स्वयमभिमंत्रणं करोति स्वयं हविषां भोजनमिति वचनात् ॥ यत्र क्वचिच्छान्तिः क्रियते तत्र सर्वत्र स्वस्त्ययनहोमं कुर्यात् । गृहे नगरे वा बहिर्वा पत्त-

संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । ४५ ने वा ग्रामे पुरे वा सर्वत्र । समाप्तानि स्वस्त्ययनानि । सू० १८ ।—आयुष्यकर्मणां विधि वक्ष्यामः ॥ सू० १९ ।—स्थालीपाकेन घृतपिण्डत्रयं कृत्वा सम्पात्याभिमंत्र्य घृतमश्नाति स्थालीपाकमश्नाति । सू० २१ ।—हिरण्यमणि युग्मकृष्णलं···त्रिगुणं कृत्वा सम्पात्याभिमंत्र्य बध्नाति । स्थालीपाके स्थापयित्वा स्थालीपाकमश्नाति । केचित्स्थालीपाके सम्पातं न कुर्वन्ति । अथ क्रमेण “यथाद्यौरि”त्यादि गोदान- मध्ये पठितं प्रथमं व्याख्यायते । कण्डिका ॥ ५३ ॥ सू० १ ।—अथ गोदानं सम्वत्सरे···यथाकुलधर्मेण वा कुर्यात् । सू० ८ ।— मातत्यन्तेन शान्त्युदकेन त्रिरेवाग्निं···सू० ९ ।—माणवकं । सू० १३ ।—उत्तर सम्पातान्दक्षिणतः सुहृदो हस्ते शकृत्पिण्डे आनयति । सू० १५-१६ ।—उदपात्रे पोथिकां गुडूचीं च प्रक्षिप्य ततः सम्पातः । शकृत्पिण्डे दूर्वां कृत्वा ततः सम्पातः । शान्त्युदकमुष्णोदकं चैकधाराभिः समासिच्य । सू० १८ । “अदितिःश्मश्रु” इति ओदनं । कण्डिका ॥ ५४ ॥ अत्र ब्राह्मणवाचनं वृद्धस्त्रीभिर्गीति च कारयेत् । सू० १ ।—अथ नापिताय प्रैषं ददाति । सू० ३ ।—क्षुरं मार्जयित्वा नापिताय प्रयच्छति पुनर्वपनार्थं । सू० ८ ।—वेद्युपरि प्रदक्षिणमग्निमनुपरीणीय · सू० ९ ।—उपरिततं वस्त्रं गृह्णाति कर्त्ता । सू० १० ।—परिधानवस्त्रेण उपरि आच्छादयति माणवकं । सू० ११ ।— यथा इत्यादि प्रथमतॊ व्याख्यानं कृत्वा ततो गोदानं प्रारब्धम् । आयुष्यमंत्रा आयुष्यकर्ममध्ये पठिताः । सू० १२ ।— आज्यं जुहोति ।···समिध आदधाति··· पालाशादयः । पुरोडाशं···पयः···ओदनं···पायसं···पशुं जुहोति···आवपति । सू० १३ ।—पितुर्मन्त्रा न मातुः । सू० १४ ।—परिदानानि । गोदानं समाप्तम् । सप्तमे पञ्चमी कण्डिका । सू० १५ ।— अथ चूडाकरणमुच्यते—सम्वत्सरे द्विसम्वत्सरे वा गोदाने कृते पश्चाच्चूडाकरणं कार्यं पूर्वतन्त्रम् । शान्त्युदके तुभ्यमेवेति सूक्तमनु- योजयेत् । यत्र वपनं पच्यते तत्र सर्वत्र गोदानविधानेन वपनं कुर्यादिति दारिलमतम्···। कण्डिका ॥ ५५ ॥ सू० १ ।-२ गर्भपञ्चमे गर्भाष्टमे । वर्षे कुर्यादिति पैठीनसिः । वसन्ते ब्राह्मणमु- पनयीतेति च मीमांसायां । शान्त्युदके “आयातुमित्र” इति सूक्तमनुयोजयेत् । ततो अभ्यातानानि । ततः “आयातु मित्र” इति । “आयुर्दा” इति केचित् सूक्तेन

४६ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य— मूर्ध्नि सम्पातानानयन्ति । दक्षिणे पाणौ अश्म मण्डलवर्जं शान्त्युदकमुष्णोदकं कृत्वा- तस्मिन्नुदपात्रे सम्पातानानयति । उत्तर सम्पातान् स्थालरूपे आनयति ।। सू० ४ ।। वपनं करोति सकृद्दक्षिणे पिंजुलीवर्जं एवमुत्तरे शिरः पार्श्वे ॥ सू० ८ ।— ब्रह्मचारी ब्रवीति । आह ब्रूहि । सू० १० ।—तत आचार्यों ब्रवीति को नामासि ? किं गोत्र मिति ? । पुन र्ब्रह्मचारी ब्रवीति सोमदेव दत्त शर्म नामाहं अमुक सगोत्रोऽहं यथा संख्यप्रवरोऽहं ॥ सू० ११ ।—पुनर्ब्रह्मचारी ब्रवीति ॥ सू० १२ ॥—पुनराचार्य आह । सू० १३ ।—उदकाञ्जलिमादित्याय ददाति ब्रह्मचारी । सू० १४ ।...दक्षिणं पाणिं गृह्णाति आचार्यः । सू० १४ ।--आदित्यं निरीक्षते ॥ सू० १६ ।—पूर्वाभि- मुखं ब्रह्मचारिणमुपवेश्यः...नाभिदेशं संस्पृश्य संस्तभ्य । सू० १७ ।—गणं जपति आचार्यः ॥... कण्डिका ॥ ५६ ॥ सू० १ ।—मेखलां प्रवरां चतुःप्रवरां वा ।। बध्नाति । सू० २ ।—मित्रावरुण- योस्त्वेति श्येनोऽसीति च सूक्तेन ब्रह्मचारिणे प्रयच्छति ॥ ३ ॥ ब्रह्मचारीदण्डं गृह्णा- ति । पुनर्मैत्विन्द्रियमिति । यज्ञोपवीतमभिमंत्र्य परिधत्ते मन्वादिभिःविहितं अहं रुद्रेभिरिति सूक्तं प्रत्यृचं ब्रह्मचारिणं वाचयति । सू० ७ ।—अथ व्रतग्रहणं करोति ब्रह्मचारिव्रतं द्वादशवार्षिकं । यथा स्मर्यमाणधर्मकं इत्याद्युक्तं आङ्गिरसकल्पे व्रतश्रावणं । अग्नये गुरवे च ब्रह्मचारिव्रतं निवेदयेत् । "अग्ने व्रतपते इति प्रत्यृचं अष्टौ समिध आदधाति । सू० १२ ।—अथ आचार्यं आचारं कथयति । "माय- ज्ञायं कुरु इत्येवमादि आचारान्कथयति । सू० १३ ।—अथैनं भूतेभ्य इत्यादिभि- र्व्रीहियवशमीमभिमन्त्र्य मूर्ध्नि दद्यात् । सू० १६ ।—ब्रह्मचारिणमात्मसंमुखं करोत्याचार्यः । सू० १७ ।—समिध आदधाति । अभ्यातानानि हुत्वा “वाताज्जात”- इति सूक्तेन शंखमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । उपनयनं समाप्तम् । कण्डिका ॥ ५७ ॥ सू० २१ ।—“मय्यग्र” इति पञ्चभिः पञ्चसमिध आदधाति । उपनयनाग्नौ नष्टे इदं प्रायश्चित्तं । अनेन विधिना पुनराधानं ब्रह्मचारी करोति । इति ब्रह्मचारी- नाग्नौ अग्निपरिग्रहः । द्वादशरात्रं सावित्रीव्रतस्य न ग्रहणं नो दीक्षणं भवति द्वादश- रात्रं पयाशी भवति । त्रयोदशेऽहनि वेदव्रतं ददाति व्रतग्रहणं व्रतादानीयाः भवन्ति । सू० २२ ।—सायंप्रातरग्निकार्यमुच्यते । सू० ३१ ।—अथ ब्रह्मचारी उपनयना- नन्तरं मेधाजननमंत्रैः आयुष्यमंत्रैश्चाज्यं जुहुयात् । ये त्रिषप्ता अहं रुद्रेभिस्त्वं नो मेधे द्यौश्च म इति । मेधा सम्पद्यते—

संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । ५७ कण्डिका ॥ ५८ ॥ सू० १-२ ।—कर्णक्रोशान्तमनुमन्त्रयते । अक्षि स्फुरन्तमनुमन्त्रयते । दुःस्वप्नदर्शने स्वस्ति अनिष्टदर्शने च अद्भुतदर्शने च । सू० ३ ।—पुरुषशरीर- मनुमन्त्रयते आयुष्यकामः । सू० ४ ।—ब्राह्मणोक्तमुच्यते । सप्तब्राह्मणानभीष्टान्न- भोजनं कारयित्वा एकः प्राङ्मुख एको दक्षिणामुखः चत्वार उदङ्मुखाः “सर्वे उत देवा”—इति सूक्तेनाभिमृशन्ति पुरुषस्य शरीरं । समाप्तं ब्राह्मणोक्तमायुष्कामस्य । ऋषिहस्त उच्यते । “अन्तकाय मृत्यव”—इति सूक्तेन नाभेरूर्ध्वमधस्तादभिमन्त्र- यते । द्विः सूक्तावृत्तिः । “आरभस्वे”ति-हृदयमभिमन्त्रयते-“आवतस्ते ब्राह्मणाय नम”-इति सूक्ताभ्यां दक्षिणकर्णमनुमन्त्रयते । समाप्त ऋषिहस्तः । सू० ५ ।— आयुष्कामस्य “कर्मणो वामि”ति-हस्तौ प्रक्षाल्य-“वि देवा”इति अभिमन्त्रयते । सू० ६-७ ।—आत्मानमनुमन्त्रयते आयुष्यकामः । सू० ८ ।—आयुष्कामो रक्षार्थे युद्धे नाशनं नैनं प्राप्नोति न शपथो न कृत्या नाभिशोचनं । सू० ९ ।—आयुष्काम- रक्षार्थी उपनयने नित्यं बन्धनं । सू० १० ।—सूक्तेन सुवर्णंरजतलोहं त्रीणि शकलानि एकत्र कृत्वा नवशलाकं मणिं त्रिवृत्तं कृत्वा सम्पात्याभिमन्त्र्यबध्नाति । सू० ११ । आयुष्यकाम आरोग्यकामः रक्षाकामः बालशरीरमनुमन्त्रयत । सू० १२ ।—अनुलोमं प्रलिम्पति । अप्रतीहारं । यो विकलेन्द्रियस्तस्येदं कर्म । सू० १३-१४ ।—पाययति । ततः पिता नाम करोति । अथ आचार्यों वा दक्षिणे कर्णे श्रावयति । नक्षत्रकल्पोक्तं नाम द्व्यक्षरं चतुरक्षरमित्यादि । सू० १७ ।— प्रच्छादयति । शिवे ते स्तामित्यादि । परिदानानि सिंहावलोकनन्यायेन गोदानमध्ये उक्तानि । अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् । ततः श्राद्धं । नामकरणं समाप्तम् । सू० १८ ।--चतुर्थे मासि पुण्याहान्ते निष्क्रामयति । ततः पूर्वोक्तानि परिदानानि ददाति श्राद्धं च । सू० १९ ।—अथान्नप्राशनं षष्ठे मासि प्राशनं कुर्यादिति पैठोनसिः सर्वस्यां स्मृतौ । पञ्चमे कुमार्या इति । सू० २०-२१।—गोदानव- त्परिदानानि ददाति । नामकरणे निष्क्रमणे अन्नप्राशने च गोदानिकानि परि- दानानि भवन्ति । इत्यन्नप्राशनं समाप्तम् । ऊनो वातिरिक्तो वा यः स्वशाखोदितो विधिस्तेनैव सर्वं परिपूर्णं न कुर्यात्पारतन्त्रिकं पश्चाच्छाद्धं सर्वेषु संस्कारेषु कुर्या- दिति दारिलभाष्यकारस्याभिप्रायेण व्याख्यायत इति । श्राद्धं कृत्वा पश्चात्क- र्मेति रुद्रभद्रौ ।*** सू० २२ । पुनरायुष्यकर्म उच्यते । सू० २३ ।—“विषा- सहि” मित्यनुवाकेनादित्यमुपतिष्ठते त्रिकालमायुष्यकामः । सू० २५।—“अग्निं ब्रूम”-इति सूक्तस्य “यन्मातली रथक्रीतमि”ति सर्वासां द्वितीयाव्यतिसङ्गेन यन्मातलीकर्तव्या ॥

४८ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—

कण्डिका ॥ ५९ ॥ अथ काम्यानां कर्मणां विधिं वक्ष्यामः । संभारलक्षणे मण्डपविधानमुक्तम् । गृहे वा कुर्यात् ॥ सू० १ ॥—चरुं जुहोति । शतवर्षपरिमित आयुर्मवति ॥ २॥ उपतिष्ठते विश्वान्देवान् ॥ ३ ॥ पुष्टिकामो द्रव्यवृद्धिकामः ॥ ४ ॥ सम्पच्छब्द उदयशब्द उच्यते ॥ ५ ॥ पुरुषादिबलकामो राजा नित्यं कुर्यात् ॥ ७ ॥ जुहोति इन्द्राय ग्रामकामः । इन्द्रमुपतिष्ठते ॥ ८ ॥ पालाशसमिध आदधाति । समा- नामुपस्तरणानि जुहोति । सू० ९ ।—चरुं जुहुयात् । भृशमिन्द्रमुपतिष्ठते । सू० १० । इन्द्रं यजते । कूपतड़ागवापीपुष्करिणीउदकमर्थी सेतुबन्धादिउदकार्थी एवंकामः । अथवा उपतिष्ठते । सू० ११।—इन्द्रं यजते । उपतिष्ठते ॥ सू० १२।—इन्द्रं यजते । उपतिष्ठते । एकोऽस्यां पृथिव्यां राजा भवति । एकाधिपत्य- कामः । सू० १३।—इन्द्रं यजते । उपतिष्ठते । निखिलं राज्यं भवतीत्यर्थः । सू० १४।—इन्द्रं यजते । उपतिष्ठते । द्विपदचतुष्पदानांमविनाशमित्यर्थः । सू० १५।—अग्निं यजते । उपतिष्ठते । सू० १६।—पृथिवीमग्निमन्तरिक्षं वायु द्यौः आदित्यः दिशः चन्द्रमाः । एता अष्टौ देवताः । अष्टौ चरवः । उपतिष्ठते सर्वकामः ॥ सू० १७।—यजते वा उपतिष्ठते वा सर्वकामः । सू० १८ ।— इन्द्रं ••• अथर्वाणं •• अदितिं देवान् बृहस्पतिं यजते वा उपतिष्ठते वा सर्व कामः । “बृहस्पते सवितरि”त्येकया सुप्तं ब्रह्मचारिणमुत्थापयति । आदित्य उदिते सति प्रायश्चित्तमेतत् । सू० १९ । मन्त्रोक्ता देवताः यजते उपतिष्ठते च सर्वकामः । सू० २१ । सर्वलोकाधिपत्यकामः । सू० २२ ।—अभीष्टमन्नमभिमन्त्र्य भिक्षुकेभ्यः करोति । सू० २५ । अथर्वाणं यजते उपतिष्ठते वा सर्वलोकाधिपत्य- कामः । परिमोक्षः । गोदानिकं तन्त्रं परिधानान्तं कृत्वा ततो-इदावत्सरायेति ततोऽभ्यातानानि । ऋचं सामेति । ततोऽभ्यातानान्तं हुत्वा दोषो गायेति—सूक्तेन भक्तं सम्पात्याभ

उक्तो मधुपर्कः । एकादश्यां वरणं कृत्वा गोदानिकेन विधानेन केशश्मश्रुरोमनखानि वापयित्वा । केशवर्जं पत्नी नखानि कारयेत् । स्नातावहतवाससी भवतः । सुरभिणी भूत्वा दाता उपनयनवद् दण्डमेखलायज्ञोपवीती । त्रिरात्रं दीक्षाग्रहणं सह पत्न्या । अग्नये ब्रह्मणे गुरवे व्रतश्रावणं कृत्वा ततो व्रतादानीया अष्टौ समिध आदधाति । ततः कर्त्ता अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रं करोति । हविष्यभक्षणादि कर्ता कारयिता पत्नी च करोति । अथ चतुर्दश्यां प्रातर्यज्ञोपवीती शान्त्युदकं कृत्वा देवयजनं संप्रोक्ष्याकृति- लोष्टवल्मीकेनास्तीर्य दर्भैश्च गो अश्वाजाविलोमभिः । पलाशमयी अरणीद्वयेनाग्निं मन्थयेद्यजमानः । अग्ने जायस्वेति । सू० २०-२१।—पत्नी नाम यजमाननामग्रहण- मिति प्रथमे अर्धर्चे । सू० २३। अग्रेऽजनिष्ठ इति त्रिभिः पादैर्जातं । अस्यै रयिमिति पादेन पत्नीमनुमन्त्रयते । सू० २४।—उत्तमं नाकमिति दातारं पादेन वाचयति । एवं ब्रह्मौदनिकमग्निं मथित्वा स्थण्डिलेऽग्निं कृत्वा "यद्देवा पूर्णहोमं जुहुयात् । पूर्ण- होमस्य विधानं शान्तिकल्पे उक्तं । "यद्देवा देवहेडनमित्यनुवाकेनाज्यं जुहुयात्समि- धोऽभ्यादध्यात् । शकलान् वा दध्यात् । एवं ब्रह्मौदनिकमग्निं संवत्सरं दीपयत्यहो- रात्रौ वा यथा कामी वा । संवत्सरं तु प्रशस्तं । सू० २५।—अथामावास्यायां प्रात- रुदकाहरणं करोति । ब्राह्मणोमलंकृतां साधुवादिनीं उदकघटं हस्ते गृहीतां प्रेष्यति । सू० २८।—गृहद्वारे । सू० ३१-३२।—ततः “पुमान्पुंस” इति पादेन यजमानं आरोहयति । तत्र व्हयस्वेति पादेन पत्नीं आह्वयीत । सू० ३३।—“यावन्तावग्ने प्रथममिति पादेन अपत्यानि अन्वाह्वयीत । सू० ३५।—उदकघटमनुनिपद्येते ॥ कण्डिका ॥ ६१ ॥ सू० १।—प्रतिदिशमुपतिष्ठते मन्त्रोक्तं ॥ सू० ४।—भूमौ स्थापयति सर्वाणि कर्माणि तेनोदकेन कुर्यात् ॥ सू० ५।--“पुनन्तु मा वायोः पूतो वैश्वानरो रश्मि- भि”रिति पवित्रगणः । एतेन दाता पत्नीमपत्यानि च···पवित्रेण प्रोक्षयेत् । सू० ६।—अथ निर्वापकरणं ॥ सू० ७।—ततोऽनडुहि व्रीहिं त्रीणि विभागानि करोति । ततो देवपितृमनुष्यत्रयं पत्नी अनजानत्यै प्रयच्छति । कर्त्ता प्रैषं ददाति । व्रीही- न्विभागेषु निधाय कर्ता “त्रेधा भागो निहित” इति त्रिभिः पादैः···अनुमन्त्रयते ॥ सू० ९।—यः पितृभागस्तेनावभृथान्ते वृद्धिश्राद्धं करोति ॥ सू० १३।—निरुप्तान् अभिमृशतः ॥ सू० १५-१७।—त्रीन्वरान्वृणीष्वेति दातृप्रैषं दत्त्वा एवं पत्न्यै ददाति । तौ “वृणन्तौ त्रयो वरा” इत्यर्धर्चेन प्रतिपत्न्यनुमन्त्रयते । दाता सर्वकर्मणां समृद्धिभिः प्रथमं वृणीते ॥ सू० २१।—उर्ध्वो नकस्येत्यर्धर्चेन मुसलमुच्छ्रयन्तीमनुमन्त्रयते ॥ २४। उदूूहन्ती ॥ सू०२६।—“अस्यै रयि”मिति पादेन । अवक्षिणन्ती ।— कण्डिका ॥ ६२ ॥ सू० १।—पत्न्या दर्वी ग्राहयति ।···सू० ३। दर्ष्या कुंभ्यां ॥ सू० ४।— ७

तस्मिन् दर्विकृते शेषं—॥ सू० १५॥—ओदनस्योपरि गर्तं करोति ॥ सू० २०-२१।— “अत्यासरत्”—इत्यर्धर्चेनाभिसरन्तीं गामनुमन्त्रयते । “उपवत्सं”-इति पादेन वत्सं सर्जयति । वाश्यते गौरिति वाश्यमानामनुमन्त्रयते । व्यसृष्ट सुमना हिं करोतीति हिंकुर्वन्तीं । बधान ०० इति वत्सं बन्धयति । युञ्जती निज्येति नियोज- यति । गोषुगुपसीदेति दोहायोपसादयति । दुग्ध्वीत्यादिपदसहितेनार्धर्चेन दोहयति । सा धावत्वित्यर्धर्चेन विमुच्यमानां गामनुमन्त्रयते । “अतूर्णदत्तेत्यर्धर्चेन पुनः वत्सेन संसर्जयति ॥ सू० २२ ॥ एवं दोहयित्वा दुग्धेनौदनमवसिच्य । “इदं मे ज्योतिरिति”पादं दातारं वाचयति हिरण्यमधिदधाति । दाता सूक्तेन सर्वं सम्पात- वन्तं करोति । “

संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । ५१ वक्षासवं । सू० २० ।—उपमितामित्यर्थसूक्तेन शालासवं । सू० २१ ।—तस्यो- दनस्येत्यर्थसूक्तेन बृहस्पतिसवं । सू० २२ ।—अभिचारकामस्य । सू० २३ ।— द्वाविंशतिः सवयज्ञाः संहितायां पठ्यन्ते स्वर्गौदनतन्त्रेण सर्वे कर्त्तव्याः ब्रह्मोदन- तन्त्रेण वा स्वर्गब्रह्मोदनौ तन्त्रमिति वचनात् । ॥ इति अष्टमोऽध्यायः ॥ कण्डिका ॥ ६६ ॥ सू० १ ।—अथ क्रव्यादशमनेन सह आवसथ्याध्यानं व्याख्यास्यामः । ॰॰॰ दक्षिणतः पत्नी अधरारणिं गृह्णाति । उत्तरतो यजमान उत्तरारणिं । अरणिलक्षणे अरणिरुक्ता । योऽश्वत्थ इति द्वाभ्यां यजमानं वाचयति । अर्चयित्वा देहाद्धूपं चन्द- नेन समालभते । उभयोर्वाग्यतस्तावत्पूर्णाहुतिविसर्जनं । सू० १७ ।—अरणिलक्षणे उक्तं मन्थनविधानं । सू० २०–२१ ।—उर्वश्यसीति मन्त्रेणोत्तरारणिमूलमधरार- णिना संयोज्यं । पत्नी पश्चात्मुखी मन्थं धारयति पूर्वाभिमुखो यजमानो मन्थयति । सू० २२ ।—वैश्वानरमाह्वयति— कण्डिका ॥ ७० ॥ सू० ८–९ । सत्यं बृहदिति नवभिः । शन्ति वेति दशम्या । उदायुषेति द्वाभ्यां । अग्ने गृहपत इति वैतानाग्निमुपतिष्ठते । कण्डिका ॥ ७१ ॥ सू० १ ।—क्रव्यादं विभजति । सू० ३ ।--नडोनलः । सू० ४ । अपावृत्येति षड्भि ऋग्भिः क्रव्यादं गृहीत्वा एकाग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा दक्षिणस्यां दिशि निष्क्रम्य ततो गृहद्वारे भूमौ निदधाति । सू० ८ ।--अन्येभ्यस्त्वो पुरुषेभ्य इति तिस्रः ॰॰॰ हिरण्यपाणिमिति तिसृभिः ॰॰॰ यथा शमयति तथा होतव्यं । भस्मनि होमः । सू० ९–११ ।--जीर्णपिटके क्रव्यादं भस्म कृत्वा शान्त्युदकेन सुशान्तं कृत्वा भूमि- स्थानं कृत्वा दग्धं खात्वा पिटके प्रक्षिप्य ततः “परं मृत्यो” इत्यृचा पिटकं यजमान- शिरसि ददाति । सू० १३–१५ ।—सीसं नदीफेनं लोहमृत्तिकां एतानि त्रीणि द्रव्याणि यजमानहस्ताञ्जलौ दत्त्वा । सू० १६ ।—अस्मिन्वयमिति द्वे । सीसे मृदमिति द्वे । ॰॰॰ उदकसहितेन सीसेन हस्तप्रक्षालनं करोति । ॰॰॰ सू० १८ ।— प्राङ्मुखा आगच्छन्ति । सू० १९ । लोपयति । ॰॰॰ २० । द्वितीयया कूर्द्या पदानि लोपयति सप्त नदी वा नावः । सू० २१ ।—प्राग्दक्षिणस्यां दिशि कूर्दीं प्रक्षिपति– कण्डिका ॥ ७२ ॥ सू० १ ।—तस्मिन् अकर्णमश्मानमुदकमध्ये निदधाति—सू० ५ ।— सर्वे शालायां प्रविशन्ति । केचिद् गृहद्वारे महाशान्ति चतुर्गणीमुच्चैरभिनिगदन्ति ।

सू० ७ ।—वृषभमनुमन्त्रयते अनड्वाहं वा...... । सू० १० । —शयने उपवि- श्यानुमन्त्रयते । सू० ११ ।—त्रीणि दर्भपवित्राणि एकत्र बद्ध्वा पिञ्जुलीमुच्यते । केचिदेकं । सू० १२ ।—इमे जीवा अविधवा सुजामय आञ्जनेन सर्पिषेति पिञ्जुलीं उदकघटोपरि भ्रामयित्वा यजमानादिपुरुषेभ्यः प्रयच्छति एकैकस्मै पुरुषाय त्रिस्वाच्छः । सू० १३-१४ ।—एतैर्मन्त्रैराज्यं जुहोति । सू० १६ ।—शर्करान् स्वयं छिन्दितान् •••बद्ध्वा अग्नेरुपनिदधाति । सू० २० ।—यजमानोऽशित्वा•••दद्यात् । इति आव- सथ्याधानं समाप्तम् । दक्षिणा । ॥ इति नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ कण्डिका ॥ ७५ ॥ सू० १४ ।—अर्धर्चेनावगाह्य । सू० २५ ।—उशतीरिति सप्तभिर्ऋग्भिरुष्णो- दकपात्रं सम्पात्य । [L11

लभेते । आह पैठीनसिश्लोकः । “आवपेत्सुरभि गन्धान् । क्षीरे सर्पिष्यथोदके । एत- देवनमित्याहुः । औक्षं तु मधुना सह” । सू० ११ । वरः प्रजननदेशं स्पृशति । सू० १२ ।—खट्वायां उत्थापयति । सू० १६ ।—यदि चतुर्थिकाकर्ममध्ये रजस्वला वधूर्भवति तदेदं प्रायश्चित्तं । सू० २१ ।—कर्त्ता । सू० २५ ।—स्नानं सर्वे कुर्वन्ति । सू० ३० ।—पितृगृहे यदि रोदनं भवति तदा इदं प्रायश्चित्तं । सू० ३३ ।—आ- वृताः प्राजापत्या इति शूद्रस्य विवाहे तूष्णीं सर्वं कार्यं । इति दशमोऽध्यायः ॥१०॥ कण्डिका ॥ ८० ॥ सू० १ ।—अथान्त्येष्टिपित्रुमेधं व्याख्यास्यामः । सू० २ ।—वृक्षवर्जिते देशे दहनं कर्तव्यमिति ब्राह्मणोक्तं । आहिताग्नेरेकाग्नेश्चायं संस्कारः । सू०३ ।— मुमूर्षन्तमग्निशालायां आवसथ्यशालायां वा शालातृणानि आस्तीर्य तेषूपरि दर्भै- स्तृणाति । सू० ५ ।—अथ यदि काकपिपीलिकासर्पव्याघ्रशृङ्गी श्वापदादिषु दंष्ट्रादि- दंशदोषात् म्रियते तदा इदं प्रायश्चित्तमुच्यते । “यत्ते कृष्णशकुनीत्यृचा तस्य दष्टव्रणमग्निना दहति । सू० १० ।—ससगोत्रिणः स्पर्शं न कुर्वन्ति । सू० १२ ।—अथ शान्त्युदकं करोतीति कर्त्ता न सकलप्रतीकत्रयेण ओषधित्रयेण च मातृनामप्रतीकत्रयं शान्त्युदके आवपति । सू० १६ ।—स्रजोग्रिं हरन्ति । सू० १९ ।—एकाग्नौ च उषाः कुर्वन्ति । सू० २३ ।-अथ देशान्तरमृते आहिताग्नेश्च कर्म उच्यते । सू० २६ ।—दर्शपूर्णमासयोर्विधानमुच्यते । सू० २८ ।—तिल्पि- ञ्जानां इध्माग्रहणं । सू० ३० ।—देशान्तरमृतस्य दर्भाज्याग्निहोत्रं वा समा- रोपणं समाप्तम् । सू० ३१ ।—अथ प्रकृतमुच्यते उत्थापनं । सू० ३४ ।— वृषभौ अभिमन्त्र्य शकटे युनक्ति अन्यः शयने पुरुषान् वा । सू० ३५ ।—अति- द्रवेत्यष्टौ ऋचो हरिणीत्युच्यते । दहनदेशे नीयमानं हरिणीभिरभिमन्त्रयते । सू० ३६ ।—कर्त्ता अग्नयः प्रेतस्याग्रे कृत्वाभिमन्त्रयते । सू० ४८ ।—वेदयष्टिं प्रेतह- स्ताद् गृह्णाति पुत्रः ॥४९॥धनुर्हस्तादिति क्षत्रियहस्तात् । सू० ५०।—अष्टां हस्ता- दितिमन्त्रविकारं कृत्वा । सू० ५३ ।—केचित्प्रतिदिशं शिरः कुर्वन्ति । सू० ५५ । आचार्योऽनुमन्त्रयते । कण्डिका ॥ ८१ ॥ सू० २१ ।—गां निर्रृतिदेशे जघनप्रदेशे लकुटेन घातयित्वा । हन्यमानां गामुषवेश्य । सू० ४५ ।—उपतिष्ठते । सू० ४८ ।—समाप्तं दहनकर्म ।— कण्डिका ॥ ८२ ॥ अथ प्रथमे दिवसे पुत्रगोत्रिणां शान्तिरुच्यते । सू० ५ ।—सर्वे बान्धवाः ।

५४ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य— सू० ९।—एकविंशति दर्भपिञ्जूलीर्नद्यां ह्रदे वा आवपति। सू० १७।—यवानाल- भते। सू० १९।—अप नः शोशुचदिति सूक्ताभ्यां शाम्याकीः समिध आद- धाति। सू० २०।—बान्धवाः। सू० २१।—अथ द्वितीयेऽहनि कर्मोच्यते। दिवो नभ इत्यृचाग्निं प्रज्वाल्य स्थालीपाकं सकृत्सर्वहुतं करोति। सू० २४।— समाप्तं द्वयहकर्म। सू० २५।—तृतीये नास्ति कर्म। चतुर्थेऽहनि कर्मोच्यते...। शुक्तिकं-शुक्तिकं। सू० २९।—ततः संचयनं करोति। सू० ३३।—समाप्तं संचयनं चतुर्थेऽहनि केचिद्यवोयः प्रथमानि कर्माणि कुर्वन्ति। तथा च माहकिः— कण्डिका ॥ ८३ ॥ अथ पितृमेध उच्यते। संवत्सरे कुर्यादिति श्रुतिः। अथवा संवत्सरमध्ये। सू० ३।—शतच्छिद्रं सहस्रच्छिद्रं द्वितीयं मृन्मये द्वे कुर्यात्। सू० ४।—द्वे जीर्ण- वाससी नीललोहितसूत्रे प्रसिद्धे प्रसव्यां रज्जुं। इति पितृनिधानसंभाराः। सू० ५।—अथ पितृनिधानकाल उच्यते। सू० ९।—अथावसानमस्थिगृहमुच्यते तत्स्थानमुच्यते। सू० १३।—अथ चतुर्दश्यां इदं कर्म। सू० १७।—संप्रोक्ष- ण्यौ। सू० २१।—अस्थिनाशे प्रायश्चित्तकर्मोच्यते। अस्थिनाशे तद्देशात्पां- सन्गृहीत्वावसानं समोप्य तत उत्थापयति। सू० ३४।—अथवा त्रीणि शतानि षष्टिश्च पलाशत्स्रहप्रान्तैः पुरुषं कल्पयित्वा तत उत्थापनीभिरुत्थाप्य हरिणीभिर्ह- रेयुः। शरीरनाशे दग्धे वैतत्प्रायश्चित्तं भवति। सू० २५।—मण्डपः...तस्योत्तर- द्वारं दक्षिणद्वारं कुर्यात्। सू० २७।—अस्थीनि मण्डपे प्रवेशयति।— कण्डिका ॥ ८४ ॥ सू०। ६।—सयवस्य चरोः सर्वे स्वगोत्रजा भोजनं कुर्वन्ति। सू० ८। अथ प्रैषं ददाति गोत्रिणां। वीणां वादयेत्। वाद्यानि वादयेत्। सू० १३-१४—अथा- मावस्यायाः प्रभाते कर्मोच्यते। तान्यस्थीनि मण्डपादुत्थाप्य हरिणीभिर्हरेयुः। ततः पादे निधाय। अथ विधानमुच्यते। पश्चात् पूर्वकृतेभ्यः पितृभ्यः। सू० १५।— प्राग्दक्षिणां दिशमभिमुखमारभ्याणि उत्तरस्यां दिशि समाप्यन्ते— कण्डिका ॥ ८५ ॥ सू० १।—अथ प्रमाणमुच्यते। सू० ४।—एवं विधं मण्डपं मिमीते। सू० ८।—अयुग्मानि कुर्यात्। परिमण्डलानि वर्तुंलानि। चतुरस्राणि वाश्मशानि कार्याणि विकल्पेन शौनकिनां। सू० २०।—जीर्णवस्त्रगास्तृणाति। सू० २२। जीर्णवस्त्रं स्तृणाति ततो द्वितीयं परिचैलवस्त्रं। सू० २३।—तत्रैव बर्हिद्वारंयित्वा अग्नेः कर्म भविष्यति। तेन वस्त्रेण उक्तो होमः स्तरणं च। सू० २४।—सर्वाण्य- स्थीनि तस्मिन् गर्ते निवपति। सू० २५।—कुले ज्येष्ठो अस्थीनि यथापरु...।

संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । ५५ सू० २७ ।--“यास्ते धाना”--इति द्वे धाना धेनुरित्येका एतास्ते असौ धेनव इत्येका यास्ते धान्य अस्तिवत्येका एतामिस्तलमिश्रधानाः···अस्थिषूपरि आदधाति···। कण्डिका ॥ ८६ ॥ सू० १ ।—तान्यस्थीनि गर्तस्थितानि । सू० २ ।-द्वौ चरू···अष्टौ चरवः प्रति- दिशं दधाति । सू० ४ ।—एकं मध्ये निधाय ततोऽभिमन्त्रयते प्रतिमन्त्रं क्षीरादि- पूर्णा मन्त्रोक्ता अपूपाः पिधानाः सर्वे कर्तव्याः प्रसव्या दातव्याः । सू० ५ ।-- अस्थीनि । सू० ६ ।-मध्यमपलाशपत्रैः शतच्छिद्रसहस्रच्छिद्रादि चरवश्च । सर्वं आच्छादयन्ति ॥ १०॥ शिलाभिर्विषमाभिरिष्टकाभिर्वा प्रसन्यं चिन्वन्ति । श्मशानं । सू० १४ ।—शरस्तम्बस्य अन्तर्हितमघमिति मंत्रेण कटिकामभिमन्त्र्य ग्रामश्मशानमन्तर्धानं करोति । सू०१५ । —अष्टाङ्गुलां कटिकां प्रसव्यं कुशेन त्रिः परिविच्य आमथिरत्वा सिञ्चति पश्चिमायां दिशि स्फाटयन्ति । सू० १६ ।—समेत विश्व इत्यनया ऋचा सर्वे बान्धवाः परिषिञ्चन्ति ध्रुवनाभ्युपयच्छन्ते । त्रिः प्रसव्यं परिकीर्णकेश्यः परियन्ति दक्षिणानूरुनाघ्नाना इति ध्रुवनानि । सू० १७ ।···इन्द्र- क्रतुमित्यन्तं । एतैः पश्चात्स्थिता उपतिष्ठन्ते कर्ता गोत्रिणश्च । सू० १८ । —समाप्तं श्मशाने चित्तस्य कर्म । सू० १९ ।-शुभकर्म । सीसे मृड्ढवमित्यादि क्रव्याच्छम- नेन व्याख्यातं । सू० २२ ।--पदानि लोपयति । सू० २४ । —ससशर्करं पाणिष्वा- वपते इत्यादि···तासां धूमं भक्षयन्ति इत्येवमन्तं सर्वं कुर्वन्ति गोत्रिणः । सू० २९। वैवस्वतं स्थालीपाकं श्रपयित्वा इत्यादि यमव्रतान्तं सर्वं भवति ॥ कण्डिका ॥ ८७ ॥ सू० ८ । त्रीनन्धो मुष्टीन्निवंपति···। सू० १४ । तियंगङ्गुलिं--। सू० १५ ।- अवागङ्गुलिं । सू० २७ ।--एताभिर्बर्हिस्तृणाति बर्हिषि आयवनं करोति । सू० २८ ।-आ यत पितर इत्यृचा आच्य जान्वित्यृचा संविशन्त्वित्यृचा एतैस्तिलान्विकीर्य । कण्डिका ॥ ८८ ॥ सू० १ ।—चरुमभिघारयति । सू० ६ ।--संबर्हिरक्तमिति सद्भांस्तण्डु- लाञ्जुहोति । ततः पर्युक्षणं । सू० १४ ।--पिञ्जूलीघृताक्ताः पिण्डेषु निदधाति । सू० १८ ।—अत्र पितर इति प्रतिपिण्डं जपति । सू० २० ।—त्रींस्त्रीन्प्राणाया- मान् कुर्यात् । सू० २१ ।—पिण्डेषूपतिष्ठन्ते । सू० २९ ।—यन्न इदमिति मनो न्वा व्हामहेति सूक्तं हृदये अन्वालभ्य जपेत् । कण्डिका ॥ ८९ ॥ सू० १६ । —गृह्येप्पनाहिताग्नेर्होमः । सू० १४ । —इदं मे कृतमस्तीति मंत्रेणाग्निमुपतिष्ठते यस्मात्कोशादिति । इति पिण्डपितृयज्ञः समाप्तः ॥ ११ ॥ ॥ इति एकादशोऽध्यायः ॥

५६ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य— कण्डिका ॥ ९० ॥ सू० १ ।—अथ मधुपर्को उच्यते । आचार्ये गृहमागते इदं कर्म करोति । सू० ९ ।—सूक्तं जपित्वा पुनराचार्य उदकमभिमंत्रयते । कण्डिका ॥ ९२ ॥ सू० १४ ।—आचार्यो ब्रूते तृणानि गौरस्त्विति । तृणानि ददाति गवे । सू० २५ ।--भूयसो भूयस्मेति मंत्रेण ॥— ॥ इति द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ कण्डिका ॥ ९३ ॥ अद्भुतकर्मपरिभाषा उच्यन्ते । ⸱⸱⸱लोकविरुद्धं दृश्यते यत्तदद्भुतमित्युच्यते । अद्भुतशान्तियंत्र न क्रियते तत्र दोषो भवति । अद्भुतं यत्र भवति तत्पराभवति विनश्यति । विनाशार्थे अद्भुतं देवाः सृजन्ति । सू० ९ ।--श्वौषस्थामनुदित्यां ⸱⸱ उषामनुदित्यां । सू० १० ।--दारुणसंवत्सरे दुर्भिक्षे मारके वा । सू० १३ ।-- देवतेषु⸱⸱⸱सू० २१। —धेनुर्धेनुं धयत्यां । सू०२२।—आकाशफेनं पिबति । सू० २६।— अनाज्ञातमद्भुतं दृश्यते । यदद्भुतेन पठितं तदनाज्ञातमद्भुतमथवालौकिकं जुगु- प्सितं वा अदृष्टं वा । सू० ३२ ।--यूपो । सू० ३४ ।—धूमकेतुः सप्तऋषीन् । सू० ३६ ।-मांसमुखो । सू० ३७ ।-अनग्नावभासे । सू० ३८ ।-श्वसति । सू० ४० ।-ग्रास्योऽग्निः । सू० ४२ ।-कुम्भोद्धाने— कण्डिका ॥ ९४—१२० ॥ १०० क०-सू० ३ ।-शकधूममिति सूक्तेनाज्यं जुहुयात् । विषासहिमित्यनु- वाकेन । रोहितैरुपतिष्ठते । १०३--अववर्षणे ग्रहनक्षत्राणां समापेक्षे⸱⸱⸱शान्तिः । १०४-सू० २ ।-या असुरा इति द्वाभ्यां ।-१०५-या असुरा ।-१०६ ।—सीता- मध्ये लाङ्गलसंसर्गे पुच्छसंसर्गे च ।-११५।-सू० १ ।-पुरुषो वा आकाशफेनं भक्षयति ।-११६ । सू० ३-४ ।-पिपीलिकायां शान्तिः समाप्ता । अथ पिपीलि- काभिचार उच्यते-११८ ।-अथ मधुजालके गृहे लग्ने शान्तिरुच्यन्ते-११९। अथ सर्वाद्भुतेषु शान्तिरुच्यते । भार्गव्याणि । गार्ग्याणि । बार्हस्पत्याद्भुतानि । महा- ऽद्भुतानि औशनसाद्भुतानि । यद् ग्रंथे न पठ्यते तत्सर्वमनाज्ञातमित्युच्यते । यदपि परिशिष्टेषु पठ्यते । इतिहासपुराणज्योतिःशास्त्रे अश्ववैद्यके नरवैद्यकेषु पठि- तेषु अद्भुतेषु सर्वाद्भुतेषु एषा शान्तिः । अथवा महाशान्तिरमृता घृतकम्बलकोटि- होम सर्वाद्भुतेषु कौशिकअपठितेषु एषा शान्तिः । महाशान्तिर्वा विकल्पात् इति भाष्यकारः । इति त्रयोदशोऽध्यायश्चतुर्दशश्च ॥ १३ ॥ १४ ॥

The provided image is entirely blank (contains no text or markings to transcribe). Please provide an image containing the text page.