किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१८४ | किरातार्जुनीयम्

---

बिभ्रतीनां स्मरविधेयानाम् । तासु रममाणस्येवेत्यर्थः । 'षष्ठी चानादरे' इति षष्ठी। विबोधः प्रबोधनं शीलमेषां ते वैबोधिका वैतालिकाः । 'शीलम्' इति ठक् । तेषां ध्वनिभिर्मङ्गल रवैर्विभावितोऽप्यूहितो ज्ञातः पश्चिमोऽर्धश्चरमभागो यस्याः सा तथोक्ता सा रात्रिः संहृना संक्षिप्तवेत्युत्प्रेक्षा । सुखिनां भूयानपि कालो लघीय़ानिव भवतीति भावः । परिवृत्ति विवृत्तिम् । इयाय । प्रभातकल्पोऽभूदित्यर्थः ॥ ७४ ॥

हिन्दी—परस्पर अनुरक्त चित्तवाले और कामदेवकी आज्ञाका पालन करते हुए अप्सराओं तथा गन्धर्वोंको वैतालिकोंकी आवाजोंसे जाने जातहुए अन्तिम भाग वाली रात संकुचित सी होकर परिवर्त्तनको प्राप्त हुई ॥ ७४ ॥

निद्राविनोदितनितान्तरतिक्‍लमानामायामिविमङ्गलनिनादविबोधितानाम् ।
रामासु भाविविरहाकुलितासु यूनां तत्पूर्वतामिव समादधिरे रतानि ॥

मल्लि०—निद्रेति ॥ निद्रया विनोदिताऽपनीतो नितान्तमत्यर्थं यो रतः क्लमः स येषां तेषाम् । आगामिभिरायामवद्भिर्दीर्घैर्मङ्गलनिनादैर्वैबोधिकैर्ध्वनिभि विबोधितानां यूनां रामासु । 'सुन्दरी रमणी रामा' इत्यमरः । भाविविरहेणाकुलितासु सतीषु रतानि तान्येव पूर्वाणि प्रथमानि तत्पूर्वाणि तेषां भावः तत्पूर्वता तांम्। भावे तलप्रत्ययः । समादधिरे प्रापुरिवेत्युत्प्रेक्षा । आद्यसुरतवदादादरात्प्रवृत्तनि इत्यर्थः । यदुत्तरकालं दुर्लभं तदतितृष्णयानुभूयत इत्यर्थः ॥ ७५ ॥

हिन्दी—निद्रासे जिनके सम्भोगकी ग्लानि दूर की गई है, दीर्घ मङ्गल ध्वनिसे जगाये गये उन तरुण पुरुषोंका सुन्दरियोंके भावी विरहसे आकुल होनेपर संभोग क्रिया मानों पहलेकी अवस्था ( नवीनता ) को प्राप्त हुई ॥ ७५ ॥

कान्ताननं सुरतखेदनिमीलिताक्षं संवाहितुं समुपयानिव मन्दमन्दम् ।
हर्म्येषु माल्यमदिरापरिभोगगन्धानाविश्चकार रजनीपरिवृत्तिवायुः ॥

मल्लि०---कान्तेति ॥ सुरतखेदेन निमीलितान्यक्षीणि येन तं स्त्रीसमूहं संवाहितुं सेवितुमिव । खेदापनोदार्थमङ्गमर्दनं कर्तुमिवेत्यर्थः । 'संवाहनं वाहनेऽपि नरादेरङ्गमर्दने' । इति विश्वः । 'वाहृ प्रयत्ने' इति धातोर्ण्यन्तात्तुमुन् । अन्यथा णिज्ग्रहणे संवाहयितुमिति स्यात् । मन्दमन्दं मन्दप्रकारम् । 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति द्विर्भावे कर्मधारयवद्भावात्सुपो लुक् । समुपयान् संवान् । रजनीपरिवृत्तिवायुर्निशावसानमरुत् । हर्म्येषु माल्यानि च मदिरा च परिभोगो विमर्दश्च तेषां गन्धा-

नवमः सर्गः	१८५

नाविश्चकार। बहिःप्रसारयामासेत्यर्थः। अत्र सेवयितुमिवेत्युत्प्रेक्षा। मान्द्यगुणमूलत्वाद् गुणनिमित्तक्रियाफलोत्प्रेक्षा ॥ ७६ ॥

हिन्दी— संभोगके परिश्रमसे आँखोंको मूंदनेवाली स्त्रियोंकी मानों सेवा करनेके लिये धीरे-धीरे बहती हुई रात्रिके अवसानकी हवाने महलोंपर माला, मदिरा और परिभोगकी सुगन्धियोंको बाहर फैला दिया ॥ ७६ ॥

आमोदवासितचलाधरपल्लवेषु निद्राकषायितविपाटललोचनेषु।
व्यामृष्टपत्रतिलकेषु विलासिनीनां शोभां बबन्ध वदनेषु मदावशेषः ॥७७॥

आमोदेति ॥ आमोदेन मद्यगन्धेन वासिताः सुरभिताश्चञ्चलतरुक्तत्वात्स्फुरन्तश्चाधरपल्लवा येषु तेषु निद्रया कषायितानि अषकलुषानि विपाटलानि लोचनानि येषु तेषु । 'कषायैस्तुवरे न स्त्री निर्यासे रक्तकादिके। सुरभावपटौ रक्ते सुन्दरे लवणेऽपि च' । इति केशवः । व्यामृष्टानि अमृष्टानि पत्राणि तिलकाश्च येषां तेषु विलासिनीनां वदनेषु मदावशेषः शोभां बबन्ध । मण्डनान्तराभावे मदशेष एव मण्डनं बभूवेत्यर्थः । स्त्रीणां मद एव विभूषणमिति भावः ॥ ७७ ॥

हिन्दी -- मदिराके गन्धसे सुगन्धित चञ्चल अधरपल्लवोंवाले, नींदसे अलसाये लाल नेत्रोंवाले जिनके पत्र और तिलक मिट गये हैं सुन्दरियोंके ऐसे मुखमें मदके अवशिष्ट भागने शोभाको सम्पन्न किया ॥ ७७ ॥

गतवति नखलेखालक्ष्यतामङ्गरागे समददयितपीताताम्रबिम्बाधराणाम्।
विरहविधुरमिष्टासत्सखोवाङ्गनानां हृदयमवललम्बे रात्रिसंभोगलक्ष्मीः ॥
इति भारविकृतौ महाकाव्ये किरातार्जुनीये नवमः सर्गः ।

मल्लि०--गतवतीति ॥ अङ्गरागेऽङ्गविलेपने नखलेखासु नखपदेषु लक्ष्यतां दृश्यतां गतवति सति । विमर्दात्तन्मात्रावशेषे सतीत्यर्थः । 'किंच बिम्बतुल्या अधरा बिम्बाधरा । 'शाकपार्थिवादिष्वाममध्यमपदलोपी समानाधिकरणसमासः' इति वामनः । समदैर्दयितैः पीताः पीडिता अत एवातिपीडनात् आत्ताम्रा आसमन्ताद्रक्ता बिम्बाधरा यासां तासामङ्गनानां संबन्धि विरहेणालिङ्गन वियोगेन विधुरं विह्वलं हृदयम् । रात्रिसंभोगलक्ष्मीः । नखपदादिशोभेत्यर्थः । इष्टाप्ता सत्सखीव निपुणसहचरीवावललम्बे धारयामास । प्रियसम्भागचिह्नशोभा स्पष्टा बभूवेत्यर्थः । प्रियो-

१८६ | किरातार्जुनीयम्

पभोगचिह्नशोभावलोकनलालसाः कथं विरहमसहन्तेत्यर्थः । श्रुतिपूर्णोपमालङ्कारः । मालिनीवृत्तम् । लक्षणं तूक्तम् ॥ ७८ ॥

इति किरातार्जुनीयकाव्यव्याख्यायां घण्टापथसमाख्यायां नवमः सर्गः समाप्तः ।

---

हिन्दी--अप्सराओंके अङ्गरागमे विमर्दके कारण नखक्षतचिह्नमात्रके दूर होनेपर मदवश प्रियके अत्यन्त पीडा करनेसे विम्बफलके समान लाल अधरवाली सुन्दरियोंके विरहके कारण विह्व... हृदयको रातकी संभोगशोभाने प्रिय सखीकी तरह अवलम्बन (सहारा) दिया ॥ ७८ ॥

किरातार्जुनीय महाकाव्यका नवम सर्गका अनुवाद समाप्त हुआ ॥

---

दशमः सर्गः

अथागन्तुकसहजशोभासम्पन्नतया समग्रसाधनाः स्त्रियो मुनिमनःप्रलोभनार्थं प्रस्थिता इत्याह—

अथ परिमलजामवाप्य लक्ष्मीमवयवदीपितमण्डनश्रियस्ताः ।
वसतिमभिविहाय रम्यहावाः सुरपतिसूनुविलोभनाय जग्मुः ॥ १ ॥

मल्लि०--अथेति ॥ अथ प्रभाते परिमलजा संभोगसंभूता लक्ष्मी शोभां । अवाप्य । 'संभोगः स्यात्परिमले' इति वैजयन्ती । संभोगान्स्त्रियः शोभन्त इति भावः । एतेनागन्तुकशोभासंपत्तिरुक्ता । अत एव सुरतादिवर्णनस्य प्रस्तुतोपयोगित्वं चोक्तम् । अथ सहजशोभासपत्तिमाह—अवयवेति । अवयवैः स्तनादिभिर्दीपिता मण्डिता च मण्डनश्रीः प्रसाधनशोभा याभिस्ताः । रम्यहावा मनोहरविलासहास्ताः स्त्रियः । 'हावो विलासश्चेष्टायाम्' इति विश्वः । वसति शिबिरम् । अभिविहाय सर्वतस्त्यक्त्वा सुरपतिसूनोरर्जुनस्य विलोभनाय जग्मुः । अत्रावयवदीपकत्वेन प्रसिद्धस्य मण्डनस्य तद्दीप्यत्वासंबन्धेऽपि संबन्धाभिधानादवयवसोन्दर्यातिशयद्योतनार्थत्वादतिशयोक्तिरलङ्कारः । अस्मिन्सर्गे पुष्पिताग्रावृत्तम्—'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा' । इति लक्षणात् ॥ १ ॥

दशमः सर्गः

१८७

हिन्दी— तब (प्रातःकालमें) संभोगसे उत्पन्न शोभा पाकर स्तन आदि अवयवोंसे प्रसाधनकी शोभाको प्रकाशित और अलंकृत करती हुई मनोहर विलास-वाली स्त्रियाँ निवासस्थान छोड़कर अर्जुनको लुभानेके लिए चलीं ॥ १ ॥

द्रुतपदमभियातुमिच्छतीनां गगनपरिक्रमलाघवेन तासाम्।
अवनिषु चरणः पृथुस्तनीनामलघुनितम्बतया चिरं निषेदै ॥ २ ॥

मल्लि०— द्रुतेति ॥ गगनपरिक्रमलाघवेन गगनगमनवेगेन द्रुतपदं यथा तथा, अभियातुं गन्तुमिच्छतीनाम्। किंच, पृथुस्तनीनां तासामप्सरसाम्। किंच, अलघुनितम्बतया न लघवो नितम्बा यासां तासां भावस्तत्ता तया स्थूलनितम्बतया चरणोऽवनिषु चिरं निषेदै स्थितम्। अभ्याशपाटवेन मनसा त्वरमाणानामपि तासां स्तनजघनभाराच्चरणा नोत्तस्थुरित्यर्थः ॥ २ ॥

हिन्दी— आकाशमें गमनके वेगसे शीघ्रतापूर्वक अभियान करनेकी इच्छा करती हुई स्थूल स्तनोंवाली उन अप्सराओंके नितम्बके भारी होनेसे पैर जमीनपर बहुत समय रह गये ॥ २ ॥

निहितसरसयावकैर्बभासे चरणतलैः कृतपद्धतिर्वधूनाम् ।
अविरलवितेव शक्रगोपैररुणितनीलतृणोलपा धरित्री ॥ ३ ॥

मल्लि०— निहितेति ॥ निहिता आरोपिताः सरसयावकाः सान्द्रलाक्षारागा येषु तैर्वधूना चरणतलैरङ्घ्रिन्यासैः कृतपद्धतिः कृतमार्गरंखा । अत एव अरुणता अरुणीकृता नीलास्तृणोलपास्तृणानि दूर्वादीन्युल्पा बल्वजाख्यास्तृणविशेषाश्च यस्याः सा । 'उल्पा बल्वजाः प्रोक्ताः' इति हलायुधः । 'उलपा उशीरत्तृणानि' इति क्षीरस्वामी । ब्राह्मणपरिव्राजकवदुलपानां पृथङ्निर्देशः । धरित्री शक्रगोपैरिन्द्रगोपाख्यैः कीटकैः । 'इन्द्रगोपस्त्वग्निरजः' इति हैमः । अविरलं यथा तथा वितता व्याप्तेवेत्युत्प्रेक्षा । बभासे ॥ ३ ॥

हिन्दी— गीले लाक्षारागवाले रखे गये अप्सराओंके चरणन्यासोंसे मार्गरंखा बनाई गई अतएव लाल किये गये नीले रंगके दूर्वा आदि तृण और बल्वजवाली धरती इन्द्रगोपों (बीरबहूटियों) से निरन्तर व्याप्त-सी होकर शोभित हुई ॥ ३ ॥

ध्वनिरगविवरेषु नूपुराणां पृथुरशनागुणशिञ्जितानुयातः।
प्रतिरवविततो वनानि चक्रे मुखरसमुत्सुकहंससारसानि ॥ ४ ॥

मल्लि०— ध्वनिरिति ॥ अगविवरेषु नगरन्ध्रेषु । गुहास्वित्यर्थः । प्रतिरवैः

१८८ किरातार्जुनीयम्

प्रतिध्वनिभिर्विततः संमूर्च्छितः पृथुभो रशनागुणानां शिञ्जितैः स्वनितैरनुयाताऽनु- गतः। मिलित इति यावत्। 'स्वनिते वस्त्रपर्णानां भूषणानां तु शिञ्जितम्' इत्यमरः नूपुराणां ध्वनिभिर्ध्वानिर्येनानि मुखराः शब्दायमानाः समुत्सुका उत्कण्ठिता हंसाः सारसाश्च येषां तानि चक्रे। अत्र हंसादिपु मुनरसमुत्सुकीकरणरूपेण वस्तुना तेषां नूपुरादिक्ष्वनौ तादृश्याद्धंससारसान्तरकूजितभ्रान्तिप्रतीतेर्भ्रान्तिमदलङ्कारो व्यज्यते।

**हिन्दी—**गुफाओंमें प्रतिध्वनियोंसे बढ़े हुए अप्सराओंकी मोटी करधनीके रस्सियोंकी आवाजोंमें मिली हुई नूपूरोंकी आवाजने वनोंको शब्द करने हुए उत्कण्ठित हंसों और सारसोंसे युक्त बना डाला॥ ४॥

अवचयपरिभोगवन्ति हिंस्रैः सहचरितान्यमृगाणि काननानि। अभिदधुरभितो मुनिं वधूभ्यः समुदितसाध्वसविह्वलं च चेतः ॥ ५॥

मल्लि०—अवचयेति ॥ अवचयः पुष्पफलादिच्छेदनं पारभोग उपभोगस्त- द्वन्ति। हिंस्रा घातुका व्याघ्रादयः। 'शराधघातुको हिंस्रः' इत्यमरः। तै सहच- रिताः सहचरन्तः। कर्तरि क्तः। 'मतिबुद्धो—'त्यादिसूत्रेण चकारात् शीलिता- दिवद्वर्तमानार्थता। अन्ये हिंस्रेतरे मृगा हरिणादयो येषु तानि सहचरितान्यमृगाणि काननानि। तथा समुदितेन साध्वसेन विह्वलं विवशं चेतश्च वधूभ्यः। 'क्रिया- ग्रहणमपि कर्तव्यम्' इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी। अभितो मुनिमानदधुः। आसन्नं सूचयामासुरित्यर्थः। अवचनादिलिङ्गचतुष्टयेनासन्नो मुनिरित्यन्वमायतेऽर्थः ॥५॥

**हिन्दी—**फूल और फल आदियोंका छेदन (तोड़ना) और उपभोगसे युक्त, व्याघ्र आदि हिंस्र जन्तुओंके साथ चलते हुए, अन्य (हिंस्र जन्तुओंसे भिन्न) मृगोंवाले वनने तथा उत्पन्न हुए भयसे विह्वल चित्तने भी अप्सराओंको मुनि (अर्जुन) पास ही हैं ऐसी सूचना दे दी ॥ ५ ॥

नृपतिमुनिपरिग्रहेण सा भूः सुरसचिवाप्सरसां जहार तेजः। उपहितपरप्रभावधाम्नां न हि जयिनां तपसामलङ्घ्यमस्ति ॥ ६॥

मल्लि०—नृपतिमुनिपरिग्रहेणेति। सा भूर्नृपतिरेव मुनिस्तस्य परिग्रहेणाऽ- धिष्ठानेन हेतुना सुरसचिवानां गन्धर्वाणामप्सरसां च तेजो जहार। तदाश्रमप्रवेशादेव निस्तेजस्का अभूवन्नित्यर्थः। ननु कथं मानुषेण तेजसाऽमानुषं तेजो निरस्तमित्या- शङ्क्याह—हि यस्मात् उपहित आहिते परमे प्रभावधाम्नी सामर्थ्यतेजसी येषां

दशमः सर्गः १८९

तेषा जयिनां जयनशीलानाम् । 'महताम्' इति पाठे महतामुत्कटानाम् । तपसा- मलङ्घ्यं नास्ति । किमप्यसाध्यं नास्तीति भावः ॥ ६ ॥ हिन्दी--राजमुनि ( अर्जुन ) के अधिष्ठानसे उस भूमिने गन्धर्वों और अप्सराओंके तेजका अपहरण कर डाला, क्योंकि उत्तम सामर्थ्य और तेजवाले जयशील पुरुषोंकी तपस्याओंसे कुछ भी असाध्य नहीं है ।

सचकितमिव विस्मयाकुलाभिः शुचिसिकतास्वतिमानुषाणि ताभिः । क्षितिषु ददृशिरे पदानि जिष्णोरुपहितकेतुरथाङ्गलाञ्छनानि ॥ ७ ॥

मल्लि०--सचकितमिति ॥ विस्मयाकुलाभिस्ताभिः स्त्रीभिः कर्त्रीभिः शुचयः सिकता यासु तासु । पादरेखाभिव्यक्तियोग्यास्वित्यर्थः । क्षितिषूपहितानि विन्यस्तानि केतुरथाङ्गलाञ्छनानि रेखास्वरूपध्वजचक्राण्येव चिह्नानि येषु तान्यत एव, अतिमानुषाणि जिष्णोरर्जुनस्य पदानि सचकितमिव सभयमिव यथा तथा ददृशिरे दृष्टानि । अद्भुतवस्तुदर्शनाद्भयविस्मयौ भवत इति भावः ॥ ७ ॥

हिन्दी--आश्चर्यसे आकुल उन अप्सराओंने पवित्र बालूसे युक्त पृथ्वीमें रखे गये ध्वज और चक्रके रेखारूप चिह्नोंवाले अर्जुनके मनुष्येतर पदचिह्नोंको आश्चर्य और भयसे देखा ।

अतिशयितवनान्तरद्युतीनां फलकुसुमावचयेऽपि तद्विधानाम् । ऋतुरिव तरुवीरुधां समृद्ध्या युवतिजनैर्जगृहे मुनिप्रभावः ॥ ८ ॥

मल्लि०--अतिशयितेति ॥ अतिशयिता अतिक्रान्ता वनान्तराणां द्युति- र्याभिस्तासाम् । युतः । फलानां कुसुमानां चावचयेऽपि लवनेऽपि सैव विधा प्रकारो यासां तद्विधानाम् । तथैव समग्राणामित्यर्थः । तरूणां वीरुधां च समृद्ध्या लिङ्गेन युवतिजनैर्मुनिप्रभावः ऋतुरिव जगृहे निश्चितः । कारणतयेति शेषः । उपमा- लङ्कारः ॥ ८ ॥

हिन्दी--अन्य वनोंकी कान्तिको मात करनेवाली, फलों और फूलोंको चुन लेनेपर भी पहलेकी तरह परिपूर्ण पेड़ों और फैली हुई लताओंकी समृद्धिसे अप्सराओंने 'ऋतुके समान यह मुनिका प्रभाव है' ऐसा निश्चय किया ।

मुदितकिसलयः सुराङ्गनानां ससलिलवल्कलभारभुग्नशाखः । बहुमतिमधिकां ययावशोकः परिजनतापि गुणाय सद्गुणानाम् ॥ ९ ॥

मल्लि०--मुदितेति ॥ ससलिलमार्द्रं यद्वल्कलं तदेव भारस्तेन भुग्नशाखो

१९० [किरातार्जुनोयम्

नम्रशाखः 'वल्कं वल्कलमस्त्रियाम्' इत्यमरः । अत एव मृदितकिसलयो विलुलित- पल्लवः । 'क्वचित्क' इति प्रतिषेधान्न मृदेर्गुणः । अशोको वृक्षविशेषः । सुराङ्गना- नामप्सरसां सम्बन्धिनीम् । अधिकां बहुमति तत्कर्तृकसम्मानं सज्जनसेवो धन्योऽय- मिति ययौ प्राप । ननु सेवकेषु का श्लाघेत्यत्राह—परोति । सद्गुणानां महता परिजनतापि अनुचरत्वमपि । भावे तल् । गुणायोत्कर्षाय । भवतीति शेषः । एनेन तासां मुनेः प्रभावदर्शनादेव तस्यारवश्यं गम्यते ॥ ९ ॥

हिन्दी—जलसे युक्त (आर्द्र) वल्कलके भारसे झुकी हुई शाखासे युक्त अतएव मृदित पल्लवोंवाला अशोक वृक्ष अप्सराओंका अधिक सम्मानका पात्र हुआ, क्योंकि महापुरुषोंका अनुचर होना भी उत्कर्षका कारण हो जाता है।

यमनियमकृशीकृतस्थिराङ्गः परिददृशे विधुतायुधः स ताभिः ।
अनुपमशमदीप्ततागरीयान् कृतपदपङ्क्तिरथर्वणेव वेदः ॥ १० ॥

मल्लि०—यमेति ॥ यमो देशकालानपेक्षया शुद्धिहेतुरहिंसादिः नियमस्त्व- दपेक्षया शुद्धिहेतुस्तपःस्वाध्यायादिः ताभ्यां कृशीकृतान्यपि स्थिराणि दृढान्यङ्गानि यस्य सः । विधुतायुधो धृतशस्त्रोऽत एव तपःशस्त्रयुक्तः सोऽर्जुनः शमः शान्तिरभ्यु- दयकाण्डे दीप्तता उग्रताऽभिचारकाण्डे ताभ्यामनुपमाभ्यां गरीयानुद्गतः । अथर्वणा वसिष्ठेन कृता रचिता पदानां पङ्क्तिरानुपूर्थी यस्य स वेदः । चतुर्थवेद इत्यर्थः । अथर्वणस्तु मन्त्रोद्धारो वसिष्ठकृत इत्यागमः । स दृढ ताभिः स्त्रीभिः परिददृशे दृष्टः ॥ १० ॥

हिन्दी—यम (अहिंसा आदि) और नियम (तपस्या आदि) से कृश किये गये परन्तु दृढ़ अङ्गोंवाले तथा आयुध लिये हुए अर्जुनको अनुपम शान्ति और उग्रतासे उन्नत अथर्वा (वशिष्ठ) से की गई पदोंकी आनुपूर्वी वाला अथर्ववेदके समान अप्सराओंने देखा।

अथ चतुर्भिस्तमेव विशिनष्टि शशधर इत्यादिभिः—

शशधर इव लोचनाभिरामैर्गगनविसारिभिरंशुभिः परीतः ।
शिखरनिचयमेकसानुसस्था सकलमिवापि दधन्महीधरस्य ॥ ११ ॥

मल्लि०—शशधर इति ॥ शशधरश्चन्द्र इव लोचनाभिरामैर्नेत्राह्लादकरैर्गगन- विसारिभिरंशुभिस्तेजोभिः परीतो व्याप्तोऽम्बन्यदेकं सानु सथ यस्य सः । एकदेश-

दशमः सर्गः १९१

स्योऽपोत्यर्थः । महीधरस्येन्द्रकीलस्य सकलं शिखरनिचयमपि दधत् आवृण्वन्निवेत्युत्प्रेक्षा ॥ ११ ॥

हिन्दी--चन्द्रमाके समान नेत्रोंको सुखदेने वाले आकाशमें फैले हुए तेजसे व्याप्त, आकाशके समान एकदेशमें स्थित होकर भी अर्जुन इन्द्रकील पर्वतके समस्त शिखर-समूहको व्याप्त करते हुए-से प्रतीत हो रहे थे ।

सुरसरिति परं तपोऽधिगच्छन् विधृतपिशङ्गवृहज्जटाकलापः । हविरिव विततः शिखासमूहैः समभिलषन्नुपवेदि जातवेदाः ॥ १२ ॥

मल्लि०—सुरेति ॥ पुनः, सुरसरिति गङ्गाकूले परं तपोऽधिगच्छन्नर्जयन् । फलाभिलाषेनेति शेषः । हविः समभिलषन्नित्युपमानविशेषणमप्यर्थात् । तथा विधृतः पिशङ्गवृहज्जटाकलापो येन सः । अत एव उपवेदि वेद्याम् । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । शिखासमूहैर्ज्वालाजालैर्विततो विस्तृतो हविराज्यादिकं समभिलषन् । जातवेदो हिरण्यम् । भोज्यं कर्मफलमिति यावत् । यस्मादिति जातवेदा वह्निरिव स्थितः ॥ १२ ॥

हिन्दी--गङ्गाके तटपर कठिन तपस्या करते हुए पीले लम्बे जटाकलापको धारण किये हुए अर्जुन अतएव वेदिके समीप ज्वालासमूहसे विस्तृत हविका अभिलाष करते हुए अग्निदेवके समान प्रतीत हो रहे थे ।

सदृशमतनुमाकृतेः प्रयत्नं तदनुगुणामपरैः क्रियामलङ्घ्याम् । दधदलघु तपः क्रियानुरूपं विजयवतीं च तपःसमां समृद्धिम् ॥ १३ ॥

मल्लि०--सदृशमिति ॥ पुन.. आकृतेर्वपुषः । 'आकृतिः कथिता रूपे सामान्यवपुषोरपि' इति विश्वः । सदृशं तुल्यमतनुं महान्तं प्रयत्नमुद्योगं दधत् । तथा तदनुगुणां प्रयत्नानुकूलामपरैरन्यैरलङ्घ्याम् । कर्तुमशक्यमित्यर्थः । क्रियां व्यापारं दधत् । तथा क्रियानुरूपं क्रियानुगुणमलघु गुरु तपो दधत् । तथा विजयवतीं सर्वोत्कर्षवतीं विजयफलां वा तपःक्रियानुरूपां तपःसमां समृद्धिमैश्वर्यं दधत् । अत्र पूर्वं प्रत्युत्तरस्य विशेषणतया स्थापनात्प्रथमैकावल्यलंकारः--'यथापूर्वं परस्य विशेषणतया स्थानं एकावली' इति सर्वस्वसूत्रात् ॥ १३ ॥

हिन्दी--शरीरके समान महान् उद्योगको करते हुए उसीके अनुकूल दूसरोंसे अलङ्घनीय कर्मको करते हुए और धर्मके अनुकूल बड़ी तपस्याको करते हुए उसी

१९२	किरातार्जुनीयम्

तरह विजय युक्त तपस्याके समान ऐश्वर्यको धारण करते हुए (अर्जुन विद्यमान थे)।

चिरनियमकृशोऽपि शैलसारः शमनिरतोऽपि दुरासदः प्रकृत्या ।
ससचिव इव निर्जनेऽपि तिष्ठन्मुनिरपि तुल्यरुचिस्त्रिलोकभर्तुः ॥ १४ ॥

मल्लि०—चिरनियमेति ॥ पुनश्च, चिरनियमेन दीर्घकालतपसा कृशः क्षीणाङ्गोऽपि शैलसारः । उपमानपूर्वपदो बहुव्रीहिः । शमे निरतोऽपि प्रकृत्या स्वभावेन दुरासदो दुर्धर्षो निर्जने विजने देशे तिष्ठन्नपि ससचिवः सपरिवार इव । किञ्च, मुनिरपि ऐश्वर्यरहितोऽपीत्यर्थः । त्रयाणां लोकानां भर्तुरिन्द्रस्य । 'तद्धितार्थ-'त्यादिनोत्तरपदसमासः । तुल्यरुचिः समानतेजाः 'अपि' शब्दः सर्वत्र विरोधद्योतनार्थः । स च मुनेरतर्क्यमहिमत्वेन निरस्त इति विरोधाभासत्वं—‘विरोधाभासत्वं विरोधः’ इति सूत्रात् ॥ १४ ॥

**हिन्दी—**अर्जुन दीर्घकालकी तपस्यासे दुर्बल होकर भी पर्वतके समान सारसे युक्त थे, शान्तिमें तत्पर होकर भी स्वभावसे दुर्धर्ष थे, एकान्तमें रहते हुए भी परिवारवाले-से थे और मुनि होकर भी त्रैलोक्यके स्वामी (इन्द्र) के समान तेजस्वी थे।

---

तनुमवजितलोकसारधाम्नीं त्रिभुवनगुप्तिसहां विलोकयन्त्यः ।
अवययुरमरस्त्रियोऽस्य यत्नं विजयफले विफलं तपोधकारे ॥ १५ ॥

मल्लि०--तनुमिति ॥ अवजिते तिरस्कृते लोकानां सारधाम्नी सत्वतेजसी यया ताम् । 'अन उपधा-' इत्यादिना ङीप् । त्रयाणां भुवनानां समाहारः त्रिभुवनम् । 'तद्धितार्थे-'त्यादिना समाहारार्थे तत्पुरुषः । पात्रादित्वान्स्त्रीत्वप्रतिषेधः । तस्य गुप्तौ रक्षणे सहां समर्थाम् । पचाद्यच् । तनुं मूर्तिं विलोकयन्त्योऽमरस्त्रियोऽप्सरसो विजयफले विजयार्थे तपोधकारे तपोऽनुष्ठानेऽस्यार्जुनस्य यत्नं विफलमवययुर्मनिरे । त्रैलोक्याधिपत्यादिमहाफलसाधनसमर्थस्य तुच्छफलाभिलाषा मत्तमातङ्गमांसभोगोचितस्य कण्ठीरवस्य जीर्णतृणचर्वणोत्कण्ठेव न शोभामावहतीति भावः। अत्र विशिष्टतनुविलोचनस्य स्त्रीविशेषणार्थकयत्ननहेतुत्वोक्त्या पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलंकारः ॥ १५ ॥

**हिन्दी—**तीन लोकोंके सार और तेजको तिरस्कार करनेवाली मूर्तिको देखती

दशमः सर्गः

हुईं अप्सराएँ विजयरूप फलवाली तपस्याके अनुष्ठानमें इन ( अर्जुन ) के यत्नको विफल समझने लगीं ॥ १५ ॥

मुनिदनुतनयान् विलोभ्य सद्यः प्रतनुबलान्यधितिष्ठतस्तपांसि ।
अलघुनि बहु मेनिरे च ताः स्वं कुलिशभृता विहितं पदे नियोगम् ॥ १६ ॥

मल्लि०—मुनीति ॥ प्रतनुबलानि अनुत्कृष्टसाराणि तपस्यधितिष्ठतोऽनुतिष्ठतो मुनीन् दनुतनयान् दानवांश्च सद्यस्तत्क्षणमेव विलोभ्याकृष्य चिरात् कुलिशभृता शक्रेण । अलघुनि महति पदे स्थाने विहितं दत्तं स्वं स्वकीयं नियोगमधिकारं ताः स्त्रियो बहु यथा तथा मेनिरे । निकृष्टपदवृत्तीनामुत्कृष्टपदलाभो महान् । बहुमानमूलमिति भावः । विलोभ्य मेनिरे इत्यन्वयः । यद्वा—विलोभ्य लोभं कारयित्वा विहितं शक्रेणेत्यन्वयात् समानकर्तृत्वनिर्वाहः ॥ १६ ॥

हिन्दी—उत्कर्षसे रहित सारवाली तपस्या करने हुए मुनि और दानवों-( असुरों ) को शीघ्र ही लुभाकर इन्द्रसे उत्कृष्ट स्थानमें दिये गये अपने अधिकारको उन अप्सराओंने बहुत समझा ॥ १६ ॥

अथ कृतकविलोभनं विधित्सौ युवतिजने हरिसूनुदर्शनेन ।
प्रसभमवततार चित्तजन्मा हरति मनो मधुरा हि यौवनश्रीः ॥ १७ ॥

मल्लि०—अथेति ॥ अथ अनन्तरं कृतकविलोभनं कृत्रिमं विलोभनं विधित्सौ विधातुमिच्छौ । वि-पूर्वाद्धातोः सन्नन्तादुप्रत्ययः । युवतिजने हरिसूनोरर्जुनस्य दर्शनेन चित्तजन्मा कामः प्रसभं बलात् अवततार । देवतरं वञ्चयितुमागतस्य मोहो भवति, यतः स्वयं मुनिवञ्चनप्रवृत्ताः स्त्रियस्तेन वञ्चिता इत्यर्थः । युक्तं चैतत् । हि यस्मात् । मधुरा मनोहरा यौवनश्रीमंनो हरति । बलादिति शेषः । १७ ।

हिन्दी—अनन्तर कृत्रिम मोहनकर्म करने की इच्छा करनेवाली अप्सराओंमें अर्जुनके दर्शनसे चित्तजन्मा ( कामदेव ) अकस्मात् अवतीर्ण हो गया, क्योंकि मधुर यौवनकी शोभा मनको हर लेती है ॥ १७ ॥

सपदि हरिसखैर्वधूनिदेशाद् ध्वनितमनोरमवल्लकीमृदङ्गैः ।
युगपदृतुगणस्य संनिधानं वियति वने च यथायथं वितेने ॥ १८ ॥

मल्लि०—सपदीति ॥ सपदि वधूनां निदेशात्प्रयोगात् ध्वनिता नादिता मनोरमा वल्लक्यी वीणा मृदङ्गाश्च यैस्तैर्हरिसखैर्गन्धर्वैर्वियति आकाशे वने च युगपदृतुगणस्य ऋतुषट्कस्य संनिधानमाविर्भावो यथायथं यथास्वम् । असंकरेणे-

१३ कि०

१९४	किरातार्जुनीयम्

स्त्यर्थः । 'यथास्वं तु यथायथम्' इति निपातः । वितेने विस्तारे । उद्दीपनानि संपादितेत्यर्थः ॥ १८ ॥

**हिन्दी—**उसी क्षण अप्सराओंकी आज्ञासे मनोहर बीन और पखावज बजाकर गन्धर्वोने आकाश और वनमें एक ही बार वसन्त आदि छः ऋतुओंका आविर्भाव अलग-अलग विस्तृत कर दिया ॥ १८ ॥

अथ वर्षाक्रमेण ऋतून्वर्णयति-- सजलेत्यादि-- सजलजलधरं नभो विरेजे विवृतिमियाय रुचिस्तडिल्लतानाम् । व्यवहितरतिविग्रहैर्वितेने जलगुरुभिः स्तनितैर्दिगन्तरेषु ॥ १९ ॥

मल्लि०— सजलेति । सजला जलधरा यस्मिंस्तत् । नभो विरेजे । तडिदेव लता इव तासां रुचिः प्रभा विवृतिं विजृम्भणम् । इयाय । तथा व्यवहितरतिविग्रहैर्दू रीकृतरतिप्रकल्पितप्रणयकलहैर्जलगुरुभिः । जलभाराद् गम्भीरैरित्यर्थः । स्तनितैर्गर्जितैः । दिगन्तरेषु वितेने विततेर्भावि भावे लिट् । अकर्मकत्वं वैवक्षिकम् । अत एव दिगन्तरेष्वित्यधिकरणत्वेन प्रयोगः । अन्यथा कर्मत्वमेव स्यात् ॥ १९ ॥

**हिन्दी—**जलसे पूर्ण मेघवाला आकाश शोभित हुआ। लताकी तुल्य बिजलियोंकी चमक समृद्धिको प्राप्त हुई। रमण क्रियामें कलह हटानेवाले जलके भारसे गम्भीर मेघगर्जन दिगन्तोंमें विस्तृत हो गया ॥ १९ ॥

परिसुरपतिसूनुधाम सद्यः समुपदधन्मुकुलानि मालतीनाम् । विरलमपजहार बद्धबिन्दुः सरजसतामवनेरपां निपातः ॥ २० ॥

**मल्लि०—**परीति ॥ परिसुरपतिसूनुधाम अर्जुनाश्रमं प्रति । परीति लक्षणार्थे कर्मप्रवचनीयस्य योगाद् द्वितीया । यद्वा—वर्जनार्थस्य तस्यात्र विरोधादभिव्यक्त्यर्थोऽव्ययीभावः । तथा च सुरपतिसूनुधाम्नोत्यर्थः । सद्यो मालतीनां जातीलतानाम् । 'सुमना मालती जातिः' इत्यमरः । मुकुलानि समुपदधत् जनयन् । विरलं यथा तथा बद्धबिन्दुरपां निपातो वृष्टिरवनेः संबन्धिनी सरजसतां सरजस्कत्वम् । 'अव्ययं विभक्ति'त्यादिसूत्रेण साकल्यार्थेऽव्ययीभावः 'समासान्तनिपातश्च बहुव्रीह्यर्थस्तु लक्ष्यते । अव्ययीभावदर्शनं तु प्रायिकम्' इति केचित् । अपजहार । धूलिं शमयामासेत्यर्थः ॥ २० ॥

**हिन्दी—**अर्जुनके आश्रममें चमेलीके पुष्पोंके मुकुलोंको उत्पन्न करती हुई विरलरूपसे बिन्दुको टपकानेवाली जलवृष्टिने भूमिकी धूलको मिटा दिया ॥ २० ॥

दशमः सर्गः १९५

प्रतिदिशमभिगच्छताभिमृष्टः ककुभविकाससुगन्धिनानिलैन । नव इव विभभौ सचिचजन्म गतधृतिराकुलितश्च जीवलोकः ॥२१॥ मल्लि०—प्रतिदिशमिति । दिशि दिशि प्रतिदिशम् । यथार्थेऽव्ययीभावः । शरत्प्रभृतित्वात् समासान्तनिपातः । अभिगच्छता संद्वाता ककुभानि अर्जुनकुसुमानि । ‘इन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः’ । तेषां विकासेन सुगन्धिना मनोज्ञगन्धेन गन्धस्येखे तदेकान्तग्रहणं प्रायिकम् । अनिसेनाभिमृष्टः संस्पृष्टोऽत एव सचित्तजन्मा । कामाक्रान्त इत्यर्थः । अत एव गतधृतिर्गतधैर्य आकुलितः क्षोभितश्च । रति प्रतीति भावः । एवंभूतो जीवलोको नव इव अवस्थान्तरप्राप्त्या अपूर्व इव विभभौ माति स्मेत्युत्प्रेक्षा ॥ २१ ॥ हिन्दी—अर्जुन वृक्षके फूलोंके विकाससे सुगन्धवाली प्रतिदिशामें बहती हुई हवासे स्पर्श किया गया अतएव कामावेशसे आक्रान्त, धैर्यरहित और क्षुब्ध किया गया जीवलोक अपूर्व-सा होकर शोभित हो गया ॥ २१ ॥

व्यथितमपि भृशं मनो हरन्ती परिणतजम्बुफलोपभोगहृष्टा । परभृतयुवतिः स्वनं वितेने नवनवयोजितकण्ठरागरम्यम् ॥ २२ ॥ मल्लि०—व्यथितमिति । व्यथितं दुःखितमपि मनो भृशं हरन्ती । किमुत सुखितमिति भावः । जम्ब्वाः फलं जम्बु । ‘बृहंतं च फले जम्ब्वा जम्बुः स्त्री जम्बु जाम्बूवम्’ इत्यमरः । ‘जम्ब्वा वा’ इत्यणभावपक्षेऽपि ‘फले लुक्’ इति लुक् । ‘लुक्तद्धितलुकि’ इति स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तिः । जम्बु च तत्फलं चेति सामान्यविशेषयोः सहनिर्देशः । यद्वा—जम्ब्वाः फलमिति विग्रहः । ‘इको ह्रस्वोऽङ्यो गालवस्य’ इति ह्रस्वः । तस्य परिणतस्योपभोगेन हृष्टा । अत एव परभृतयुवतिः कोकिलाङ्गना नवनवं नवप्रकारं यथा तथा योजितेन संपादितेन कण्ठरागेण कण्ठमाधुर्येण रम्यम् । सौम्यमित्यर्थः । स्वनं स्वरं वितेने । वर्षास्वपि मधुराः स्वराः कोकिलाया इति प्रसिद्धिः ॥ २२ ॥ हिन्दी—दुःखित चित्तको भी बार-बार हरण करती हुई पके हुए जम्बूफलके उपभोगसे प्रसन्न कोयलने नये ढंगसे सम्पादित कण्ठकी मधुरतासे मनोहर स्वरका विस्तार किया ॥ २२ ॥

अभिभवति मनः कदम्बवायौ मदमधुरे च शिखण्डिनां निनादे । जन इव न धृतेश्चचाल जिष्णुर्न हि महतां सुकरः समाधिभङ्गः ॥२३॥

११६ किरातार्जुनीयम्

मल्लि०—अभिभवतीति। कदम्बवायौ कदम्बसंबन्धिनि मारुते मदमधुरे शिखण्डिनां निनादे च मनोऽभिभवति अभिहरति सति, जिष्णुर्जयनशीलोऽर्जुनो नतः पृथग्जन इव धृतेर्धैर्यान्न चचाल। वर्षा अपि तदुद्दीपनाव न शेकुरित्यर्थः। हि यस्मात्, महतां समाधिभङ्गो न सुकरः। न केनापि कर्तुं शक्यत इत्यर्थः ॥ २३ ॥

हिन्दी--कदम्ब वृक्षकी हवाके और मदसे मधुर मयूरोंकी आवाजके भी मनको हरण करनेपर जयशील अर्जुन साधारण पुरुषकी तरह धैर्यसे विचलित नहीं हुए, क्योंकि महापुरुषोंको समाधिका भङ्ग होना आसान नहीं है ॥ २३ ॥

धृतबिसवलयावलिर्वहन्ती कुमुदवनैकदुकूलमात्तबाणा।
शरदमलतले सरोजपाणौ घनसमयेन वधूरिवाललम्बे ॥ २४ ॥

मल्लि०—धृतेति। बिसानि वलयानीव तेषामावलिर्धृता यया सा। कुमुदवनमेकं मुख्यं दुकूलमिव तद्वहन्ती। आत्ता गृहीता बाणा नीलझिण्टी यया सा आत्तबाणा, धृतशरा च 'गृह्णीयात्क्षत्रिया शरम्' इति स्मरणात्। 'बाणोक्ता नीलझिण्टी च' इति वैजयन्ती। शरदधूर्जायेव घनसमयेन वर्षर्तुना। वरेणेति शेषः। अमलतले निर्मलतले सरोजं पाणिरिव तस्मिन्। आललम्बे जगृहे। कर्मणि लिट्। वधूवरसमागभवदृतुसंधिशोभतेत्यर्थः। अत्र 'आत्तबाणा' इति झिण्टीशरयोरभेदाध्यवसायाच्छ्लेषमूलातिशयोक्तिरुपमाङ्गमित्यनयोः संकरः ॥ २४ ॥

हिन्दी--कङ्कणोंके समान मृणालदण्डोंको धारण करनेवाली, कुमुदवनको ही एक मुख्य दुकूलको धारण करती हुई नील झिण्टीको पहनती हुई शरत्को वधूकी तरह वर्षाऋतुरूप वरने निर्मल तलवाले हाथके समान कमलमें ग्रहण कर लिया ॥ २४ ॥

अथ ऋतुसन्धिं वर्णयति—
समदशिखिरुतानि हंसनादैः कुमुदवनानि कदम्बपुष्पवृष्ट्या।
श्रियमतिशायिनीं समेत्य जग्मुर्गुणमहतां महते गुणाय योगः ॥ २५ ॥

मल्लि०—समेतेति। समदशिखिरुतानि मत्तमयूरकूजितानि हंसनादैः समेत्य तथा कुमुदवनानि कदम्बपुष्पवृष्ट्या कदम्बपुष्पसंपदा समेत्य। अतिशयिनीमतिशायवतीं श्रियं जग्मुः। तथा हि—गुणमहतां गुणाधिकानां योगः परस्परसमागमो महते गुणायोत्कर्षाय भवतीति शेषः। अत्र त्रिपादां समालंकारः—'सा समानं'

दशमः सर्गः ११७

कृतियोग्यवस्तुनोरुभयोरपि' इति लक्षणात् । सोऽपि चतुर्थेनार्थान्तरन्यासेन स्व-समर्थकेनाङ्गाङ्गिभावेन संकीर्यते ॥ २५ ॥

हिन्दी — मदवाले मयूरोंके शब्द हंसोंके शब्दोंके साथ और कुमुदवन कदम्ब पुष्पोंकी सम्पत्तिके साथ उत्कर्षवाली शोभाको प्राप्त हो गये, क्योंकि ज्यादा गुणवालोंका परस्पर समागम महान् उत्कर्षके लिए होता है ॥ २५ ॥

सरजसमपहाय केतकीनां प्रसवमुपान्तिकनीपरेणुकीर्णम् ।
प्रियमधुरसनानि षट्पदाली मलिनयति स्म विनोलबन्धनानि ॥२६॥

मल्लि० — सरजसमिति । प्रियमधुरिष्टमकरन्दा । नात्र कप्समासान्तः । 'पुंलिङ्गोत्तरपदो बहुव्रीहिः' इति केचित् नपुंसकलिङ्गस्यैव 'मधु' शब्दस्योरःप्रभृतिषु पाठात् मकरन्दस्य मद्यस्य माक्षिकस्यापि वाचकः । अर्धर्चादिगणे पाठात्पुंनपुंसकयोर्मधुः ॥ इत्यभिधानात् । षट्पदावली । उपान्तिके यानि नीपानि कदम्बकुसुमानि तेषां रेणुभिः परागैः कीर्णं व्याप्तम् । किंच, स्वतोऽपि सह रजसा सरजसम् । न त्वरजस्कमिति भावः । साकल्येऽव्ययीभावः । 'अवत्तुरे-'त्यादिना निपातः । केतकीनां प्रसवं पुष्पम् । अपहाय । विनोलबन्धनानि मलिनवृन्तानि । असनानि प्रियकपुष्पाणि । मकरन्दभरितानीति भावः । 'सर्जकासनबन्धूकपुष्पप्रियकजीवकाः' इत्यमरः । मलिनयति स्म । यथा वृन्तादन्यत्रापि मालिन्यं स्यात्तथा मधुलोभाच्छादयामासेत्यर्थः । न हि मध्वासक्तो मधुलाभेऽसति विभूतिष्वासजतीति भावः ॥२६॥

हिन्दी — पुष्परसको पसन्द करनेवाली भ्रमरपङ्क्ति निकट स्थित कदम्ब-पुष्पोंके परागोंसे व्याप्त और स्वतः परागसे युक्त केतकीके पुष्पको छोड़कर मलिन वृन्तवाले प्रियक पुष्पोंको मलिन कर देती थी (पुष्परसके लोभसे आच्छादित कर देती थी) ॥ २६ ॥

मुकुलितमतिशय्य बन्धुजीवं धूतजलबिन्दुपु शाद्वलस्थलेषु ।
अविरलवपुषः सुरेन्द्रगोपा विकचपलाशचयश्रियं समीयुः ॥ २७ ॥

मल्लि० — मुकुलितमिति । धूता जलबिन्दवो यासु तासु शाद्वलस्थलीषु शाद-हरितप्रदेशेषु । अविरलवपुषः स्थूलमूर्तयः सुरेन्द्रगोपाः कीटविशेषा मुकुलीकृतं बन्धुजीवम् । बन्धुजीवकमुकुलमित्यर्थः । 'बन्धूको बन्धुजीवकः' इत्यमरः । अतिशय्यातिक्रम्य विकचपलाशचयो विकसितकिंशुकराशिः । 'पलाशे किंशुकः पर्णः' इत्यमरः । तस्य श्रियम् । तत्सदृशीं श्रियमित्यर्थः । अत एव निदर्शनालङ्कारः । समीयुः प्रापुः ॥ २७ ॥

१९८ | किरातार्जुनीयम्

**हिन्दी—**जल बिन्दुओंको धारण करनेवाली हरे तृणों (घासों) से व्याप्त भूमिमें मोटे शरीरवाले इन्द्रगोप (वीरबहूटी नामके) कीड़े बन्धूक (दपहरिया) पुष्पके मुकुलकी शोभाका अतिक्रमण (मात) करके विकसित पलाशपुष्पोंके समान शोभाको प्राप्त हो गये ॥ २७ ॥

अथ हेमन्तवर्णनमाह—

अविरलफलिनीवनप्रसूनः कुसुमितकुन्दसुगन्धिगन्धवाहः ।
गुणमसमयजं चिराय लेभे विरलतुषारकणस्तुषारकालः ॥ २८ ॥

मल्लि०—अविरलेति । अविरलानि घनानि फलिनीवनानां प्रियङ्गुवनानां प्रसूनानि यस्मिन् सः । 'प्रियङ्गुः फलिनी फली' इत्यमरः । कुसुमितैः कुन्दैर्मध्य-कुसुमैः सुगन्धिर्गन्धवाहो यस्मिन् सः । 'माघ्यं कुन्दम्' इत्यमरः । शैशिराणामपि कुन्दानां हेमन्ते प्रादुर्भावादविरोधः । विरलतुषारकण इति प्रारम्भोक्तिः । तुषारकालो हेमन्तः । चिरायासमयजमकालसंभवं गुणमुत्कर्षं लेभे ॥ २८ ॥

**हिन्दी—**प्रियङ्गु वनके घने फूलोंसे युक्त, खिले हुए कुन्दपुष्पोंसे सुगन्धित वायुवाला, प्रारम्भके कारण विरल हिमकणसे युक्त हेमन्त ऋतुने बहुत कालतक असमयमें उत्पन्न उत्कर्षको पा लिया ॥ २८ ॥

निचयिनि लवलीलताविकासे जनयति लोध्रसमीरणे च हर्षम् ।
विकृतिममुपययौ न पाण्डुसूनुश्चलति नयान्न जिगीषतां हि चेतः ॥२९॥

मल्लि०—निचयिनीति । निचयिनि उपचयवति लवलीलतानां विकासे पुष्पविजृम्भणे तथा लोध्रसमीरणे हर्षं चोत्कण्ठां जनयति सति पाण्डुसूनुर्विकृतिं नोपययौ । कुतः । हि यस्मात्, जिगीषतां जेतुमिच्छतां चेतो नयान्नीतेर्न चलति । न हि क्रोधाक्रान्ते चेतसि शृङ्गाररसस्य विकासः । तद्विरुद्धत्वात्क्रोधस्येति भावः । ॥ २९ ॥

**हिन्दी—**लवली लताओंके समृद्धि युक्त विकासमें तथा लोध्रपुष्पकी हवाके हर्ष उत्पन्न करनेपर भी अर्जुनको विकार नहीं हुआ, क्योंकि जयका अभिलाष करनेवालोंका मन नीतिसे विचलित नहीं होता है ॥ २९ ॥

कतिपयसहकारपुष्परम्यस्तनुतुहिनोऽल्पविनिद्रसिन्धुवारः ।
सुरभिमुखहिमागमन्तशंसी समुपययौ शिशिरः स्मरैकबन्धुः ॥ ३०॥

दशमः सर्गः १९९

मल्लि०—कतिपयेति । कतिपयैरेव सहकारपुष्पैश्चूतकुसुमै रम्यः न तु वसन्त- वत्समग्रैः, नापि हेमन्तवत्तद्रहितैरिति भावः । तनुतुहिनोऽल्पहिमः । न तु हेमन्त- वद्बहुतुहिनः, नापि वसन्तवद्विरलतुहिन इति भावः । अल्पानि कतिपयानि विनि- द्राणि सिन्दुवाराणि विकसितनिर्गुण्डीकुसुमानि यस्मिन् सः । अत्रापि सहकारवद- भिप्रायो द्रष्टव्यः । 'सिन्दुवारेन्द्रसुरसौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि' । इत्यमरः । इत्थं सुरभिमुखं वसन्तप्रारम्भं हिमागमान्तं हेमन्तावसानं शंसति सूचयतीति स तथोक्तः स्मरस्यैकबन्धुः सहकारी । उभयर्तुधर्मसंपत्तेरिति भावः शिशिरः समुपययौ ॥ ३० ॥

**हिन्दी—**कतिपय ही सहकार ( आम्रविशेष ) के फूलोंसे रमणीय, अल्प हिमवाला, विकसित थोड़े-से निर्गुण्डीके फूलोंसे युक्त इस प्रकार वसन्तका प्रारम्भ और हेमन्तकी समाप्तिकी सूचना करनेवाला, कामदेवका एकमात्र बन्धु (सहकारी) शिशिर ऋतु प्रादुर्भूत हो गया ॥ ३० ॥

अथ वसन्तप्रारम्भमाह— कुसुमनगवनान्युपैतुकामा किसलयिनोमवलम्ब्य चूतयष्टिम् । क्वणदलिकुलनूपुरा निरासे नलिनवनेषु पदं वसन्तलक्ष्मीः ॥ ३१ ॥

मल्लि०—कुसुमेति । कुसुमप्रधानानां नगानां वृक्षाणां, कुसुमानां नगा वृक्षा वा तेषां वनानि । उपैतुमारोढुं कामो यस्याः सा । 'शैलवृक्षौ नगावगौ' इत्यमरः । 'लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुं काममनसोरपि' । इति मकारलोपः । वसन्तलक्ष्मीः किसल- यिनीं पल्लविनीं चूतयष्टिम् । चूतशाखामिवेति भावः । अवलम्ब्यावष्टभ्य । अन्य- थारोढुमशक्यत्वादिति भावः । क्वणत् शिञ्जानं शब्दायमानमलिकुलं नूपुरमिव यस्याः सा तथोक्ता सती । 'क्वणदलिकुलनूपुरम्' इत्यपि पाठः । अन्यत्र—अलि- कुलवन्नूपुरम् । नलिनवनेषु पदं निरासे निदधे । तेषु प्रथमं प्रादुरासीदित्यर्थः । 'उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वा' इति वचनादात्मनेपदम् । अत्र प्रक्रान्तवसन्तलक्ष्मीविशेषण- सामर्थ्यादप्रस्तुतनायिकाकाव्यवहारसमारोपात्समासोक्तिरलंकारः ॥ ३१ ॥

**हिन्दी—**पुष्पप्रधान वृक्षोंके वनमें पहुँचनेका अभिलाष करनेवाली वसन्त- लक्ष्मीने पल्लवोंसे युक्त आम्रकी शाखाका अवलम्बन कर शब्द करते हुए नूपुरके समान भ्रमरसमूहवाली होकर ( भ्रमरसमूहके तुल्य नूपुरवाली होकर ) कमलबनों- में पदार्पण किया ॥ ३१ ॥

२०० किरातार्जुनीयम्

विकसितकुसुमाधरं हसन्तीं कुरबकराजिवधूं विलोकयन्तम्। ददृशुरिव सुराङ्गना निषण्णं सशरमनङ्गमशोकपल्लवेषु ॥ ३२ ॥

मल्लि०—विकासतेति । विकसितो विश्लिष्टः कुसुममेवाधरो यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा हसन्तीं स्मयमानां कुरवकराजिरेव वधूस्तां विलोकयन्तम् । कामुकतयेति भावः । अत एव, अशोकपल्लवेषु पल्लवसंस्तरेषु निषण्णम् । स्थितमित्यर्थः । रिरंसयेति शेषः । सशरम् । नित्यविजयित्वादिति भावः । इत्थं शृङ्गारवीरयोरेकाधिकरणभूतम्, अनङ्गं सुराङ्गना ददृशुरिवेत्युत्प्रेक्षा । अशोकावलोकनान्मदनसाक्षात्कारादिव महान्मनःक्षोभस्तासामासीदित्यर्थः । अत्र रूपकोत्प्रेक्षयोः संसृष्टिः ॥ ३२ ॥

हिन्दी—विकसित पुष्परूप अधरको बनाकर हँसती हुई कुरवक पङ्क्तिरूप वधूको देखते हुए अतएव अशोक-पल्लवों पर बैठे हुए बाणयुक्त कामदेवको मानों अप्सराओने देख लिया ॥ ३२ ॥

मुहुरनुपतता विधूयमानं विरचितसंहति दक्षिणानिलेन । अलिकुलमलकाकृति प्रपेदे नलिनमुखान्तविसर्पि पङ्कजिन्याः ॥ ३३ ॥

मल्लि०—मुहुरिति । अनुपतताऽनुधावता दक्षिणानिलेन मलयमारुतेन मुहुर्विधूयमानं कम्पितम्, अत एव विरचिता संहतिर्येन । तत्संभूतमित्यर्थः । पङ्कजिन्या यन्नलिनं मुखमिव तस्य अन्तविसर्पि प्रान्तचारि । अलिकुलं कर्तृ अलकाकृतिमलकसादृश्यं प्रपेदे ॥ ३३ ॥

हिन्दी—बहती हुई दक्षिण दिशाकी हवासे बारंबार कम्पित, अतएव समूहकी रचना करनेवाले, कमलिनीके मुखके समान कमलके आस-पास चलनेवाले भ्रमरसमूहने अलकका सादृश्य प्राप्त किया ॥ ३३ ॥

श्वसनचलितपल्लवाधरोष्ठे नवनिहितेर्ष्यामिवावधूनयन्ती । मधुसुरभिणि षट्पदेन पुष्पे मुख इव शाललतावधूरचुम्बि ॥ ३४ ॥

मल्लि०—श्वसतेति । षट्पदेन अलिना । शाललता सर्जतरुशाखा वधूरिव शाललतावधूः । 'प्रकारप्रहयोः शालः शालः सर्जतरुः स्मृतः' । इति शाश्वतः । श्वसनेन वायुना निःश्वासेन च चलितः पल्लवोऽधरोष्ठ इव पल्लवाधरोष्ठो यत्र तस्मिन् । 'ओत्वोष्ठयोः समासे वा पररूपं वक्तव्यम्' । मधुना मकरन्देन मद्येन च सुरभिणि सुगन्धिनि पुष्पे मुख इव नवं यथा तथा निहितेर्ष्या कृतकोपमिवेति

दशमः सर्गः २०१

क्रियाविशेषणम् । तथा, अवधूनयन्ती कम्पयन्ती । 'धूनू प्रीञोनुंवक्तव्यः' इति णिचि नुगागमः । चुचुम्बे चुम्बिता । अत्र 'श्वसन' शब्दार्थ-'मधु'शब्दार्थयोश्च स्वस्वभेदाध्यावसायाच्छ्लेषमूलातिशयोक्तिः । सा चोपमाऽङ्गमित्यनयोः संकरः ॥ ३४ ॥

हिन्दी--भ्रमरने निःश्वाससे जिसके पल्लव अधरोष्ठके समान हिल रहे थे, पुष्परस और मधुसे सुगन्धित, मानों नूतनरूपसे कोप करके काँपती हुई शालवृक्ष-की शाखारूप वधूके पुष्परूप मुखमें चुम्बन कर लिया ॥ ३४ ॥

प्रभवति न तदा परो विजेतुं भवति जितेन्द्रियता यदात्मरक्षा ।
अवजितभुवनस्तथा हि लेभे सिततुरगे विजयं न पुष्पमासः ॥ ३५ ॥

मल्लि०—प्रभवतीति । परः शत्रुः । तदा तस्मिन्काले विजेतुं न प्रभवति न शक्नोति । यदा जितेन्द्रियता इन्द्रियजयित्वम् । आत्मरक्षा भवति जायते । तथा हि—अवजितभुवनस्त्रैलोक्यविजयी पुष्पमासो वसन्तः । सिततुरगेऽर्जुने विषये विजयं न लेभे । अतो जितेन्द्रिया दुर्जया इत्यर्थः । विशेषेण सामान्यार्थसमर्थनरूपोऽ-र्थान्तरन्यासोऽलंकारः ॥ ३५ ॥

हिन्दी-शत्रु उस समय जीतनेके लिए समर्थ नहीं होता है जिस समय आत्मरक्षा करनेवाली जितेन्द्रियता रहती है, जैसेकि वसन्त-ऋतु अर्जुनके विषयमें विजयको प्राप्त नहीं कर सका ॥ ३५ ॥

कथमिव तव संमतिर्भवित्री सममृतुभिर्मुनिनावधीरितास्य ।
इति विरचितमल्लिकाविकासः स्मयत इव स्म मधुं निदाघकालः ॥ ३६ ॥

मल्लि०—कथमिति । विरचितमल्लिकाविकासो निदाघकालो ग्रीष्मो ऋतुभि-र्वर्षादिभिः समं मुनिनाऽवधीरितास्य तिरस्कृतस्य तव संमतिर्लोके योग्यत्वेनानुमति-र्मन्यित्व कथमिव भवित्री ? न संभावः कथंचिद्भविष्यतीत्यर्थः । इति इत्थं मधुं वसन्तम् । 'चैत्रे दैत्ये वसन्ते च जीवे कोके मधुः स्मृतः' इति विश्वः । स्मयते स्मेव जहास किमित्युत्प्रेक्षा । 'लट् स्मे' इति भूतार्थे लट् । प्रहासस्य शुभ्रत्वेन कविप्रसि-द्धेर्मल्लिकाविलासे हासत्वाध्यवसायः । अनृतुभिः सममवधीरितास्येत्यत्राभेदाध्य-वसायमूला सहोक्तिरलंकारः । संबन्धभेदमिन्नस्यावधी रणस्याभिन्नतयाध्यवसायात् तदेवावधीरणमसंमतिद्वारा स्मयोत्प्रेक्षेत्यनयोरङ्गाङ्गिभावेन संकरः ॥ ३६ ॥

२०२ | किरातार्जुनीयम्

हिन्दी—मल्लिका ( बेली ) पुष्पका विकास करनेवाला ग्रीष्म ( ऋतु ) ऋतु ( वर्षा आदि ) ओंके साथ मुनि ( अर्जुन ) से तिरस्कृत तुम्हारी मान्यता लोकमें कैसे होगी ? इस प्रकार वसन्त-ऋतुका मानों उपहास करता हुआ प्रकट हुआ ॥ ३६ ॥

बलवदपि बलं मिथोविरोधि प्रभवति नैव विपक्षनिर्जयाय ।
भुवनपरिभवी न यत्तदानीं तमृतुगणः क्षणमुन्मनीचकार ॥ ३७ ॥

मल्लि०— बलवदिति । बलवदपि प्रबलमपि । प्रकृष्टाङ्गमिवित यावत् । मिथोविरोधि परस्परस्पर्धि बलं सैन्यम् । 'वरूथिनी बलं सैन्यम्' इत्यमरः । विपक्षनिर्जयाय शत्रुविजयाय । 'तुमर्थाच्चे'—त्यादिना चतुर्थी । शत्रुञ्जेतुमित्यर्थः । न प्रभवति न शक्नोत्येव । कुतः । यत् यस्मात् कारणात्, भुवनानां परिभवी जेतापि । 'जिदृक्षी—'त्यादिनेनिप्रत्ययः । ऋतुगणस्तदानीम् । तम् अर्जुनं क्षणमपि नोन्मनीचकारानुन्मनसमुन्मनसं न चकार । 'अरुर्मनश्चक्षु—'रित्यादिनाऽभूततद्भावे ष्विप्रत्ययः सलोपश्च । विशेषेण सामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ३७ ॥

हिन्दी— प्रबल ( जबरदस्त ) होकर भी परस्पर स्पर्धा करनेवाली सेना शत्रुको जीतनेके लिए समर्थ नहीं होती है, क्योंकि लोकोंको जीतनेवाला होकर भी ऋतु-समूह उस समय अर्जुनको विषयमें उत्कण्ठित चित्तवाला नहीं कर सका ॥ ३७ ॥

एवं तटस्थस्योद्दीपनसामग्री विफलेत्युक्तम्, संप्रति'विपरीता जातेत्याह—

श्रुतिसुखमुपवीणितं सहायैरविरललाञ्छनहारिणश्च कालाः ।
अविहितहरिसूनुविक्रियाणि त्रिदशवधुषु मनोभवं वितेनुः ॥ ३८ ॥

मल्लि०— श्रुतीति । सहायैस्तासां सहचरैर्गन्धर्वैः । कृतमिति शेषः । 'नलोके-'त्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । कर्तरि तृतीया । श्रुतिसुखं श्रोत्रमधुरम् । उपवीणितं वीणयोपगानम् । 'सत्यापपाशे—'त्यादिना 'वीणा'शब्दाण्णिजन्ताद्भावे क्तः । अविरलैर्भूयोभिर्लाञ्छनैः पूर्वोक्तैः फलकुसुमादिभिश्चिह्नैर्हारिणो मनोहराः काला वसन्तादिक्ष्तवः । अविहिताऽकृता हरिसूनोरर्जुनस्य विक्रिया मनोविकृतिर्येस्तानि तथाभूतानि सन्ति । 'नपुंसकमनपुंसके'—त्यादिना नपुंसकैकशेषः । त्रिदशवधुषु मनोभवं वितेनुर्विस्तारयामासुः । सोऽयं परप्रहारार्थमुद्यतमायुधं स्वात्मानमेव प्रहरतीति न्यायवञ्जआत इति भावः । अत्र मुनिविक्रियार्थं स्त्रीणां विक्रियारूपा-

दशमः सर्गः । २०३

नर्थोत्पत्तिकथनाद्द्वितीयो विषमालंकारः । तथा च सूत्रम्—‘विरूपकार्यानर्थयो- रुत्पत्तिरुपसंघटनाद्विपमलंकारः’ इति ॥ ३८ ॥

हिन्दी—सहायक गन्धर्वोंसे किया गया कानमें मधुर बीनके साथ गाना, प्रचुर फल पुष्प आदि चिह्नोंसे मनोहर समय (वसन्त आदि ऋतुकाल) ये सब भी अर्जुनके मनमें विकार उत्पन्न करनेमें असमर्थ होकर उलटा अप्सराओंपर ही कामावेशका विस्तार करने लगे ॥ ३८ ॥

तटस्थवदालम्बनगणोऽपि विपरीतोऽभूदिति श्लोकद्वयेनाह—

न दलति निचये तथोत्पलानां न च विषमच्छदगुच्छयूथिकासु ।
अभिरतिमुपलेभिरे यथासां हरितनयावयवेषु लोचनानि ॥ ३९ ॥

मल्लि०—नेत्यादि । आसां लोचनानि हरितनयावयवेषु यथा तथा दलति विकसति उत्पलानां निचयेऽभिरतिं नोपलेभिरे न प्रापुः । तथा च विषमच्छदगुच्छाः सप्तपर्णस्तवका यूथिका मल्लिकाश्च तास्वभिरतिं नोपलेभिरे । ‘सप्तपर्णो विशाल-त्वक्शारदो विषमच्छद’ । इत्यमरः । तथा रमणीयत्वात्तदवयवानामित्यर्थः । इति चक्षुःप्रीतिरुक्ता ॥ ३९ ॥

हिन्दी—अप्सराओं के नेत्रोंने अर्जुनके अङ्गोंको देखकर जिस तरह प्रीतिको प्राप्त किया उस तरह कमलसमूहमें, सप्तपर्णके गुच्छोंमें और यूथिका (जूही) पुष्पोंमें प्रीतिको प्राप्त नहीं किया ॥ ३९ ॥

अथ मनःसङ्गं सूचयति—

मुनिमभिमुखतां निनीषवो याः समुपययुः कमनीयतागुणेन ।
मदनमुपदधे स एव तासां दुरधिगमा हि गतिः प्रयोजनानाम् ॥ ४० ॥

मल्लि०—मुनिमिति । याः स्त्रियः कमनीयता सौन्दर्यं सैव गुणस्तेन । मुनि-मर्जुनम् । अभिमुखतां वश्यतां निनीषवो नेतुमिच्छवः समुपययुः । तासां स्त्रीणां स मुनिरेव मदनमुपदधे जनयामास । तथा हि—प्रयोजनानामुद्देश्यानां गतिः परिणतिर्दुरधिगमा हि दुर्ज्ञेया खलु । अतः ‘क्वचिद्भवति, क्वचिन्न भवतीति भावः ॥ ४० ॥

हिन्दी—जो अप्सराएँ सौन्दर्यरूप गुणसे मुनि (अर्जुन) को वशमें करना चाहती हुई गई थीं, मुनि (अर्जुन) ने उन्हीं अप्सराओंमें कामावेशको उत्पन्न कर दिया' उद्देश्यका परिणाम नहीं जाना जाता है ॥ ४० ॥