लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
५८८ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् (३) परिशिष्ट—अव्यय-तालिका [इस ग्रन्थ में व्याख्यात अव्ययों की वर्णानुक्रमणिका यहां दी गई है।] १ अ (५४८) ३४ अनेकश (५७४) ६७ अवरत (५७१) २ अकस्मात् (५५६) ३५ अन्त (५१५) ६८ अव (५२०, ५७३) ३ अकाण्डे (५५३) ३६ अन्तरा (५२३) ६९ अवश्यम् (५३४) ४ अग्निमात् (५७४) ३७ अन्तरेण (५२४) ७० अव्यथिष्यै (५७८) ५ अग्नी (५७४) ३८ अन्यत (५६७) ७१ अष्टधा (५७३) ६ अघो (५५१) ३९ अन्यत् (५२६) ७२ असकृत् (५७५) ७ अङ्ग (५४६) ४० अन्यत्र (५६८) ७३ असाम्प्रतम् ५३४) ८ अजस्रम् (५३३) ४१ अन्यथा (५७०) ७४ अस्ति (५२६) ९ अञ्जसा (५३२) ४२ अन्यदा (५६६) ७५ अस्तु (५५६) १० अत (५६६, ५६७) ४३ अन्यद्यु (५७०) ७६ अस्मि (५४७) ११ अति (५६५) ४४ अन्वक् (५६१) ७७ अह (५३७) १२ अतीव (५५४) ४५ अप (५६५) ७८ अहम् (५४६) १३ अत्र (५६८) ४६ अपरेद्यु (५७०) ७९ अहह (५५१) १४ अथ (५३०, ५४४) ४७ अपप्लुपम् (५७७) ८० अहो (५५१) १५ अथकिम् (५६१) ४८ अपि (५६४) ८१. अह्नाय (५६०) १६ अथवा (५६१) ४९ अपिवा (५६१) ८२ आ (५४८) १७ अथो (५४४) ५० अभि (५६४) ८३ आ(ङ्) (५६३) १८ अद्धा (५२२) ५१ अभित (५६७) ८४ आत् (५५०) १९ अद्य (५७०) ५२ अभीक्ष्णम् (५२६) ८५ आत्तृद (५७६) २० अद्यापि (५५५) ५३. अमा (५५४) ८६ आदह (५४५) २१ अधरात् (५७२) ५४ अमुत्र (५६८) ८७ आदित (५७४) २२ अधरेद्यु (५७०) ५५ अम् (५३०, ५७५) ८८ आम् ५३१, ५७५) २३ अधरेण (५७२) ५६ अयि (५५०) ८९ आरात् (५१८) २४ अध ५२०, ५७३) ५७ अय (५४६) ९० आर्यंहलम् (५२६) २५ अधस्तात् (५७१) ५८ अरम् (५६२) ९१. आवि (५३३) २६ अधि (५६३) ५९ अरे (५५१) ९२ आ (५६०) २७ अधिहरि (५७६) ६० अरेरे (५५१) ९३ आहुवद्यै (५७८) २८ अधुना (५६६) ६१ अर्जुनत (५७४) ९४ आहो (५५४) २९ अधोऽध (५२०) ६२ अलम् (५२६) ९५ आहोस्वित् (५५४) ३० अध्ययनत (५७४) ६३ अल्पश (५७४) ९६ इ (५४८) ३१ अनिशम् (५३३) ६४. अवगाहे (५७८) ९७ इतरेद्यु (५७०) ३२ अनु (५६३) ६५ अवचक्षे (५७८) ९८ इत (५६७) ३३ अनेकधा (५७३) ६६ अवदत्तम् (५४५) ९९ इति (५५७)
परिशिष्टानि ५६६ १००. इत् (५५२) १३५. ऌ (५४८) १७०. कस्मात् (५६१) १०१. इत्थम् (५७०) १३६. ऋते (५१७) १७१. कामम् (५३२) १०२. इदानीम् (५६६) १३७. ऋधक् (५१७) १७२. कार्षापणशः ५७४ १०३. इद्धा (५२१) १३८. ऋषिवत् (५७६) १७३. किञ्च (५६०) १०४. इवं (५५७) १३९. ए (५४८) १७४. किन्तमाम् ५७५) १०५ इह (५६८) १४०. एकत्र (५६८) १७५. किन्तराम् ५७५) १०६. ई (५४८) १४१. एकदा (५६६) १७६. किमङ्ग (५४६) १०७. ईषत् (५१६) १४२. एकधा (५७३) १७७. किमपि (५५३) १०८. उ (५४८) १४३. एकपदे (५५०) १७८. किमिति (५५३) १०९. उच्चैः (५१७) १४४. एकशः (५७४) १७९. किमिव (५५३) ११०. उत (५५२) १४५. एतर्हि (५६६) १८०. किमु (५५३) १११. उताहो (५५४) १४६ एव (५३३) १८१. किमुत (५५३) ११२. उत्तरतः (५७१) १४७. एवम् (५३३) १८२. किम् (५५३) ११३. उत्तरत्र (५६८) १४८ एधे (५७३) १८३. किम्पुनः (५१६) ११४. उत्तरात् (५७२) १४९ ऐ (५४८) १८४ किल (५४४) ११५. उत्तराहि (५७२) १५० ऐकव्यम् (५७३) १८५. कु (५३४) ११६. उत्तरेण (५७२) १५१. ऐषमः (५७०) १८६. कुतः (५६७) ११७. उत्तरेद्युः (५७०) १५२. ओ (५४८) १८७. कुत्र (५६८) ११८. उदकसात् ५७४) १५३. ओम् (५३३) १८८. कुवित् (५३६) ११९. उदकी (५७४) १५४. औ (५४८) १८९ कुह (५६८) १२०. उदेतोः (५७६) १५५. कच्चित् (५४०) १९०. कूपत् (५३६) १२१. उन्मनी (५७४) १५६. कथञ्चन (५७१) १९१. कृतम् (५३३) १२२ उप (५६५) १५७ कथञ्चित् ५७१) १९२. कृत्वा (५७६) १२३. उपजोषम् ५६२) १५८. कथमपि (५७०) १९३. क्व (५६८) १२४. उपधा (५२३) १५९. कथम् (५७०) १९४. क्वचित् (५६६) १२५. उपरि (५७१) १६०. कथंकथमपि ५७१ १९५. क्वापि (५६६) १२६. उपरिष्टात् ५७२ १६१. कया (५७१) १९६. क्षत्रियवत् ५२२) १२७. उपर्युपरि (५७२) १६२ कदा (५६६) १९७. क्ष्मा (५२७) १२८. उपांशु (५२७) १६३. कदाचन (५६६) १९८. खलु (५४३) १२९. उभयतः (५६७) १६४. कदाचित् (५६६) १९९. गत्वा (५७६) १३०. उभयत्र (५६८) १६५. कदापि (५६६) २००. गुरुवत् (५७६) १३१. उभयथा (५७०) १६६. कम् (५२४) २०१. च (५३६) १३२. उभयद्युः (५७०) १६७. कर्तवे (५७८) २०२. चतुर्धा (५७३) १३३. उभयेद्युः (५७०) १६८. कर्हि (५६६) २०३. चतुः (५७५) १३४. उपा (५३३) १६९. कर्हिचित् ५६६) २०४. च(ण्) (५३६)
५६० भैमीव्याख्योपेताया लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् २०५ चन (५५३) २४० ते (५५६) २७५ न(ञ्) (५२१) २०६ चारित्रत ५७४) २४१ तेन (५५६) २७६ ननु (५५६) २०७ चित (५५३) २४२ त्वै (५४२) २७७ नम (५२६) २०८ चिरम् (५१६) २४३ त्रिधा (५७३) २७८ नवधा (५७३) २०९ चिररात्राय ५३५ २४४ त्रिश (५७४) २७६ नह (५४०) २१० चिरस्य (५३५) २४५ त्रि (५७५) २८० नहि (५५२) २११ चिरात् (५३५) २४६ त्रेधा (५७३) २८१ नाना (५२५) २१२ चिराय (५३४) २४७ त्रैधम् (५७३) २८२ नाम (५५७) २१३ चिरे (५३५) २४८ दक्षिणत (५७१) २८३ नामत (५७४) २१४ चिरेण (५३४) २४६ दक्षिणा (५७२) २८४ नास्ति (५५६) २१५ चैत (५३६) २५० दक्षिणात् (५७२) २८५ निकषा (५२०) २१६ चोरद्वारम ५७७ २५१ दक्षिणाद्दि ५७२) २८६ नीचे (५१७) २१७ चोरत (५७४) २५२ दक्षिणेन (५७२) २८७ नु (५५८) २१८ जातु (५५२) २५३ दमदमा (५७५) २८८ नूनम् (५३७) २१९ जीवम (५७७) २५४ दातवै (५७८) २८६ नेत् (५३६) २२० जोपम (५१६) २५५ दिवा (५१८) २६० नैकधा (५७३) २२१ ज्ञानन (५७४) २५६ दिष्ट्या (५५८) २६१ नो (५५२) २२२ ज्योक् (५२४) २५७ दुष्ठु (५३४) २६२ नोचेत् (५५२) २२३ झगिति (५३२) २५८ दृशे (५७८) २६३ न्वै (५४२) २२४ तत (५६७) २५६ दोषा (५२७) २६४ पचतितमाम् ५७५ २२५ तत्र (५६८) २६० द्य (५५०) २६५ पचतितराम् ५७५ २२६ तया (५७०) २६१ द्राक् (५३२) २६६ पञ्चकृत्व ५७५ २२७ तयाहि (५४३) २६२ द्विधा (५७३) २६७ पञ्चधा (५७३) २२८ तदपि (५६०) २६३ द्विश (५७४) २६८ पटपटा (५७५) २२६ तदा (५६६) २६४ द्वि (५७५) २६६ पठितुम् (५७७) २३० तद (५५८) २६५ द्वेधा (५७३) ३०० पठित्वा (५७६) २३१ तद्वत (५७६) २६६ द्वै (५४२) ३०१ परत (५७१) २३२ तरमा (५३०) २६७ द्वैधम् (५७३) ३०२ परश्व (५६२) २३३ तर्हि (५६६) २६८ धिक् (५३०) ३०३ परस्तात् (५७१) २३४ तस्मात् (५६०) २६६ धिग्धिक (५३०) ३०४ परारि (५७०) २३५ तावत् (५४२) २७० ध्यायध्याय ५७७ ३०५ परि (५६५) २३६ तिर (५२३) २७१ न (५२१) ३०६ परित (५६७) २३७ तु (५५५) २७२ नकि (५४१) ३०७ परुत् (५७०) २३८ तुम (५४३) २७३ नकीम् (५४१) ३०८ परेद्यवि (५७०) २३६ तूष्णीम् (५१६) २७४ नक्तम् (५२१) ३०६ पनु (५४८)
परिशिष्टानि ५६१ ३१०. पश्च (५७२) ३४६. प्रशांन् (५३१) ३८२. माकीम् (५४१) ३११. पश्चा (५७२) ३४७. प्रसह्य (५५६) ३८३. माङ्५३१,५४१) ३१२. पश्चात् (५७२) ३४८. प्राक् (५७१) ३८४. मादयध्यै (५७८) ३१३. पाट् (५४६) ३४६. प्रातः (५१६) ३८५. मा स्म (५३२) ३१४. पादशः (५७४) ३५०. प्रादुः (५३३) ३८६. मित्रवत् (५७६) ३१५. पिवध्यै (५७८) ३५१. प्रायः (५२८) ३८७. मिथः (५२८) ३१६. पीलूमूलतः ५७५) ३५२. प्रायशः (५६१) ३८८. मिथुः (५३४) ३१७. पुत् (५५०) ३५३. प्रायेण (५६१) ३८६. मिथु (५३४) ३१८. पुनरपि (५१६) ३५४. प्रेत्य (५६१) ३६०. मियो (५२८) ३१९. पुनः (५१६) ३५५. प्रेपे (५७८) ३६१. मिथ्या (५२७) ३२०. पुनःपुनः (५१६) ३५६. बत (५५५) ३६२. मुधा (५२७) ३२१. पुरतः (५६१) ३५७ बदि (५३३) ३६३. मुहुर्मुहुः (५२६) ३२२. पुरः (५७२) ३५८. बलवत् (५६०) ३६४. मुहुः (५२६) ३२३. पुरस्तात् (५७१) ३५६. बहिः (५२०) ३६५. मृषा (५२७) ३२४. पुरा (५२८) ३६०. बहुकृत्वः (५७५) ३६६. मे (५५६) ३२५. पूर्वत्र (५६८) ३६१. बहुत्र (५६८) ३६७. म्लेच्छितवै ५७८) ३२६. पूर्वेद्युः (५७०) ३६२ बहुधा (५७५) ३६८. यज्ञदत्तवत् ५७६) ३२७. पृथक् (५१८) ३६३. बहुशः (५७३) ३६६. यतः (५६७) ३२८. पृथक्पृथक् ५१८) ३६४. ब्राह्मणत्रा (५७५) ४००. यत्र ५४०, ५६८) ३२६. पृणध्यै (५७८) ३६५. ब्राह्मणवत् ५२२) ४०१. यथा (५७०) ३३०. प्याट् (५४६) ३६६. भगोः (५५१) ४०२ यथाकथाच ५४६ ३३१. प्रकामम् (५३३) ३६७. भवतु (५६०) ४०३. यथावत् (५७६) ३३२. प्रगे (५६२) ३६८. भवितुम् (५७७) ४०४. यथाशक्ति (५७६) ३३३. प्रचरितोः ५७६) ३६६. भूत्वा (५७६) ४०५. यदपि (५५६) ३३४. प्रतरम् (५७५) ३७०. भूयः ५३२,५३८) ४०६. यदा (५६६) ३३५. प्रतान् (५३१) ३७१. भूयोभूयः (५३८) ४०७. यदि (५६०) ३३६. प्रताम् (५३१) ३७२. भूरिशः (५७४) ४०८. यदिवा (५६१) ३३७. प्रशाम् (५३१) ३७३. भो (५४६) ४०६. यद् (५५८) ३३८. प्रति (५६४) ३७४. भोः (५४६) ४१०. यद्वत् (५७६) ३३६. प्रत्यक् (५७१) ३७५. मङ्क्षु (५३२) ४११. यद्यपि (५६१) ३४०. प्रत्युत (५५३) ३७६. मथुरा्रवत् ५७६) ४१२. यद्वा (५६१) ३४१. प्रभृति (५५५) ३७७. मध्यतः (५७४) ४१३. यदिह (५६६) ३४२. प्रवदितोः(५७६) ३७८. मनाक् (५१६) ४१४. यस्मात् (५६०) ३४३. प्रवाहिका ५२६) ३७६. मम (५५६) ४१५. यावत् (५४१) ३४४. प्रवाहकम् ५२६) ३८०. मा (५३१) ४१६. युगपत् (५१८) ३४५. प्रयै (५७८) ३८१. माकिः (५४०) ४१७. युत् (५५०) ४१८. येन (५५६)
५६२ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् ४१९ रह (५६२) ४५५ शुवम् (५४८) ४९१ साचि (५३३) ४२० राजवत् (५७६) ४५६ शुवनी (५७४) ४९२ सामि (५२२) ४२१ राजसात् (५७५) ४५७ शुदि (५३३) ४९३ साम्प्रतम् (५३४) ४२२ रात्रीं (५१८) ४५८ शुभम् (५४६) ४९४ सायम् (५१६) ४२३ रे (५५०) ४५९ धियसे (५७८) ४९५ साधम् (५२६) ४२४ रे रे (५५०) ४६० श्रौषट् (५२६) ४९६ सु (५३४) ४२५ रै (५८२) ४६१ श्व (५१८) ४९७ सुदामत (५७५) ४२६ रोहिष्यै (५७८) ४६२ षड्धा (५७३) ४९८ सुदि (५३३) ४२७ व (५६०) ४६३ षोढा (५७३) ४९९ सुष्ठु (५३४) ४२८ वक्षे (५७७) ४६४ सकृत् (५७५) ५०० सूतवे (५७८) ४२९ वत् (५२२, ५७५) ४६५ स्ना (५३२) ५०१ सूपत (५३६) ४३० वदि (५३२) ४६६ स्ता (५६६) ५०२ स्तोवश (५७४) ४३१ वरम् (५३३) ४६७ सद्य (५७०) ५०३ स्थाने (५३३) ४३२ वषट् (५२६) ४६८ सनत (५२३) ५०४ स्म (५४५) ४३३ वस्तुत (५६१) ४६९ सना (५२२) ५०५ स्मारंस्मारम् ५७६ ४३४ वा (५३६) ४७० सनात (५२३) ५०६ स्वाक् (५६२) ४३५ वाम (५५६) ४७१ समुन (५१६) ५०७ स्वधा (५२५) ४३६ वारंवारम् ५६१ ४७२ सपदि (५३२) ५०८ स्वयम् (५२०) ४३७ वागुदवत् ५७४ ४७३ सप्तकृत्व (५७५) ५०९ स्व (५१५) ४३८ विख्य (५७८) ४७४ सप्तधा (५७३) ५१० स्वस्ति (५२५) ४३९ विना (५२५) ४७५ समन्तत (५६०) ५११ स्वाहा (५४३) ४४० विभाजम् ५७७) ४७६ समन्त (५६०) ५१२ स्वित (५५४) ४४१ विपु (५५०) ४७७ समम (५३२) ५१३ ह (५३७) ४४२ विमृप (५७६) ४७८ समया (५२०) ५१४ हत (५४०) ४४३ विहायसा (५२७) ४७९ समुपलेपम् ५६२ ५१५ हहो (५५१) ४४४ वीयत (५७४) ४८० सम्प्रति (५३४) ५१६ हा (५५१) ४४५ वृत्तत (५७४) ४८१ सचन (५६७) ५१७ हि (५५६) ४४६ वृथा (५२१) ४८२ सद्यन (५६८) ५१८ हिमवत्त (५७५) ४४७ वै (५६०) ४८३ सवथ (५७०) ५१९ हिरुक् (५३०) ४४८ वौषट् (५२६) ४८४ संवदा (५६६) ५२० ही (५६०) ४४९ शकम् (५४८) ४८५ सह (५५२) ५२१ हे (५४६) ४५० शनश (५७४) ४८६ सहसा (५२५) ५२२ हेतौ (५२१) ४५१ शनै (५१७) ४८७ सहस्रश (५७४) ५२३ है (५४६) ४५२ शनैश्शनै ५१७) ४८८ सवत (५३२) ५२४ ह्य (५१८) ४५३ शम (५२५) ४८९ सामम् (५२६) ———————— ४५४ शश्वत (५३८) ४९० साक्षात् (५३३)
परिशिष्टानि (४) परिशिष्ट---पूर्वार्धगताष्टाध्यायीसूत्रतालिका [सूत्रों के आगे इस ग्रन्थ की पृष्ठ संख्या दी गई है ।]
| [अ] | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| अ इ उ ण् | (२) | अपृक्त एकाल्० | (२२८) | आमि सर्व० | (१६६) |
| अकः सवर्णे० | (७३) | अपो भि | (४८८) | आ सर्वनाम्नः | (४५८) |
| अचि र ऋतः | (३०३) | अप्तृन्तृच्० | (२६३) | [इ] | |
| अचि श्नुधातु० | (२४६) | अमि पूर्वः | (१७५) | इकोऽचि वि० | (३३४) |
| अचोऽन्त्यादि० | (६६) | अम्बार्थ० | (२४५) | इको यणचि | (३४) |
| अचो ञ्णिति | (२३२) | अम्संबुद्धौ | (३६०) | इकोऽसवर्णे० | (६४) |
| अचो रहाभ्यां० | (६५) | अर्थवदधातु० | (१५६) | इश्यणः संप्र० | (३५६) |
| अचः | (४४१) | अर्वणस्त्रसा० | (३६६) | इतोत्सर्वनाम० | (३६७) |
| अच्य घेः | (२२५) | अलोऽन्त्यस्य | (४३) | इदम्रो मः | (३७०) |
| अट्कुप्वाङ्० | (१७७) | अलोऽन्त्यात्० | (२२८) | इदुद्भ्याम् | (३०१) |
| अणुदित्० | (२६) | अल्लोपोऽनः | (३३८) | इदोऽय् पुंसि | (३७१) |
| अतो गुणे | (३७१) | अवङ् स्फोटा० | (७६) | इन्द्रे च | (८१) |
| अतो भिस ऐस् | (१८०) | अव्ययादाप्सुपः | (५७६) | इन्हन्पूषा० | (३८५) |
| अतोऽम् | (३२१) | अव्ययीभावश्च | (५७६) | [ई] | |
| अतो रोरप्लु० | (१४५) | अष्टन आ विभ० | (४०१) | ईदूदेद् द्वि० | (८३) |
| अत्रानुनासिकः० | (१३३) | अष्टाभ्य औश् | (४०२) | [उ] | |
| अत्वसन्तस्य० | (४५१) | अस्थिदधि० | (३३८) | उगिदचां सर्व० | (३६१) |
| अदर्शनं लोपः | (८) | अहन् | (४६८) | उच्चैरूदात्तः | (१४) |
| अदस औ सु० | (४७३) | [आ] | उद ईत् | (४४३) | |
| अदसो मात् | (८४) | आकडारादेका० | (२१८) | उदः स्था० | (११०) |
| अदसोऽसेर्दादु० | (४७४) | आङि चापः० | (२८७) | उपदेशेऽजनु० | (५२) |
| अदेङ् गुणः | (४६) | आङो नास्त्रियाम् | (२२४) | उपसर्गादृति० | (६५) |
| अदड् डतरा० | (३२८) | आङ्माङोश्च | (१४१) | उपसर्गाः क्रिया० | (६४) |
| अनङ् सौ | (२२७) | आच्छीनद्योर्नुम् | (५०६) | उभे अभ्यस्तम् | (४५३) |
| अनचि च | (३८) | आटश्च | (२४६) | उरण्रपरः | (५३) |
| अनाप्यकः | (३७२) | आनय्रा. | (२४६) | [ऊ] | |
| अनिदितां हल० | (४४०) | आतो धातोः | (२१६) | ऊकालोऽझ्रस्व० | (१३) |
| अनुनासिकात्० | (१३४) | आदिरन्त्येन० | (६) | [ऋ] | |
| अनुस्वारस्य० | (१२०) | आदेशप्रत्यययोः | (१८६) | ऋऌक् | (२) |
| अनेकाल्शित्० | (७८) | आदेः परस्य | (११२) | ऋत उत् | (२६५) |
| अन्तरं वहिर्यो० | (२०६) | आद् गुणः | (५१) | ऋतो ङि० | (२६२) |
| अन्तादिवच्च | (७१) | आद्यन्तवदेक० | (३७४) | ऋत्यकः | (६६) |
| आद्यन्तौ० | (१२७) | ऋत्विग्दधृक्० | (४०५) | ||
| ल० प्र० | (३८) |
९६४ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् ऋदुशनस्० (२६३) ऋन्नेभ्यो० (३१५) [ए] एओङ् (२) एकवचनस्य च (४०६) एकवचनं सम्बु० (१७२) एकाचो बशो० ३५२) एक जु० (३८६) एङ् पदान्ता० (५४) एङि पररूपम् (८८) एड्ह्रस्वात्० (१७४) एच गद्यम्वा० (३४६) एचोऽयवायावः (४६) एत ईद् बहु० (४७४) एतत्तदोः सु० (१५३) एत्येधत्यूठ्सु (५६) एरनेकाचो० (२५०) [ऐ] ऐऔच् (२) [ओ] ओत् (६१) ओमाङोश्च (७०) ओर्गुणः (१८६) ओसि च (२७०) [औ] औङ आपः (२८६) औतोऽम्शसोः (२८२) औङ् (२३४) [क] कपय् (२) कानामाम्रेडिते (१३६) किमः कः (३६६) कुप्वोः ≍क≍पौ (१३७) कृत्तद्धित० (१६१) कृदतिङ् (६०७) कृन्मेजन्तः (५७६) क्त्वातोसुन्० (५७८) क्विनप्रत्ययस्य० (४०८) [ख] खफछठथचटतव् (२) खरवसानयोर्० (१३४) खरि च (११४) ख्यात्यात्परस्य (२१३) [ग] गतिश्च (२५५) गोतो णित् (२८१) [घ] घढधष् (२) घेर्डिति (२२४) [ङ] ङमो ह्रस्वाद० (१३१) ङसिंङसोश्च (२२५) ङसिंङ्योः स्मात् (१६५) ङिच्च (७६) ङिति ह्रस्वश्च (२६६) ङेप्रथमोराम् (४२०) ङेराम्नद्याम्० (२४७) ङेर्यः (१८०) ङ्णोः कुक्टुक्० (१२८) ह्नह्याप्रान्ति० (१६३) [च] चतुरनडुहो० (३५६) चादयोऽसत्त्वे (८८) चुटू (१७१) चोः कुः (४१०) च्वौ (४४२) [छ] छे च (१४०) [ज] जसित्यादयः० (४५४) जबगडदश् (२) जराया जरसन्य० (२१२) जशशसोः शि (३२३) जसि च (२२१) जस् शसी (१६४) [झ] झभञ् (२) झयो होऽन्य० (११६) झरो झरि० (११३) झलां जशोऽन्ते (१०५) झलां जश्झशि (४१) [ञ] ञमङणनम् (२) [ट] टाङसिङसाम्० (१७६) टेः (३२६) [ड] डति च (२३६) ङ सि धूँट् (१२६) [ढ] ढ्रलोपे पूर्वस्य० (१५१) [त] तदोः सः सावन० (४१७) तद्धितश्चा० (५६५) तपरस्तत्काल० (५०) तवममौ ङसि (४३०) तस्माच्छसो नः पु० (१७६) तस्मादित्यु० (१११) तस्मिन्निति० (३५) तस्य परमाम्रे० (१३८) तस्य लोपः (८) तिरस्तिर्यम्० (४४५) तुभ्यमह्यौ० (४२८) तुल्यास्य० (१६) तृज्वत्क्रोष्टुः (२६२) तृतीयादिषु भा० (३४०)
परिशिष्टानि : तेमयावेक० (४३५) तोर्लि (१०६) तोः षि (१०४) त्यदादिषु० (४५७) त्यदादीनामः (२४१) त्रिचतुरोः० (३०३) त्रेस्त्रयः (२४०) त्वमावेकवचने (४२४) त्वामौ द्विती० (४३५) त्वाहौ मौ (४२०) [ थ ] थो न्थः (३६८) [ द ] दश्च (३७२) दादेर्धातोर्घः (३५१) दिव उत् (३६४) दिव औत् (३६३) दीर्घाज्जसि च (२१५) दूराद्धूते च (८१) द्वितीयाटौस्० (३७६) द्वितीयायां च (४२५) द्व्येकयोर्द्वि० (१६६) [ ध ] धात्वादेः षः सः (३५५) [ न ] न ङिसम्बु० (३७६) न चवाहा० (४३८) न तिसृचतसृ (३०४) न पदान्ताट्टोर० (१०२) नपरे नः (१२५) नपुंसकस्य झल० (३२४) नपुंसकाच्च (३२२) न भूसुधियोः (२५७) न मु ने (४७७) न लुमताङ्गस्य (२३८) नलोपः प्राति० (२३१) नलोपः सुप्स्वर० (३८१) न विभक्तौ तुष्माः (१७२) नशेर्वा (४५६) नश्च (१२६) नश्छाप्रशा० (१२०) नश्छव्य० (१३६) न षट्स्वस्रा० (३१७) न सम्प्रसारणे० (३६५) न संयोगाद्० (३८४) नहि-वृति-वृषि० (४८०) नहो धः (४८०) नाञ्चेः पूजा० (४४६) नादिचि (१७०) नाम्यन्ताच्छतुः (४५४) नामि (१८५) निपात एका० (८६) नीचैरनुदात्तः (१४) नुम्विसर्ज० (४६४) नृ च (२८०) नॄन्पे (१३७) नेदमदसो० (३७५) नेयडुवङ्० (३१२) नोपधायाः (४००) [ प ] पञ्चम्या अत् (४२६) पतिः समास० (२३४) पन्थिन्मथ्यृभू० (३६७) पदान्तस्य (१७६) पदान्ताद्वा (१४०) परश्च (१६३) परः सन्नि० (३१) पर्यायैश्चा० (४३८) पादः पत् (४३८) पुमः खय्यम्० (१३५) पुंसोऽसुँङ् (४६८) पूर्वत्रासिद्धम् (५६) पूर्वपरावर० (२०२) पूर्वादिभ्यो नव० (२०६) प्रत्ययलोपे० (२३८) प्रत्ययस्य लुक्० (२३७) प्रत्ययः (१६३) प्रथमचरम० (२०८) प्रथमयोः पूर्व० (१६६) प्रथमायाश्च० (४२३) प्रादयः (८८) प्लुतप्रगृह्या० (८२) [ ब ] बहुगणवतु० (२३६) बहुवचनस्य वस्० (४३४) बहुवचने झ० (१८३) बहुषु बहु० (१७०) [ भ ] भस्य टेर्लोपः (३६८) भूवादयो० (६४) भोभगो० (१४७) भ्यमो भ्यम् (४२८) [ म ] मघवा बहुलम् (३६१) मय उञो वो० (६३) मिदचोऽन्त्यात्० (३२४) मुखनासिका० (१७) मोऽनुस्वारः (११६) मो नो धातोः (३६६) मो राजि समः० (१२२) [ य ] यचि भम् (२१७) यथासंख्यमनु० (४७) यरोऽनुनासिके० (१०७) यस्मात्प्रत्यय० (१७३) यस्येति च (३२२)
५३९ श्रीमद्व्याकरणसिद्धांतां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् तद्धिताः (२८३) | दिवश्शिविते रा० (१५०) | सर्वत्र विभाषा ० (७६) तद्धितश्चाऽसर्व० (५०६) | दिश्चाऽनेकाल् (१७१) | सर्वनामस्थान दे० (२२८) तद्धितान्तः द्वित्त्वे० (८३) | दिश्चाऽप द्वित्त्वो (३३६) | सर्वनाम्नः स्मै (२६५) तुजादीनाम् दी० (५३३) | दिश्चाऽप तृतौ० (२६८) | सर्वनाम्नः स्या० (१६२) तृतीयप्रभृत्यन्य० (४०३) | दिश्चाऽप द्वित्त्व० (२३५) | सर्वादीनि सर्व० (१२३) तृतीयायाश्चास० (५६७) | दिश्चाऽनेकाल्शसर्वस्य (१६३) | सप्तम्यर्थे हलो (१८५) तृज्वत्क्रोश्टुनि (८२८) | दिश्चाऽल्प द्वयु० (११५) | सप्तम्यां मसि (८८५) तृज्वद्वि० द्वे० (२८८) | दिश्चद्वेर्नित्यमपि (१३६) | सहे श्चा० (३९३) तोस्लोपि (६०६) | दिश्चद्वेर्नित्यपदस्य (१६३) | साम्प्रत्यय ० (५३०) त् प्रत्यये (८०४) | दृष्टिाद्वेव (५३) | सात् प्रत्यय (४३१) | दृष्टिद्वेर्विवि (४७) | सादन्सुट् (३५६) [थ] | दृष्टानुगम्य (८०३) | सुट्प्रत्ययस्य (२१६) थशस्सा नाम् (३६६) | दृष्टवत्प्रत्य० (४१२) | सुँपि च (१७६) [द] | [ध] | सुँप् (१६५) दग्धस्य (२६६) | धन्वन्तोऽन् (३०७) | सुँडपुंसक० (३१) दन्तो ऽसिश्च (२०२.) | धन्वोऽसि (३६८) | सोऽचि नाऽसि ० (१५५) दद्धि (३५२) | धन्बोऽसि (११३) | सो न (३८५) दध्नोऽस्थि (२/६) | धन्वन् (२) | सप्तम्यामपञ्चम्य० (३५८) दध्नःसुटि (३६८) | धनी न (४६६) | सद्गटो न (२८६) दीर्घोऽतः समा० (८०३) | धन् (६६) | सद्गतो ऽन्य० (६१) [न] | धि तुँप् (१३०) | सद्गोऽन्यद० (४२) नॄन् (२) | धि सर्वनाम (३२१) | स्को संयोगा० (४१५) नश्चाऽपदान्तात्सि (२८६) | घेर्घे ऽन्तः (४२१) | स्फी.स्फुटा० (६८) नेर्लड् डाप्यप्रत्यये (५५) | धैर्यो यन्मसि (२२३) | स्मिता च (३१५) [प] | ध्वमुवम० (३१३) | स्मियाः (३१०) _ पदान्तान्यस्य (२००) | [न] | स्वर्निददा० (१२१) पर्णतृणादिभ्यो० (३६०) | नटवत्तुर्ण्यन्तस्य (३६६) | स्वश्चेतरद० (३३) पती ऽपत्यऽ० (५६१) | नढ्भ्यो लुक् (२३२) | सृष्टीतुद्वेके० (४६०) पा द्रहः (३५३) | नृन् षट् (१०१) | स्वमनादि० (२०५) पा ऽनुदात्तस्य (१०५) | नान्ता षट् (५००) | स्वसीर्णपुंस० (३०३) पात्तो ऽसि ० (४८) | [म] | स्वर्गतिनिरा० (५१५) पा पदान्तस्य (१०३) | मध्यमषष्ठौ (२३१) | स्वादिरसमदं० (२१६) पाऽस्यसि (३१३) | ममहान् स्व० (१५) | स्वीडनमोद्वे० (१६२) पाऽस्याऽसी (३१०) | मय् मसि (२४४) | [ह] पाऽस्याऽसि (१८३) | मय् मुटि (१३३) | हनश्चटूँ (२) पा ऽसि (१८६) | मयश्चाऽपिच० ।१६८) | हस्त्यपम् (५) पाद् षद् (३५३)
परिशिष्टानि ५६७ हलि लोपः (३७३) | हल्ङ्याब्भ्यो० (२२६) | हो हन्तेर्० (३८७) हलि सर्वेषाम् (१४८) | हृणि च (१४६) | ह्रस्वनद्या० (१८५) हलोऽनन्तराः० (३१) | हे मपरे वा (१२३) | ह्रस्वस्य गुणः (२२२) हल् (२) | हो ढः (३४६) | ह्रस्वो नपुंस० (३३२) (५) परिशिष्ट—पूर्वार्धगत-वार्त्तिकादि-तालिका [यहाँ पूर्वार्धमूलगत वार्त्तिकों तथा उणादि, गण और इष्टिसूत्रों की तालिका दी गई है। इन के आगे इस ग्रन्थ की पृष्ठसंख्या निर्दिष्ट है।] अक्षादूहिन्याम्० (६१) | ओङः श्यां० (३२३) | प्रयम्लिङ्गं० (२४५) अध्वपरिमाणे च (४८) | गतिकारके० (२५६) | प्रवत्सतर० (६३) अनाम्नवति० (१०३) | ङावुत्तरपदे० (३८०) | प्रादूहोढो० (६१) अन्तरं बहिर० (१६३) | चयो द्वितीयाः० (१२८) | यणः प्रतिषे० (४४) अन्वादेशे नपुं० (४६६) | छत्वममीति (११८) | यवलपरे० (१२३) अस्य सम्बु० (४७०) | तीयस्य डित्सु० (२१०) | वृद्धचौत्व० (३३६) आकृतिगणो० (६७) | त्त्वक्तरपुनः० (२७३) | शकन्ध्वादिषु० (६७) उपसर्गविभक्ति० (५४५) | द्विपर्यन्तानाम्० (२४१) | समानवाक्ये० (४३६) ऋलृवर्णयोर्० (२०) | न समासे (६६) | संपुंकानां सो० (१३५) ऋते च तृती० (६२) | नुमचिर० (२६७) | संबुद्धौ नपुं० (४६६) ॠवर्णान्नस्य० (२७५) | परी व्रजेः पः० (४१४) | स्पर्शस्यैव इष्यते (१०१) एकरात्रप्रति० (३३१) | पूर्वपरावर० (१६३) | स्वमज्ञाति० (१६३) एते वान्नावाद० (४३७) | प्रत्यये भाषा० (१०८) | (६) परिशिष्ट—सुबन्त-शब्द-तालिका [निम्नस्थ शब्दों की रूपमाला तथा सुबन्तप्रक्रिया के लिये आगे पृष्ठसंख्या देखें।] अग्निमथ् (४३६) | अन्य (पुं०) (२००) | अष्टन् (४०१) अतिचमू (२६६) | अन्यतर (२००) | अस्मद् (४१६) अतिलक्ष्मी (२४८) | अपर (२०७) | अहन् (४६७) अदस् (पुं०) (४७३) | अप् (४८७) | आशिष् (४६१) अदस् (स्त्री०) (४६१) | अम्बा (२६७) | इतर (२०१) अदस् (नपुं०) (५१३) | अर्ध (२१०) | इदम् (पुं०) (३७०) अधर (२०८) | अर्यमन् (३६०) | इदम् (स्त्री०) (४८४) अनडुह् (३५८) | अर्वन् (३६६) | इदम् (नपुं०) (४६६) अनेहस् (४७१) | अल्प (२१०) | उखास्रस् (३६२) अन्तर (२०८) | अवर (२०७) | उत्तर (२०७)
५६८ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् उत्तरपूर्वा (२६४) | गोपा (२६८) | दशन् (४०४) उदच् (४४३) | गौरी (३०५) | दिव् (४८२) उदञ्च् (४४८) | ग्रामणी (२५३) | दिश् (४८६) उपानह् (४८१) | ग्लौ (२८४) | दीव्यत् (५०८) उभ (१६८) | घृतस्पृश् (४६१) | दुह् (३५१) उभय (१६६) | चतुर् (पु०) (३६६) | दृन्भू (२७२) उल्लू (२७१) | चतुर् (स्त्री०) (४८३) | दृश् (४८६) उशनस् (४७०) | चतुर् (नपु०) (४१५) | देवेज (४१३) उष्णिक् (४८१) | चरम (२०६) | द्यो (३१६) ऊर्ज् (५००) | चिकीर्षू (२६५) | द्रुह् (३५४) ऋत्विज् (४०६) | जक्षत् (४५५) | द्वि (पु०) (२४१) ऋभुक्षिन् (३६७) | जरा (२६७) | द्वि (स्त्री०) (३०५) एक (२०२) | ज्ञान (३२१) | द्वि (नपु०) (३३२) एकतर (३३१) | तद् (पु०) (४१८) | द्वितय (२०६) एतद् (पु०) (४१६) | तद् (स्त्री०) (४८६) | द्वितीय (२११) एतद् (स्त्री०) (४८७) | तद् (नपु०) (५००) | द्वितीया (२६६) एतद् (नपु०) (५०१) | तादृश (४१८) | धनुष् (५१०) कतर (पु०) (२००) | तादृश् (४५८) | धातृ (पु०) (२७४) कतर (नपु०) (३२८) | तिर्यञ्च् (४४६) | धातृ (नपु०) (३४१) कति (२३६) | तिर्य्यञ्च् (४४८) | धीमत् (४५१) कतिपय (२१०) | तुदत् (५०६) | धेनु (३१४) करभू (२७३) | तुरासाह् (३६२) | नवन् (४०४) किम् (पु०) (३६६) | त्यद् (पु०) (४१७) | नश् (४६०) किम् (स्त्री०) (४८४) | त्यद् (स्त्री०) (४८६) | निर्जर (२१२) किम् (नपु०) (४६६) | त्रि (पु०) (२४०) | नी (२५३) क्रुञ्च् (४४८) | त्रि (स्त्री०) (३०३) | नृ (२८०) क्रोष्टु (पु०) (२६२) | त्रि (नपु०) (३३३) | नेम (२१०) क्रोष्टु (स्त्री०) (३१५) | त्व (२०१) | नौ (३१६) गञ्ज् (४११) | दिग्पू (४६०) | पचत् (५०७) खलपू (२७०) | दक्षिण (२०७) | पञ्चन् (३६६) गिर् (४८२) | दण्डिन् (४६८) | पति (२३४) गुप् (४५७) | ददत् (पु०) (४५४) | पथिन् (३६७) गो (२८१) | ददत् (नपु०) (५०५) | पपी (२४३) गोअञ्च् (गतौ) (५०१) | दधि (३३८) | पयस् (५१२) गोअञ्च् (पूजा) (५०२) | दधृष् (४६१) | पयोमुच् (४४६) | | पर (२०७)
परिशिष्टानि ६०१ ५८८ परिव्राज् (४१४) यद् (पुं०) (४१८) श्री (३११) पर्णध्वस् (३६२) यद् (नपुं) (५०१) श्रीपा (३३१) पितृ (२७६) यवक्री (२५५) श्रेयस् (पुं०) (४६८) पिपठिष् (४६३) यशस्विन् (३६०) श्वन् (३६४) पुनर्भु (२७३) युज् (४०६) षष् (४६२) पुर् (४८३) युवन् (३६५) सखि (२२७) पुंस् (४६६) युष्मद् (४१६) सजुष् (४६०) पूर्व (२०७) रत्नमुष् (४६२) सध्रयच् (४४५) पूषन् (३८६) रमा (२८५) सध्रयञ्च् (४४८) प्रत्यच् (४४२) राजन् (३७६) सर्व (१६४) प्रत्यञ्च् (४४७) राज् (४११) सर्वा (२६२) प्रथम (२०६) राम (१६७) सिम (२०१) प्रद्यो (३४६) रै (पुं०) (२८३) सुखी (२५८) प्रधी (२४६) रै (स्त्री०) (३१६) सुती (२५८) प्ररै (३४७) लक्ष्मी (३०६) सुदिव् (३६३) प्रशाम् (३६६) लिहू (३४६) सुधी (पुं०) (२५७) प्राच् (४४१) वधू (३१७) सुधी (नपुं०) (३४०) प्राञ्च् (४४७) वर्षाभू (२७२) सुनां (३४८) प्रियत्रि (२४१) वाच् (४८७) सुपथिन् (४६६) बहुश्रेयसी (२४४) वारि (३३३) सुपाद् (४३८) ब्रह्मन् (३८४) वार् (४६५) सुपुंस् (५१३) भवत् (४५२) विद्वस् (४६६) सुयुज् (४१०) भवत् (४५२) विभ्राज् (४१२) सुलू (पुं०) (२७१) भूपति (२३५) विश् (४५६) सुलू (नपुं०) (३४३) भृज्ज (४१५) विश्व (१६७) सुश्री (२५४) भ्रातृ (२८०) विश्वपा (२१५) स्त्री (३१०) भ्रू (३१६) विश्वराट् (४१४) स्नुह् (३५५) मघवन् (३६१) विश्ववाह् (३५६) स्व (२०८) मति (२६६) विश्वसृज् (४१३) स्वनडुह् (४६४) मथिन् (३६७) वृत्रहन् (३८५) स्वभू (२७१) मधु (३४३) वेधस् (४७२) स्वयम्भू (३१७) महत् (४५०) शकृत् (५०५) स्वसृ (३१७) मातृ (३१८) शम्भु (२६०) हरि (२२१) मुहू (३५५) शार्ङ्गिन् (३८७) हाहा (२२०) यज्वन् (३८३) शुद्धधी (२५६) हूहू (२६६)
६०० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
(७) परिशिष्ट-परिभाषा-न्यायादि-तालिका
[व्याख्या वा मूलगत परिभाषाओं, न्यायों, पक्तिकाओं तथा विशेष स्मरणीय वचनों की यहां तालिका दी जा रही है। ध्यान रहे कि इन को हृदयंगम कर लेने पर ही संस्कृत-व्याकरण में निष्णातता प्राप्त की जा सकती है।]
| अकृतव्यूहाः पाणिनीया | (४६७) | इदमस्तु सन्निकृष्टे समीपतर० | (३७०) |
| अक्षौहिणी-प्रमाणम् | (६१) | इह इङ्गितेन चेष्टितेन० | (११६) |
| अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तौ अविधिर्० | (४२८) | ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादा० | (६०) |
| अच परस्यैव झलो नुम्विधानम् | (३२४) | उणादिनिष्पन्नाना तृन्प्रत्ययान्ताना० | (२७८) |
| अज्भीन परेण संयोज्यम् | (४४) | उत्तरोत्तर मुनीना प्रामाण्यम् | (२१) |
| अत्र एव ज्ञापकादन्त्यस्य यण् ० | (३६५) | उद्भूतावयव-अनुद्भूतावयवसमु० | (१६४) |
| अनिदेशः (मिहो मानवके ) | (२३२) | उपदेश आद्योच्चारणम् | (७) |
| 'अथेवाणपरेण णकारेण' विवेचन | (२६) | उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च | (५४५) |
| अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रति० | (४५३) | उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो० | (१२६) |
| अनिन्सम्रग्रहणाम्यर्थवता चान० | (३६०) | एकतिङ् वाक्यम् | (४३६) |
| अनुस्वार्यमाना च नासिका० | (२१) | एकदेशविकृतमनन्यवत् | (२१४) |
| अनेकाल्पपरिभाषाविवेचन | (७८) | एकवचनमुत्सर्गंतः क्रियते | (१६०) |
| अन्तरतमपरिभाषाविवेचन | (३७) | एका च सिकता तैलदाने० | (४८८) |
| अन्तादिवद्भाव (अन्तादिवच्च) | (७१) | एकादेशः (एक पूर्वपरयो) | (५१) |
| अन्यत्रान्यत्रलब्धावकाशयोर् | (१५२) | एतैर्व्यस्तैंर्यथासम्भव मिलितैश्च० | (१७८) |
| 'अन्वादेश' सोदाहरणविवेचन | (३७७) | कर्तव्योऽत्र यत्नः | (६) |
| अपवादो वचनप्रामाण्यात् | (१००) | काच मणि वारुचनमेकसूत्रे० | (३६३) |
| अप्प्रत्यये द्वयक्षर यदि | (२६७) | किञ्चित्कार्य विधातुमुपात्तस्य० | (३७७) |
| अयोगवाहा विज्ञेया आश्रय० | (२१) | कृताकृतप्रसङ्गी यो विधि सः | (३६४) |
| अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सव० | (१३०) | ङिब्वन्ता धातुत्व न जहति | (२७०) |
| अलोऽन्त्यपरिभाषाविवेचन | (४३) | ङिब्वन्ता णिजन्ता षिङन्ता धातु० | (३५२) |
| अवी-तन्त्र्यो स्त्री-लक्ष्मी० | (३०६) | गुणो दीर्घोत्त्वानापवादः | (३०४) |
| अष्टम्य इति वक्तव्ये कृतात्व० | (४०२) | द्विस्परिभाषाविवेचन | (७६) |
| असति माद्ग्रहणे एकारोऽप्यनु० | (८७) | चादिगणः | (५३६) |
| असंयुक्ता ये ऽल्कास्तद्० | (२६७) | छन्दोवत्कवय कुर्वन्ति | (२३६) |
| असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे | (१६८) | छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ति | (७) |
| असिद्धाधिकारः (पूर्वत्रासिद्धम्) | (५६) | जजोर्मं | (३८१) |
| 'आकृतिगण' विवेचन | (७०) | जलबुम्बिकान्यायेन रेफस्यो० | (५४) |
| आदे परस्य | (११२) | जश्त्वचर्वे (जश् तु अचर्वे) | (१८४) |
| इतरेतराश्रयाणि कार्याणि न० | (३५७) | डित्वाभावेऽपि सिद्धेऽपि० | (३३०) |
परिशिष्टानि ६०१ तदन्तविधि (येन विधिरस्तदन्तस्य) (४२) पाणिनैनं नदी गङ्गा यमुना च० (३०६) तदादिविधि (यस्मिन्विधिस्तदा०) (४८) पूर्वत्रासिद्धमिति विभक्तिकार्यं० (४७५) तद्गुणसंविज्ञान-अतद्गुणसंविज्ञान (१७४) पूर्वत्रासिद्धम् (५६) तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन० (१५४) पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधो० (४७६) तपरः (तपरस्तत्कालस्य) (५०) पूर्वंपरनित्यान्तरङ्गापवादानाम्० (३७५) तस्मादित्युत्तरस्य (१११) प्रकल्प्य चापवादविषयं ततः० (३५६) तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य (३५) प्रकृतिवदनुकरणं भवति (३३८) तुम्बिकातृणकाष्ठं च तैल० (५४) प्रतिज्ञानानुनासिकाः पाणिनीयाः (५३) तेन विनेति मर्यादा (६०) प्रतिज्ञास्वरिताः पाणिनीयाः (१११) तेन सहेत्यभिविधिः (६०) प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणम् (१६६) त्यदादिष्विति दृशेः क्विन्० (४८६) प्रत्ययलक्षणम् (प्रत्ययलोपे०) (२३८) त्रिमुनि व्याकरणम् (२१) प्रत्यर्थ शब्दः (१६६) देवदत्तस्य हन्तरि हते० (४७६) प्रत्ययात् पूर्वं क्रियत इति प्रकृतिः (१६१) द्विर्वद्धं सुवद्धं भवति (३२१) प्रवृत्तिनिमित्तम् (३४१) द्वौ नञौ तु समाख्यातौ० (३८) प्रसज्यप्रतिषेधः (३८) धातूपसर्गयोः कार्यमन्तरङ्गम् (७२) प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्या ०(२६२) न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या० (६६) ब्राह्मणवसिष्ठन्यायः (१५६) न पादादौ खल्वादयः (५४३) भावसप्तमीविवेचनम् (३६) नप्त्रादिग्रहणं व्युत्पत्तिपक्षे० (२७८) भाव्यमानोऽप्यण् क्वचित्सवर्णान्० (२६६) नरजानां संयोगः (५००) मित्रवदागमा भवन्ति (१२६) 'न लुमताङ्गस्य' विवेचन (२३६) यथा देवदत्तस्यैकः पुत्रः सः० (६७) 'न लुमताङ्गस्य' अनित्यत्वम् (३३५) यथासङ्ख्यविधिः (४७) न हि पिष्टस्य पेषणम् (१६२) यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्० (१६७) न हि सर्वः सर्वं जानाति . (२१) यस्मात्पूर्वं नास्ति परमस्ति० (३७४) नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरनभ्यास० (३७३) यस्मात्पूर्वमस्ति परञ्च नास्ति० (३७४) नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम् (७६) यस्य येनार्थसम्बन्धः० (३६) निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्य० (३५५) यः शिष्यते स लुप्यमानार्था० (१६६) निरनुबन्धग्रहणे न सानु० (३६४) या पराऽनवकाशा च (२१८) निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति (२१३) युष्मदस्मत्षट्संज्ञकास्त्रिषु० (२४०) पदाङ्गाधिकारे तस्य च तद० (२१३) रपरविधिः (उरण्रपरः) (५३) परेणैवेणग्रहाः सर्वे० (२६) रेफोष्मणां सवर्णा न सन्ति (३१) पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः (६४) लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्त० (७८) पर्यायशब्दानां लाघवगौरवचर्चा० (१४३) लक्षणं विनैव निपतति लक्ष्येषु० (४०५) पर्युदास-प्रतिषेधः (३८) लण्सूत्रस्थावर्णेन सहोच्चार्य० (५२) पश्य मृगस्ते धावति (४३७) वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योर् (५८०)
६०२ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् वार्णादाङ्गं बलीय (४२२) संयोगान्तस्य लोपे हि० (२३०) विप्रतिषेधेऽपरं कार्यम् (२६७) संहितैकपदे नित्या० (३५) विप्रतिषेधे यद् बाधितं तद्० (२४८) सार्थकनिरर्थकयो ० (३६०) विषादप्यमृतं ग्राह्यम् (१७२) सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थ. (२३५) व्यपदेशिवद्भाव (३७५) सिंहो माणवक (२३२) व्यवस्थितविभाषा (८०) सुंडस्योह्वारेमारी जश्ट० (१६१) व्युत्पत्ति-अव्युत्पत्तिपक्ष (१६१) सूत्रशाटन्याय. (३५७) शत्रुवदादेशा भवन्ति (३८) सूत्रेष्वदृष्टं पदं सूत्रान्तराद० (५) संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्त० (१५६) स्थान-प्रयत्न-विवेक. (२१) सन्निपातलक्षणो विधिरनि० (२१५) स्थानषष्ठी (षष्ठी स्थानेयोगा) (३४) समुदायो ह्यर्थवान् तस्यैक० (२८८) स्थानिवद्भाव (स्थानिवदादेशो०)(१८४) समां वा लोपमेके (१३५) स्पर्दास्येवेष्यते (१०१) सम्बोधने तृशनसस्त्रिरूप० (४७१) स्वरादिगण. (५१५) सर्वापहारलोप (३४६) स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमो० (२०३) सवर्णार्थमनिगन्तार्थं च (६६) हकारादिष्वकार उच्चारणार्थं (३)
** भैमी-प्रकाशन BHAIMI-PRAKASHAN प्राप्य वरान् निबोधत
● भैमीप्रकाशन के ग्रन्थों की नवीन मूल्यसूची ● वैद्य भीमसेन शास्त्री M.A. Ph. D. की मुद्रित अनुपम कृतियां (१) लघु-सिद्धान्त-कौमुदी भैमीव्याख्या प्रथम भाग । यह भाग पञ्च-सन्धि- षड्लिङ्ग-अव्ययप्रकरणात्मक है। यह द्वितीय बार मुद्रित हुआ है। इस नवीनतम संस्करण मे लेखक ने अनेक नये संशोधन वा परिवर्धन किये हैं। विषय को परिमा- र्जित तथा स्पष्ट करने के लिए सैकड़ों नये उदाहरण तथा दो सौ से अधिक नये शोध- पूर्ण फुटनोट तथा टिप्पण दिये गये हैं। अव्ययप्रकरण को पहले से लगभग दुगना कर दिया गया है। इस प्रकार प्रायः दो सौ पृष्ठों की ठोस सामग्री पूर्वापेक्षया इस संस्करण में अधिक संगृहीत है । अन्य भागों की तरह इस भाग को भी समानरूप में परिणत किया गया है। चार प्रकार के नवीन आधुनिक टाइपों के द्वारा सुन्दर शुद्धतम छपाई, अंग्रेजी पक्की सिलाई, स्क्रीनप्रिंटिड आकर्षक सम्पूर्ण कपड़े की मजबूत जिल्द । (२३ × ३६) ÷ १६ साइज के लगभग साढ़े छः सौ पृष्ठों का मूल्य केवल एक सौ रु० । (२) लघु-सिद्धान्त-कौमुदी भैमीव्याख्या द्वितीय भाग । इस भाग में तिङन्त- प्रकरण (दस गण तथा एकादश प्रक्रिया) की अत्यन्त विस्तृत व्याख्या प्रस्तुत की गई है। ७५० पृष्ठों पर आश्रित यह महाकाय भाग वैयाकरणजगत् में अपना अपूर्व स्थान बना चुका है। इस का विशेष विवरण विस्तृत सूचीपत्र में देखें । पूर्ववत् सुन्दर छपाई, अंग्रेजी पक्की सिलाई, स्क्रीनप्रिंटिड कपड़े की मनोहर मजबूत जिल्द । मूल्य केवल एक सौ रु० । (३) लघु-सिद्धान्त-कौमुदी भैमीव्याख्या तृतीय भाग । इस भाग में कृदन्त और कारक प्रकरणों का विस्तृत वैज्ञानिक विवेचन प्रस्तुत किया गया है। सुप्रसिद्ध कृत्प्रत्ययों के लिये कई विशाल शब्दसूचियां अर्थ तथा समृद्धटिप्पणों के साथ बड़े यत्न से गुम्फित की गई हैं, जिन में अढ़ाई हज़ार से अधिक शब्दों का अपूर्व संग्रह है । प्रायः प्रत्येक प्रत्यय पर संस्कृतसाहित्य में से अनेक सुन्दर सुभाषितों या सूक्तियों का संकलन किया गया है। कारकप्रकरण लघुकौमुदी में केवल सोलह सूत्रों तक ही सीमित है जो स्पष्टतः बहुत अपर्याप्त है। भैमीव्याख्या में इन सोलह सूत्रों की विस्तृत व्याख्या करते हुए अन्त में अत्यन्त उपयोगी लगभग पचास अन्य सूत्र-वार्त्तिकों की भी सोदा- हरण सरल व्याख्या प्रस्तुत की गई है। इस प्रकार कुल मिलाकर कारकप्रकरण ५६ पृष्ठों में समाप्त हुआ है। अनेक प्रकार के उपयोगी परिशिष्टों सहित यह भाग लगभग चार सौ पृष्ठों में समाश्रित हुआ है। पूर्ववत् अङ्ग्रेजी पक्की सिलाई, स्क्रीनप्रिंटिड आकर्षक कपड़े की सम्पूर्ण जिल्द । मूल्य केवल पचास रु० । (४) लघु-सिद्धान्त-कौमुदी भैमीव्याख्या चतुर्थ भाग । इस भाग में समास, तद्धित तथा स्त्रीप्रत्यय प्रकरणों की नवीन शैली से विस्तृत व्याख्या की गई है। यह भाग शीघ्र उपलब्ध होगा ।
(५) अव्ययप्रकरणम् । लघुकौमुदी का अव्ययप्रकरण भैमीव्याख्यासहित पृथक् छपवाया गया है। इस में लगभग सवा पाच सौ अव्ययों का सोदाहरण साङ्गोपाङ्ग विवेचन प्रस्तुत किया गया है। प्रत्येक अव्यय पर वैदिक वा लौकिक संस्कृतसाहित्य से अनेक सुन्दर सुभाषितों वा सूक्तियों का संकलन किया गया है। कठिन सूक्तियों का अर्थ भी साथ में दे दिया गया है। आजतक इतना शोधपूर्ण परिश्रम इस प्रकरण पर पहली बार देखने में आया है। साहित्यप्रेमी विद्यार्थियों तथा शोध में लगे जिज्ञासुओं के लिये यह ग्रन्थ विशेष उपादेय है। सुन्दर अंग्रेजी सिलाई, आकर्षक जिल्द। मूल्य केवल पच्चीस रु० । (६) वैयाकरण-भूषणसार (धात्वर्थनिर्णय) भैमीभाष्य । इस हिन्दी भाष्य से इस ग्रन्थ की दुष्टता समाप्त हो गई है। अब परीक्षा में भूषणसार की पक्तियों को रटने की कोई आवश्यकता नहीं रही। सरल भाषा में लिखे इस ग्रन्थ का एक बार पारायण करना ही पर्याप्त है। देश-विदेश में समानरूप से आदृत यह ग्रन्थ विद्वत्समाज में अपना गौरवपूर्ण स्थान पा चुका है। मजिल्द मूल्य केवल तीस रुपये । (७) बालमनोरमा-भ्रान्ति-दिग्दर्शन । यह निबन्ध विद्वत्समाज की आंखो को खोलने वाला विलक्षण शोधपत्र है। एक बार पढ जाइये, ज्ञानवृद्धि के साथ साथ आप का मनोरञ्जन भी होगा। मूल्य केवल पांच रुपये । (८) प्रत्याहारसूत्रों का निर्माता कौन ? । इति माहेश्वराणि सूत्राणि—के अन्धविश्वासरूप तिमिर से मुक्त होने के लिये यह शोधपत्र प्रत्येक जिज्ञासु के लिये सङ्ग्रहणीय, मननीय तथा अभ्यसनीय है। अश्रुतपूर्वं दर्जनों प्रमाणों के आलोक में निश्चय ही वर्षो से छाया इस विषय का अज्ञान मिट जायेगा। मूल्य केवल बारह रु० । (६) न्यास-पर्यालोचन । यह ग्रन्थ व्याकरणसम्बन्धी सैकडो अछूत विषयो का आगार है। इस प्रकार का शोधपूर्ण प्रयत्न व्याकरणविषय पर प्रथम बार प्रकाशित हुआ है। इस के विषयवार वैशिष्ट्य के लिये पुस्तकसूची देखें। स्क्रीन प्रिंटिड सुन्दर जिल्द, पक्की अंग्रेजी सिलाई। मूल्य केवल एक सौ रु० । विद्यार्थियों तथा अध्यापको को विशेष कमीशन दिया जाता है। विस्तृत सूचीपत्र के लिए लिखें— भैमी प्रकाशन ५३७, लाजपतराय मार्केट, दिल्ली-११०००६
पुस्तक-सूची [ देश-विदेश के सैकड़ों विद्वानों द्वारा प्रशंसित संस्कृत व्याकरण के मूर्धन्य विद्वान् श्री वैद्य भीमसेन शास्त्री एम्० ए० पी० एच्० डी० द्वारा लिखित उच्चकोटि के अनमोल संग्रहणीय व्याकरणग्रन्थों की सूची ] १९८० १. लघुसिद्धान्तकौमुदी—भैमीव्याख्या (चार भाग) २. वैयाकरणभूषणसार—भैमीभाष्योपेत ३. बालमनोरमाभ्रान्तिदिग्दर्शन ४. प्रत्याहारसूत्रों का निर्माता कौन ? ५. न्यास-पर्यालोचन भैमी प्रकाशन ५३७, लाजपतराय मार्केट दिल्ली-११० ००६
“लघु-सिद्धान्त-कौमुदी—भैमीव्याख्या” [ वैद्य भीमसेन शास्त्री एम० ए०, पी० एच्० डी० कृत विश्लेषणात्मक भैमीनामक विस्तृत हिन्दी व्याख्या सहित ] प्रथम भाग लेखक के दीर्घकालिक व्याकरणाध्यापन का यह निचोड़ है। कौमुदी पर इस प्रकार की विस्तृत वैज्ञानिक विश्लेषणात्मक हिन्दी व्याख्या आज तक नहीं निकली। इस व्याख्या में प्रत्येक सूत्र का पदच्छेद, विभक्तिवचन, समास विग्रह, अनुवृत्ति अधिकार, सूत्रगत तथा अनुवर्तित प्रत्येक पद का अर्थ परिभाषाजन्य विशेषता अर्थ की निष्पत्ति, उदाहरण प्रत्युदाहरण तथा विस्तृत सिद्धि देते हुए छात्रों और अध्यापकों के मध्य आने वाली प्रत्येक शंका का पूर्णतया विस्तृत समाधान प्रस्तुत किया गया है। इस हिन्दी व्याख्या की देश-विदेश के डेढ़ सौ से अधिक विद्वानों ने भूरि-भूरि प्रशंसा की है। स्थान-स्थान पर परिशिष्ट विषय के आलोडन के लिये बड़े यत्न से पर्याप्त विस्तृत अभ्यास सङ्गृहीत किये गये हैं। इस व्याख्या की रूपमालाओं से अनुवादोपयोगी लगभग दो हज़ार शब्दों का अर्थ सहित बृहत्सङ्ग्रह प्रस्तुत करते हुए णत्वप्रक्रियोपयुक्त प्रत्येक शब्द को चिह्नित किया गया है। आज तक लघुकौमुदी की किसी भी व्याख्या में ऐसी विशेषता दृष्टि- गोचर नहीं होती। व्याख्या की सबसे बड़ी विशेषता अव्ययप्रकरण है। प्रत्येक अव्यय के अर्थ का विस्तृत विवेचन करके उसके लिए विशाल संस्कृत वाङ्मय से किसी न किसी सूक्ति व प्रसिद्ध वचन को सङ्गृहीत करने का प्रयास किया गया है। अकेला अव्यय- प्रकरण ही लगभग साठ पृष्ठों में समाप्त हुआ है। एक विद्वान् समालोचक ने ग्रन्थ की समालोचना करते हुए यहां तक कहा था कि—“यदि लेखक ने अपने जीवन में अन्य कोई प्रणयन न कर केवल अव्यय-प्रकरण ही लिखा होता तो केवल यह प्रकरण ही उसे अमर करने में सर्वथा समर्थ था।” सन्धिप्रकरण में लगभग एक हज़ार अभूतपूर्व नये उदाहरण विद्यार्थियों के अभ्यास के लिए सङ्कलित किये गये हैं—उदाहरणार्थ अकेले ‘इको यणचि’ सूत्र पर ३५ नये उदाहरण दिये गये हैं। इस व्याख्या में ग्रन्थगत किसी भी शब्द की रूपमाला को तद्वत् नहीं लिखा गया प्रत्युत प्रत्येक शब्द एवं धातु की पूरी-पूरी सार्थ रूपमाला दी गई है। स्थान-स्थान पर समझाने के लिये नाना प्रकार के कोष्ठकों और चक्रों से यह ग्रन्थ ओत प्रोत है। इस प्रकार का यत्न व्याकरण के किसी भी ग्रन्थ पर अद्यावत् नहीं किया गया। यह व्याख्या छात्रों के लिए ही नहीं अपितु अध्यापकों तथा अनुसन्धान-प्रेमियों के लिए भी अतीव उपयोगी है। अन्त में अनुसन्धानोपयोगी कई परिशिष्ट दिये गये हैं। यह ग्रन्थ भारत-सरकार द्वारा सम्मानित हो चुका है। बृहदा- कार २०×२६—८ साइज के लगभग सात सौ पृष्ठों में इस व्याख्या का केवल पूर्वार्ध भाग समाप्त हुआ है। पूर्वार्ध भाग का लागत से भी कम मूल्य केवल तीस रुपया रखा गया है।
३ पाण्डीचरी स्थित अरविन्दयोगाश्रम का प्रमुख त्रैमासिक पत्र 'अदिति' इस व्याख्या के विषय में लिखता है— “जहां तक हमें ज्ञात है यह आधुनिक शैली से विश्लेषणपूर्वक विषय का मर्म समझाने वाली अपने ढंग की पहली व्याख्या है। व्याख्याकार ने भाष्यशैली में आधुनिक- व्याख्याशैली का पुट देकर सर्वांग सुन्दर व्याख्या प्रस्तुत की है। इस में मूल ग्रन्थ के एक-एक शब्द व विचार को पूरा-पूरा खोल कर पाठकों के हृदय पर अंकित कर देने का सुन्दर यत्न किया गया है। विद्वान् व्याख्याकार ने लघुसिद्धान्त-कौमुदी की भैमी- नामक सर्वांगपूर्ण व्याख्या प्रकाशित कर के राष्ट्रभाषा की महान् सेवा की है। व्याकरण में प्रवेश के इच्छुक छात्र, व्युत्पन्न विद्यार्थी, जिज्ञासु, व्याकरणप्रेमी, अध्यापक और अन्वेषक सभी के लिये यह ग्रन्थरत्न एक-सा उपयोगी सिद्ध होगा।” हिन्दी के प्रमुख मासिक पत्र 'सरस्वती' की सम्मति— “लघुकौमुदी पर अब तक हिन्दी में कोई विश्लेषणात्मक व्याख्या नहीं निकली है। प्रस्तुत व्याख्या की लेखनशैली, क्लिष्ट स्थलों का विस्तृत उद्घाटन तथा सूत्रों की प्राञ्जल व्याख्या प्रत्येक संस्कृतप्रेमी पाठक पर अपना प्रभाव डाले बिना नहीं रह सकेगी। पुस्तक न केवल विद्यार्थियों वरन् संस्कृत का अध्ययन करने वाले सभी लोगों के लिये संग्रहणीय है।” उत्तर भारत का प्रमुख पत्र 'नवभारत टाइम्स' लिखता है कि— “लेखक महोदय ने कई वर्षों के कठोर परिश्रम के पश्चात् यह ग्रन्थ तैयार किया है जो उपयोगी है। ग्रन्थकर्ता स्वयं विद्याव्यसनी हैं और विद्याप्रसार ही उनके जीवन की लगन है। हमें पूरी-पूरी आशा है कि आबाल-वृद्ध संस्कृत-प्रेमी इस ग्रन्थरत्न को अपनाकर परिश्रमी लेखक के इस प्रकार अन्य भी अपूर्व ग्रन्थ प्राप्त करने का सौभाग्य प्राप्त करेंगे।” दिल्ली का प्रमुख हिन्दी दैनिक 'हिन्दुस्तान' लिखता है— “वैसे तो कौमुदी की अनेक हिन्दी टीकाएं निकल चुकी हैं; मगर इस व्याख्या की अपनी विशेषताएं हैं। इसमें व्याकरण शास्त्र के अध्ययन-अध्यापन के आधुनिक तरीकों का सहारा लिया गया है। सूत्रार्थ और अभ्यास इसी के उदाहरण हैं। लघु- कौमुदी में आये प्रत्येक सूत्र की अर्थविधि को जानने के बाद विद्यार्थी को वृत्ति घोटने की आवश्यकता न रहेगी। वह सूत्रार्थ समझ कर स्वयमेव उसकी वृत्ति तैयार करने योग्य हो सकेगा। लघुकौमुदी के आये प्रत्येक शब्द के रूप देकर टीकाकार ने शब्द- रूपावली का पृथक् रखना व्यर्थ कर दिया है। इसी सिलसिले में करीब दो हज़ार शब्दों की अर्थसहित सूची देकर टीकाकार ने इस विशेषता को चार चाँद लगा दिये हैं। अव्यय प्रकरण इस पुस्तक की पांचवी बड़ी विशेषता है—। यह हिन्दी टीका विद्यार्थियों के लिए उपयोगी है। एक बार अध्यापक से पढ़ने के बाद वे इस टीका के सहारे बड़े आराम से पुनरावृत्ति कर सकते हैं। उन्हें ट्यूटर रखने की आवश्यकता न रहेगी।