मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

सुवर्णानां मयूखाः किरणा यत्र तादृशो मेचकः स्निग्धश्यो येषु तैः ।" Wait, line 34: "मेचकः स्निग्धश्यो येषु तैः ।" -> "स्निग्धश्यो"? Or "स्निग्धश्यामो"? Or "स्निग्धत्वं"? Let's look at: "स्नि - ग्ध - श्या - मो" - YES, 'श्या' with 'मो'! "स्निग्धश्यामो येषु तैः ।" Wait, let's look at: "स्निग्धश्यामो" vs "स्निग्धश्यो": Look at the characters: स्नि (sni) - ग्ध (gdha) - श्या (shyā) - मो (mo). Yes! "स्निग्धश्यामो येषु तैः ।" Line 35: "मयूरमेचकनिभैरिति पाठे प्रेङ्खत्यन्यो बहुमयूरस्तस्य मेचकाश्चन्द्रकाभिरतिशया" Wait, let's look at line 35: "मयूरमेचकनिभैरिति पाठे प्रेङ्खत्यन्यो बहुमयूरस्तस्य मेचकाश्चन्द्रकाभिरतिशया" Wait, let's look at: "प्रेङ्खत्यन्यो" or "प्रेङ्खन्नन्यो" or "प्रेङ्खन्त्यन्यो"? Letters: प्रे - ङ्ख

७६ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६ पृ० पं० १४२ १० ०चापखण्डवि० । ११ ०किणीजालरणि० । १४३ ३ ०रिमयूखमे० । ८ ०कलधौ अवत्तविचित्त० । १४४ १ ०मणहरा प्पण्डुर० । देहसोहा पढमुग्गअचन्दे० १४५ ३ ०दम्पत्योपयमने । ४ ०शिवदायी च भ० । भा येषां तैः । ‘मेचकश्चन्द्रके स्निग्धे श्यामलेऽपि च दृश्यते’ इति विश्वः । ‘भूरि क्लीबं सुवर्णे च प्राज्ये स्याद्वाच्यलिङ्गकम्’ इति मेदिनीकारः । उन्मेष्युड्डीनो यश्चाषः पक्षिभेदस्तस्य च्छदच्छायया पक्षकान्त्या संवलितैरिव मिलितैः । कीदृशाः । उद्भूत- चित्रस्य चीनदेशभववस्त्रस्य प्रस्तारेण शय्यया प्रसारेण वा च्छन्ना इव । ‘प्रस्तार- स्तानितं शय्या’ इति हारावली । मणय इवाभरणस्थरत्नानि ॥ ५ ॥ कलहंसः । अत्रावर्जिता तिर्यक्क्लप्ता । कनकं हिरण्यम् । कलधौतं रजतम् । ‘कलधौतं हेमरौप्ययोः’ इति विश्वः । पङ्केन लेपेन । वेत्रलता वेत्रदण्डिका । परिक्षिप्ता रचिता । मण्डल इति । अस्मान्मण्डलात्केनापि न बहिर्गन्तव्यमिति भावः । दूरत एव मालत्या इत्यर्थात् । पृथुसिन्दूरपूर एव सन्ध्यारागस्तेनोपरक्ता किंचि- दारक्ता चटुला चपला घूर्णती लम्बमाना या नक्षत्रमाला सप्तविंशतिमौक्तिकमाला हस्तिप्रसाधनभेदो वा सैवाभरणं तद्धारिणीम् । रात्रिपक्षे नक्षत्रमाला तारका- माला । करेणुर्हस्तिनी सैव रात्रिस्ताम् । दृश्यमाना चासौ मनोहरा चेति समासः । पाण्डुरा धूसरा परिक्षामातिकृशाङ्गदीप्तिर्यस्याः सा । एतेन चन्द्रकलासाम्यमु- क्तम् । दृश्यमानेत्यनेनान्येषां दर्शनमात्रं तव परमुपभोगो मालत्या इति सूचि- तम् । पाण्डुरेत्यादिना मालत्यामान्तर उद्वेग उक्तः । किंचिदन्तरं कियद्दूरम् । प्रसृता गता । कलधौततष्टपत्रेति पाठे तष्टपत्रं पट्टिकेत्यर्थः । इयमित्यादि । इयं वरारोहा प्रशस्तश्रोणिका विवाहमहोत्सवसंपत्तिं प्रकृष्टां रम्यां च वहति । स- हजरमणीयत्वात् । उद्गाढां प्रबलां चित्तपीडां च प्रकाशयति । कीदृशी । पाण्डु- क्षामैरङ्गैरलंकृतभूषणा । अतिरम्यतयामीभिरेव भूषणान्यलंक्रियन्त इति भावः । अन्तरभ्यन्तरे परिशोषिणी । अत एवाङ्गानां पाण्डुक्षामत्वम् । कलितं परिहितं कुसुमं यया सा । बालां षोडशवर्षवयस्कां अवयवैरित्यनेन सर्वाङ्गीणं पाण्डुत्वा- युक्तम् । लतेव । यथा लता नवा वसन्तादिप्रभावात्सपुष्पापि कुतश्चिद्वैकृतादन्तः परिशोषं वहति तथेयमपीत्यर्थः । निपादिता उपवेशिता । अवतारणार्थमिदम् ॥ ६ ॥ कामन्दकी । सहर्षमित्यभीष्टसंपादनादिति भावः । विधातेत्यादि । नोऽस्माकं मनोज्ञाय हृद्याय विधये व्यापाराय प्रकृतविवाहाय भद्रं कुशलम- विघ्नं विधाता ददातु । विधय इत्यत्र तादर्थ्ये चतुर्थी । क्रियार्थोपपदस्येति वा । वृत्तेऽपि कार्ये राजविरोधादनिष्टमाशङ्क्याह—परमरमणीयामविरोधिनीं परिणति- मुत्तरविशुद्धिं देवाः कुर्वन्तु । स्वस्यापि फलमाह—अहं कृतकृत्या भूयासम् ।

अङ्कः ६] मालतीमाधवटीका । ७७ पृ० प० १४६ ३ (प्रविश्य पेटकहस्ता) । ६ युक्तमाहामात्यः । माङ्गलिकं हि तत्स्थानमतो दर्शय । ११ ०व्यति मदयन्तिका । (प्र०)० । भवत्वोमित्युच्य० । १४७ ८ ०इतस्तावत्स्तम्भापवारितौ तिष्ठावः । यतो मालतीमाधवयोर्विवाहे समस्तोऽयं प्रयत्नः फलतु । उत्तरकालशुद्ध्या फलदायी भवत्वित्यर्थः । परिणतिशुद्ध्या शिवदापी भवतु । कल्याणकरोऽस्त्वित्यर्थः । शिवतातिश्च भवत्विति पाठे शिवतातिः शिवकरः । 'सर्वदेवात्तातिल्' इत्यनुवर्तमाने 'शिवशमरिष्टस्य करे' इति तातिल् । अत्र मरणमेव सर्वदुःखनाशकतया निर्वाणं मोक्षस्तस्यान्तरमवसरः । यद्वा मरणमेव निर्वाणं निर्वृतिः सुखम् । 'निर्वाणं निर्वृतौ मोक्षे' इति विश्वः । 'अन्तरमवसराध्वात्मसहशेषु' इति मेदिनीकारः ॥ ७ ॥ मालती । संभावयिष्ये सम्यक् प्राप्स्यामि । भूप्राप्तावित्यस्यात्मनेपदिनो रूपम् । सांप्रतमित्यनेन माधवालाभान्नन्दनलाभादिलम्बनाच्चेति दर्शितम् । मन्दभाग्यतया माधवप्राप्तिवन्मरणमपि न स्यादिति भावः । लवङ्गिका । अत्र क्तामिता क्रमं श्रमं प्रापिता । अनुकूलेन माधवेन सह विप्रलम्भो विरहस्तेन । यद्वा अनुकूलो नन्दनस्तस्य विप्रलम्भेन वञ्चनया । प्रतीहारी । पेटकं मञ्जूषा । 'पेटकं पुस्त- कादीनां मञ्जूषायां कदम्बके' इति मेदिनीकारः । पेटकग्रहणं तु नन्दनप्रसाधना- र्थम् । अत्र नेपथ्यं प्रसाधनम् । कामन्दकी । युक्तमिति । एतत्प्रसाधना- न्मकरन्दमलंकृत्य मदयन्तिकां विवाहयिष्यामीति भावः । माङ्गलिकं मङ्गलहेतुः। प्रतीहारी । अत्र धवलं यत्पट्टं सूत्रमयमंशुकं तेन निर्मितश्चोलकः कूर्पासकः । 'चोलः कूर्पासकोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । उत्तरीयद्रूपं रक्तांशुकं सिन्दूरीवस्त्रम् । 'आपीडः शेखरोऽस्त्रियाम्' इति मेदिनीकारः । भवतीति संबोधनम् ॥ काम- न्दकी । गुरुसमक्षं मालत्यनुरागानुभवो माधवस्य न स्यादत उक्तम्-प्र- विश त्वमिति । कामन्दकी । विविक्ते विजने ॥ मालती । हृद्गतमरणा- वकाशप्राप्त्या सानन्दोक्तिरियम् । बाह्यसंवेदनाभावान्मलतीं न पश्यतीति भावः॥ मकरन्दः । अपवारितं व्यवहितम् ॥ लवङ्गिका । अत्राङ्गरागः कुङ्कु- मादिः । मालती । तत्प्रयोजनमपश्यन्तीवाह-ततः किं मयानेन कर्तव्य- मित्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र पाणिग्रहणेति सामान्योक्त्या माधवनन्दसयोर्विवा- हश्लेषेण नर्मस्फोटोऽयमिति भावः । यदाह-'श्लेषेणोक्तिस्तु भावानां नर्मस्फोटो इतीरितः ।' मालती । अत्र दुर्विलासपरिणामः प्रियत्यागाप्रियप्राप्तिलक्षणः । दुःसहमिति क्रियाविशेषणम् । अनया क्लिष्टं मदूचो न ज्ञातमत इयमेव वदत्वित्यत आह-मालती । अत्राभिनिवेशिनो मनोरथेन बिसंवादं प्रतिकूलं भाग्यं

७८ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६ पृ० पं० १४८ १ ॰णिद्दद्धमाणसं पु०। ४ ॰जं दाणिं०। ६ श्रुतमसंतोषश्च हृदयस्य । १२ ॰माहवसिरिणो मुहा० । १३ सिणं अवलोअइस्ससि । १४९ ६ ॰दाइणो जणस्स अव० । १० ॰सहीए प्पसादादो मा- लदी किदत्था भोदि । १५० १ ॰करुणं वर्तते । यस्य सः । मकरन्दः । माधवे दुर्लभां वाञ्छां मलाह—सखे श्रुत- मिति । माधवः । श्लिष्टे वचनस्यानिष्टाशङ्कितमाह—असन्तोष इति । मालती । अत्र परमार्थेत्यादिना विश्वासपात्रत्वमुक्तम् । विरूढ उपचितः । सदृशं यथा तथा परिष्वज्येत्यन्वयः । अनुवर्तनीयोपकर्तव्या । समग्रसौ- भाग्यपदेनारविन्दस्पर्धिनी शोभोक्ता । यदाह—'उत्तमैर्गुणभिः स्पर्धा या सा शोभा प्रकीर्तिता' । मां हृदये धारयन्तीत्यनेन परंपरया ममापि दर्शनं स्यादित्युक्तम् । माधवप्रिय इत्यत्र प्राकृते पूर्वनिपातानियमाच्छ्रीमाधवस्येत्यर्थः । आनन्दमसृणत्वेन स्निग्धा दृष्टिरुक्ता । म्लानस्येत्यादि । वचांस्येवामृतानि मयापि दिष्ट्या निर्णीतानि । त्वया श्रुतमित्यादिना निर्णीतानि मया लघूनेत्यपि प- दार्थः । अमृततुल्यलमाह—म्लानस्य प्रत्याशाभङ्गज्ञानेन संकोचितस्य जीवपुष्पस्य प्रकाशनानि । अमृतेऽपि सर्वप्रकाशकतया म्लानपुष्पप्रकाशकत्वम् । संतर्पणानि तृप्तिकरणानि । अमृतेऽप्येवम् । संतर्पणे सति बाह्येन्द्रियतर्पकानि । अमृतेऽप्ये- वम् । आनन्दनान्यन्तर्मोदकानि । आद्यत आनीयतेऽनेनेत्यायनम् । रसस्यायनं रसायनम् । वचसां । चित्तोल्लासकत्वेन नवत्वजननादिवामृतस्य जरादिनाशकत्वेन नवलजननादिदमिति भावः । यद्वा अमृतपदेन जलमोक्षपीयूषाण्युच्यन्ते । तत्राद्यपदेन जलसाम्यम् । मोक्षसाम्यार्थमितरपदत्रयम् । मोक्षे हि सम्यक्त्वृ- त्तिविषये निराकाङ्क्षतैव । इन्द्रियमोहोऽपि विषयग्रहाभावात् । 'आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च मोक्षे प्रतिष्ठितम्' इति श्रुतेरानन्दमयता मोक्षे । यद्वा आद्यपदाभ्यां जलसाम्यमितरपदाभ्यां मोक्षसाम्यम् । पीयूषसाम्यार्थं शेषपदम् । 'अमृतं मो- क्षपीयूषसलिलेषु घृतेऽपि च' इति धरणिः ॥ ८ ॥ मालती । अत्रावसिता मृता तथाविधमनिर्वचनीयम् । न परिहीयते न नश्यति तथा करिष्यसीत्य- न्वयः । लोकयात्रा गार्हस्थ्यम् । अपत्नीकत्वं वा । माधवाप्तिप्रत्याशानाशादेवमे- वेत्यवधारणम् । मकरन्दः । हन्तानुकम्पायाम् । करुणमिति । आलस्या- दिसमुत्थो निरपेक्षभावः करुणः, औत्सुक्यचिन्तासमुत्थः सापेक्षभावो विप्रलम्भ इत्यनयोर्भेदः । अत एव निरपेक्षपदोपलक्षितनैराश्यमाह । माधवः—नैराश्ये- त्यादि । नैराश्येन प्रत्याशानाशेन कातरा विसंष्ठुला धीर्यस्या हरिणनेत्रायाः । वात्सल्यं प्रियविश्लेषे प्राणत्यागेच्छा । मोहो भ्रमः सप्रत्याशत्वेऽपि नैराश्याभिमानः । ताभ्यां यत्परिदेवितं विलपनं वृत्तवर्तमानभाव्यर्थचिन्तनमतिकरुणं मनोज्ञं च श्रुत्वा

अङ्कः ६ ] मालतीमाधवटीका । ७९ पृ० प० १५३ १० ०चिरं महुसवो लोअणाणं० । १५४ २ ०दूसहारम्भदूमा० । ६ ०सिरिसह० । चिन्तया यो विषादस्त्रेन विपत्तिमुद्वहामि । चिन्ताविषादरूपां वा विपत्तिं महो- त्सवं चोद्वहामि । चकारो मिथो विरुद्धरसयोजने । इह हेतुफलभावेनान्वयः । तथा हि नैराश्यकातरबुद्धिलाद्वात्सल्यम् । ततः परिदेवनम् । तच्छ्रुत्वा मनोवि- षादः । तथा हरिणेक्षणत्वेनापहृतचित्तस्य ममालाभान्मनोज्ञपरिदेवितं श्रुत्वा महो- त्सवः । 'स पुनः क्रन्दनैर्मोहैः प्रलापैः परिदेवनैः । देहायासामिघातैश्च करुणा- मिनयो भवेत् ॥' इति भरतः ॥ ९ ॥ लवङ्गिका । अत्रामङ्गलप्रतिघातो वि- वाहादिति बाह्यम् । माधवसन्निधानादित्यान्तरम् । मालती । बाह्यार्थमाक- ल्याह—अत्र तच्छरीरावच्छिन्नात्मा मालती । जीवनं तदृष्टविशेषकारितदेहात्म- संयोग इति जीवनमालत्योर्भेदः । जीवनस्य सुखहेतुतया प्रियत्वं, तच्चेद दुःखसंत- तिजनकमतरत्याज्यमेव भवतीति भावः । मालती । अत्रान्यजनेत्यन्यपदेन माधवाभिधानम् । नन्दनापेक्षयान्यत्वात् । दुर्लभत्वेन परकीयत्वारोपाद्वा । बीभ- त्समिह नन्दनविवाहार्थमङ्गलस्यानिष्टस्य दर्शनात् । अनपराध्दामितीषदर्भे नञ् । आनन्दनविवाहपर्यन्तस्थायित्वे महापराधो यतः । अन्यस्य संभोगादेरभावादेष एवेत्युक्तम् । अपरिपन्थिन्यविरोधिनी । एतदात्मत्यागरूपम् ॥ संज्ञया संकेतेन ॥ माधवः । परवाननायत्त्रः । साध्वसेन जडतया । मकरन्दः । अल्यभीष्टलाभादि- यम् । नेदीयंसां निकटानाम् ॥ स्वैरं शनैः । मालती । अत्र भर्तु स्वीकुर्वित्यर्थः ॥ माधवस्य संस्कृतभाषया लवङ्गिकाश्रमो न स्यादिति भाषासमावेशेनाह—सरल इत्यादि । साहसं आत्मनिरपेक्षकार्यं रागमनुरागं परिहर । हे रम्भोरु, कदली- समोरुदेशे, संरम्भं मरणे त्वरां त्यज । जीवन्त्यां प्रत्याशापि स्यादिति भावः । विरसं रसशून्यं तव विश्लेषदुःखं सोढुं मे चित्तमक्षमं यतः । अतोऽयं वल्लभस्त्वयि दत्तोऽतस्त्यज मरणाभिनिवेशमिति लवङ्गिकामिप्रायः । अत एव सरले अहे, ऋ- जुप्रकृतिके वा । माधवपक्षे सरले हे अजानति, तव विरहायासं सोढुं मे चित्तम- सहमतस्तव समीपमागतोऽस्मि तन्मरणं त्यज । इतरत्सममेव । तदिह संस्कृतप्रा- कृतयोः साम्यात्प्राकृतसमकम् ॥ १० ॥ किं वेत्यादि । किं वा भणामि । त्वदा- रम्भनिषेधं न करोमीत्यर्थः । हे विरहदुःसहकष्टकारिणि सुश्रोणि, काममभीष्टं कुरु । यद्येवं तदा ममालिङ्गनं देहीति लवङ्गिकापक्षे । माधवपक्षे । तु किंवा भणामि किं वक्तव्येन कामं कामव्यापारं कुरु । अतः परिरम्भणं देहि । 'आरोहः श्रोणिका- च्योः' इति धरणिः । श्लोकद्वयमिदं सौरसेन्या । यदाह—'सप्तार्थ लक्षणं प्रोक्तं सौरसेन्याः प्रपञ्चतः । लक्षणं त्वेकमेवास्याः संस्कृतात्पदन्यूनता' ॥ ११ ॥ मा- लती । अत्र उत्पीडः प्रबलीभूया निर्गमः । उत्पीडः समूहो वा । अपश्चिमं चर- मम् । प्रियस्पर्शाद्दाहादाह्लादहर्षम् । कठोरमरालगर्भो बीजकोशः । पक्ष्मलो रोमाञ्च-

८० जगद्धरकृता । [ अङ्कः ६ पृ० पं० १५५ २ निःस्यन्दशैव० । ४ ०मात्रनिवेदि० । ०परव्यथानभि० ॥ १५६ ८ ०दार्णि कङ्कणाभरणं करं विआ० । १५७ ८ मकरन्दः—साधु लवङ्गिके, साधु । अवसरे खलु रागो० । योगात् । समाधिना सुकुमारः । अन्यादृश इवानुभूतसखीस्पर्श विधर्मा श्मशानानु- भूतस्पर्शंतुल्यः । निर्वापयति तापं शमयति । तथा तादृशः स्पर्शः शङ्काविषयो- ऽप्यत्र नेति निर्वेदात्साश्रुता । अत्र विकसन्ति शतं पत्राणि यस्य तत् । अन्य- थेदं व्यर्थं स्यात् । मण्डलपदं संपूर्णार्थम् । चिरमित्यनेन स्वाधीनभर्तृका- त्वमुक्तम् । 'सुरतादिरसैैर्यस्या बद्धः पार्श्वगतः प्रियः । प्रमोद्गुणसंप्राप्ता भवेत्सा- धीनभर्तृका ॥' निवेद्य दुःखं सुखी भवेदिति । पूर्वानुभूतदुःखं निवेदयति—अ- चिरतेत्यादि । उद्धर्तमानमुन्मूलितं बन्धनं स्थैर्यं यस्य तत् । बन्धनं स्वस्थाना- वस्थानं तस्योद्धर्तनमुन्मूलनारम्भ इति पाठान्तरव्याख्या । गमिताश्चेत्यादिना व्याध्यवस्थोक्ता । अतिवाहितातिक्रान्ता । चन्द्रातप इति तापकारित्वादातपः । एतेषामनर्थत्वमाह भरतः—'संभोगे ये सुखं कुर्युस्ते दुःखं विरहे भृशम्' इति । स्मर्तव्येत्यनेन करुणव्यभिचारिभावं स्मरणमाह । यदाह—'व्यभिचारिणोऽस्य निर्वेदो ग्लानिर्मरणव्याधिर्दैन्यभ्रमादयः' । नैराश्याच्च मरणोदयः । यदाह— 'सर्वैरैतैः प्रतीकारैर्यदि नास्ति समागमः । कामाग्निना प्रदीप्ताया जायते मरणं ततः' ॥ विप्रलम्भकरुणानन्तरं स्थायिनः शृङ्गारस्योपक्रममाह—एषा चेति । साध्वसं भयम् । माधवः । हन्त । हन्त हर्षे । एकीत्यादि । अनया माल्य‌ा कर्पूरादिवर्ग एकीकृतः सन्बालिङ्ग्य मे त्वचि निषिक्त इव । स्पर्शस्य त्वगिन्द्रियप्रा- ह्यतया त्वचीत्युक्तम् । निर्भिन्नौ निरन्तरावलग्नौ पीनौ स्तनकुड्मलौ यस्यास्तया । हरिचन्दनं चन्दनविशेषः । निःस्यन्देन द्रव्याभिधानम् । 'कृदभिहितो भावो द्र- व्यवतप्रकाशते' इति न्यायात् । निःस्यन्दीति पाठे निस्यन्दिनः सरसाः शैवालादय इत्यर्थः । अनेन प्रशान्तो मे कामजस्ताप इत्युक्तम् । बहूपमेयम् ॥ १२ ॥ आत्मा- नुरागप्रकाशनायानुभूतवेदनामाह—अयीति । उद्दामेत्यादि । एतादृशानि दिनानि मयापि किं वा नातिक्रान्तानि । अपि लतिक्रान्तान्येव । किं वेति संभा- वनायाम् । यद्वा किं निषेधे वैवार्थे । कीदृशानि । उद्दाम उद्भटो देहदाह एव महा- ज्वरो येषु । एतेनोद्वेग उक्तः । संकल्पसंगमेनापनीता व्यथा येषु । अनेनोन्माद उक्तः । यदाह—'बाहू प्रसार्य गमनं संकल्पाकल्पिते प्रिये । निवृत्तिः सहसान्य- स्मिन्नुन्मादे हि प्रजायते' ॥ यद्वा । संकल्पसंगमेनान्यस्त्रीद्वेषः सूचितस्तेन च निः- सपत्नीकत्वं कन्याहरणबीजमाह । यदाह—'असक्तिं वा दर्शयेत्सुखमनुपहतमेक- पत्नीकत्वे वा वर्णयेत्' इति । लदीयत्वेहङ्क।नेनावलम्बितं जीवितं येषु । तत्स्नेहाज्ञाने मम मरणमेव स्यादित्याशयः । 'उपलब्धिश्चित्संवित्' इत्यमरः॥१३॥ लवङ्गिका।

Text from Jagaddhara: "लवङ्गिका । अत्राप्रतिहतः परिगृहीतः । अयं जनो मालती । स्वयमेवास्याः करं गृहाणेत्याशयः । मालती । अत्र धम्मका कुलकन्यका । विरुद्धमिति । कुलकन्यकाविवाहा दैवार्षप्राजा एव शुभा दृश्यन्त इति भावः । कामन्दकी । स्वयंग्राहविवाहं कर्तुमनर्हमिति मन्यमानां मालतीमाह-पुत्रीति । अत्र गौरादित्वान्ङीषित्यवधेयम् । कातरे विह्वले ॥ मालती । करग्रहणभयेन तदङ्गस्पर्शेन माधवस्य दर्शनहर्षेण च मालत्याः कम्पः । यदाह-'शीतभयहर्षरोषस्पर्शजरासंभवः कम्पः' । नर्मस्फोटोऽयम् । यदाह-'नर्मस्फोटो लघु भावानां देहस्थानां प्रकाशनम्' । कामन्दकी । चिबुकमुन्नमय्योष्ठाधःप्रदेशमुत्तोल्य । 'अधस्ताच्चिबुकम्' इत्यमरः ॥ पुरावृत्तं संकलय्याह-पुर इत्यादि । प्रथमं नेत्रप्रीतिरय मनसस्तद्भूतस्त्वं शरीरग्लानिश्च त्वद्विषये यस्याभूत्त्वय्यप्येतादृशा अभूवन् । हे सुमुखि, सोऽयं युवा प्रेयान् प्रियतमः । अतो जड

८२ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६ पृ० पं० १५९ १ ॰परस्तात् । २ (इति गन्तुमिच्छति ।) ७ ॰सौहृदभरेति॰ । १६० ८ ॰स्थ्येन प्रसाधितः परिणाय्यात्मानम् । (इति पेटालक० ।) १० यथाज्ञापयति भगवती । १२ ॰सुलभबह्व॰ । १६१ १ ॰न्दनः । यः प्रियामीदृशीं काम॰ । ३ ॰लार्यमसाद्धि- 'उत्तंसः कर्णपूरे च शेखरे च प्रकीर्तितः' इति विश्वः । अङ्गुलिपदेन चरणाग्रे प्रणामाद्घृष्यतोक्ता । अन्योन्यदर्शनेन धात्रा । प्रीतिजननात्कामेन । चोरिकावि- वाहान्मयेत्याशयः । माधवः । बाष्पायितमुद्गतबाष्पं वृत्तम् । मातृवत्स्नेहेनेदमुप- पन्नम् । परिणतीत्यादि । लब्धिधानां कुलादिमतां प्रीतयः परिपाकरम्या भवन्ति । अधुनावश्यत्वेन परिणतिपदम् । तैस्तैर्हेतुभिः पितृबन्धुत्वोपदेशकत्वादि- भििरहं तव मान्या । हेतूनां बहुत्वेन वीप्सा । तत इह मालत्यां मत्तः परस्मान्म- त्परोक्षे परिचयकूपकरणायां मा विरंसीर्मा विरतो भविष्यसि । करुणाया इति पाठे 'जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम्' इति पञ्चमी । तातेति सर्वं ततं व्याप्तमनेनेति हे तात व्यापक । यद्वा तातो विधेयः । 'तातो विधेये जनके' इति विश्वः । विरंसीरित्यत्र 'माङि लुङ्' इति भविष्यति लुङ् । वात्सल्यात्प्रभवानुकम्पातः । अतिक्रमोऽन्यथात्वम् । अत्र माला नाम नाट्यालंकारकथनम् । यदाह—'माला बहूनां हेतूनां निर्देशः साध्यसिद्धये' इति ॥ १६ ॥ श्लाघ्यान्वयेत्यादि । उज्ज्वलकुला । चक्षुःप्रीतिजननी रूपवती । उपचितसौहार्दातिशयानुरक्ता । गुणो- ज्वला शीलादिमती । एतत्सर्वं वशीकरणमस्त्येव गुरुतरम् । एवं सति युष्माक- मियमिति हेतोरनन्तरं किं ब्रवीमि । अतः परं न वाच्यमस्तीत्यर्थः । इतिकारच- तुष्टयं स्वरूपोपदर्शनाय । तथा च लब्धप्रार्थना सहजसिद्धैवेति भावः । इह प्रसिद्धि- नामा नाट्यालंकारः । यदाह—'वर्णने वस्तुनो यत्तु गुणस्योत्कीर्तनं भवेत् । प्रसि- द्धिरिह सा ज्ञेया नाटके कथिता बुधैः ॥' इति ॥ १७ ॥ प्रेय इत्यादि । वत्सयोर्मालतीमाधवयोरन्योन्यमेतद्विदितमस्तु यत्स्त्रीणां भर्ता प्रेयः प्रियतमं वस्तु मित्रं सुहृद् बन्धुता बन्धुसमूहः सर्वे ईप्सिताः समग्रा मिलिताः शेवधिर्निधिर्जीवनं च । पुरुषाणां धर्मदाराः पाणिगृहीताः प्रेय इत्यादि । बन्धुतेत्यत्र 'ग्रामजनबन्धु- सहायेभ्यस्तल्' इति समूहे तल् । 'निधिर्ना शेवधिः' इत्यमरः । अनेन गान्धर्व- विवाहो दर्शितः । स चानुरागमूलत्वाच्छ्रेष्ठः । यदाह—'अनुरागात्मकत्वेन गा- न्धर्वः श्रेष्ठतां गतः' इति ॥ १८ ॥ मकरन्दः । जवनिका पिधानपटः । तत्रा- न्तर्धानम् । स्त्रीणामग्रे स्त्रीवेषादिकरणेऽनौचित्यात् । मकरन्दः । मालत्यसि सं- वृत्ता इत्यनेन वैमूढकनामा भाव उक्तः । यदाह—'वैमूढकं तु लास्यं स्यात्पुंसः स्त्रीवेषधारणम्' इति । माधवः । कामयिष्यत इत्यनेन पराङ्गावतारः कृतः । कामन्दकी । अनुपलभ्भार्थमाह—वृक्षगहनेनेति । गहनेन वनेन विषमेण वा । 'गहनं विषमे त्रिषु' इति विश्वः । उद्वाहमङ्गलं विवाहार्थं कर्म । गाढे-

अङ्कः ६ ] मालतीमाधवटीका । ८३ पृ० प० हारिकायाः पश्चा० । ५ भाण्डावपा० । ६ फलि- नत्था० । ७ गत्वा च तत्रै० । १३ ०ल्याणावतंसा । १४ ०द्रवति । १६२ १ ०संदेह एवात्र म० । ०एत्थ तुवराम । इति मालत्युपहारो नाम षष्ठोऽङ्कः । त्यादि । तद्भवो भागा उद्यानवाटिकायाः प्रदेशा वां युवयोः श्रेयः शृङ्गारादिकं विधास्यन्ति शृङ्गारस्योपवनविहरणजन्यत्वात् । यदाह—'उपवनगमनविहारैः शृ- ङ्गाररसः समुद्भवति' । कीदृशाः । ताम्बूली पर्णलता तासां समूहैः पिनद्धा वेष्टिताः फलिनः फलयुक्ता अत एवानताः क्रमुकवृक्षा येषु ते । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वा- त्समासः । कीदृशैः । गाढोत्कण्ठा यस्याः सा च कठोरा तृतीययौवनवयाः केरलदे- [L

८४ जगद्धरकृता [ अङ्कः ६ नालं यस्य तम् । 'कण्टकः क्षुद्रशत्रौ च रोमाञ्चेऽपि च दृश्यते' इति विश्वः । आर्द्राङ्गस्य एव दलानि पत्राणि यस्य तम् । रोमाञ्चितत्वार्द्रत्वे सात्त्विकभावात् । अहं कीदृशः । अनङ्ग एव ग्रीष्मस्तेन तप्तः । तथा च कामतापप्रशान्त्यर्थं करग्रह- णमित्यर्थः । पद्मस्याप्युद्धृततया तस्य कण्टकितकोमलनालत्वमार्द्रपत्रत्वं च भव- ति । गजोऽपि ग्रीष्मतप्तः । पद्मपक्ष आमूलं कन्दर्पपर्यन्तम् । तदनेनानन्तरकर्त- व्यताव्यवसायस्य धैर्यमुक्तम् ॥ २० ॥ सूते स्म यं रत्नधरः पवित्रः पवित्ररूपा मदयन्तिकापि । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कः षष्ठोऽगमद्भव्यरसाधिवासः ॥ इति षष्ठोऽङ्कः ।

सप्तमोऽङ्कः । अधुना मालतीरूपधारिणा मकरन्देन कथं नन्दनविप्रलम्भो मदयन्तिकाहरणं च कृतं भवेदिति प्रबन्धाभिधानाय नियुक्तैव तत्र मयेत्यादिना प्रथमाङ्कसूचितबु- द्धरक्षिताप्रवेशः ॥ बुद्धरक्षिता । अत्र माधवविवाहनिर्वाहाद्धर्षार्थेऽम्महेशब्दः । सुश्लिष्टत्वं मकरन्दस्य गौरत्वादश्मश्रुलत्वादिना मालतीसाम्यात् । भगवतीति भगवत्यैवालंकृत्य प्रहित इत्यर्थः । क्षेमेण कुशलेन । एतत्तु केनाप्यनुपलम्भात् गोपायितो गुप्तीकृतः आपृच्छ्य संवादं कृत्वा । तत्र नन्दगृहं गच्छामीति तद्भवाननुमन्यतामिति संवादः । आपृच्छिः संवादार्थ इति शाब्दिकाः । अत एव 'आपृच्छस्व प्रियसखममुम्' इति मेघदूतादौ टीकाकृता तथैव विवृतमित्यवधेयम् । 'आवसथं गृहम्' । कौमुद्याश्विनपूर्णिमाव्रतम् । यद्वा कार्तिक्यां चन्द्रमण्डलपूजा कौमुदीव्रतम् । तदुभयं च ग्रीष्मे प्रवृत्तमित्यकालकौमुदीत्युक्तम् । यद्वा जननय- नानन्दकत्वेन कौमुदीव कौमुदीति रूपकम् । कौमुदी चन्द्रज्योत्स्ना यथाकालसं- भवा संध्याकालीना वर्षर्तुभवा जनानन्दाय तथेयमपीत्यर्थः । अः केशवस्तस्य कालो वर्षाकालः संध्याकालश्च । 'प्रदोषो रजनीमुखम्' इत्यमरः । व्यवसितं मदय- न्तिकाविवाहरूपम् । अन्यकार्यव्यावृत्ते जने तदप्रत्यूहं निर्वहेदिति भावः । त्वरमा- णेति विलम्बासहकामावेश इत्यर्थः । तिरस्काराद्वैलक्ष्येण स्खलन्नक्षरैः सह खरो यस्य सः । रोषेण निर्भरं व्याप्तम् । खुल्लङ्गितमिति पाठे खुल्लङ्गितं मौनम् । 'खुल्लङ्गितमाहुर्मुखसंकोचं च काव्यविदः' इत्यभिधानात् । कौमारबन्धकी वेश्या माधवानुरक्तत्वात् । तदत्र नन्दनस्य विवाहदिन एव बलादभिद्रवणेनाधार्मिकत्वं कामशास्त्राविज्ञत्वं च दर्शितम् । यदाह—'सुकुमाराः पुरुषाणामाराध्या योषितः सदा । अनिच्छया प्रवृत्तश्चेच्छृङ्गारं नाशयेद्रसम्' । बन्धकीति परुषवाक्येन दुरा- चारत्वमप्यस्य । यदाह—'ताडनं बन्धनं वा यो न विमृश्य समाचरेत् । ब्रूते परुषवाक्यं च दुराचारः स उच्यते ॥' प्रसङ्गेन संविधानकेन । एतेन सूच- नात्प्रवेशः । शय्यागत इति । सुप्तस्य प्रवेशो भरतनिषिद्ध इति शय्यागत इत्युक्तम् । मकरन्दः । भगवतीनीतेरव्यभिचारित्वेऽप्याश्रयभेदात्तदाशङ्क्याह— अपीति संभावनायाम् । अव्यभिचारित्वमेवाह—लवङ्गिकावाक्ये । कः संदेहो- ऽत्र महानुभावस्य । मदयन्तिकापरिणयोऽवश्यंभावीति भावः । अत्र किं बहुना भणितेनेत्यर्थः । मञ्जीरो नूपुरम् । व्यपदेशेन मालतीप्रबोधच्छलेन । उत्तरीयति उपरিবাসःपिहिताङ्ग इत्यर्थः । इह नर्मगर्भा कैशिकीवृत्तिः । यदाह—'कार्यका- रणतो यत्र नायको गोपयेत्तनुम् । नर्मगर्भः स कथितो नाट्यवेदिभिरुत्तमः ॥' मदयन्तिका । अत्रात्याहितमतिक्रमः । निर्भर्त्सयाम इति । 'त्रिरात्रं नायकं ज्ञात्वा वाचा हीनं तु कन्यका । पश्यन्ती सम्भवच्छन्नं निर्विद्येत ततः परम् ॥' इति भरतानुरोधेन कन्याविस्रम्भपरे मे भ्रातरि व्यर्थमियं रुष्टेति निर्भर्त्सना- मस्या इति भावः । बुद्धरक्षितावाक्ये । एतद्वासभवनद्वारम् । तत्प्रविशेति शेषः । लवङ्गिका । अत्र कथमसाधुराचारास्थास्यामीति चिन्तया दौर्मनस्या-

८६ जगद्धरकृता । [ अङ्कः ७ पृ० ५० १६३ ४ ॰णन्दणकिदकर० । ॰भववदीअव णसंविहाणेहिं खेमे० । ६ ॰सवडपत्तिपज्जा । ७ ॰कामो कामिणी कामे० । निद्रा । यदाह—'आलस्यदौर्मनस्यक्लेशश्रमचिन्तनस्वभावैभ्यः । रात्रौ जागर- णादपि निद्रा मनुजे दिवापि संभवति ॥' तथा च दुःखहानाय निद्रयापि क्षणं नयत्वित्यभिप्रायः । लवङ्गिका । अत्र विस्रम्भणं विश्वासमुत्पाद्य वशीकरणम् । लडहं मनोहरम् । विदग्धं कलाभिज्ञम् । नववधूविस्रम्भणोपायास्ताम्बूलादिदानम् । यदाह—'बाला ताम्बूलमालाफलरसपुरसाहारसंमानहार्या' इत्यादिकः सुप्रसिद्ध एव । प्रकृते तूपालम्भपरत्वाद्विपरीतार्थकत्वमिति भावः । मदयन्तिका । विप्र- तीपं विपरीतम् । पादपतितनन्दनाननुवर्तनान्मालत्येव

अङ्कः ७ ] मालतीमाधवटीका । ८७ पृ० पं० १६४ २ ॰जामादा । तदो सो खु अधिअवेलक्ख॰ । ३-४ ॰क्खरो सरोसणिब्भरदुकिलदो मदप्पप्फुरन्तणअणो ण मे संपदं तुए कुमारबन्धईए पओ॰ ।

अतिभूमिमतिदूरम् । तत्खल्विति । माधवानुरक्ता मालतीत्यस्यानुशय इत्या- शयः । विजृम्भते प्रकाशते । अपक्षे मालती माधवपरेत्यस्मत्पक्षे । अभिनिवेशो रोषः । निरवशेषमिति क्रियाविशेषणम् । दोष इत्यस्य। दौर्भाग्यं त्यागो वा नित्यशङ्काकुलतया स्यादिति भावः । निष्कम्पेति । सततपरपुरुषालो- कनेन लज्जाहीनतया दारुणत्वम् । अत एवेयं कुलटा न वेति परेषां संदेह इति भावः । लवङ्गिका । अत्रापेहि दूरं गच्छ । मदयन्तिका । अत्र न यूय- मिति त्वदस्फुटवादे वा मेऽवसाद इत्यर्थः । न खलु न जानीमः । अपितु जानीम एव । च तथा त्वमपह्नवं किं करोषीत्यर्थः । कठोरः परिणतो जातपाण्डिमे- त्यर्थः । यद्वा अकठोरा बाला केतकीत्यर्थः । तादृशी सातिपाण्डुरेव भवति । न विभावितं न ज्ञातम् । अपितु सर्वैरेव ज्ञातमित्यर्थः । तत्किमपह्नवं करो- षीति भावः । विभ्रमो विलासः । स च स्त्रियां यथा—'यानस्थानासनादीनां नेत्रवक्रादिकर्मणाम् । उत्पद्यते विशेषो यः स विलास इति स्मृतः ॥' पुरुषे यथा—'मन्दसंचारिणी दृष्टिर्गतिश्च वृषभायिता । स्मितपूर्वस्तथालापो विलासः कथ्यते यथा ॥' किं न त्वया निरूपिता येनापह्नव इत्यर्थः । आवेगो- ऽप्रसिद्धदुःखम् । अङ्गारितं सुतप्तम् । उद्वर्तमानमुत्पतत् । आवेगोऽयमिष्टाना- प्तिजः । यदाह—'आवेगश्च भवेत्पुंसामिष्टानिष्टाप्तिसंभवात्' । लवङ्गिका । किमिदानीमपरम् । त्वया स्मृतमिति शेषः । मदयन्तिका । अत्र चेतना- प्राप्तिरूपमेव प्रियम् । पारितोषिकं यद्बालव्रणितेत्यादिश्लोके दर्शितम् । नियुक्तं दत्तम् । तच्चित्तानुरागं विना नोपपन्नमिति भावः । अर्थान्तरोक्तिप्रसङ्गेन प्रकृ- तापह्नवार्थमाह—आं सखि इति । आमिति पूर्वस्मरणार्थः । विस्मृतमिति । ज्ञात्वापि तत्कथाकथनायायं प्रश्न इति भावः । मदयन्तिका । व्याजेन यम इत्यर्थः । अवलग्नसंनिहितेति पाठेऽवलग्नं कण्ठः । संभावितः ख्यातः । कर्मधारयोऽत्र विकटं विशालम् । मांसलं स्थूलम् । उत्तानमुच्छ्रितम् । जरठं कठिनं जर्जरितं विध्वंसितं यदोण्ड्रपुष्पमुकुटं तदिव हरति । 'कर्तर्युपमाने' इति णिनिः । हरणमिह समीकरणम् । रक्ताक्तदेहतया साम्यम् । क्षिप्ता- भ्रम् । लवङ्गिका । अत्र हुं वितर्के । 'हुं वितर्के विस्मये' इत्यमरः । मद- यन्तिका । अत्राल्हादातिशयात्पुनःपुनः प्रश्नः । प्रियतममधुपानेऽपि न तृप्तातो श्रुत्वैवाहेति भावः । लवङ्गिका । ननुशब्द आशयाविष्कारे । अहमित्यादि । यथा त्वमात्थ तत्तथा । मालती माधवानुरक्तेति स्वीकृतमित्यर्थः । अहं किं नाम वदामीत्यभिनिवेशमात्रम् । अयं पुनः कुलकन्यकाजनः कथामध्ये कथम-

८८ जगद्धरकृता [ अङ्कः ७

पृ० प० १६५ २ ०सद्दो सुणीअदि तह० । १२ ०वासभवणदुवारं । १६६ ४ घेहि जदो ए । ५ ईस मण्णु उज्झिअ पसुत्तेत्ति । तदो० । ६ ०अणुप्पन्ते उव० । ०मसिणं ससिणे- हअरो० ।

कस्मात्कदम्बगोलकाकारमाश्रितः । बहलपुलकशालित्वात् । विकलो विह्वलः सन् । कीदृशः । विशुद्धो निष्कलङ्कः । कामाभिषङ्गदोषशून्य इति यावत् । मुग्धो रसानभिज्ञः । सर्वमिदं सोत्प्रासम् । अत एव वैदग्ध्यतया शिल्पकारिणीत्वेन सं- स्कृताश्रयणम् ॥ १ ॥ मदयन्तिका । अत्र उपहससीति नाहं मकरन्दानुरक्त- तया हृष्टा किंतु तद्वीरत्वमभिनन्दामीति न हासस्थानमिति भावः । अत एव चित्तचोरिकयाह—नन्विति । एवं स्वहर्षस्यान्यथासिद्धिमुक्त्वा निजाङ्गसङ्गजं खे- दादिकं मकरन्देऽन्यथयति—तथा चेति । विस्तारितशरीरेति मूर्च्छाकथनम् । संगलितो मिलितः । उत्पीडः पूरः । कन्दोहो नीलोत्पलम् । मोहेति मोहेन नेत्र- मीलनं नतु मदङ्गसङ्गादिति भावः । यदाह—'व्यसनासिघातभयपूर्वैर्वैरस्मरणजो भवति मोहः' इति प्रहारमूर्च्छने कथमयं भूमौ न पतितोऽत आह—भूमीति । विष्टम्भः संबन्धः । विच्छर्दितः परित्यक्तः । महामहार्घमतिदुर्लभम् । जीवलोको मर्त्यभुवनम् । प्रियालिङ्गनस्मरणादिना खेदादिकम् । खेदादीनित्यनेन किलकिंचित- भावाविष्करणम् । यदाह—'यदन्तर्निहितस्याङ्गैः सव्यापारैर्मनोभुवः । सव्रीडावि- ष्कृतिः स्त्रीणां तदाहुः किलकिंचितम् ॥' अत्र खेदादिमता तव शरीरेण मकर- न्दसंभोगोऽभिलषित इत्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र सहवासिन्याः सख्याः । नाहं कामजखेदादिनोद्विग्ना किंतु तद्विस्रम्भकथयेति भावः । अभिण्णहीति पाठेऽभिज्ञा- तासीत्यर्थः । अत्र जानीम एवेति कामन्दक्यादिद्वारा तव मकरन्दस्य च चेष्टितं ज्ञातमेव । तत्कथमपह्नव इति भावः । व्यपदेशाच्छलात् । सदृशमिति मकरन्दे स्नेहानुबन्धमपि कथयेत्याशयः । उभयमपि क्रियाविशेषणम् । बुद्धरक्षिता । अत्र शोभनं कथयितुमर्हसीत्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र मकरन्दवियोगेन कथं वर्त- स इति भावः । मदयन्तिका । अत्र निशामय शृणु । एकवचनमिह लवङ्गिका- पेक्षया । बुद्धरक्षिताया विदितवृत्तान्तत्वात् । कथाकथनं तु रागवृद्धये यदाह— 'यात्रा पुरस्कन्दनमुत्सवो वा खप्नोऽथ चित्रं रतिसंकथा च । भवन्त्युपायाः प्रथमा- वलोके यूनोर्यतो वृद्धिमुपैति रागः ॥' पक्षपात इति बुद्धरक्षितापक्षपातो गुणबाहुल्यं विना न भवतीति विश्वास इति भावः । भूतोवृत्तमतिरिकीभवत् । कौतूहलमुत्क- ण्ठा च मनोरथश्चेति विग्रहः । ततो बहुव्रीहिः । यद्वा अतिरिकीभवत् कौतूहलमु- त्कण्ठा च यत्र मनोरथे तादृशो मनोरथो यत्र तत्तथा । सर्वाङ्गदाहो व्याध्यवस्था- याम् । यदाह—'मनःसंमोहसर्वाङ्गदाहतृष्यादिभिस्तथा । शिरसो वेदनाभिश्च व्याधिरभिनयो यथा ॥' मरणमेव निर्वाणं मोक्षः। सर्वदुःखापहारकत्वात् । मध्मवा-

अङ्कः ७ ] मालतीमाधवटीका । ८९ पृ० प० १६७ १ ॰विप्पदीअं अन्ने वि उवालम्भिआमो । ६ ॰विरुद्ध- साहसो॰ । ७ ॰किं वि अपरिट्ठाणं तेण तुह्ये त्ति । १६८ २ ॰माणाः सद्यः संप्र० । ३ ॰आरा आमणन्ति । ४ ॰पुरुसा अम्मकाओ समुवहन्ति ण खु कोवि लज्जापराधीणं अ- णवरद्धं मुद्गलडहसहावंपह॰ । १० ॰राहो से की० । दिष्टसङ्गतव स्यादिति बुद्धरक्षितावचनम् । विसंष्ठुला संशयितचित्ता । जीवलो- कस्य परिवर्तोऽन्यथात्वं मूर्च्छत्यर्थः । यद्वा मूर्च्छानन्तरं पुनर्जीवलोकप्रवेशोऽत्र परिवर्तनम् । संकल्पान्तरे भावनाबलज्ञानमध्ये स्वप्नज्ञानमध्ये चेत्यर्थः । निर्व्यूढ उपचितः । उद्देलत्सभ्रूक्षेपम् । प्ररूढमैरेयं प्रसन्नमद्यम् । तस्य मदो मत्तता । 'मैरेयमासवः सीधुः' इत्यमरः । घूर्णितमिति क्रियाविशेषणम् । निर्ध्या- यति चिन्तयति । कषायः सुरभितः । कलहंसो राजहंसः । घोषः शब्दः । घर्घरमस्फुटम् । स्खलितं च्युतम् । एतदुभयं साध्वसवशात् । हर्षसंजातस्वरभे- दाद्वा । यदाह—'स्वरभेदो भयक्रोधमदहर्षादिभिर्भवेत्' । भरितकर्णविवरमिति क्रियाविशेषणम् । वस्त्राञ्चलग्रहणेन स्त्रीप्रसादनम् । यदाह—'रहसि ग्रहणेनापि हस्ते वस्त्रे च मूर्धनि । कार्यं प्रसादनं नार्या अपराधं समीक्षता ॥' परिभवेन प्रतिकारबुद्ध्या । समर्थं पूर्वानुभवात् । अत्र किं स्यादित्युत्तरङ्गि कम्पवत् । आतङ्काद्धमधमायमानमुष्णमिव चित्तं यस्यास्ताम् । यद्वा उत्तरङ्गमुद्गतकलोलम् । धमधमायमानं सकम्पम् । कल्लोलश्च कम्पस्योत्तरोत्तरप्रकर्षः । उन्त्रासयति चकितां करोति । शीघ्रं त्यक्तवस्त्रा च सा प्रस्तुता गमनोद्यता च । कर्मधारयः । पुलकितत्वेन दण्डायमानता अपवारितोऽपिहितः । उद्दामो विस्तारः । आलिङ्ग- नविघटनं कुलापसरणे कुचालोकनादिकं नायकस्य जायते । नायिका च तदा संवरणाय न प्रभवतीति भावः । तर्हि पलायते किमिति नेत्यत आह—विघ- टमानेति । विघटमानालिङ्गनजरोमाञ्चसंचयात् । विकला स्वस्थानचलनात् । संदानं बन्धनम् । तत्प्रापिताभ्यामित्यर्थः । प्रतीपं प्रतिकूलम् । गमनाभावे पुनः का- न्तावबद्धतया हूं हुमित्यादिनिषेधायाह—प्रतिकूलेति । उपरागः संबन्धः निषि- द्धपुनरुक्ते पुनःपुनर्निषेधवाक्ये पर्यस्तं निषेधविपरीतं स्निग्धत्वादिसधर्मत्वात् । यद्वा पर्यस्तं विश्रान्तम् । चित्तसारः संभोगेच्छापरता । उपहासः परिहासः । स च हृदि संभोगेच्छा, वाचि परं ते निषेध इत्येवंरूप इत्यर्थः । स्निग्धपुनरुक्तेतिपाठे स्निग्धपुनरुक्तं पुनःपुनः स्निग्धं पर्यस्तं क्षिप्तं लोचनमित्यर्थः । आवेष्टनमावेष्टः । तेन गाढालिङ्गनमुक्तम् । कररुहो नखः । ओरम्भ आक्रमणम् । प्रौढव्याघ्रनखव- त्कठोरे यत्कररुहमिति भावः । निष्ठुरं निबिडम् । निवेशोऽर्पणम् । निःसहां वचना- क्षमाम् । अत्र कररुहाक्रमणमेव पत्रावलीति रूपकम् । चुम्बनमाह—सावे-

९० जगद्धरकृता [ अङ्कः ७ पृ० प० १६९ १ सुदं अह्मेहिं जहा मम ण तुए संपदं कोमारबन्धईए पओअणं ति । मदयन्ति० १ ॰एसो त्ति । अण्णं च तुह्मे० । ११ ॰वालम्भदूसणस्स जं मू० । १७० १ ॰कहं वा आमन्तिदं वि णाम ण जाणीमो । ३ ॰लदीए तारामेत्तं आसी तहिं सव० । ५ ॰त्तुणो अवक्खा० । ६ ॰महादोसो त्ति जा० । ७ ॰हणा अम्मकाओ दुमावेन्ति हिअ० । ८ ॰त्ति मां णं भ- णिस्सध मद० । ९ ॰अइ असावधाणे असं० । १० सह जम्पिस्सं । गेति । ओवग्गिदं पुञ्जीकृतं लम्बितमित्यर्थः । मुखावयवा ललाटादयः । विकासितं चुम्बनादिनियुक्तम् । वदनस्य वैदग्ध्यं चुम्बनचातुर्यात् । इह कन्यायास्त्रिविधं चुम्बनम् । ललितकच्छुरितकघटितकभेदात् । तत्र ललितकमाह—प्रस्फु- रितेति । घटितकमाह—पुञ्जितं योजितम् । ईषत्परिगृह्य मीलितनेत्रा जिह्वाग्रेण घटयति करेण नेत्रे तस्याच्छादयतीति घटितम् । छुरितकं तु प्रागेवो- क्तम् । समुद्भूत उद्रेकः । एवं च सर्वाङ्गीणनायकस्पर्शात्प्रमोदमाह—मनो- हरेति । उद्घर्षितमुद्भूतरोमाञ्चम् । नायिकाया वामाङ्गे सकलोपचारव्यव- स्थापनात्कामकपोलेत्युक्तम् । वर्धमानां सुरतावस्थामाह—समुल्लसितेति । समुल्लसिताभ्यां साध्वसानन्दाभ्यां विषमो यः संभ्रमः संवेगस्तत्र मोहेन किंकर्त- व्यतामूढतया मन्थरत्वमेकतरपक्षाव्यवस्थितिः साध्वसेन प्रवृत्तिरानन्देन च निवृत्तिरित्याशयः । अनभ्यर्थनीयं सुरतादिकम् । ततो झटितीति जागरावस्था- कथनम् । लवङ्गिका । अत्र मच्चूडकं विधायेति ह्यातम् । निःसहतनुत्वेनास- नमच्चूडकेऽपि चातुर्यातिरेकवैदग्ध्यमिति भावः । पुष्पवतीशङ्कया परिजनहासनि- वारणाय गोपनम् । बुद्धरक्षिता । अत्र पृच्छामि यदि हृद्गतं रहस्यं कथयसीति भावः । मदयन्तिका । अत्र कृतापराध इत्यत्र शिरश्चालनगतिः । बुद्धरक्षिता । अत्रात्मसमर्पणमेव त्वया कार्यमिति भावः । मदयन्तिका । अत्र तद्दर्शनामृतसेक- शीतला भविष्यामीति भावः । निःसङ्गः सर्वाङ्गव्यापी । बुद्धरक्षिता । अत्राद्यशब्दो यद्यर्थो बलात्कारितो बलात्कारेण प्रवर्तितः। रुक्मिणी काममाता प्रद्युम्नमातृत्वात्।पक्षे कामावस्थाकारिणीम् । पुरुषोत्तमः कृष्णः अथ च पुरुषेषूत्तमो मकरन्दः।स्वयं ग्राहेण गान्धर्वेण । सधर्मचारिणी भार्या । प्रवृत्तिर्वार्ता । मदयन्तिका । इह मम भाग्येन किं स्यादिति निःश्वास इति भावः । मदयन्तिका । अत्र काह्मात्मशरीरस्य किं तु न क्वापि । मकरन्दस्यैव मच्चरीरमिति भावः । केरकशब्दः कृत्यकरवाची । प-

अङ्कः ७ ] मालतीमाधवटीका । ९१ पृ० पं० १७१ १ ॰तुझे अप्फुटं भणि॰ । २ ॰जीवलोअं माल॰ । ५ ५ ॰म्बोत्त संचारिदजीवर्ण मा॰ । ८-९ ॰प्फुल्लपस- रन्तणअणुप्पलवहलविलासमसिणसंचारचारुतीरआ- विराअन्तविब्भमाअणङ्गट्ठाआरिअसच्चाआरोपदे- स० । १० महुरा तुए वि णं णिरू॰ । ११ ॰त- क्खणुच्छलिदगम्भीरावेअवइ॰ । १७२ १ ॰हाणं उवत्तमाणमूलं विअ॰ । ६ ण्णासबोधिदेण । ७ अंगाहसाहसे णिउ॰ । १२ सावदावदेसकाल- गो॰ । १३ तक्कालसंणिहिदेण जीविदप्पदायिणा पीअर॰ । १७३ २ दिढदाढाविदारिअविअ॰ । ३ ॰त्थलेण जरढज- ज्झ॰ । ॰करणेक्कमाणे

? Wait, let's spell: द + ु = दु visarga = ः ख = र + व connected to vertical. Then after the vertical of ख, there is NO extra vertical! Wait, look at: 'दुःख' + 'द' + 'श्रु'? Wait, let's look at the letter between ख and श्रु: It has a top bar, a vertical going down, and a belly with a tail. It's 'द'! Wait, is there an aa matra? No, "दुःखदश्रुपातेन" or "दुःखाइश्रुपातेन"? Wait, could it be "दुःखाश्रुपातेन"? Wait! If it's "दुःखाश्रुपातेन": Where is the 'द'? Wait, let's look at the letter: It is: 'दु' 'ः' 'ख' 'ा' 'श्रु'? Wait! Look at the letter before श्रु: Is that 'द'? Wait, look at: 'दु' 'ः' 'ख' 'ा' 'द्' 'श्रु'? Ah, "दुःखाच्छ्रुपातेन" or "दुःखाद् अश्रुपातेन" -> "दुःखादश्रुपातेन"! Wait, let's look at the stroke: 'ख' has a right vertical bar. Then there is another vertical bar: 'ा'! Then there is 'द'!

अङ्कः ७] मालतीमाधवटीका । ९३ पृ० ५० १७८ १ ॰वि अच्चाअरपअ॰ । ३ हसदि । दिउणवे । व्हेढणणिअन्तिदं पि॰ । ४ ॰रुहोरम्फविअ॰ । ६ ॰परिग्गहोवमिदुण्ण॰ । ॰च्छन्दविआसवि॰ । ७ ॰मूलोवरिणिहि॰ । ॰अगअमणहरफंसणिब्भरभमावि- दुसरीर॰ । ८ ॰संभवलणमोहमन्थरभमन्तलोअणं किं वि॰ । १७९ १ ॰मं अणब्भत्थणीअं अब्भत्थेदि । पिअ॰ । २ ॰भविअ झत्ति प॰ । ५ ॰विब्भमुम्मीसहास॰ । ५-६ ॰रूविदं परिअणा॰ । ६ ॰णिजं दे णिअम्बस्स मूलं स अणिज- पच्छदवडाववारिदं भोदि किंण॰ । ८-९ ॰पिअसही क्खु ईरिसाई जेव्व मन्तिदुं जाणादि । १८० २ ॰मदअन्तिए, भणिस्सं दाणिं० । १८१ ६ दुअ दुट्ठसद्दूलकवलादो क॰ । ॰एव केरअस्स अत्तणो सरीरस्स । १८२ १० ॰दुदीअपहरणाडिआविच्छे॰ । ११ ॰च्छिज्ज से पाद॰ । २ ॰लदि, विप्पबुद्धा॰ । ३ ॰अञ्चो, अण्णं जेव किं- पि एदं व । ५-६ ॰भते विसोढुमुत्कम्पितं स्तनभ- रस्य न॰ । तु न किमपि साध्यमस्तीति शेषः । यस्य मम बान्धवधुरा मित्रकुलं कामदेवेन सम्यग्घृता । प्रसन्नतया सुमुखेन । एवकारोऽप्यत एव । यदि माधवसंगतेयं स्या- त्तदा मया सर्वाकारं जितं न स्यादिति भावः । कन्यावरणे बान्धवा एव भवन्ति । यदाह—'कन्याया वरणे मातापितरौ बान्धवा अपि' ॥ पक्षद्वारं खडकिका ॥ ॥४॥ 'अर्धरात्रनिशीथौ द्वौ' इत्यमरः । प्रासादानामिति । अयं वायुस्तरूणां नूतनस्त्रीसमागमं प्रकाशयति । अनेन मदयन्तिकाप्रोत्साहनमुखम् । कीदृशः । उक्तस्थानेषु भ्रान्त्वावृत्तः । आदौ भ्रान्तः पुनरावृत्त आयातः । अनेन मन्दत्वम् । आन्त्वा भ्रमणेनायात इति वा । परिणतपुष्परसगन्धसमूहबन्धुः । पुष्पस्रजा हृष्ट- सुरभिर्वा । मुहुरुपचितोऽत्यर्थं प्रवृद्धः । स्फारो दीर्घतया बृहत्तरः । कर्पूरसंपर्का १० माल०

९४ जगद्धरकृता [ अङ्कः ७ पृ० पं० १८३ १२ यस्य प्रसा० । समुद्धृते । १८४ १ द्वारेण निर्गत्य साव० । ६ भ्रान्त्वा वृत्तः परि० । ७ ०ञ्चितस्फारकर्पू० । ८ वायुर्यूनामभिनववधू० । इति नन्दनविप्रलम्भो नाम सप्तमोऽङ्कः । च । पश्चात्कर्मधारयः । यद्वा कर्पूरविशेषणमेव द्वयम् । एभिरतिसौगन्ध्ये ध्वनिते । यतोऽतिमनोहरोऽतः नवस्त्रीसांनिध्यकर इति भावः । उपहितम्लानेति पाठेऽपि कर्मधारयः ॥ ५ ॥ प्रासोष्ट यं रत्नधरो द्विजेशो द्विजेशवन्द्या दमयन्तिकापि । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कोऽगमन्मनोहारिणि सप्तमोऽयम् ॥ इति सप्तमोऽङ्कः ।