मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

९४ जगद्धरकृता [ अङ्कः ७ पृ० पं० १८३ १२ यस्य प्रसा० । समुद्धृते । १८४ १ द्वारेण निर्गत्य साव० । ६ भ्रान्त्वा वृत्तः परि० । ७ ०ञ्चितस्फारकर्पू० । ८ वायुर्यूनामभिनववधू० । इति नन्दनविप्रलम्भो नाम सप्तमोऽङ्कः । च । पश्चात्कर्मधारयः । यद्वा कर्पूरविशेषणमेव द्वयम् । एभिरतिसौगन्ध्ये ध्वनिते । यतोऽतिमनोहरोऽतः नवस्त्रीसांनिध्यकर इति भावः । उपहितम्लानेति पाठेऽपि कर्मधारयः ॥ ५ ॥ प्रासोष्ट यं रत्नधरो द्विजेशो द्विजेशवन्द्या दमयन्तिकापि । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कोऽगमन्मनोहारिणि सप्तमोऽयम् ॥ इति सप्तमोऽङ्कः ।

अष्टमोऽङ्कः । पृ० पं० १८४ ९ वर्तते हि० । १४ ॰सान्द्रो मकरन्दः परा० । १८६ ३ ॰मित्यथानिमित्तमन्यथैव सं०। ८ ॰यि निरनुरोधे, तदेवं मदयन्तिकामादाय मकरन्दे माधवान्तिकं चलिते मालतीमादाय निर्ग- तस्य माधवस्य कामन्दकीगृहस्थितस्य वार्ताप्रस्तावनायावलोकिताप्रवेशः । सूचनं च पूर्वाङ्के । जहिं जेव्व मालतीति वचनेन मालतीमाधवयोरेकत्रवासः सूचितः। तत्र च यद्यपि तयोरेव प्रवेशोऽर्हति तथापि कन्याप्रलोभने सख्यानुकूल्ये तत्प्रवेश इति पूर्वाङ्के कृतमेव । अवलोकिता । अत्र 'सरो वापी तु दीर्घिका' इत्यमरः । दलयतीत्यादि । अयं चान्द्र उद्योत उद्गच्छन्नत एव शुष्यत्प्रगल्भतालीपत्रव- त्पाण्डुरस्तिमिरसङ्घं खण्डयति । प्रथमतों व्योम्नि वायुवेगेनोर्ध्वमुखीभूय प्रचलितः घनः केतकीपराग इव । इन्दोरयमैन्दवः । मन्दमन्दमिति प्रचलनक्रियाविशेषणम् । उपवर्तये संमुखीकरोमि ॥ १ ॥ निश्चोतन्त इत्यादि । हे सुशरीरे, यावदेते कबरीजलबिन्दवः स्रवन्ति, यावत्कुचकलिकयोर्मध्य आर्द्रता न त्यजति, यावच्च निबिडव्यापि रोमाञ्चं प्रकाशयन्ती काययष्टिस्तावद्गाढं यथा तथा सकृदपि मेऽङ्क- पालिं क्रोडप्रदेशं देहि । अतः प्रसीद । तदिह निदाघतापशान्तये जलबिन्दवः । कुचार्द्रता पुलकोद्गमश्च सर्वाङ्गशैत्यापत्तये । यावत्तावच्छब्दाववध्यर्थौ । सान्द्रेत्यादि- पदे कर्मधारयमत्वर्थीयाद्बहुव्रीहिरेवेष्टो लघुत्वादिति न्यायेन बहुव्रीहिसंभवे कथं मत्वर्थीय इति न देश्यम् । एतद्वचनस्य प्रायिकत्वात् । तथैव नानाप्रयोगदर्शना- दिति दिक् । 'पालिः पङ्क्तिप्रदेशयोः' इति शाश्वतः ॥ २ ॥ जीवयन्नित्यादि । बाहुः कण्ठेऽर्प्यताम् । कीदृशः । समूढं सद्योजातं पुञ्जितं वा यत्साध्वसं भयं तेन स्वेदबिन्दुर्यत्र सः । अननुभूततया भयम् । चान्द्रकरस्पृष्टोऽत एव स्रवन्दी क्षर- न्बालचन्द्रकान्तहारस्तत्तुल्यः । घर्मविघातकत्वात् । अत एव सौहित्याज्जीवयन्निव । 'समूढः पुञ्जिते भुग्ने सद्योजाते सुनिश्चिते' इति विश्वः । ससाध्वसश्रमेति पाठे ससाध्वसो भयवान्यः श्रम इत्यर्थः । संविभागो भेदः । अभाजनमस्थानम् । अ- जहल्लिङ्गोऽयम् । अयं जन इत्यनेन दीनतोद्भावनेनानुकूल्यं स्वीयमाह । भवत्या इत्यनेन नायिकोत्तेजनम् ॥ ३ ॥ दग्धमित्यादि । चिरं दक्षिणवायुचन्द्रकरैस्ता- पितं मे वपुरालिङ्ग्य न चेन्निर्वापितममृतीकृतं तदा समदकोकिलरवपीडितामे श्रुतिः कर्णोऽथेदानीं हृद्यां वाचं पिबतु । सादरं शृणोत्वित्यर्थः । अत एव वाक्याधुर्य- द्योतनाय किंनरकण्ठि इति संबोधनम् । हे किंनरस्येव कण्ठः स्वरो यस्यास्तथाविधे । 'स्वरे कण्ठः प्रकीर्तितः' इति रत्नकोशः । अङ्गकण्ठगात्रेषूपसंख्यानान्ङीष् । पूर्वार्धे तुशब्दो यद्यर्थेः । द्वितीये पुनरथैः । यदि नालिङ्गनं देयं तदा मधुरमालपेति- भावः । नाम संभावनायाम् । आलिङ्गनादानं संभाव्यते । यतः त्वयि वदन्त्यां क-

९६ जगद्धरकृता [ अङ्कः ८ पृ० पं० १८७ ११ जेण विच्छडिआसे० । १८८ ४ °भगवतीप्रधानान्ते वा° । ५ °वैदग्ध्यम् । अक्षय्यश्च सुभाषितरत्नकोषः । १८९ २ °तार्थमन्थरस्य वच° । ७ बाहुप्पीलमन्थरं रोदिसि° । १० °पउत्तिलम्भो वि मे दुल्ह° । १९० १ °एव सबधोवणा° । ४ °मुपगत्य नन्दनावासप्र° । ५ व्यङ्गः सफलो० । ७ अवलोकिता-°कुदो संदेहो महाणुभावस्स । पढमं० । ८ °मोहविराममहूसवं णिवे ।

लकोकिलरवोडपि कर्णकटुरित्यनुरागाधिक्यमात्मन उक्तम् । इहाद्यपदमिदानीमर्थे । अन्यथा निशीथवर्णनेऽद्यास्मिन्नहनीत्यस्यानर्थक्यापत्तेः । एवं चाद्यास्मिन्नहनीति व्युत्पत्तिः प्रायिका ॥ ४ ॥ अवलोकिता । अत्र यदिदानीमिति वाक्यभूषा

अङ्कः ८ ] मालतीमाधवटीका । ९७ पृ० पं० ९ किंदं । जइ को वि तुमं संप । १० सि- आलम्भेण वद्धाबेदि तदा तस्स० । १२ ०साक्षिणः काम० । ७ मङ्गलितेति वा प्रियसखीहस्तोपनी- तान्या० । १९१ ३ ०प्तास्ते त्वथ ०पा । ४ ०सर्वस्वदायी कृत० । ६ माला । तदो अवहिदा भव । मा दाणिं एसा सहसज्जेव परहत्थगदा भविस्सदि त्ति । १९२ ३ ०णिव्वूढो खु भअ० । ५ ०अम्हहे, पिअ० । ११ ०अण्णेहिं महत्तो कल० । १९३ २ ०ननु स एवासौ किमित्यवस्था भवति । एका० । ५ ०लालसस्याहवे । ६ स्फुरत्कर० । १० ०णाम अ- णाहदा पडिणी० । १३ ०उत्तन्तं कहेध । तुमं० । विस्तारः परिणाहः । कुम्भपदेनोन्नतता । कुद्मलपदेन मृदुता । भरशब्देन प्रौढि- रुक्ता । पाणिपीडनं विवाहः । दीयत इति दायः ॥ ६ ॥ अवलोकिता । अत्र येनैव मकरन्दस्य मदयन्तिकालाभः कथनीयस्तेनैवेयं प्राप्या । अतस्तमेव तं क- थयेति गुप्त्या माधवेन सहात्मानं संभावयेत्याशयः । मालती । तथा चाहमेवं क- थयामीति भावः । अवलोकिता । अत्र श्रूयत इति भावः । मालती । अत्र मकरन्दस्य मदयन्तिकाविवाहेनेत्यर्थः । इदं वचनं मालत्या माधवं प्रति । माधवः । प्रियं न इति । आलापलाभेनातिप्रियमित्यर्थः । अवलोकिता । अत्र निर्व्यूढो निर्वाहं नीतः । खलु निश्चये । संभावना प्रतिष्ठा । मालती । अ- म्महे विस्मये । लवङ्गिका । अत्राभियोगः अवस्कन्दः । कलहंसः । अत्र पा- रक्यं परकीयम् । माधवः । स्वागतं कुशलम् । स एव प्रसिद्धपौरुषः । असौ मकरन्दः । यत्किंचिदिति न गणनीयमित्यर्थः । हरेरित्यादि । हरेः सिंहस्य स उक्तगुणः कर एव सखा द्वितीयो भवति । विक्रमे कर्तव्ये । नान्यमत्रापेक्षत इ- त्यर्थः । करः कीदृशः । अतिपराक्रमप्रश्रये सतृष्णः । शब्दायमाननखैः प्रचण्डः । स्फुटतः करटस्य गण्डस्थलस्य मध्याच्च्युतेन मदजलेन सिक्तमुखहस्तिराजमस्तक- स्थितास्थिविदारणे श्रेष्ठवीरः । तथा च सखा मकरन्दः सिंह इव साहसे द्वितीयानपेक्ष इत्यर्थः । 'काकेभगण्डौ करटौ' इत्यमरः । 'निष्कुहः कोटरे वा ना' इत्यपि ॥ ७ ॥ विक्रान्तस्य धीरस्य प्लुतं गतिविशेषं विकसतः कुर्वतः । प्रत्यनन्तरो द्वितीयः । मालती । अत्र वाममनिष्ठम् । अवामो दक्षिणः । दक्षिणाक्षिस्पन्दनं

९८ : अवचूरिका [ अङ्कः ८ पृ० पं० १९४ ४ °अप्पमत्ता परि° । कहं बेला गमीअदुत्ति । होदु° । ५ °मे वामेत्तरेण लोअणेण । ११ त्वद्वत्सलः क स तप° । १९५ १ चकिता वनवर्ति° । २ र्कि चेष्टसे ननु शिरात्कव° । ३ °तमुत्तीर्य लवशो लवश एनां निकृत्य दुःखमरणं क° । अनुगमिस्स° । १० °सुणिअ साभिक्खेवं दूरणिक्खेराविद्धविअडोरुदण्ड° । १९६ २ °मच्छरादिक्खेवो तक्स° । ३ ०पोढपाइकणिवहो चन्दादवेण सोहसिह° । ८ ०पेक्खामि । अवि णाम उज्जा° । स्त्रीणामनिष्टसूचकमिति भावः । अनेन कपालकुण्डलाप्रवेशोऽपि सूचितः ॥ त्व- दित्यादि । ननु हे, स त्वत्प्रियः क्व वर्तते । तापसजनस्याघोरघण्टस्य घातकः कन्याया विटोऽतिकामुकोऽसौ त्वां रक्षतु । अत एव पातीति पतिः । यच्चिराय कवलितासि किं चेष्टसे ननवर्तिकेव । श्येनः ‘सेंवान’ इति ख्यातः पक्षी तस्यावपातो- ऽतिवेगेन त्रस्तारण्यवर्तिका यथेत्यर्थः । ‘वर्तको वर्तिकादयः’ इत्यमरः । अत्र वनग्रहणेन वर्तिकायाः खकुलवेष्टितत्वमुक्तम् । एतस्यास्तद्वैपरीत्यमिति भावः । यद्वा वनेनारक्षितत्वेन वर्तिकाया अतिभीरुत्वमुक्तम् । यद्वा वनावस्थानेन वर्ति- काया एकाकिनीत्वमुक्तम् । अत एव मालत्यपि तथेति साम्यम् । नववर्तिकेत्यपि पाठः ॥ ८ ॥ लवशो लवशोऽनेककणान् कृत्वा ॥ आक्षिप्य गृहीत्वा । मदयन्तिका । अत्रापिः प्रश्ने । संभावितो लब्धः । लवङ्गिका । अत्र उपनि- र्गमः समीपगमनम् । एतेन मार्गस्य शून्यत्वमुक्तम् । अवक्षेपोऽवहेला । अपविद्ध- माक्रान्तम् । विशालोरुयुगलदण्डाभ्यां निर्भरं गाढं यथा तथा धावित्वेत्यर्थः । अनीकं सैन्यम् । पिधा दुहिता । विप्रलम्भो वञ्चनम् । चन्द्रातपश्चन्द्रप्रकाशः । मालत्या वियोगदशायां तापकतवेनानुभवादातप इत्युक्तम् । मङ्गयते पौरलोकेनैव । मदयन्तिका । अत्र प्रसूता निर्गता । अहं प्रसूतेत्यन्वयः । अपीत्यादि शङ्का- याम् । लवङ्गिका । अत्र नन्वहम् । अव्ययलादनेकार्थत्वम् । तथा च मद्वचन- मपि न शृणोषीत्यर्थः । कलहंसकः । अत्र हीमाणहे इति हे मातरितिवन्नीचस्य हर्षाश्चर्ये । पश्यामीव परबलमित्यन्वयः । धौतो निशितः । तरवारिः खङ्गः । विद्दुरिल्लं भीषणम् । कलितः स्वीकृतः । 'कलिवली कामधेनू' इति शाब्दिकाः । 'कामपालो हलायुधः' इत्यमरः । आबिद्धा वक्रं प्रेरिता । हेला क्रीडा । कलिन्द- तनया यमुना । संनिभमिति यथा बलेन हलकृष्ट्रा यमुना प्रतीपमागता तथा पर- बलमपीति भावः । विस्तारेण वा बलस्य तादृग्यमुनासाम्यम् । विकटं विस्तीर्णं यथा तथा । विस्रृङ्खलः स्वच्छन्दः । आपतितः संमुखागतः । निर्दयो निष्करुणः ।

अङ्कः ८] मालतीमाधवटीका । ९९ पृ० प० १९७ १ ॰कुसलेन अम्हे णिग्गदा सं० । २ बहुदुगमादो । २-६ हीमाणहे, पेक्खामि विअ णिम्मलगणिरन्तरुद्भू- दघोटतरवारिधारापरिप्फुरिदचन्दकिरणुज्जलविद्धुरिल्ह- दंसणं मदलीलाकलिदकामबालविअडभुअदण्डावि- द्धहलहेला विक्खुभिदुन्वेल्लिदतरङ्कलिन्दतणासोतसं- णिहं विअडविसंखलुपपडिणिद्धआमन्दमअरन्दवइअर- क्खोहविअलपडिजोहपरिवत्तणुग्गदसमत्थगणअङ्गणाव- आसओसरन्तकअलअं पाइकसमूहं । ९-१० ॰वज्जसज्ज- रिदपञ्जरोवसण्णसुहडहत्था०। होवमद्दसमोसारिअसेणि- अणिअरं पाइक रिक्कमग्गसंचारनिवत्तिदविसमसमरसा- ह

१०० : मालतीमाधवे : [ अङ्कः ८ पृ० पं० १९९ ४ ॰खण्डखण्डितं० । ७ सारविधुरा० । १० ॰ कथ्यमानं श्रोतुमिच्छामि । तथा च, [अत्र 'कथयतीत्यादि' पद्यम्।] (इति परिक्रामतः ।) १९ ॰मुद्यानवाटः कथं शून्य एव दीर्घिकाप्रदेशः । म- करन्दः—वयस्य, नूनमस्मद्व्यतिकरोद्वेगपर्याकुलत्वादि- तस्ततः परिभ्रमन्त्य आत्मनोऽत्रैवोद्यानगहने विनोदय- न्त्यो भविष्यन्ति । २०० १० द्रवति हृदयमन्तर्भ्रश्यतीवान्तरात्मा । १२ ॰वचनमिह भव० । २०१ ४–५ ॰वसरिदा । पच्छादो अह्मे णं तं पेक्खामो । तदो अह्मेहिं जाव विडवन्तराइं विचिणिदाइं ताव तुम्हेदिं० । १४ ॰जानासि माधवस्नेह० । चन्द्रकिरणखण्डखण्डितं क्रीडालिङ्गनदातृवनितागण्डूषावशिष्टं मधु पीतमद्यैव ते संप्रत्येव लोकान्बाहुल्येन तुच्छविकलाञ्शरीरैः कथयन्ति । कीदृशैः । त्वदीयभुजा- र्गलप्रबलताडनात्रुटितास्थिभिः । तथा च क्षणदृष्टनष्टमुग्धवेष्टिताः प्राक्तनकथांयन्ता जना इति भावः ॥ १० ॥ कथयतीत्यादि । त्वयि कथयति सति वदनपद्म- सखी मालत्या एव मदयन्तिका नमयिष्यति । कीदृशम् । सहासामालतीचञ्चलप- क्ष्मकटाक्षैः पराहतम् । उद्रतलज्जानिश्चलदृष्टिं च । मदयन्तिकानिमित्तयुद्धश्रवणेन मालत्या हासः ॥ ११ ॥ लवङ्गिकामदयन्तिके । अत्रानेनावाभ्यां समर्थिता मालती । अधुना तु युवयोरवलोकनेनावां वञ्चिते इत्यर्थः । माधवः । कथमिति त्रासे । कथमप्यनिर्वचनीयेन रूपेण ध्वंसते स्थितिं न बध्नाति । ममेत्यादि । यतोऽयं ममान्तरात्मात्यर्थमनुगतोत्कम्प एवास्ति । कीदृशस्य । पद्माक्षीं प्रत्यनि- द्वैङ्कमतेः । मम वामं चक्षुः स्फुरति च । इह भवयोर्वचनम् । कष्टमेतद्दुःखदायि । हा कष्टे । सर्वथा हतोऽस्मि । अन्तरात्मनोऽशकुनस्य भवद्वचनस्य चैकमत्यादिति भावः ॥ १२ ॥ मदयन्तिका । अत्र पश्चादावां प्रसृते इत्यन्वयः । विचित्यान्य- न्विष्टानि । किमपीत्यादि । मङ्गलेभ्योऽन्यदनिष्टं किमप्यनिर्वचनीयं यद्यस्मा- त्परिहासादहं शङ्के स परिहासो विरमतु । परिहासेन तव निह्नवेऽनिष्टं शङ्केऽतस्तं मुञ्चेति भावः । हे चण्डि कोपने, समुत्सुकोऽस्मि यतः । तथा च कोपेनापि निह्नव्वं मा कुर्वित्याशयः । अथ मामनेन प्रकारेण कलयसि जिज्ञाससे तर्हि कलितो ज्ञातो- ऽहम् । हे वल्लभे, वाचं देहि । त्वमेव मे वल्लभा अतो वदेत्यर्थः । विह्वलमधीरं सम्भ्र- मचित्तमन्तर्भ्रमति स्थितिं न लभते । अत एव सोपालम्भमाह निष्करुणासि ॥१३॥

अङ्कः ८ ] मालतीमाधवटीका । १०१ पृ० पं० २०२ २ ०तावत्पश्यावः० । ६ ०सली नो । ७ जीवन्त्युपेष्यति न्वेत्युपशङ्कि० । इति मालत्यपहारो नाम अष्टमोऽङ्कः । मकरन्दः । वैक्लव्यं दुःखितम् । माधवः । कातर्यं कातरत्वं तेन चेष्टितानि प्राणत्यागादीनि । यातेत्यादि । अस्माकं सखी भगवतीगृहं यदि गता भवेत्तदा जीवन्ती समागमिष्यति । न वा गता तदा नागमिष्यतीत्याशङ्कितोऽस्मि । तत्र हेतुः । बन्धुजनमित्रप्रियाणां संगम आदौ यस्य तत्सौहृद्यं बाहुल्येन विद्युत्स्फुरण- चञ्चलमेव भवति । तदिह भगवतीपादमूलेति साधारणपदोल्लेखेन मालत्या भविष्य- त्सौदामिनीपार्श्वगमनस्य सूचनेन नवमाङ्कावतारोऽपि सूचितः । अत एवाङ्कावता- रोऽयम् । यदाह—‘समाप्यमान एकस्मिन्नङ्केऽन्यस्य च सूचनम् । समासतो हि नाट्यज्ञैरङ्कावतार उच्यते’ ॥ सुहृन्मित्रम् प्रियं प्रीतिविषयं मनोज्ञं वस्तु ॥ १४ ॥ सूते स्म यं रत्नधरोऽतिमान्यो द्विजेष्टमान्या मदयन्तिकापि । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽह्नो गतोऽष्टमोऽयं रसरम्यरूपः ॥ इत्यष्टमोऽङ्कः ।

नवमोऽङ्कः । पृ० प० १०३ ३-४ ०पर्वतादुत्पत्य पद्मावतीमुपाश्रिता । माल० । ५-६ प्रदेशमधितिष्ठतो माधवस्याधुनान्तिकं० । ६ ०सकल एष । ७ ०परिषिच्यते । अधुना पूर्वसूचितसौदामिन्या मालतीजीवननिवेदनेन माधवप्रत्युज्जीवनाय प्रवे- शमाह--तत इति । नानासिद्धिस्थानत्वेन देवतात्मकतया भगवत्पदं श्रीपर्वते । संस्तुतः परिचितः । द्रोणी नद्या मध्यम् । तथैत्यनेनोत्पतनस्य दूरत्वमुक्तम् । व्यति- करः समूहः । परिक्षिप्यत इव नेत्रमण्डले प्रविष्टीकृत इव । पद्मावतीत्यादि । पद्मावती पुरी गगनमिव धारयति । विमलवारिरच्छजला महती सिन्धुश्च पारा च सरितौ तयोः परिकरो वेष्टनं तद्याजात् । उच्छ्रितप्रासाददेवकुलपुरद्वाराट्टालिकानां घर्षणेनादौ विदीर्णं ततो विशेषेणोभयतस्त्यक्तम् । उत्तुङ्गसौधादय आकाशं पाट- यित्वा निर्गताः । अथ नदीच्छलेन तदाकाशं पतितमित्येवार्थः ॥१॥ सैषेत्यादि । सैषा लवणा नदीभेदो विभाति । मनोज्ञकल्लोलावलिः । वर्षासु यस्या गवां गर्भि- णीनां प्रिया नवा योलपमाला तृणविशेषराजिस्तां बिभ्रति । ताच्छील्ये णिनिः । अत एव सेव्याः परिशीलनसुखदाः समीपवनपङ्क्तयो लोकहर्षाय भवन्तीति । सैषेत्यनेन पूर्वदृष्टत्वमुक्तम् । अपो बिभर्तीत्यब्भ्रम्, अभ्रति गच्छति वेत्यभ्रम् । अतो बकारयुक्तं तद् । अयुक्तं चेदं पदमित्यवधेयम् । ‘चतुष्पादो गर्भिण्या’ इति समासः । ‘उल्पो ना तृणान्तरे’ इति मेदिनीकारः । मालभारीत्यत्र ‘इष्टकेषीकामालानां चिततूलभा- रिषु’ इति ह्रस्वः ॥२॥ रसातळतटः पृथ्वीतटः । तलशब्दः स्वरूपे । प्रपातोऽतटम् । यद्वा तटे प्रपातोऽतिशयितं पतनम्॥यत्रत्येत्यादि । यदीय एष महाध्वनिः सिन्धोः पर्यन्तगिरिकुञ्जेषु वर्धमानविशेषगलध्वनिसाम्यं गच्छति । तस्य गजास्यत्वेन गभी- रध्वनित्वात् । कीदृशः । जलपूर्णगभीरनवमेघध्वनिवत्प्रचण्डः । ‘तुमुलो महति स्मृतः’ इति विश्वः ॥ ३ ॥ चन्दनं रक्तचन्दनं देवदारुर्वा उपचारात् । अन्य- थास्य मलयजलविरोधात् । अश्वकर्णो वृक्षभेदः । प्रायःशब्दः प्रभूतार्थो बाहु- ल्यार्थो वा । परिणतं पक्वम् । मालूरं बिल्वफलम् । तरुणो वृक्षभेदः । अवनद्धो धृतः । उद्गारः प्रतिशब्दः । गोदावरी नदीभेदः । मेखला नितम्बः । भूधरान्मल- यादीन् । सौदामिन्या दक्षिणदेशवासित्वेन स्मरणम् । मधुमतीसिन्ध्वोर्नद्योः संभेदः संगमस्तस्य पावनः पावित्र्यहेतुः । स्वयंभूसंनिधानस्य महातीर्थहेतुत्वात् । अपरिमिताज्ञाता पुरुषकृता प्रतिष्ठा स्थितिर्यस्य । एतेन स्वयंभूत्वमुक्तम् । आस्थानं प्रसिद्धिः॥अदृष्टार्थे शिवनुतिमाह--जयेति । भुवनानां कार्यजातानां भावन उत्पा- दक, दीव्यतीति देव द्युतियुक्त, भगवन् भगं तत्त्वज्ञानं तद्युक्त । तथाच रागद्वेषादि- रहित इत्यर्थः । स्तुतिफलमाह-अखिलवरान्भुक्तिमुक्त्यादीन्ददाति तादृशो निगमो

अङ्कः ९ ]      मालतीमाधवटीका ।      २०३

 पृ०   पं० २०४   ४   ॰लथणा ललितो॰ । ९ ॰तुमुलॊ ध्वनि॰ । ११ ॰विज-       म्भमाणो । १३ एताश्च चन्दनाश्च कर्णकेसरपाट॰ ।       १४ ॰स्मारयन्ति खलु तरुण॰ । ॰वनावबद्धान्ध॰ ।

वेदसन्निधौ तत्कर्तुः । यद्वा निगम आविर्भावस्तदाश्रय । तथा च वेदद्वाराविर्भा- वेन जगदुपकारक इत्यर्थः । मनोज्ञचन्द्रभूषण । तथा च वेदकारणाय कृतशरीर- परिग्रह इत्यर्थः । तर्हि पौरुषेयत्वाद्भेदाप्रामाण्यं स्यादित्यत आह—मदनेति । सर्वदो- षनिधेः

त्यभिलषन्तीत्यर्थः। ‘गम्भारी सर्वतोभद्रा काश्मरी मधुपर्णिका’ इत्यमरः । ‘आर- ग्वधे राजवृक्षशम्याकचतुरङ्गुलाः। आरेवतव्याधिघातकृतमालसुवर्णकाः’ इति च । ‘कोयष्टिकष्टिट्टिभकः’ इत्यपि । ‘आम्रातकेऽम्लिकायामश्मन्तको वीरणेऽपि च । शिंशपाश्मन्तकं प्राहुः’ इति धरणिः । ‘शिम्बिः शिम्बा लताभेदः’ इति विश्वः । ‘नासाच्छिन्नां तु पूर्णिका’ इति च । पूर्णिका पल्लीति ख्याता पतत्रिभेदेति ख्याता वा । ‘अपःपूर्णिका कुम्भीरमक्षिका’ इत्यपि धरणिः । ‘दात्यूहः कालकण्ठकः’ इत्य- मरः । ‘तिनिशे स्यन्दनो नेमी रथद्रुरतिमुक्तकः’ इति च । ‘अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यात्’ इति च । ‘तित्तिरिः कुक्कुभो लावः’ इति च । मयूरप्रमाणोऽयं पक्षी ॥ ७ ॥ तदित्युपसंहारे । विष्कम्भ

of line 34: "त (ta) दि (di) क्ष (kṣa)"?? Wait, "त (ta) द (da) प्य (pya)"? In Devanagari, 'प्य' has a loop: no, it looks like 'क्ष' or 'द्व'? Wait, what if it's "तन्न दोषः"? Wait, look at line 34 end: "तदिक्ष-"? Wait, could it be "तदिदोषः"? What about "तदप्यदोषः" (tadapyadoṣaḥ)? "यद्वा पूर्वं श्वेतपद्ममुक्तम् । इह तु नीलं तदप्यदोषः ।" Wait, if it's "तदप्यदोषः", then line 34 ends with "तदप्य-" and line 35 starts with "दोषः ।"! Let's look at the letters at the end of line 34: त - द - प्य - ? Wait, look at 'प्य': is it 'प्य'? 'प' with a 'य' attached can look very much like 'क्ष' in some ligatures! Wait, but does it look like 'क्ष' or 'प्य'? Let's look at 'प्य' in 'पौनरुक्त्यम्' (त्य), 'अप्यभूवं' (प्य in line 6): In line 6: "चित्

१०६ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० प० २०७ १३ ॰तथा व्यतनो॰ । ‘मलिनेर्मल्लिकाक्षाब्जे’ इत्यमरः । ‘मल्लिको हंसभिद्यपि’ इति मेदिनीकारान्मल्लिके- स्याख्या यस्येति ज्ञायते । अनुप्रासश्च नागरागेति समानश्रुत्यापि संभवतीत्यवधे- यम् । सोद्वेगं शीतवातादिदुःसहत्वादिति भावः ॥ १४ ॥ ‘प्रतिवाक्यप्रदानादि- श्रुत्यालोकनवर्जनम् । तूष्णीम्भावो विचेतस्त्वं जडतायां भवन्ति हि ॥’ इति । जड- ताचिह्नं माधवे सचमत्कारमाह—कथमिति । निरूप्यं नेयं जडता किं त्वनु- स्मृतिरित्याह—शून्यमिति । शून्यं निर्लक्ष्यमन्यतो गमनेनानुस्मृतिः । यद्वा अन्यतः शून्यं मालतीव्यतिरिक्तवस्तुज्ञानात् । अत एव प्रद्वेषादन्यकार्याणां कथितानुस्मृतिरिति । अप्रतिपत्तिशून्यमिति पाठेऽनवधानेन चैतन्यविरहो यथा तथोत्थायेत्यर्थः ॥ वानीरेत्यादि । सखे, कुञ्जसंबन्धि नदीनां पयः पश्य । वेतसपुष्पैर्लग्नसौरभम् । तासामेवोपान्तेषु च यूथिकाकुसुमानां जालकैः कोरकै- र्विकासितम् । यद्वा यूथिकाश्च सुमनसश्च तासां जालकैः । यूथिका जूहीति प्रसिद्धा । सुमनसो जात्यः । ‘सुमना मालती जातिः’ इत्यमरः । तथा गिरेः सानूने- कदेशानालम्ब्येह प्राग्भारेषु शिखरेषु वर्तमानेर्मेघैर्वितानाय्यते । वितानाचारः क्रियते । मयूरनृत्यविधाननिमित्तम् । निमित्तसप्तमीयम् । कीदृशेषु । विकसत्कुट- जपुष्परूपहासवत्सु । तदिह मयूरनृत्यार्थं मेघैर्वितानं कुटजैर्हास इति यत्तत्पश्ये- त्यर्थः । एवं च कुटजवृक्षा द्रष्टारो मयूरा नर्तका मेघो वितानमिति नृत्यसामग्री । ध्वनिस्तु शिखण्डिपदेन पद्मचूडोपेतशिरस्कत्वेन विदूषक उक्तः । प्राग्भारपदेन च प्राग्भवतीति प्राक् प्रकृष्टज्ञानवान्भारो दुःसहो यस्य स मूर्खो द्रष्टोक्तः तस्य च हास उचित एव । यद्वा शिखण्डिपदेन त्रिशिखण्डयोगितया बाल उक्तः । तस्य च नृत्यै मूर्खो हसत्येव । ‘बालानांमपि कर्तव्यं त्रिशिखण्डविभूषणम्’ इति बालानां त्रि- खण्डित्वे मानम् । ‘वानीरवञ्जुलाः’ इत्यमरः । ‘क्षारको जालकं क्लीबे कलिका कोरकः पुमान्’ इति च । वितानमाचरतीत्यर्थे क्यङन्ताद्यकि वितानाय्यत इति रूपम् ॥ १५ ॥ विजृम्भेत्यादि । सखे, शैलपर्यन्तभूमयो जृम्भया विकासेन ज- र्जरः पृथग्भूतो यो डिम्बो गोलकस्तस्य डम्बरेणारम्भेण व्याप्ता अत एव श्रीमन्तो नीपवृक्षा यत्र तादृशो भवन्तीति यत्तत्पश्येत्यर्थः । एवं सर्वत्र दिशो मेघमाला- श्यामा भवन्ति । यद्वा कादम्बानां कलहंसानां श्रियः कादम्बिन्यस्ताभिः श्यामाः । नदीप्रवाहाणां कच्छाः कूलानुगुद्भिर्विकसितैः कन्दलैर्नवाङ्कुरैः कान्ता मनोज्ञा ये केतकवृक्षास्तद्वारका भवन्ति । यद्वा उद्यन्कन्दलः कन्दो यस्य कान्तकेतकस्येत्यर्थः । यद्वा उद्यन्त्यः कन्दलो मलीवृक्षस्तं कान्तकेतकं च बिभ्रतीत्यर्थः । वनानां माला- भिर्गन्धानि व्यक्तीभवत्सौरभानि यानि शिलीन्ध्रलोध्रकुसुमानि तैः स्मेरा सहासेव । मनोज्ञा वा । ‘शिलीन्ध्रं कन्दलीपुष्प’मिति विश्वः । शिलीन्ध्रं ‘सूल’ इति ख्यातम् । वनमिह पद्मं जलं विपिनं वा । ‘जृम्भा विकासजृम्भयोः’ इति विश्वः । ‘डिम्बो- ऽण्डेऽपि च गोलके’ इति धरणिः । ‘डम्बरोऽस्त्री समारम्भ’ इति विश्वः । ‘काद-

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । १०७ पृ० प० २०८ ६ वयस्य, निरवग्रहं दह० । १० ॰संवलनमांस० । ११ त्वां प्रीणयिष्यति०। म्बिनी मेघमाला कादम्बली च कथ्यते' इति शाश्वतः । 'कन्दलः कलहे कन्दे भङ्गपाण्डुरसंघयोः' इति मेदिनीकारः । 'पुंसि कच्छस्तथाविधः' इत्यमरः । 'वनं नीरेऽम्बुजे क्लीबं काननेऽप्याशये वनम्' इति मेदिनीकारः ॥ १६ ॥ उत्फुल्ले- त्यादि । अधुना त एते दिवसाः प्राप्ता ये मनोराज्येन मया धृता इत्यर्थः । इह त एत इति सर्वनामभ्यां दिनानामत्युत्कण्ठाहेतुत्वं ध्वनितम् । कीदृशाः । उत्फु- ल्लाभ्यामर्जुनशालाभ्यां वासितः सुरभीकृतो वहन् पौरस्त्यः प्राच्यो यो झञ्झानिलः प्रचण्डवायुः प्रावृषेण्यवातो वा तस्य प्रेङ्खोल आन्दोलनं तेन स्खलिताः स्वस्थान- च्युता इन्द्रनीलमणिखण्डा इव श्यामा मेघपङ्क्तयो येषु ते । अत्रार्जुनग्रहणेऽपि द्वि- तीयतरोः सर्जस्य ग्रहणं कदम्बाद्युपलक्षणार्थम् । तथा ग्रीष्मोष्मतप्तमहीसेकसौरभ- वन्तः । ईषद्वृष्टौ तदुद्गमात् । घर्मस्य ग्रीष्मस्य विगमोपगमोऽम्भस आगम आग- मनं तयोर्व्यतिकरः संबन्धस्तेन श्रियं शोभां वोढुं शीलं येषां ते । यद्वा घर्माम्भसः स्वेदजलस्य यौ विगमागमौ तयोर्व्यतिकरः संभेदः । वर्षारम्भ इत्यर्थः । तस्य श्रीः सम्पत्तिस्तद्वाहिन इत्यर्थः । पौरस्त्य इति पुरसस्त्यक् । 'झञ्झा ध्वनिविशेषे स्यात्' इति मेदिनीकारः । तदन्वितोऽनिलो झञ्झानिलः । यद्वा 'झञ्झानिलः प्रावृ- षेण्यः' इति रत्नकोशः । अत्र वास्यमानेति कर्तव्ये संपूर्णक्रियत्वपरनिष्ठाप्रत्ययान्त- वासितपदोपादानात्समस्तपुष्पसौरभसंक्रान्तिर्वायोर्ध्वनिता । अत एव मलयानि- लाज्झञ्झानिलोत्कर्षः कटाक्षितः । उन्मादावस्थो माधवः । उन्मादश्चेष्टवि- योगात् । यदाह—'इष्टजनस्य वियोगादुन्मादो विभवनाशाच्च' ॥ १७ ॥ तरुणे- त्यादि । कथमधुना दिशोऽहमवलोकयेयम् । तरुणतमालाभीलास्तद्वद्वा नीलाः प्रचुरा उद्गच्छन्तो मेघा यासु ताः । शीतवातक्षिप्तनवजलकणाः । हरेरिन्द्रस्य हेतिरत्नं धनुस्तद्वतीः मदकलमयूरकोलाहलैः शब्दवतीः । 'कलं कलकलेऽपि च' इति विश्वः । सरित इति पाठे प्रतिबिम्बेन मेघवत्त्वम् । हरेः कृष्णस्य हेतिश्चक्रं तन्नामकपक्षियुक्ताः । दुःखितेनर्तुज्ञानं दुःखमयत्वेनैव । यदाह 'ऋतूनपश्यति दुःखार्तः सर्वान्दुःखसमाश्रितान् ॥' इति । तदनेन प्रबन्धेन वर्षाकाल उक्तः । यदाह—'कदम्बनीपकुटजैः शाद्वलैः सेन्द्रगोपकैः । मेघवातैः सुखस्पर्शैः प्रावृट्- कालं प्रदर्शयेत्' ॥ १८ ॥ शोकेति । मूर्च्छितः पततीति भावः । मकरन्दः । विनोदयित्वास्वास्थ्यम् । प्रमुग्धः संज्ञाशून्यः । अनुक्रोशोऽनुकम्पा तद्विपरीतासि । अपेत्यादि । अगणितमात्रादिके हे सखि, अस्य लोमेन त्वया साहसं कृतम् । तदिह प्रिये प्रीते निरपराधेऽपि निर्दयः क्रमः कोऽयं केयं परिपाटिस्तवेत्यर्थः । कथमीदृशं पतिं त्यक्त्वा निर्दयासिति भावः ॥ १९ ॥ उच्छ्वासः संज्ञालाभः । मातरित्यादि । मातर्मातरित्यावेगः । द्विधा भवति हृदयमिति पीडा । अव- यवसंधिः शिथिलीभवतीत्यस्वस्थता । विश्वं शून्यं मन्य इति बाह्यसंवेदना निर्वेदः ।

१०८ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० प० २०९ ९ ०कथं प्रतिपत्ति० । १४ माम्भारेषु० । ०तानायते । अविरलज्वालं यथा तथान्तर्ज्वलामीति चिन्ताजनितो दाहः । अन्तरात्मा निरालम्बः सीदन्नवसादं गच्छन्नान्धान्धकारे मज्जतीवेति ग्लानिः । विष्वक्सर्वतो मोहच्छादयतीति मोहः । मन्दभाग्योऽहं किं करोमीति दैन्यम् । कथंशब्दः किमित्यर्थे । सर्वनामलाभान्नार्थता । विष्वगित्यत्र सुषुमादित्वात्षत्वम् ॥ २० ॥ परिदेवितमाह—कष्टमिति बन्धुतेत्यादि । सोऽयं बन्धुसमूहचित्तका- र्तिक्युत्सवो मालतीनेत्रबालचन्द्रो मकरन्दहर्षजनकः सर्वजनतिलकोऽथ प्रलय- मापद्यत इत्यर्थः । 'मह उद्धव उत्सवः' इत्यमरः ॥ २१ ॥ गात्रेष्वित्यादि । यस्त्वं मम काये चन्दनरस आसीः । सुखस्पर्शत्वात् । नेत्रे शर

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । १०९ पृ० पं० २१० ४ ०माविर्भूतशिलीन्ध्र० । ९ ०मासाद्य एतेऽङ्गना० । १० ०श्रीवाहिणो वा० । जयोः सौम्यः' इति शाश्वतः । प्रियालिङ्गने सुखं तद्विरहे दुःखमिति त्वमपि जाना- सीति ध्वनितम् । यद्वा कचिद्देवमभिमतं ममेत्यर्थः । उत्पन्नस्नेहेन सुभगाः सुमुखा- श्चातकास्त्वां सेवन्ते । वा समुच्चये । अनेनार्थिसंपत्तिरुक्ता । पुरोवातश्च मृदु- प्रेरणाभिस्त्वां सुखयति । अन्योऽपि सहायश्चरणमुष्टिग्रहणादिरूपसंवाहनं कुरुत इति ध्वनिः । अनेन सहायसंपत्तिरुक्ता । विध्वक्सवेतो लक्ष्मीं शोभां बिभ्र- दिन्द्रधनुः । कर्तृ । लक्ष्म चिह्नं तव तनोति । अनेन प्रसाधनमुक्तम् । विश्वं बिभ्र- दिति पाठे हे विश्वं बिभ्रदुदवनं दधान । वर्षेण सस्यादिसमृद्ध्या जगदुपकारक- त्वमुक्तम् । प्रसाधनमाह । इन्द्रधनूरूपं चिह्नं तव शोभां तनोति । बिम्बं बिभ्र- दिति पाठे तु बिम्बं मण्डलं शोभां तनोति । कीदृशम् । इन्द्रधनुश्छिन्नं बिभ्रद्- धानम् । तदिह जगदुपकारकत्या ममाप्युपकारं करिष्यसीति भावः ॥ २५ ॥ गर्जितेनानुमतिमाह—अयेति । प्रतिशब्दभरितकन्दरत्वेनानन्दिता समृद्धो- त्कण्ठा यस्य सः । यद्वा आनन्दिता हृष्टा उत्कण्ठा उद्ग्रीवा इत्यर्थः । मन्द्रं गभीरम् । अनुमन्यते स्वीकरोति । आर्तिवशाद्देवत्वारोपेण भगवन्निति । अवधा- रणे यावत् । जीमूत मेघ ॥ दैवादित्यादि । इच्छया जगति विचरंस्त्वं मत्प्रियां यदि दैववशात्पश्येर्दृक्ष्यसि तदा प्रथमं तां प्रबोध्याथ माधवदशां कथयि- ष्यासि । अवस्थानिवेदनेन तन्मरणमाशङ्क्याह—कथयता लयाशा पुनःसंगमप्र- त्याशा सैव तन्तुः । जीवनबन्धहेतुत्वात् । नैवाल्यर्थमुच्छेदः । च एवार्थे । अत्र हेतुमाह—स आशातन्तुरेकस्तस्याः प्राणत्राणं कष्टात्कष्ट्या करोति नाहमित्यर्थः । इह तावत्कालं सा जीवति न वेति संभावना दर्शनस्य दैवादित्यनेनोक्तम् । प्रस- ङ्गतो मत्कार्यमिति जगति विचरन्नित्यनेनोक्तम् । मत्प्रियामित्यनेन सुकुमारत्वा- दिना विरहदुःखसहिष्णुतोक्ता । आदावाश्वासनं वार्ताश्रवणपटुत्वार्थम् । अत्यन्त- मित्यनेन मध्यमविधया दशाकथनम् । तेन च तन्नैराश्यनिषेध इत्युक्तम् । कथ- मपीत्यनेनाशातन्तुमात्रं तद्रक्षणाय कल्पत इत्युक्तम् । आयताक्ष्या इत्यनेन कटाक्षा- दिस्मरणेन गुणकीर्तनम् । माधवस्येयं माधवीया । वृद्धाच्छः । उन्मादावस्थेयम् । असंबद्धप्रलापात् ॥ २६ ॥ सहर्षत्वं मद्वचनमङ्गीकृत्य प्रचलित इति । मक- रन्दः । उपरागो राहुग्रासः । शैशवे संकटप्रदेशे पित्रादीनां स्मरणस्य स्वभाव- स्ततया विरहसंकटेऽपि तदाह हा तातेति । माधवः । प्रमादोऽनिष्टम् । नवेष्वित्यादि । नूतनलोध्रपुष्पेषु कान्तिः पाण्डिमा गौरत्वं वा । इह नवप- देन स्निग्धतोक्ता । दृशो विलोकितानि हरिणीषु । गमनं हस्तिषु । नम्रत्वं लतासु । इतिशब्द आद्यर्थे । 'हेला लीलेत्यमी हावाः' इतिवत् । प्रमथ्य मारयित्वा मे प्रियाविपिने विभक्ता खण्डखण्डिकृत्य धृता । यद्वा इतिः प्रकारार्थः । तेन लोध्रप्रसवादिभिर्मे प्रिया विभागीकृता । कान्त्यादिविभागद्वारा प्रियाविभाग

११० जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० पं० २११ ७ ०मया पुनर्वाजायमानेन विनो०। ८ ०प्रायैर्व नो मा- धवं प्रत्याशा० । एवोश्रीयत इत्यवधेयम् । विपिन इति प्राणिवधस्थानाभिप्रायम् ॥ २७ ॥ सुहृ- दीत्यादि । हे हतहृदय, कथमपि विदीर्य द्विधात्वं न प्रयासि । हतेति निन्दा- याम् । मित्रे गुणनिधानेऽतिप्रेमवति जीवेश्वरे सहधूलीक्रीडागाढमैत्रे कान्ता- वियोगमनोव्यथाव्याधिमन्तर्दधाने सति । सुहृदित्यादौ हेतुहेतुमद्भावः । ‘धूलिः स्त्रियां पांसुर्ना’ इत्यमरः ॥ २८ ॥ प्रियाविभागाशङ्कां निरस्यति—सुलभेति । संनिवेशः प्रकारः । अनुकारः सादृश्यम् । तथाच लोध्रप्रसवादीनि प्रियाका- न्त्याद्यनुकारीणि न तु सा विभक्तेति भावः । सत्त्वान्प्राणिनो विज्ञापयामीति स

"? Let's re-examine line 11: द, ी, न, [ ], म, ध, ो, म, ु, ख, श्चि, न्त, ना, त् Between 'न' and 'म', there is a character: It has a top horizontal, then a curve down, then another curve down to a vertical line. That is undeniably 'ल'! It's printed 'दीनलमधोमुखश्चिन्तनात्'. And in line 34: 'लया मकरन्देन तया मालत्या च सह यो दिवसो नास्ति सोऽपि दिवसो' It is printed 'लया'. But wait, could it be 'त्वया' where 'त्' and 'व' are combined in an unusual way? No, in traditional Gujarati/Bombay printing (Nirnaya Sagar Press), 'ल' has that exact double-arch shape. NSP prints sometimes had font mix-ups.

Line 35: विलीयताम् । अन्यत्र मालतीमकरन्दाभ्यां या प्रमोदसृगतृष्णा मम जायते तामपि Wait: "प्रमोदसृगतृष्णा" or "प्रमोदमृगतृष्णा"? Look at the character: 'प्र' 'मो' 'द' 'मृ' 'ग' 'तृ' 'ष्णा'! Look at 'मृ': 'म' with 'ृ' (mṛ)! In line 35: "प्रमोदमृगतृष्णा मम जायते तामपि" Yes,

१९३ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० पं० २१५ १२ कथमपि सह० । २१६ १३ ०रञ्जितकान्तदन्त० । २१७ ३ एष प्रियतमास्कन्धविश्रान्तकरः करी० । ८ ०न्धन्यो । धिक् युवाभ्यां विना दैवान्मे हर्षोऽप्याभासीभूत इति भावः । अत एव प्रमो- दस्य मृगतृष्णाया रूपकेणालीकत्वमुक्तम् ॥ ३५ ॥ मकरन्दः । उन्मादशाया- मनिश्चयादतः कुतश्चिदित्युक्तम् । व्यञ्जकसंस्काराभिव्यञ्जकात् । प्रबुद्धः उ- द्बुद्धः ॥ माधवः । संभावय पालय । श्रमाद्वैराग्याच्च मूर्च्छेत्येतदर्थं निराश इत्युक्तम् । मकरन्दः । जीवितेश्वरमित्यनेन तुल्या जीवनसामग्र्युक्ता । निचेष्टः प्रलययुक्तजनाकृतिः । परिच्छेदो निश्चयः । यदित्यादि । स्नेहरूपसंतापवता हृदा विनापि भयकारणेन सकम्पं भयं नित्यमन्व

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । ११६ पृ० प० २१८ १ ०परो मत्तमातङ्गयूथपालः प्र० । ३-४ ०कर्दमित- कषायमुद्दलितकमलिनीखण्डविप्रकीर्णपर्णकमलकेसर- मृणालबिसकन्दकोमलाङ्कुरनिक० । ४ ०प्रचलजर्जरित- जलतर० । ५ ०गाह्य विहरति । भव० । लामिः पूर्णश्च राहुग्रस्तश्च । मेघो घनाघनो वर्षुकाब्दश्च वातवेगाद्दिशकलितश्च द्रुमश्रेष्ठः फलेग्रहिः फलभारवान्निवृत्तो जातश्च वनाग्निना दग्धश्च । यथा त्वमपी- त्यर्थः । 'घनाघनो मत्तगजे वर्षुकाब्दमहेन्द्रयोः' इत्यमरमाला । यद्वा घनाघनोऽति- निबिडः घनशब्दस्यैवावृत्त्या प्रयोगाद्द्वाद्वद इतिवत् । फलेग्रहिर्निपातनात् । फ- लानि गृह्णाति धारयतीति फलेग्रहिः । 'स्याद्व