मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

१०८ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० प० २०९ ९ ०कथं प्रतिपत्ति० । १४ माम्भारेषु० । ०तानायते । अविरलज्वालं यथा तथान्तर्ज्वलामीति चिन्ताजनितो दाहः । अन्तरात्मा निरालम्बः सीदन्नवसादं गच्छन्नान्धान्धकारे मज्जतीवेति ग्लानिः । विष्वक्सर्वतो मोहच्छादयतीति मोहः । मन्दभाग्योऽहं किं करोमीति दैन्यम् । कथंशब्दः किमित्यर्थे । सर्वनामलाभान्नार्थता । विष्वगित्यत्र सुषुमादित्वात्षत्वम् ॥ २० ॥ परिदेवितमाह—कष्टमिति बन्धुतेत्यादि । सोऽयं बन्धुसमूहचित्तका- र्तिक्युत्सवो मालतीनेत्रबालचन्द्रो मकरन्दहर्षजनकः सर्वजनतिलकोऽथ प्रलय- मापद्यत इत्यर्थः । 'मह उद्धव उत्सवः' इत्यमरः ॥ २१ ॥ गात्रेष्वित्यादि । यस्त्वं मम काये चन्दनरस आसीः । सुखस्पर्शत्वात् । नेत्रे शर

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । १०९ पृ० पं० २१० ४ ०माविर्भूतशिलीन्ध्र० । ९ ०मासाद्य एतेऽङ्गना० । १० ०श्रीवाहिणो वा० । जयोः सौम्यः' इति शाश्वतः । प्रियालिङ्गने सुखं तद्विरहे दुःखमिति त्वमपि जाना- सीति ध्वनितम् । यद्वा कचिद्देवमभिमतं ममेत्यर्थः । उत्पन्नस्नेहेन सुभगाः सुमुखा- श्चातकास्त्वां सेवन्ते । वा समुच्चये । अनेनार्थिसंपत्तिरुक्ता । पुरोवातश्च मृदु- प्रेरणाभिस्त्वां सुखयति । अन्योऽपि सहायश्चरणमुष्टिग्रहणादिरूपसंवाहनं कुरुत इति ध्वनिः । अनेन सहायसंपत्तिरुक्ता । विध्वक्सवेतो लक्ष्मीं शोभां बिभ्र- दिन्द्रधनुः । कर्तृ । लक्ष्म चिह्नं तव तनोति । अनेन प्रसाधनमुक्तम् । विश्वं बिभ्र- दिति पाठे हे विश्वं बिभ्रदुदवनं दधान । वर्षेण सस्यादिसमृद्ध्या जगदुपकारक- त्वमुक्तम् । प्रसाधनमाह । इन्द्रधनूरूपं चिह्नं तव शोभां तनोति । बिम्बं बिभ्र- दिति पाठे तु बिम्बं मण्डलं शोभां तनोति । कीदृशम् । इन्द्रधनुश्छिन्नं बिभ्रद्- धानम् । तदिह जगदुपकारकत्या ममाप्युपकारं करिष्यसीति भावः ॥ २५ ॥ गर्जितेनानुमतिमाह—अयेति । प्रतिशब्दभरितकन्दरत्वेनानन्दिता समृद्धो- त्कण्ठा यस्य सः । यद्वा आनन्दिता हृष्टा उत्कण्ठा उद्ग्रीवा इत्यर्थः । मन्द्रं गभीरम् । अनुमन्यते स्वीकरोति । आर्तिवशाद्देवत्वारोपेण भगवन्निति । अवधा- रणे यावत् । जीमूत मेघ ॥ दैवादित्यादि । इच्छया जगति विचरंस्त्वं मत्प्रियां यदि दैववशात्पश्येर्दृक्ष्यसि तदा प्रथमं तां प्रबोध्याथ माधवदशां कथयि- ष्यासि । अवस्थानिवेदनेन तन्मरणमाशङ्क्याह—कथयता लयाशा पुनःसंगमप्र- त्याशा सैव तन्तुः । जीवनबन्धहेतुत्वात् । नैवाल्यर्थमुच्छेदः । च एवार्थे । अत्र हेतुमाह—स आशातन्तुरेकस्तस्याः प्राणत्राणं कष्टात्कष्ट्या करोति नाहमित्यर्थः । इह तावत्कालं सा जीवति न वेति संभावना दर्शनस्य दैवादित्यनेनोक्तम् । प्रस- ङ्गतो मत्कार्यमिति जगति विचरन्नित्यनेनोक्तम् । मत्प्रियामित्यनेन सुकुमारत्वा- दिना विरहदुःखसहिष्णुतोक्ता । आदावाश्वासनं वार्ताश्रवणपटुत्वार्थम् । अत्यन्त- मित्यनेन मध्यमविधया दशाकथनम् । तेन च तन्नैराश्यनिषेध इत्युक्तम् । कथ- मपीत्यनेनाशातन्तुमात्रं तद्रक्षणाय कल्पत इत्युक्तम् । आयताक्ष्या इत्यनेन कटाक्षा- दिस्मरणेन गुणकीर्तनम् । माधवस्येयं माधवीया । वृद्धाच्छः । उन्मादावस्थेयम् । असंबद्धप्रलापात् ॥ २६ ॥ सहर्षत्वं मद्वचनमङ्गीकृत्य प्रचलित इति । मक- रन्दः । उपरागो राहुग्रासः । शैशवे संकटप्रदेशे पित्रादीनां स्मरणस्य स्वभाव- स्ततया विरहसंकटेऽपि तदाह हा तातेति । माधवः । प्रमादोऽनिष्टम् । नवेष्वित्यादि । नूतनलोध्रपुष्पेषु कान्तिः पाण्डिमा गौरत्वं वा । इह नवप- देन स्निग्धतोक्ता । दृशो विलोकितानि हरिणीषु । गमनं हस्तिषु । नम्रत्वं लतासु । इतिशब्द आद्यर्थे । 'हेला लीलेत्यमी हावाः' इतिवत् । प्रमथ्य मारयित्वा मे प्रियाविपिने विभक्ता खण्डखण्डिकृत्य धृता । यद्वा इतिः प्रकारार्थः । तेन लोध्रप्रसवादिभिर्मे प्रिया विभागीकृता । कान्त्यादिविभागद्वारा प्रियाविभाग

११० जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० पं० २११ ७ ०मया पुनर्वाजायमानेन विनो०। ८ ०प्रायैर्व नो मा- धवं प्रत्याशा० । एवोश्रीयत इत्यवधेयम् । विपिन इति प्राणिवधस्थानाभिप्रायम् ॥ २७ ॥ सुहृ- दीत्यादि । हे हतहृदय, कथमपि विदीर्य द्विधात्वं न प्रयासि । हतेति निन्दा- याम् । मित्रे गुणनिधानेऽतिप्रेमवति जीवेश्वरे सहधूलीक्रीडागाढमैत्रे कान्ता- वियोगमनोव्यथाव्याधिमन्तर्दधाने सति । सुहृदित्यादौ हेतुहेतुमद्भावः । ‘धूलिः स्त्रियां पांसुर्ना’ इत्यमरः ॥ २८ ॥ प्रियाविभागाशङ्कां निरस्यति—सुलभेति । संनिवेशः प्रकारः । अनुकारः सादृश्यम् । तथाच लोध्रप्रसवादीनि प्रियाका- न्त्याद्यनुकारीणि न तु सा विभक्तेति भावः । सत्त्वान्प्राणिनो विज्ञापयामीति स

"? Let's re-examine line 11: द, ी, न, [ ], म, ध, ो, म, ु, ख, श्चि, न्त, ना, त् Between 'न' and 'म', there is a character: It has a top horizontal, then a curve down, then another curve down to a vertical line. That is undeniably 'ल'! It's printed 'दीनलमधोमुखश्चिन्तनात्'. And in line 34: 'लया मकरन्देन तया मालत्या च सह यो दिवसो नास्ति सोऽपि दिवसो' It is printed 'लया'. But wait, could it be 'त्वया' where 'त्' and 'व' are combined in an unusual way? No, in traditional Gujarati/Bombay printing (Nirnaya Sagar Press), 'ल' has that exact double-arch shape. NSP prints sometimes had font mix-ups.

Line 35: विलीयताम् । अन्यत्र मालतीमकरन्दाभ्यां या प्रमोदसृगतृष्णा मम जायते तामपि Wait: "प्रमोदसृगतृष्णा" or "प्रमोदमृगतृष्णा"? Look at the character: 'प्र' 'मो' 'द' 'मृ' 'ग' 'तृ' 'ष्णा'! Look at 'मृ': 'म' with 'ृ' (mṛ)! In line 35: "प्रमोदमृगतृष्णा मम जायते तामपि" Yes,

१९३ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० पं० २१५ १२ कथमपि सह० । २१६ १३ ०रञ्जितकान्तदन्त० । २१७ ३ एष प्रियतमास्कन्धविश्रान्तकरः करी० । ८ ०न्धन्यो । धिक् युवाभ्यां विना दैवान्मे हर्षोऽप्याभासीभूत इति भावः । अत एव प्रमो- दस्य मृगतृष्णाया रूपकेणालीकत्वमुक्तम् ॥ ३५ ॥ मकरन्दः । उन्मादशाया- मनिश्चयादतः कुतश्चिदित्युक्तम् । व्यञ्जकसंस्काराभिव्यञ्जकात् । प्रबुद्धः उ- द्बुद्धः ॥ माधवः । संभावय पालय । श्रमाद्वैराग्याच्च मूर्च्छेत्येतदर्थं निराश इत्युक्तम् । मकरन्दः । जीवितेश्वरमित्यनेन तुल्या जीवनसामग्र्युक्ता । निचेष्टः प्रलययुक्तजनाकृतिः । परिच्छेदो निश्चयः । यदित्यादि । स्नेहरूपसंतापवता हृदा विनापि भयकारणेन सकम्पं भयं नित्यमन्व

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । ११६ पृ० प० २१८ १ ०परो मत्तमातङ्गयूथपालः प्र० । ३-४ ०कर्दमित- कषायमुद्दलितकमलिनीखण्डविप्रकीर्णपर्णकमलकेसर- मृणालबिसकन्दकोमलाङ्कुरनिक० । ४ ०प्रचलजर्जरित- जलतर० । ५ ०गाह्य विहरति । भव० । लामिः पूर्णश्च राहुग्रस्तश्च । मेघो घनाघनो वर्षुकाब्दश्च वातवेगाद्दिशकलितश्च द्रुमश्रेष्ठः फलेग्रहिः फलभारवान्निवृत्तो जातश्च वनाग्निना दग्धश्च । यथा त्वमपी- त्यर्थः । 'घनाघनो मत्तगजे वर्षुकाब्दमहेन्द्रयोः' इत्यमरमाला । यद्वा घनाघनोऽति- निबिडः घनशब्दस्यैवावृत्त्या प्रयोगाद्द्वाद्वद इतिवत् । फलेग्रहिर्निपातनात् । फ- लानि गृह्णाति धारयतीति फलेग्रहिः । 'स्याद्व

या दृशा या हेलातया विशृङ्खलं यन्माधवस्य कुतूहलं तद्रोपनायेत्यर्थः ॥ ४५ ॥" Here he is summarizing the meaning of the verse: "इन्दुसुन्दरमालतीमुखेऽवलोकया दृशा..." Wait, if the verse has "इन्दुसुन्दर", why in line 18 does it say: "अत्र हेतुमाह—मुग्धं मनोहरमिन्दुकान्तं यन्मालतीमुखम् । यद्वा विरहात्क्षामलादिना बालेन्दुवत्कान्तं यत्तदास्यं..."? Wait, in "मुग्धं मनोहरमिन्दुकान्तं", is "इन्दुकान्तं" the gloss of "इन्दुसुन्दरं"? "मुग्धं मनोहरम्", "इन्दुकान्तं" = "इन्दुसुन्दरं" (सुन्दरम् = कान्तम्)! Yes! "सुन्दर" = "कान्त"! So the verse has: "मुग्धेन्दुसुन्दर..."! And Jagaddhara glosses: "मुग्धं मनोहरम् । इन्दुकान्तं (or इन्दुवत् कान्तं) यन्मालतीमुखम् ।" Because सुन्दरम् = कान्तम्! And then he gives a second explanation (यद्वा): "यद्वा विरहात्क्षामलादिना बालेन्दुवत्

अङ्कः ९ ] मालतीमाधवटीका । ११५ पृ० पं० २२० १ ॰स्त्वद्यापदो गण० । २ मम० प्रशान्तम् । ९ ॰नु० खलु मा० । साक्षिणा मया भवि० । १० ॰भवत्वमु- ष्माद्विरि० । २२१ ३ ॰दुल्लसितविस्मया बत० । १२ ॰विमलविधानि० । १३ ॰मकरन्दानन्दनमुखचन्द्र मा० । एतेन व्याधिरुक्तः । सर्वतस्तमः प्रसरतीव । अनेन जडता । सकलेन्द्रियाणामप्र- ह्वात् । जडतानन्तरं मरणशङ्कायामाश्वास एष युक्त इत्याह—त्वरिति । खलु निश्चये । यत एवं ततो नेत्रप्रीतिं देहि । स्वं दर्शयेत्यर्थः । मद्विषये निर्दया मा भविष्यसि । यद्वा अकरणा मा भूर्न भव । 'माङि लुङ्' इति कालसामान्ये लुङ् । पूर्वकरणे- दानीमपि निर्वाह्यतामित्यर्थः । इवशब्द उत्प्रेक्षायाम् ॥ ४६ ॥ निरित्यादि । यदा मालत्याः पद्माक्ष्याः कामोन्मादोद्वेगा निर्विघ्ना अत्यर्थं दुःसहा अङ्गदाहदुःख- महान्तस्तद्दुःखोपदेशकाराः संबभूवुः । संभूयोद्गतास्तत्र काले तस्यास्त्वदालिङ्गन- मेव शीघ्रं प्राणरक्षमभूत् । अत एव मदालिङ्गनतुल्यः । उन्माथ उन्मथनमुद्वेग इति यावत् । प्रगुणमिति पाठे प्रकृष्टगुणमित्यर्थः । क्रियाविशेषणं वा । कामदुःखो- द्वेगस्य प्रियसङ्गस्याभावाद्विघ्नत्वम् । मालतीप्रणयित्वात्प्रियसखि इति । दुःसह- त्वमधृतिकरणात् । उद्दाह उद्गतदाहः । व्यसनस्थाने 'व्यथन' इति पाठे व्यथनं पीडा । अधुना मालां विनास्याः कथं जीवनं भविष्यतीति भावः ॥ ४७ ॥ निर्वर्ण्य निरूप्य । आनन्देत्यादि । मम मालत्याश्च कण्ठे तव तानि गतागतानि स्मरामि । स्मरणस्यातिदुःखदत्वात्कष्टम् । तदा तदा तस्मिंस्तस्मिन्काले । तत्र चोरिकाविवाहात्पूर्वं मालतीकण्ठगतेति गतं लवङ्गिकाबुद्ध्या माधवकण्ठमागतेत्याग- तमित्येकम् । चोरिकाविवाहे मालत्या माधवकण्ठनीतातो गतमथ तन्मुखदर्शना- त्त्वत्कण्ठेऽर्पितेत्यागतमिति द्वितीयम् । पुनस्तत्र प्रणयवशान्माधवेन मालत्यै दत्तेति गतमिदानीं तु सौदामिन्या मालतीसकाशादानीय दत्तेति त्रीणि गतागतानि । अत एव बहुवचनम् । कीदृशानि । तद्दशायामन्तरान्तरा हर्षलाभादानन्दमिश्रितका- मतापप्रकाशनानि । दृढानुरागरसयोगिनि । स्नेहस्याकरो येषु तानि । स्नेहं प्रीति- माकुर्वन्ति व्याकुर्वन्तीति स्नेहाकाराणि । 'कृञो हेतु-' इत्यादिना टप्रत्ययः । तदा तदा चेति चकारात्कालान्तरपरिग्रहः ॥ ४८ ॥ मकरन्दः । आर्या मान्या । माधवः । सकामा मदपकारेण सिद्धप्रतिज्ञेत्यर्थः । कुमुदेत्यादि । कुमुदसमूहेन यदि शरच्चन्द्रचन्द्रिका सौन्दर्यगुणार्थं संगता प्राप्ता तत्सत्कृतं शोभनकरणमस्तु । द्वयोरपि रम्यत्वात् । अयं पुनः कः प्रकारः कुत्सितप्रकारो वा यदकालमेघपङ्क्ति- र्व्ययूयुजद्वियोजयामास । विच्छेदं कृतवतीत्यर्थः । ध्वनिनात्र कुमुदाकरो माधवश्च- न्द्रिका मालती मेघसंततिः कपालकुण्डलेत्युक्तम् ॥४९॥ अतिबीभत्समिति । उद्वेगहेतुकपालकुण्डलादर्शनाद्बीभत्सः । यदाह—'उद्वेजनैश्च बहुभिर्बीभत्सरसः

११६ जगद्धरकृता [ अङ्कः ९ पृ० प० २२२ १९ तास्मि । अथ माधवः क० । २२५ ६ ॰कारिण्यसि । अतः स्वागतं भवत्याः० । ८ ॰र्देहो- दाहव्य० । ॰न्माथवेगाः । १२ ॰आनन्दमिश्रमदन० । १९ ॰मालतीस्नेहं वहतो बकुलदाम्नो लाभः । तत्कथं नु मन्यसे कुत एतदिति । समुद्रवति' । कथमित्यादि । तत्कवलिता हे पद्ममुखि, तदा त्वमपि कथम- भवः । भयात्कथं त्वमासीः किं त्वयोक्तं कस्ते त्राताभूदित्यादिज्ञापनाय कथ- मिति सामान्यनिर्देशः । केतुकवलिता चन्द्रकलेव । एतदुपमया बीभत्सजविषाद- संभवा ग्लानिरप्युक्ता । यदाह—'अपस्मारस्तथोन्मादो विषादो मद एव च । मृत्युर्व्याधिर्भयं चैव भावा बीभत्ससंभवाः ॥' ॥ ५० ॥ 'स्त्रीबालं नैव घात- येत्' इति निजधर्मं जानत्या त्वया सा घातितेति सोल्लुण्ठमाह—भगवती इति । निर्माणमित्यादि । तन्निर्माणं मालतीरूपादिकमेव तदादरेण रक्षणीयं भवति । रम्यत्वादेव । पूतनात्वं राक्षसीत्वं तन्नाशेन मोपगा मा गमिष्यसि । यदा मांसं मे ततो भक्षयितव्यं किमिति चिन्तकत्वं पूतनात्वम् । 'पूशनत्वम्' इति पाठे राक्षसत्वमित्यर्थः । 'पूतना राक्षसीभेदे हरीतक्यां च पूतना' इति विश्वः । शिव- तातिः कल्याणैर्यैधि भव । 'शिव इत्यबोधीः' इति पाठे तन्निर्माणं शिवे कल्याणनि- मित्तमित्यर्थः । 'शिवतामुपैति' इति पाठे तन्निर्माणम् । कर्तृ । शिवतां कल्या- णत्वं गच्छति । अतः पालनमस्य । भद्रवस्तुपुरस्कारः स्वभावादेवेत्याह—मनोहरस्य ख्यातस्य सुगन्धस्य वा पुष्पस्य मस्तके धृतिः स्वभावसिद्धा । न पादैः पीड- नानि स्वभावसिद्धानीत्यर्थः ॥ ५१ ॥ अकरिष्यदित्यादि । असौ कपालकुण्डला पापं तद्वधरूपमकरिष्यदेव । अतिनिष्करुणा यतः सा । यदि तत्र स्थाने वधे वा तस्या विरोधिनी नाहमभविष्यम् । क्रियातिपत्तौ लृङ् । बुद्धिप्रत्यक्षतयासाविति ॥ ५२ ॥ उभौ । अतिप्रसन्नं प्रसादः कृतः । सौदामिनी । ज्ञास्यथः । युवामित्यर्थात् । गुर्वित्यादि । गुरुचर्या गुरुसेवा गुर्वी चर्या विशिष्टमनुष्ठानम् । तपश्चान्द्रायणादि । तन्त्रं मण्डलवर्तनादि । मन्त्रस्ताराप्रभृतिदेवीनां तन्त्रस्य वाग- मस्य वा मन्त्रः । योगः समाधिः । एष्वभियोगादभ्यासाज्जातामिमामाकर्षणीं सिद्धिं युष्माकं कल्याणाय विस्तारयामि ॥ ५३ ॥ व्यतिकर इति । मालतीवार्ताया अप्यज्ञानादयं तामसोऽन्धकारजः अत एव भीमः । उज्जीवनज्ञानाद्वैद्युतश्चायं विद्युत्संबन्धी व्यतिकरः संपर्कः अत एवानन्दाश्रुसंभारेणोपहतनेत्रवृत्तिः । कीदृशः क्षणमुद्भूय शान्तः । अत एव विद्युद्द्योतो वितर्कः । कथमिह स्थाने वयस्यो माधवोऽपि नास्ति । तत्किमिदं क्व गतः केन वा नीत इति विचि- न्त्येत्यर्थः । निर्णयमाह—अन्यत्किम् । यत इयं योगीश्वरी निजतपःप्रभावेण प्रभ- वति । अनया नीत इति भावः ॥५४॥ संशय्याह—किमयमिति । सौदामिनी-

अङ्कः ९] मालतीमाधवटीका । ११७ पृ० पं० २२७ ४ ॰कथमिव तदा॰ । ८ ॰तातिरेधि । १० ॰मुसलै- रवताडनानि । २२८ ३ ॰ङ्गामाक्षेपिणीं सि॰ । १३ ॰विस्मयमदस्मृत॰ । २२९ २ ॰शबलत्वमुपैति॰ । ३ ॰कान्तारगहने सहा॰ । ॰भगवतीमन्विष्य तस्या वृ॰ । इति सौदामिनीदर्शनो नाम नवमोऽङ्कः । नयनेऽर्थः प्रयोजनं कपालकुण्डलानयनेऽनर्थ इति भावः । अस्तोकेत्यादि । अस्माकं चित्तम् । कर्तृ । हर्षशोकाभ्यां शबलत्वं मिश्रत्वं गच्छति । कीदृशम् । अनल्पाश्चर्यम् । एकदैव नानारससंभवात् । अपस्मृतं विस्मृतं पूर्ववृत्तं मालतीहर- णरूपं यत्र अत एवानन्दः । उद्भूतं नवं भयं माधवापकारशङ्काकृतं तेन ज्वरेण जीर्णम् । अत एव शोकः । यद्वा । माधवानवलोकनेनोद्भूतनवशङ्काज्वरजर्जरतया शोकः । एकक्षण एव त्रुटितो घटितश्च प्रमोहो यत्र तत् । मालतीलाभसंभावनया त्रुटितो माधवापकारसंभावनया घटित इति भावः । अत एवात्याश्चर्यम् । स्तोक- शब्दोऽल्पपर्यायः । अस्मद्वर्गेण मदयन्तिकालवङ्गिकाभ्याम् । ‘विप्रनष्टाम्’ इति कस्मिंश्चित्पुस्तके पाठो दृश्यते तत्रादृश्यमानामित्यर्थः ॥ ५५ ॥ भगवतीं कामन्द- कीम् । अनेनाग्रिमाङ्कावतारस्यापि सूचनादङ्कावतारोऽयम् ॥ प्रासूत यं रत्नधरोऽतिविद्यो विद्योतिविद्या दमयन्तिकापि । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कोऽगन्नवीने नवमोऽनवद्यः ॥ इति नवमोऽङ्कः । ३१ माल०

णं येन सः । 'रागोऽनुरागे लौहित्ये' इति विश्वः । 'शृङ्गारादौ द्रवे

• "कुतूहलं द्रष्टॄणां येन सः । 'रागोऽनुरागे लौहित्ये' इति विश्वः । 'शृङ्गारादौ द्रवे" Wait, look at "द्रष्टृणां" or "द्रष्टॄणां": In line 25: "द्रष्टृणां" has a single or double r-vowel? It's standard Devanagari 'द्रष्टॄणां' or 'द्रष्टृणां'. Let's write 'द्रष्टॄणां' (or 'द्रष्टृणां', usually द्रष्टॄणां in Sanskrit genitive plural). In the font, it's ष्टृ with a single loop or double: looks like single loop द्रष्टृणां, but grammatically द्रष्टॄणाम्. Let's use द्रष्टृणां/द्रष्टॄणां. In Unicode, ष्टृ is fine.

चापीच्छायामप्ययं रसः' इति धरणिः । 'कौतुकं त्वभिलाषे स्यादुत्सवे नर्महर्षयोः ।

• "चापीच्छायामप्ययं रसः' इति धरणिः । 'कौतुकं त्वभिलाषे स्यादुत्सवे नर्महर्षयोः ।"

[

अङ्कः १० ] मालतीमाधवटीका । ११५ पृ० पं० २३५ २ जनसंमर्दो वर्तते । ४ ०जीवितेषु । ९ ०दिष्ट्या । हा धिकष्टम् । आश्व० । २३६ १ ०अन्तरालविक्खानिम्मलकुलेक्कमङ्ग०। ३ ०णिरणुकोसा तुह्मे त्ति संभाविदं आसी । १२ ०मुखस्य जन्तु० । १७ ०वचनादनन्तरं तां० । स्नेहवती तैलादियोगात् । मलीमसं म्लानं मुखमाननं यस्याः सा । मलीमसं दग्ध- तया श्यामं मुखमग्रं यस्याः सा च ॥ ४ ॥ प्रगुणीकृतानि ऋजूकृतानि । उत्पत्त्य- नन्तरं नाडीनां शुद्धद्रव्येणार्जुनकरणात् । यद्वा । प्रगुणता पुष्टिः । स्तन्येत्यादि । तेन हेतुना मातुः सकाशादधिकः स्नेहोऽयं मयि तव युक्तः । यद्वा तेन हेतुनायं वियोगस्तव युक्त इति सोल्लुण्ठम् । यतः स्तनपानत्यागादारभ्य क्रीडायोगं खेलम् । यद्वा क्रीडा कला योगो विद्याप्रयोगस्तं प्रापिता । ततः पश्चाद्विनयमनौद्धत्यं प्राणिता वृद्धिं प्रापिता च । दन्तपाञ्चालिकेव दन्तमयकृत्रिमपुत्रिकेव । ज- नेषु श्रेष्ठे शोभादिगुणयुक्ते जामातरि त्वं स्थिरीकृता । परिणयात् । मयैव न तु पित्रादिनेत्यर्थः । बाल्य एव कान्तिमत्त्वात्सुमुखीत्युक्तम् । 'पाञ्चालिका पुत्रिकायाम्' इति विश्वः । पाञ्चालिकापि क्रीडादिकं कार्येत इति प्रसिद्धमेव । विद्याभ्यासो बाल्य एव स्त्रीणाम् । यदाह—'बाल्येऽधीयीत विद्यां स्त्री काम- शास्त्रादिकं पुनः' । पुरुषगुणा अपि भरते—'शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गा- म्भीर्यमेव च । ललितौदार्यतेजांसि पौरुषेया गुणा अपि ॥ ५ ॥' करुणः स्नेहाधिक्य- वता । अकारणेत्यादि । विगतभाग्यया यया तव पुत्रो न दृष्टः । कीदृशः । अकारणेनालक्षितहेतुतया स्मेरमीषद्धसनं तेन मनोज्ञं मुखं यस्य सः । शिखायां ललाटे च दत्तश्वेतसर्षपः । एतत्तु रक्षायै । क्रोडे सुप्तः स्तनपायी च ॥ ६ ॥ लवङ्गिका । अत्र जीवितेति । तां विना जीवनमनर्हमिति भावः । निर्वृतेति । मरणे तद्वियोगदुःखापनयादिति भावः । कामन्दकी । उत्कण्ठेति । जन्मान्तरे तां द्रक्ष्यामीत्युत्कण्ठा ममापीत्यर्थः । तत्कथं मयापि स्वतोऽसिद्धतया त्वय्याशी- र्दातव्येति भावः । सङ्गमेत्यादि । कर्मणां वैचित्र्यादस्माकं मालया सह संगमो न स्यात् । अनागमो निर्युक्तिको यतः सः । मालया मम च कर्मणां साम्ये मानाभावाज्जन्मान्तरे संगमो निर्युक्तिक इति भावः । तर्हि प्राणत्यागेनालमत आह—प्राणत्यागः पुनस्तापशान्तिफलः । तथा च तदर्थं स क्रियत इति भावः । सङ्गमाभावे तु मानम्—'मृतोऽपि मानुषः शक्तो नानुगन्तुं मृतं जनम् । जायावर्जं च सर्वस्य याम्यः पन्था विभिद्यते ॥' इति स्मृतिः ॥ ७ ॥ मदयन्तिका । भाविवाक्यमुन्नीयाह—किमिति । अत्राग्रेसरी मरण

१२० जगद्धरकृता [ अङ्कः १० पृ० पं० २३८ ९ °योगिन्यम्बरतो विध° । °प्यैतद्यं यस्याः । २३९ ६ मदयन्तिकालवङ्गिके—पिअस° । १२ वयमप्यु- द्धृताँः° । २४० १ °अये, भद्रा सौदामिनी । ३ °सौदामिनी । तत्सर्व° । ५ °भूरिजनजीवि° । ७ °प्रमोदमपि नन्दय° । १३ °शालि विजृम्भितं । ते । न्तिका । स्वगतं गुरुसमीपे प्रियस्मरणस्यायुक्तत्वात् । अत्र जन्मान्तरेऽप्ययं प्रियः स्यादिति तत्कालेऽस्य स्मरणमिति भावः । लवङ्गिका । अत्र मधुमती नदी । संदानितं बद्धम् । विटङ्को निम्नोनतप्रदेशः । ‘विटङ्क उन्नते देशे’ इति रत्न- कोशः । सकरुणः कश्चिद्वनेचर आह—मालतीत्यादि । भूरिवसुर्निश्चित्य नि- श्चयं कृत्वा वह्निपतनाया

"? There is visarga: "पुनःक्लेशकारितया".

L32: "त्वम् । प्रतिकूलस्यैव विधेरधुनानुकूलत्वमित्याश्चर्यम् । पहीत्यादि । मालतीरक्ष-" Wait, "पहीत्यादि" or "एहीत्यादि"? Look at the first letter: Is it 'प' or 'ए'? "एहीत्यादि" (Ehy-ādi, from "एहि" = come!). Look at L34: "एह्यागच्छ ।" (Ehi = come!). So the pratīka is definitely "एहीत्यादि"! Look at the letter: It is clearly 'ए' (e), not 'प'! It has the triangle/shape of Devanagari 'ए'!

L33: "णेन बहुजनरक्षणजन्यपुण्यनिवृद्धारिके हे विरेण त्वं दृष्टासि । अतो हेतोस्त्वमे-" Wait: "बहुजनरक्षणजन्यपुण्यनिवृद्धारिके" or "पुण्यनिवृद्धिके"? Let's read carefully: पु - ण्य - नि - वृ - द्धा - रि - के ? Or "पुण्योपबृंहिते"? Wait, look at: पु (pu) ण्य (ṇya) नि (ni) ब (ba) or वृ (vṛ)? Look at: नि - ब - द्ध - भा - रि -

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

१२२ जगद्धरकृता [ अङ्कः १० पृ० प० २४३ १ लवङ्गिका—को वा इमस्सि संपूरिदसव्वप्पआरम- हूसवे ण परिहाससंपुण्णो होइ । ३ ०देवं महा० । ५ ०मत्र रमणीयतरं यद्० । ६ ०श्चिरात्तूर्णं० । ०संब- न्धात्मा मनो० । ८ ०वस्तुवृत्त । ९ ०वचनमार्यायाः । ११ ०संबन्धान्नन्द० । १२ ०नोपग्रहा० ।

मालतीदर्शनेनेति भावः । हे सौहार्दाश्रये, नतेर्विरम । त्वमेव नमस्या यतः ॥२०॥ तदेवाह—वन्द्येत्यादि । त्वमेव संसारस्य नमस्या । एवंविधैर्विलसितैराकाश- क्रमणरूपैर्वा श्लाघनीयसिद्धित्वं यतः । कीदृशैः । बोधिसत्त्वा जीमूतवाहनादयः । तानप्यतिक्रामन्ति तैः । तेषामेकैकजीवनात्त्वया त्वनेकजीवनादतिशय इति भावः । यद्वा बोधिसत्त्वो बुद्धविशेषः । तदतिक्रमवर्तिभिः । अनेकपुण्यकारित्वात् । यस्या- स्तव विजृम्भितं चेष्टितं पूर्वपरिचयेन प्रतिबद्धमङ्कुरितं बीजं कारणं यत्र तत् । तद्भूतप्रचुरफलयुक्तं च भवति । तथा च त्वदुपकरणेन कृतार्थास्मीति भावः । अन्य- दपि कलमाद्यङ्कुररूपं विजृम्भितं पूर्वप्रतिबद्धबीजमुद्भूतप्रचुरफलशालि भवतीति ध्वनिः ॥ २१ ॥ मालती । अत्र समासादिता प्रापिता । केसरावली बकुल- माला सैवाभिज्ञानं प्रत्ययचिह्नं हस्तं यस्याः । तथा संधारिता रक्षिता । मज्जीवनेनेति भावः । दमयन्तिकालवङ्गिके । अत्र लज्येष्ठा कामन्दकी यथास्माकं सुप्रसन्ना तथा । यद्वा त्वमपि भवेत्यर्थः । सौदामिनीज्येष्ठत्वादपि भगवत्या गुरुत्वात्तस्यामत्यादरसूचनम् । यद्वा सौदामिन्या एव भगवतीकनिष्ठत्वेनादर उक्तः । अपीत्यादि । चिन्तामणिरपि चिन्तारूपं परिश्रममपेक्षते । अचिन्ति- तप्रदाने चिन्तामणित्वव्याघातादिति भावः । इदं पुनराश्चर्यं मन्ये यदार्थया सौदामिन्याचिन्तितं कृतमिति । तथा चात्रानुकारोऽपि नेति भावः । अत एवात्यन्ताश्चर्यम् ॥२२॥ सौदामिनी । नन्दने प्रहर्षो मकरन्दमदयन्तिकानु- रूपघटनात् । वरगुणानाह—श्लाघ्यानामिति । यदिह त्वयि जामात- र्यर्थ्यं प्रीतोऽस्मि तेनेयं मदयन्तिका तव प्रीत्यै त्वत्प्रीति कर्तुं भवतः प्रेयसे मित्राय सुहृदे मकरन्दायाथास्माभिरपि दीयते । पूर्वमनुरागेण दत्ता । प्रीतिहेतुमाह- सच्चरितानां गुणिनां च गणनीये स्थिते प्रशस्तवंशे । पाठान्तरे ख्यातवंशे । प्रशस्तं क्षिप्तं व्यसनमशुभं यत्र तत्र । सातिशये प्रत्युत्पन्नमताविति पाठेऽस्मिन्योत्पन्न- बुद्धौ प्रतिभावतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ माधवः । कृतार्थता नृपनन्दनाविरोधात् । मालती । आशङ्का विरोधादिविषया । मर्मभेदित्वाच्छल्यम् । लवङ्गिका । अत्र श्रीमाधवस्येति प्राकृते पूर्वनिपातानियमत्वात् । फलिता मनोरथाः । एतयो- रागविशुद्धविवाहादिति भावः । सर्वे इति । भगवति कार्यनिधाने । अत्र जयेति शेषः । लवङ्गिका । अपि तु सर्वोऽपीत्यर्थः । कामन्दकी । अद्भुत- मित्यादिनोपगूहनमाह । यदाह—'अद्भुतस्य तु संप्राप्तिर्भवतादुपगूहनम्' ।

अङ्कः १० ] मालतीमाधवटीका । १२३ पृ० पं० २४४ १ वस्तुवृत्तम् । यतः० । २ ०दामिनीप्रत्यक्षमनयोर्वृत्तेयं प्रतिज्ञावश्यमावा० । ५-६ ष्यन्ति महतां संस्तु तापलापिन्यः कल्याणिन्यो नी० । ९ ०क्लेशो- ऽपि मच्चि० । १२ (सहर्ष प्रणमन् ।) ०भग- वति, अतः परमपि प्र० । १३ ०भगवती- पादप्रसादात्० २४५ १-२ सन्तः सन्तु निरन्तरं सुकृतिनो विध्वस्तपापोदया राजानः परिपालयन्तु वसुधां धर्मे स्थिताः सर्वदा । काले संततवर्षिणो जलमुचः सन्तु स्थिराः पुण्यतो मोदन्तां घनबद्धबान्धवसुहृद्गोष्ठीप्रमोदाः प्रजाः ॥२५॥ इति मालतीमाधवे दशमोऽङ्कः । इति । प्रकरणं मालतीमाधवाख्यम् । कथमिव । अत्र पित्राद्यनुमत्या नाहं दत्ता तत्कथमियमेवमाहेति भावः । अन्यथेति । चोरिकया वृत्तं वस्तु विवाहकृत्यम् । आर्यायाः सौदामिन्या वचनमन्यथा । अमात्यागोचरेणेत्यर्थः । लवङ्गिका । अत्र सौदामिनीवचनं किंरूपमित्याशयः । कामन्दकी । श्रावकेति पाठकदेशायाम् । प्रकृतिः शिष्टः । मालती । अहो संवरणम् । अत्र मन्त्रिणो मत्पितुरिति शेषः । माधवमकरन्दौ । कल्याणिन्यो मम संपन्ना यत इति भावः । यदित्यादि । यदायुष्मतोर्युवयोः । कल्याणमन्योन्यलाभरूपं पूर्व मनोरथैरेव शृतमाकाङ्क्षितमभू- त्तत्पुण्यैर्मदुपक्रमैश्च निसृष्टार्थदूतीकल्पकपटैः फलितम् । मच्चिष्ययोरवलोकिता- सौदामिन्योः क्लेशोऽपि फलित इति लिङ्गविपरिणामो योग्यत्वात् । क्लेशेनेति पाठे ताभ्यामेव फलितमित्यर्थः । तथा त्वन्मित्रस्य मकरन्दस्य मदयन्तिकया सह संबन्धोऽपि निष्णातो निःशङ्कं विहितः । नृपनन्दनावतिप्रीतौ विहितौ । अत एव निःशङ्कता । अपरमतःपरं यत्प्रेयः प्रियं कर्तव्यमस्ति तदप्युच्यताम् । तत्क- रोमीत्यर्थः ॥ २४ ॥ सन्त इत्यादि । सज्जना निरन्तरं धार्मिकाः सन्तु । अत्र हेतुः । विनष्टपापोद्रेकाः । तथा च सतां पुण्यमुज्जृम्भतां पापं नश्यतामित्यर्थः । राजधर्मे रक्षणदौ सदा स्थिता नृपा भुवं रक्षन्तु । वसु धनं दधातीति वसुधेत्य- नेन विपुलधनवत्त्वं भुव उक्तम् । काले वर्षादौ सस्याविरोधि सम्यक् ततं व्यापकं यथा तथा वर्षणशीलाः मेघाः सन्तु । अकालवृष्ट्या सस्यनाशात्काल इत्युक्तम् । अत्र हेतुमाह — प्रजानां लोकानां पुण्यात् प्रजा हृष्यन्ताम् । घनबद्धो निरन्तर- कृतो बान्धवानां संबन्धिनां सुहृदां मित्राणां गोष्ठीषु प्रकृष्टहर्षो याभिस्ताः । तदनेन

प्रशस्तिरुक्ता । काव्योपसंहारोऽप्यनेनैव कृतः । यदाह—'वरदानस्य उक्तिर्या सा काव्य उपसंहृतिः ॥' इति ॥ २५ ॥ लब्धं दुर्लभशासनं सुरगणाग्रामश्च कैवर्तिका- द्विद्यावंशविभूषिते अपि प्रभे छत्रे उमे धारिते । येनायं समभूद्विजातिलकश्चण्डेश्वरः पण्डितो मीमांसैकरहस्यवश्यहृदयो दातावदाताशयः ॥ १ ॥ देवेशं समसूत सोऽयममलं मीमांसकं सत्कविं सोऽप्युच्चैरजनिष्ट जैमिनिमते रामेश्वरं सद्बुधम् । सूते स्मायमपि प्रतीपजयिनं मीमांसयालंकृतं शुद्धं धीरगदाधरं कविवरं पुत्रं पवित्राशयम् ॥ २ ॥ विद्याधरं वरमजीजनदेष धीरं हीरं जनेषु जयिनं गुरुणोक्तशास्त्रे । प्रासूत सोऽयममलं गुणिनं सुपुत्रं तं रत्नपूर्वधरमेष जगद्धरं च ॥ ३ ॥ येनापाठि कठोरगौतममणेर्वैशेषिकं खण्डनं येनाश्रावि सकोषकाव्यनिवहं तत्पाणिनीयं मतम् । छन्दोलंकरणं च भव्यभरतं येनाध्यगामि श्रुति- स्तस्यामुष्य जगद्धरस्य कवितुट्टीकेयमुज्जृम्भताम् ॥ ४ ॥ असूत यं रत्नधरोऽतिभव्योऽतिभव्यरूपा दमयन्तिकापि । जगद्धरं तत्कृतटिप्पणेऽङ्कः समाप्तिमापद्दशमोऽनवद्यः ॥ इति श्रीमन्महोपाध्यायपण्डितराजमहाकविराजधर्माधिकारि- श्रीरत्नधरपण्डितात्मजश्रीजगद्धरविरचितायां मालती- माधवटीकायां दशमोऽङ्कः ॥

अनुक्रमणी । अकरिष्यदसौ ९।५२ | आविर्भवन्ती ३।४ | कुवलयदल ५।५ अकरुण वितर ९।२३ | आश्चर्यमुत्पल ३।५ | केकाभिर्नीलकण्ठ ९।३० अकारणस्नेह १०।६ | इदमिह २।६ | क्षिप्तनिद्रा २।१२ अतिमुक्तक ५।८ | इयमवयवैः ६।६ | गमनमलसं १।२० अत्रान्तरे १।२९ | ईषत्तिर्यग्वलन ४।२ | गाढोत्कण्ठ ६।१९ अद्यैवेन्दुमयूख ८।१० | उज्ज्वलालोकया १०।४ | गात्रेषु चन्दन ९।२२ अयोजितं ७।४ | उत्कृत्योत्कृत्य ५।१६ | गुञ्जत्कुञ्ज ५।१९ अनियतरुदित १०।२ | उत्फुल्लार्जुनसर्ज ९।१७ | गुणापेक्षा २।७ अनुभवं वदने ३।१० | उद्दामदेह ६।१३ | गुणैः सतां न १।९ अनुरागप्रवा ९।१६ | उद्धृत्तस्खलित ५।३ | गुरुचर्या ९।५३ अङ्गैः कल्पित ५।१८ | उन्नालबाल ९।१३ | धर्माम्भो १।४० अन्येषु जन्तुषु १।२३ | उन्मीलनमुकुल १।४१ | चिरादाशातन्तु ४।३ अन्योन्यसंभिन्न १।३६ | एकीकृतस्त्वचि १।१२ | चूडापीडकपाल १।९ अपत्यसंबन्ध १।१३ | एतत्पूतनचक्र ५।१४ | जगति जयिनस्ते १।३९ अपहस्तित ९।१९ | एतस्मिन्मदकल ९।१४ | जन्मान्तरादिव १०।१२ अपि चिन्ताम १०।२२ | एते केतकसून ९।४३ | जयदेव भुवन ९।४ अमिनवराग १०।३ | एषा प्रवासं १०।१३ | जलनिबिडित ४।१० अभिहन्ति हन्त १।४२ | एह्येहि भूरि १०।२० | जितमिह ३।१५ अयमभिनव ९।५ | कच्चित्सौम्य ९।२५ | जीव जीवित १०।१८ अलसवलित १।३१ | कठोरास्थिग्रन्थि ५।३४ | जीवयन्निव ८।३ अविगणय्य नृपं १०।१६ | कण्डूकूङ्दमलिते ९।३२ | जृम्भाजर्जर ९।१६ अविरलमिव ३।१६ | कथमपि तदा ९।५० | ज्वलतु गगने २।२ अशस्त्रपूत ५।१२ | कथयति लयि ८।११ | ज्वलयति मनो ३।६ असारं संसारं ५।३० | कपालकुण्डला १०।१९ | तं भद्रे ५।२५ असौ विद्या २।११ | करालायतना ५।२१ | तत उदय २।१० अस्तोकविस्सय ९।५५ | कर्णाभ्यर्ण ५।१३ | तथा विनय ३।१ अस्साकमेक ६।४ | कल्याणानां १।५ | तदेतदसितो ९।३८ आ जन्मनः प्रति १०।१ | काश्मर्याः कृत ९।७ | तन्मे मनः ४।८ आ जन्मनः सह ९।४० | किंवा भणामि ६।११ | तरुणतमाल ९।१८ आनन्दनानि ९।४८ | किमपि किमपि ८।१३ | तां याचते नर १।१४ आपूर्णश्च कला ९।२९ | किमयमसि १०।१० | तामिन्दुसुन्दर १।२१ आमूलकण्टकित ६।३९ | कुमुदाकरेण ९।४९ | ते श्रोत्रियास्त १।७

२ त्वं वत्सलेति ६।१४ | पर्यन्तप्रतिरोधि ५।११ | मालत्यपायम १०।९ त्वत्पाणि ५।२७ | पश्यामि तामित १।४३ | मालत्याः प्रथमा ६।३ त्वद्वल्लभः ८।८ | पुरश्चक्षू ६।१५ | मा वां सपत्नेष्व ४।५ दग्धं चिराय ८।४ | पृथुचलरसनो ५।१५ | मुग्धेन्दुसुन्दर ९।४५ दधति कुहर ९।१६ | प्रकृतिकठित ३।१४ | म्लानस्य जीव ६।८ दन्तच्छदा ९।३१ | प्रचलितकरि ५।२३ | यत्राग्रेव १०।२५ दन्तश्रेणिषु १।३ | प्रणयसखी ५।३१ | यत्रत्य एष ९।३ दया वा स्नेहो वा ४।६ | प्रथमप्रिया ३।७ | यत्स्नेहसंज्वर ९।३६ दलति हृदयं ९।१२ | प्रमथ्य कन्यादं ४।९ | यदि तद्विषयो ३।१३ दलयति परि ८।१ | प्रयान्तीव प्राणाः ९।४६ | यदिन्दानन्दं ३।९ दैवात्पश्येज्जगति ९।२६ | प्रसरति परि १।४४ | यद्विस्मयस्ती ९।२२ दोर्पर्निक्षेप ८।९ | प्रासादाना ७।५ | यद्वेदाध्ययनं १।१० धत्ते चक्षुर्मु ३।१२ | प्रियमध्वे ९।९ | यद्बालव्रणित ४।१ धिगुच्छ्वसित ९।३५ | प्रियस्य सुहृदो ९।४१ | यन्मां विधेय १।३२ धैर्यं निधेहि ५।३२ | प्रेङ्खङ्कूरि ६।५ | या कौमुदी १।३७ न यत्र प्रत्याशा ९।१८ | प्रेमार्द्राः प्रणय ५।७ | याता भवेद्द्रु ८।१४ नवेषु लोध्र ९।२७ | प्रेम्णा सद्मनि ८।६ | यान्त्या मुहुर्व ९।३२ नाघोरघण्टा ५।३३ | प्रेयान्मनोरथ ७।३ | ये नाम केचि १।८ नादस्तावद्वि ५।२० | प्रेयो मित्रं ६।१८ | रम्भोरु संहर ७।२ नान्तर्वर्धयति ९।३३ | फलभरपरिणाम ९।२४ | राज्ञः प्रियाय २।८ निकामं क्षामाङ्गी २।३ | बन्धुताहृदय ९।२१ | राहोश्चन्द्रकला ५।२८ निल्यं न्यस्तपडङ्क ५।२ | बहिःसर्वाकार १।१७ | लीनेव प्रति ५।१० निर्याणमेव ९।५१ | बाष्पाम्भसा ८।५ | लीलोत्खात ९।३४ निश्योतन्ते ८।२ | भवति वितत १०।१५ | वन्द्या त्वमेव १०।२१ निष्ठापस्थिय ५।१७ | भवद्भिः सर्वार्थ ९।२९ | वयं तथा नाम ७।१ निष्प्रत्यूहाः ९।४७ | भारः कायो ९।३० | वयं बत ३।१८ नीवीबन्धो २।५ | भूम्ना रसानां १।६ | वरेऽन्यस्मिन्दोषः २।१३ नैराश्यकातर ६।९ | भूयो भूयः सविध ९।१८ | वानीरप्रसवै ९।१५ न्यस्तालक्तक ५।२४ | भो राजानश्च ६।२ | वारं वारं तिरयति १।३८ पक्ष्मालीपिङ्ग १।४ | भ्रमग जलदा ९।४२ | विकसत्कदम्ब १।४४ पद्मावती विमल ९।१ | मनोरागस्तीव्रो २।१ | विधाता भद्रं ६।७ परिच्छेदव्यक्तिर्न १।३४ | मम हि कुवल ८।१२ | विवृण्वतेव १।११ परिच्छेदातीतः १।३३ | मयि विगलित ९।११ | विशेषतस्तु १।१५ परिणतिरम ६।१६ | मरणसमये ५।२६ | विश्वग्वृत्तिर्जटानां ५।४ परिपाण्डु २।४ | मातर्मातर्दलति ९।२० | व्यतिकर इव ९।५४ परिमृदित १।२५ | मा मुमुहत्खलु १।३५ | व्यतिकर इव १०।८

३ व्यतिकरित २।९ | श्लाघ्यान्वयेति ६।१७ | सानन्दं नन्दि १।२ व्यतिषजति १।२७ | षडधिकदश ५।१ | सा योगिनी य १०।१७ व्याघ्राघ्रात ५।२९ | संगमः कर्मणां १०।७ | सा रमणीयक १।२४ व्योम्नस्तापिच्छ ५।६ | संजीवनौषधि १०।११ | सावष्टम्भ ५।२२ व्रजति विरहे ३।२ | संतापसंतति १।२६ | सुहृदि गुण ९।२८ शरज्ज्योत्स्ना १।१९ | संभूयेव ५।९ | सुहृदिव प्रकटय्य ४।७ शाकुन्तलाद्य ३।३ | संसक्तत्रुटित ३।१७ | सैषा विभाति ९।२ शान्तिः कुतस्तस्य ६।१ | सन्तः सन्तु १०।२५ | स्खलयति वचनं ३।८ शास्त्रे प्रतिष्ठा ३।११ | सभ्रूविलास १।२८ | स्तन्यत्यागात्प्र १०।५ शिवमस्तु १०।२५ | समानप्रेमाणं ४।४ | स्तिमितविकसि १।३० श्रीपर्वतादिहा १०।१४ | सरले साहस ६।१० | हरेरतुलवि ८।७ श्लाघ्यानां गुणि १०।२३ | सरसकुसुम ९।१० | समाप्तोऽयमकारादिवर्णक्रमकोशः ।