मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

तावताप्त्यतृप्तत्वाच्चैतन्यलक्षणं' -> 'तावताप्यतृप्तत्वाच्चैतन्यलक्षणं'? Look at: ता व ता प्य तृ प्त त्वा च्चै त न्य ल क्ष णं Wait, is it प्य or प्त्य? It is प्य (प + य): तावताप्यतृप्तत्वाच्चैतन्यलक्षणं.

Line 27: मुन्मूल्यामन्त्रन्नित्येवं नालिकेरफलसमाधिरुक्तेति व्याचक्षते । कीदृशैः कटाक्षैरै- Wait: 'मुन्मूल्यामन्त्रन्नित्येवं' or 'मुन्मूल्याभक्षयन्नित्येवं' or 'मुन्मूल्यामश्नन्नित्येवं'? Let's zoom in on line 27: मुन्मूल्या Then: म Then: श्न with न्नि? Wait! Look at the coconut metaphor: "तदन्तःसारमुन्मूल्य भक्षयति" (L24). So here: "मूलमुन्मूल्या..." Is it मश्नन्नित्येवं (अश्नन् = eating)? Look at the letters: म then श with subscript न?

३४ मालतीमाधवे अपि च । परिच्छेदव्यक्तिर्न भवति पुरःस्थेऽपि विषये भवत्यभ्यस्तेऽपि स्मरणमतथाभावविरसम् । न संतापच्छेदो हिमसरसि वा चन्द्रमसि वा मनो निष्ठाशून्यं भ्रमति च किमप्यालिखति च ॥ ३४ ॥ कलहंसः—१दिढं खु एसो कए वि अज्ज अवहरिदो । अवि णाम मालदी एव्व सा हवे । १. दृढं खल्वेष कयाप्यद्यापहृतः । अपि नाम मालत्येव सा भवेत् । 'उन्मादो विरहोत्थो य अतस्मिंस्तद्ग्रहाग्रहः । सर्वावस्थासु सर्वत्र सर्वथा सर्वदा मनः ॥ तद्गतं तत्कथाह्लादि प्रद्वेष्टीष्टानपीतरान् । दीर्घं मुहुर्निश्वसिति तिष्ठत्यनि- मिषेक्षणः ॥ विहारकाले रुदति क्रन्दति ध्यायति क्षणम् । ग्लायति स्पन्दते ख- स्मिन्हसति स्तौति मुह्यति ॥ इत्थमुन्मादजा भावाः कथिता नाट्यकोविदैः ॥' इति । एतैरेव विशेषणैः कोऽपीति व्याख्यातम् ॥३३॥ इदानीमस्य विकारस्य कार्याण्यनु- भवाक्षापरिच्छेद्या इत्याह—परिच्छेदव्यक्तिरिति । पुरःस्थेपीन्द्रियसन्निकृष्टे ग्रहणयोग्ये विषये परिच्छेदेन घटोऽयं पटोऽयमित्यवधारणात्मकेन सम्यगनुभवे- न कृता व्यक्तिरभिव्यक्तिस्तत्र स्फुरणं तज्जन्यं प्राकट्यं वा न भवति । अनेन मनसो विकारोपहतत्वाच्चक्षुराद्यनवस्थानेन बाह्यार्थप्रमायामव्यापार उक्तः । स्मरणेऽपि न सम्यग्व्याप्रियत इत्याह—भवतीति । अनभ्यस्ते सकृदापाततो गृहीते कदाचिदनु- भवो न संस्कारमादध्यात् । आहितो वा संस्कारो दार्ढ्याभावात्कदाचिन् न स्मृतिं जनयेदपि । पुनर्गृहीते वस्तुनि दृढतरे संस्काराधानाद्यथानुभवं स्मृत्या भाव्यम् । इह पुनरभ्यस्तेऽपि विषये न यथानुभवं स्मृतिरुत्पद्यते विद्यमानेष्वपि सदृशवस्तु- दर्शनादिषु संस्कारोद्बोधकारणेषु । प्रत्युत दोषवशादतथाभावेनातथात्वेन विरसं विपर्यस्तं स्मरणं भवति । क्वचिदपि पूर्वानुभूते स्मरणं नोत्पद्यते । अपि तु स्मृति- विपर्यय एवेत्यर्थः । हिमसरसि तुषारवाप्यां वा चन्द्रमसि वामृतमयशरीरे संता- पच्छेदो न भवति । केनापि शिशिरद्रव्येणानिर्वापणात्संतापो न निवर्तत इत्यर्थः । तेन त्वया न कस्मिंश्चिदपि शैत्योपचारे प्रयतितव्यमिति भावः । तथापि मनो निष्ठया निर्वहणेन शून्यम् । कंचिदर्थमनुसंधातुमुपक्रम्य मध्य एव तस्यात्यन्तविक्षे- पणात्प्रक्रान्तनिर्वहणासमर्थमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह—भ्रमति चेति । क्वचिदप्यर्थे न क्षणं तिष्ठतीत्यर्थः । 'जडयति च तापं च तनुते' इत्युक्तयोरेव जाड्यसंतापयोरे- तद्विवचनमिति मन्तव्यम् । विरोधाभास एवालंकारः अतिशयोक्तिर्वा ॥ ३४ ॥ कलहंसः—दृढं खल्वेष कयाप्यथापहृतः । अपि नाम मालत्येव सा भवेत् । दृढं यथा वनितान्तरवार्तामपि न सहते तथा । कयाप्यद्य यात्रासमये नयनपथप- तितया । यात्रा हि यूनोः प्रथमावलोकने प्राथमिकोपायः । यथा—'यात्रा पुर-

प्रथमोऽङ्कः । ३५ मकरन्दः—(स्वगतम् ।) अहो अभिषङ्गः । तत्किं निषेधयामि प्रियसृहृदम् । अथवा । मा मूमुहत्खलु भवन्तमनन्यजन्मा मा ते मलीमसविकारघना मतिर्भूत् । इत्यादि नन्विह निरर्थकमेव यस्सि- न्कामश्च जृम्भितगुणो नवयौवनं च ॥ ३५ ॥ (प्रकाशम्) वयस्य, अपि विदिते तदन्वयनामनी । स्कन्दनमुत्सवो वा स्वप्नोऽथ चित्रं रतिसंकथा वा । भवन्त्युपायाः प्रथमावलोकने यूनोर्यतो वृद्धिमुपैति रागः ॥' इति । अपहृतः स्वायत्तचित्तः कृतः । सा एत- च्चित्ताकर्षिणी । अपिनामेति संभावनायाम् । माल्येव संभाविता । तस्या एवैतद- भिलाषगोचरतायोग्यलावण्याशालित्वादिति भावः ॥ मकरन्दः—स्वगतमिति । अश्राव्यार्थप्रयोगे स्वगतमिति प्रयुज्यते । तदुक्तम्—'अश्राव्यश्राव्यभेदेन द्विधा वस्तु प्रकीर्तितम् । सर्वत्र नियतस्येति श्राव्यं च द्विविधं स्मृतम् ॥ अश्राव्यं स्व- गतं तत्र प्रयोज्यं स्वगतं त्विति । सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यात्प्रकाशमिति तद्वदेत् ॥ श्राव्यं तु नियतस्यैव नाट्यधर्ममपेक्ष्य च । द्विधा विभज्यते तत्र जनान्तमपवारि- तम् । त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् । अन्योन्यामन्त्रणं यत्स्यात्तज्जना- न्तिकमुच्यते ॥ रहस्यं कथ्यतेऽन्यत्र परावृत्यापवारितम् । वस्तुनिर्वाहकत्वेन नाट्य- धर्मप्रसङ्गतः ॥' इति । अभिषङ्गोऽभिनिवेशः । अपूर्वोऽयमेकपदे चित्तासङ्गप्रकर्ष इत्यद्भुतावेशात्परिभावनं नाम संध्यङ्गमुक्तं भवति । 'परिभावोऽद्भुतावेशः' इति । तत्किमिति । इत्थमिदानीमस्योन्माददशा वर्तते । तेन समनन्तरदशोपनिपाता- त्पूर्वमेव किमेनमसद्भाभिषङ्गात्निवारयामीति स्वात्मन्येव वितर्कः । एवं वितर्क्य निवारणमशक्यमिति निर्धारयति—अथवा । मा मूमुहदिति । अनन्यजन्मा स्वचित्तैकयोनिः कामो भवन्तं मा मूमुहन्न मोहं प्रापयतु । आशिषि ङ् । तव मतिर्मलीमसो मलिनश्चित्तैकाग्र्यप्रत्यनीकत्वान्निन्दितो यो विकारो मन्मथाभिषङ्गस्तेन घना सान्द्रतरा छन्ना मा भूदित्याद्युपदेशजातमित्थैवामवस्थेऽस्मिन्निरर्थकमकार्यका- रित्वात्रिष्फलम् । नन्वित्यात्मन एवावधारणे । नैरर्थक्ये हेतुमाह—यस्मिन्माधवे कामश्च जृम्भिताः संजातजृम्भाः प्रत्यग्रव्यक्तनिद्रा विजृम्भमाणगुणा विरहिजन- प्राणहारिणो व्यापारा यस्य तथाभूतो वर्तते । यौवनं च प्रवृद्धविवेकप्रमोषणा- दिधर्मकं वर्तते । तस्मान्नेदानीमस्य किंचिदप्युपदेष्टव्यमस्ति । पाटच्चरलुष्ठितसर्वस्वं पथिकं प्रति 'चोरभूयिष्ठोऽयं मार्गः, तन्नानेन पथा गन्तव्यम्' इत्युपदेशवद्वृथैव बलवन्मन्मथाकृष्टमानसं प्रति मदनवशगो मा भूरित्युपदेशोऽतीतकालत्वाद्द्यर्थ एव । यदाह—'यो हि ब्रूयाद्भुक्तवन्तं मा भुक्था इति किं तेन कृतं स्यात्' इति ॥ ३५ ॥ एवमात्मन्येव निषेधाशक्यतं निर्धार्य तदभिलषितसंपादनेनैव तदुपद्रवं परिजिहीर्षुरानुकूल्यमवलम्ब्य पृच्छति—प्रकाशमिति । वयस्य, सा तावत्त्वदु-

माधवः—श्रूयताम् । अथ तस्याः करेणुकाधिरोहणसमय एव ततः सखीकदम्बकादन्यतमा वारयोषिद्विलम्ब्य कुसुमापच- यक्रमेण नेदीयसी भूत्वा प्रणम्य कुसुमापीडव्याजेन मामेवमुक्त- वती—‘महाभाग, सुश्लिष्टगुणतया रमणीय एष संनिवेशः । कुतूह- लिनी च नो भर्तृदारिकास्मिन्वर्तते । तस्यामभिनवो विचित्रः कु- सुमेषुव्यापारः । तद्भवतु कृतार्थता वैदग्ध्यस्य । फलतु निर्माणरम- णीयता । समासादयतु सरस एष भर्तृदारिकायाः कण्ठावलम्बनम- हार्हताम्’ इति । पर्य्यनुरक्तेति तदुक्तेन तच्चेष्टाविशेषेण ज्ञातम् । कस्मिन्कुले जाता संबन्धयोग्या वा किंनामधेया वेत्येतदितः परं ज्ञातव्यम् । तत्साधनाय त्वया यत्किंचिद्विदितमिति प्रश्नः ॥ माधवः—श्रूयतामित्यादि । विलम्ब्य कुसुमापचयव्याजेन वि- लम्बं कृत्वा । कुसुमापचयक्रमेण तान्युपचिनोमि । तानि तानीत्येवंरूपेण नेदीयसी भूयः संनिहिता भूत्वा कुसुमापीडव्याजेन प्रणम्य शिरसि स्रग्बन्धनव्याजेन लला- तटघटितकरकमलसंपुटा नमस्कृत्य । नमस्कारेण स्वभर्तृदारिकायास्त्वमेव भर्तेति तया सूचितम् । मामेवं वक्ष्यमाणमुक्तवती । सा तावत्पूर्वमेवावलोकितादिमुखा- न्माधवस्य सर्वकलाकौशलं ज्ञातवती सती निपुणं वक्तुमुपक्रमते—महाभागे- त्यादि । महान्भागो भागधेयं यस्य । ‘रूपनामभागेभ्यो धेयः’ इति स्वार्थे धेयप्र- त्ययविधानाद्भाग एव भागधेयम् । आकृतिविशेषेणैवोपलक्ष्यमाणमहाभाग्याति- शयेत्यर्थः । एष संनिवेशः कुसुमसंनिवेशनप्रकारः स्रग्विरचनावैदग्ध्यं सुश्लिष्टगुण- तया सुसंघटितग्रन्थिमतसूत्रत्वेन रमणीयो मनोहरः । कुतूहलिनी चास्मिन्स्निग्धा- तिशये कुसुमदामविरचनाविशेषे चास्माकं भर्तृदारिका । भूरिवसोरमात्यस्य राज- तुल्यत्वात्तत्सुतापि भर्तृदारिकेत्युच्यते बहुमानसूचनाय । तस्यामधिकरणभूतायाम- भिनवोऽन्यत्रादृष्टपूर्वो विचित्रश्चमत्कारकारी कुसुमेषुविषये व्यापारो माल

प्रथमोऽङ्कः । ३७ मकरन्दः—अहो वैदग्ध्यम् । माधवः—तया मदनुक्तयाख्यातम्—‘इयममात्यभूरिवसोः प्रसूतिर्मालती नाम । अहं च भर्तृदारिकायाः प्रसादभूमिर्धात्रेयिका लवङ्गिका नाम इति । कलहंसः—(सहर्षम् ।) किं¹ णाम मालदित्ति । दिट्ठिआ विल- सिदं भअवदा देवेण कुसुमाउहेण । जिदं अम्हेहिं । १. किं नाम मालतीति । दिष्ट्या विलसितं भगवता देवेन कुसुमायुधेन । जितमस्माभिः । खीजनस्य तटस्थसहृदयलोकस्य चाशास्यत्वेन बुद्धौ विपरिवर्तमानः संनिवेशो भवतोः संबन्धोऽभिलाषमात्रम् । तस्यां विषयेऽभिनवः केनापि विरहिणाननुभूत- पूर्वः, अतएव विचित्रो विस्मयकारी कुसुमेषोर्व्यापारः । त्वामुद्दिश्य स्मरेण बल- वदभिभूत इत्यर्थः । तत्तस्मादन्योन्यसमागमेनोभयोर्वैदग्ध्यस्य सकलकलापरीक्षा- नस्य कृतार्थता भवतु । त्वदीयवैदग्ध्यसारं सैव लोके वेदितुमर्हा तस्याश्च त्वमेवे- त्यन्योन्यसदृशाभिज्ञविषयलाभादुभयोर्वैदग्ध्यं चरितार्थमस्त्वित्यर्थः । वैदग्ध्यलक्षणं च—‘लौकिके वैदिके वार्थे तथा सामयिकेऽपि च । सम्यक्परिचयप्रौढिर्वैदग्ध्य- मिति गीयते ॥’ इति । निर्माणस्य भवदुभयसृष्टिलक्षणस्य विधातृव्यापारस्य रमणी- यता सर्वलोकातिशायिसौन्दर्यसंपादकत्वेन मनोहरता भवदुभयसमागमेनैव फलेन फलतु । अन्यथैकसृष्टिश्रमगुणोज्ज्वलस्त्रीपुंसनिर्माणप्रयासो विधेर्व्यर्थ एव भवेदिति भावः । तदेष त्रिभुवनरत्नभूतः सरसः सानुरागो रसिकाग्रणीश्च भवांस्तस्याः कण्ठावलम्बनेन कण्ठालिङ्गनेन महार्घतां प्राप्नोतु । सा ह्यमूल्यरत्नभूतं भवन्तं स्वक- ण्ठालिङ्गनसौख्येन रतिरमणपरीक्षके कल्पितेन महताधिकेन लावण्यद्रविणेन दरि- द्रश्वेतरयुवतिजनासंपाद्येन मूल्येन क्रेतुमर्हा नान्या काचिदिति भावः । अत्र कुसु- मदामप्रार्थनाव्याजेन पूर्वं निष्पन्नार्थस्य मालतीविरहरूपस्य भाविनश्च निर्वहणपर्य- न्तानुवर्तमानबकुलदामसाक्षिकसर्वव्यापारसूचनात्पताकास्थानकमिदम् । यथा— ‘अतीतानागते कार्ये कथ्येते यत्र वस्तुनः । अन्यापदेशव्याजेन पताकास्थानकं हि तत् ॥’ इति । अत एव चिरकालास्थायिनी म्लानापि सौरभ्यमयी बकुल- माला सैव कविना निर्दिष्टा न लितरकुसुममालेति ॥ मकरन्दः । वैदग्ध्यं तत्प- रिचारिकाया एवेदृशं वचनकौशलं चित्रमित्यर्थः ॥ माधवः । अनुयुक्तया केयं कस्य सुता वेति पृष्टया । कथितं तया—इयमित्यादि । प्रसूतिरपत्यम् । न तु दत्ता संकरजाता वा । तेन विवाहयोग्यता सूचिता । प्रसादभूमिर्विश्रम्भभाजनम् । तेन मयि शङ्का न कार्येत्युक्तम् । धात्रेयीत्यनुल्लङ्घ्यवचनत्वं सकलतन्मर्मज्ञानं चात्मनः सूचितम् ॥ कलहंसः—सहर्षमिति । यया लिखितमस्य प्रतिच्छन्दकमानीतं मया तस्यामेव मालत्यामासक्तोऽयमिति सफल इदानीं मम व्यापार इति हर्षहेतुः ।

प्रथमोऽङ्कः । ३९ मकरन्दः—वयस्य, मालत्या अपि स्नेहदर्शनात्सुश्लिष्टमेतत् । यो हि कपोलपाण्डुतादिचिह्नः सूचितः प्रागनुरागस्तस्याः कामाभि- षङ्गः सोऽपि त्वन्निबन्धन इति व्यक्तमेतत् । एतत्तु न ज्ञायते क दृष्टपूर्वस्तस्या वयस्य इति । न खलु तादृश्यो महाभागधेयजन्मा- नोऽन्यत्रासक्तचेतसो भूत्वा परत्र चक्षूरागिण्यो भवन्ति । अपि च । अन्योन्यसंभिन्नदृशां सखीनां तस्यास्त्वयि प्रागनुरागचिह्नम् । कस्यापि कोऽपीति निवेदितं च माधवः—किं चान्यत् । मकरन्दः— धात्रेयिकायाश्चतुरं वचश्च ॥ ३६ ॥ रागमात्मन्यप्रत्ययादाशङ्कमानं लिङ्गैर्दृढं कृत्वा तन्मनोऽवस्थापयितुमाह—मक- रन्दः—वयस्येति । तस्या अपि त्वद्वचनात्त्वय्यनुरागप्रतीतेरेतत्कार्यं साधु संघटितमित्यर्थः । न च मम दर्शनात्पूर्वमेव सा कपोलपाण्डिमाद्युपेता वर्तते, तेन मदन्यस्मिन्नेव कापि यूनि प्रागवलोकिते बद्धभावेयं न तु मयीत्याशङ्कनीयम् । यतस्त्वमेव कुत्रचित्पूर्वं दृष्टस्तस्याश्चिरादनुबध्यमानस्य मन्मथविकाराभिनिवेशस्य हेतुः । किं तु क्व वा तया प्रागवलोकितोऽभूरित्येतावदेव ज्ञातव्यमित्याह—यो हीत्यादिना । अहमेव तत्र हेतुरिति कुतोऽवधारणमित्यत आह—न ख- ल्विति । तादृश्यः प्रशस्तकुलशीलगुणगणोज्ज्वला महाभागधेयजन्मानः प्रकृष्टसु- चरितपरिपाकलब्धजनुषः । चक्षूरागश्चक्षुःप्रीतिरासामस्तीति तथा । यथा- ‘कुलीना गुणवत्यश्च कुमार्यो भाग्यभूषणाः । ईदृशास्त्वयशोदोषभाजनं नैव जातु- चित् ॥ यदन्यासक्तचित्ता सा न चक्षुस्त्वयि पातयेत् । मनोऽन्यत्र दृगन्यत्र चेतीनां नोत्तमस्त्रियाः ॥’ इति भावः । अन्यदपि त्वयि पूर्वानुरागे लिङ्गमस्ती- त्याह—अपि चेति । अन्योन्येति । अन्योन्यसंभिन्नदृशां सप्रत्यभिज्ञं स एवायमिति निर्धारयितुं परस्परमुखावलोकनेन संमिश्रदृष्टीनां तस्याः सखीनां क- स्यापि जनस्य कोऽपि दयित इहैव वर्तत इत्येवंरूपं निवेदितम् । स्वसख्यै प्र- ज्ञापनं चैकं तस्यास्त्वय्येवासौ पाण्डिमादिसूचितः प्रागनुराग इत्यास्मिन्नर्थे चिह्नं लिङ्गमित्यर्थः ॥ अथ माधवः स्वनिर्धारितं लिङ्गान्तरं लवङ्गिकाश्लिष्टवचनरूपमसा- वुद्भावयिष्यति वा न वेत्यौत्सुक्यात्तद्वचनावसरप्रतीक्षणमसहमानः कस्यापि को- ऽपीति निवेदितं चेति चशब्देन किमन्यत्समुच्चिनोषीति पृच्छति—माधवः— किं चेति । चकारः किमन्यत्प्रागनुरागलिङ्गं द्योतयतीत्यर्थः ॥ मकरन्दः— धात्रेयिकाया इति । चतुरं छिद्द्रम् । प्रागनुरागचिह्नमिति शेषः ॥ ३६ ॥ ५ माल०

४० मालतीमाधवे कलहंसः—(उपसृत्य ।) एदं अ । (चित्रं दर्शयति ।) (उभौ पश्यतः ।) मकरन्दः—कलहंसक, केनेदं माधवस्य रूपमभिलिखितम् । कलहंसः—जेणे एव्व से हिअअं अवहरिदं । मकरन्दः—अपि नाम मालत्या । कलहंसः—अह इं । माधवः—वयस्य मकरन्द, प्रसन्नप्रायस्ते तर्कः । मकरन्दः—कुतोऽस्याधिगमस्ते । कलहंसः—मँह दाव मन्दारिआहत्थादो । ताए वि लवङ्गि- आसआसादो । मकरन्दः—कथय किमाह मन्दारिका माधवलेख्यप्रयोजनं मालत्याः । कलहंसः—उक्कँठाविणोअणं ति । मकरन्दः—वयस्य, समाश्वसिहि । या कौमुदी नयनयोर्भवतः सुजन्मा तस्या भवानति मनोरथबन्धबन्धुः । १. एतच्च । २. येनैवास्य हृदयमपहृतम् । ३. अथ किम् । ४. मम तावन्मन्दारिकाहस्तात् । तया अपि लवङ्गिकासकाशात् । ५. उत्कण्ठाविनोदनमिति । कलहंसः। एतच्च । इदमपि प्रागनुरागचिह्नमिति प्राप्तावसरश्चित्रमर्पयतीत्यर्थः ॥ चित्रलेखनपर्यन्तस्य मालतीव्यापारस्य मकरन्देनापाततोऽधिगमात्केनेति सामा- न्यतो निर्देशः ॥ कलहंसः । पुनर्विमर्शपूर्वकं तेनैव वाचयितुमाह—येनैवास्य हृदयमपहृतमिति ॥ मकरन्दः । अपि नामेति प्रश्ने । लिखितमिति शेषः ॥ कल- हंसः। अथ किमित्यङ्गीकारे । बाढं मालत्यैवेत्यर्थः ॥ माधवः । वयस्येति । प्रसन्नप्रायः संदेहलक्षणकालुष्यापगमान्निर्मलीभूतस्तर्कस्त्वय्येव सानुरक्तेत्यूहः । अत्र चित्रदर्शनात्तस्मिन्मालत्यनुरागनिश्चयेन सुखागमप्रतीतेः प्राप्तिर्नाम संध्यङ्ग- मुक्तं भवति । यथा—'प्राप्तिः कोऽपि सुखागमः' इति ॥ मकरन्दः । कलहं- सक, कस्मादेतत्त्वया प्राप्तमित्यर्थः ॥ कलहंसः । मम तावन्मन्दारिकाहस्तात् । तया अपि लवङ्गिकासकाशात् ॥ कलहंसः । उत्कण्ठाविनोदनमिति ॥ या कौमुदीति । या त्वन्नेत्रचकोरयोश्चन्द्रिकेव निरतिशयसौहित्यकारिणी तस्याः सु-

प्रथमोऽङ्कः । ४१ तत्संगमं प्रति सखे न हि संशयोऽस्ति यस्मिन्विधिश्च मदनश्च कृताभियोगः ॥ ३७ ॥ द्रष्टव्यरूपा च भवतो विकारहेतुस्तदत्रैवालिख्यताम् । माधवः—यदभिरुचितं वयस्याय । (लिखन् ।) सखे मकरन्द, वारंवारं तिरयति दृशावुद्गतो बाष्पपूर- स्तत्संकल्पोपहितजडिमस्तम्भमभ्येति गात्रम् । सद्यःस्विद्यन्नयमविरतोत्कम्पलोलाङ्गुलीकः पाणिर्लेखाविधिषु नितरां वर्तते किं करोमि ॥ ३८ ॥ तथाप्यवहितोऽस्मि । (चिरादभिलिख्य दर्शयति ।) मकरन्दः—(चित्रं निर्वर्ण्य ।) उपपन्नस्तावदत्रभवतोऽभिषङ्गः । (सकौतुकम् ।) कथमचिरेणैव निर्माय लिखितः श्लोकः । (वाचयति ।) जन्मा लमपि मनोरथबन्धस्य दृढानुरागस्य बन्धुः । आश

४२ मालतीमाधवे जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये । मम तु यदिदं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥ ३९ ॥ (प्रविश्य ।) मन्दारिका—१कलहंस कलहंस, चोर चोर, पआणुसारेण ल- १. कलहंस कलहंस, चोर चोर, पदानुसारेण लब्धोऽसि कथं तावपि महानुभावावत्रैव प्रणमामि । त्कम्पेनानवरतवेपथुना लोलाश्लथा अङ्गुलयो यस्य स तादृशो वर्तते । तत्किं करोमि । इदानीं चित्रकर्मवैदग्ध्यप्रकटनं दुर्घटमित्यर्थः । स्वेदवेपथू यथा—'वपुर्ज- लोद्गमस्वेदो रतिघर्मश्रमादिभिः । रागरोगभयादिभ्यः कम्पो गात्रस्य वेपथुः ॥' इति ॥ ३८ ॥ तथापीत्यादि स्पष्टम् ॥ जगतीति । जगति भुवने ते ते नवेन्दुक- लादयो भावाः पदार्था जयिनो मन्मथसाहाय्याचरणेन विरहिजनवशीकरणशीलाः। प्रकृतिमधुराः स्वभावेनैव मनोहराः । 'इह वटे यक्षः' इति न्यायेन न केवलमन्धपर- म्परया प्रसिद्धाः । अन्ये मालतीव्यतिरिक्ताः सन्त्येव येऽन्येषामदृष्टमालतीमुखा- म्बुजानामविवेकिनां वा मनो मदयन्त्युत्सुकयन्ति । नैतदपूर्वम् । सन्तु नाम । तैः किमिदानीं तदपेक्षया वराकप्रायैरिति भावः । 'भिन्नरुचिर्हि लोकः' इति न्या- येनान्येषां यथा तथा वास्तु नाम । मम पुनर्विलोचनचन्द्रिका नेत्राह्लादकारिणी । लोके लोकप्रसिद्ध्या केवलमिदमुच्यते, न तु स्वापेक्षया । माधवस्य मालत्यपेक्षया चन्द्रिकादेरतितुच्छत्वेन मालत्यामुत्कर्षप्रतिपादनार्थं चन्द्रिकात्वारोपस्य स्ववचो- व्याहतत्वात् । तेन यथा लोकस्य चन्द्रिका नेत्रयोराह्लादकारिणी एवं मम मालती- त्येतावता चन्द्रिकात्वारोपो न तूत्कर्षप्रतिपादनायेति व्याख्येयम् । एवं च व्याह- तार्थदोष इति तु परिहृतम् । इयं मालती नयनविषयम् । भावप्राधान्येन निर्देशः । नेत्रगोचरतामापन्नेति यत्स एवास्मिञ्जन्मनि लोके कृत्स्नेऽपि प्रपञ्च एकोऽद्वि- तीयो महानुत्सवः सौख्यहेतुः । नान्ये चन्द्रकलादय इत्यर्थः । अतिशयोक्तिरलं- कारः ॥ ३९ ॥ प्रविश्य । मन्दारिकेति । माधवाय प्रदर्श्य शीघ्रं प्रत्यानयेति कलहंसस्य हस्ते चित्रमर्पितवती मदनोद्यानात्प्रतिनिवृत्य क्रीडासौधवर्तिन्यां माल- त्यामथ विशेषदर्शनप्रबलतरोत्कण्ठाविनोदाय क्व चित्रफलकमिति विमृशन्त्यां तदसंनिधानादुपजातसंभ्रमा मन्दारिका जनसंकुले कलहंसमन्विष्य तत्रादृष्टवती प्रविश्य वदतीति भावः । द्विरुक्तिः संभ्रमसूचनार्था । प्लुतश्च 'निगृह्यानुयोगे च' इति विहितो देशभाषास्वपि व्यवह्रियते । चोरेत्यामन्त्रणं मद्धस्ताच्चित्रफलं त्वया चोरे- णानीतमित्युपहासपरम् । अत एवाह—पादानुसारेण लब्धोऽसीति ।

द्धोसि । (सलज्जम् ।) कहं दे वि महाणुहावा एत्थ एव्व । (उपसृत्य ।) पणमामि । उभौ—मन्दारिके, इत आगम्यताम् । मन्दारिका—केलहंसक, उवणेहि चित्तफलअं । कलहंसः—गिण्हे इमं । मन्दारिका—केनँ किंणिमित्तं वा एत्थ मालदी अहिलिहिदा । कलहंसः—जो एव जंणिमित्तं मालदीए । मन्दारिका—(सहर्षम् ।) दिट्ठिआ उवदंसिदफलं विण्णाणं पआवइणो । मकरन्दः—सखि मन्दारिके, यदत्र वस्तुन्येष ते वल्लभः कथयति, अपि तत्तथा । मन्दारिका—महाभाअ, तत्तहा । मकरन्दः—क्व पुनर्मांलती माधवं प्राग्दृष्टवती । १. कलहंसक, उपनय चित्रफलकम् । २. गृहाणेदम् । ३. केन किंनिमित्तं वात्र मालत्यभिलिखिता । ४. य एव यन्निमित्तं मालत्या । ५. दिष्ट्या उपदर्शितफलं विज्ञानं प्रजापतेः । ६. महाभाग, तत्तथा । चोरो हि पदन्यासलिङ्गानुसरणेनैव गृह्यते । सलज्जामिति । तत्स्वामिसं- निधौ तेन सहोपहसनानौचित्यात् । कथं तावपि महानुभावावत्रैव ॥ इत आ- गम्यतामित्यादरोक्तिः । तस्याः समनन्तरकार्योपयोगात्तदनुनयार्थम् ॥ मन्दा- रिका । कलहंसक, उपनय चित्रफलकम् ॥ कलहंसः । गृहाणेदम् ॥ मन्दा- रिका । कलहंसकं प्रति । केन किंनिमित्तं वात्र मालत्यभिलिखिता ॥ कलहंसः । य एव यन्निमित्तं च मालत्या लिखितो माधवस्तेनैव तद- र्थमेवोत्कण्ठाविनोदार्थमेव मालती लिखितेत्यर्थः । मन्दारिका—सहर्ष- मिति । कामन्दकीपरिजनस्यास्मदाद्दर्श्यव्यापारः फलोन्मुख इति हर्षहेतुः । दिष्ट्या उपदर्शितफलं विज्ञानं प्रजापतेः । ईदृशयुवद्वयनिर्माणं विधातुः शिल्पकौ- शलमनयोरन्योन्यानुरागप्रकर्षेण दर्शितफलं जातम् । परिणयरूपा परिणतिरेवैतः परमवशिष्टेति भावः ॥ मकरन्दः । अत्र प्रतिच्छन्दकरूपे वस्तुनि यदेष ते पतिः कथयति मालत्या लिखितमुत्कण्ठाविनोदनायेति । अपि प्रश्ने । किं तत्तथा सत्य- मित्यर्थः ॥ मन्दारिका । महाभाग, तत्तथा ॥ मकरन्दः—केति । येन

४४ मालतीमाधवे मन्दारिका—१लवङ्गिका भणादि वादाअणगदेत्ति । मकरन्दः—नन्वमात्यभवनासन्नरथ्यैव बहुशः संचरावहे । तदुपपन्नमेतत् । मन्दारिका—२अणुमण्णादु महाभाओ । जाव एदं भववदो दे- वस्स मअणस्स सुचरिअं पिअसहीए लवङ्गिआए णिवेदिस्सामि । मकरन्दः—प्राप्तावसरमेतद्भवत्याः । (उत्थाय परिकामतः।) मकरन्दः—वयस्य, मध्याह्नोऽतिवर्तते । तदेहि । संस्त्यानमेव प्रविशावः । (उत्थाय परिकामतः।) माधवः—एवं हि मन्ये । घर्माम्भोविसरविवर्तनैरिदानीं मुग्धाक्ष्याः परिजनवारसुन्दरीणाम् । तत्प्रातर्विहितविचित्रपत्ररेखा- वैदग्ध्यं जहति कपोलकुङ्कुमानि ॥ ४० ॥ १. लवङ्गिका भणति वातायनगतेति । २. अनुमन्यतां महाभागः । यावदिदं भगवतो देवस्य मदनस्य सुचरितं प्रियसख्यै लवङ्गिकायै निवेदयिष्यामि । उत्कण्ठाविनोदाय तद्रूपमलिखदिति भावः ॥ मन्दारिका । लवङ्गिका भणति वातायनगतेति ॥ एतद्गवाक्षमार्गेण दर्शनमित्यर्थः ॥ मन्दारिका । अनुमन्यतां महाभागः यावदिदं भगवतोऽप्रतिहतभावस्य देवस्याशक्यसंघटनेदृशमिथुनसंघ- टनानुगुणव्यापाराहमकक्रीडावतो मदनस्य सुचरितमन्योन्याकृतिनिर्माणहेतुपरस्प- रानुरागलक्षणं लवङ्गिकायै निवेदयिष्यामि । तथैवाहमत्र नियुक्ता, तमिमं वृत्तान्तं तस्यै निवेदयामि । सा पुनर्यथोचितमाचरिष्यतीति भावः ॥ मकरन्दः—प्रा- प्तेति । भवत्या । एतन्माधवालोकितस्य दृढीकृततदनुरागस्य तदभिलिखितमा- लतीरूपसंपादयिष्यमाणमालतीमनःप्रत्ययस्यास्य प्रतिच्छन्दकस्य लवङ्गिकायै नि- वेदनं प्राप्तोऽवसरो यस्य तत् । अवसरोचितमित्यर्थः ॥ संस्त्यानं सदनम् ॥ धर्माम्भ इत्यादि । मुग्धे सुन्दरे अक्षिणी यस्यास्तस्याः परिचारिकाणां वारविलासिनीनां कपोलकुङ्कुमानि कर्तॄणि कपोलयोरनुलिप्तानि कुङ्कुमानि । अनेनानुलेपनविशेष उक्तः । यथा—'वैदग्ध्येनोपरचितं स्तनयोर्वा कपोलयोः । उन्मादनं नयनयोर्य- त्प्रसादनुलेपनम् ॥' इति । घर्माम्भसः स्वेदजलस्य विसरो बिन्दुसमूहस्तस्य

-" (no, "चमत्कार-") Wait, look at line 10 end: "चमत्का-" or "चमत्कार-"? It is "चमत्का-" with a hyphen! And line 11 starts with: "रकारिणी"! Wait, चमत्कारकारिणी -> चमत्का- / रकारिणी. Yes!

तर्कयामीत्यर्थः । स्वेदवशात्प्रमृष्टरचनानि विच्छिन्नचातुर्याणि कपोलकुङ्कुमानि मध्याह्ने स्युरिति भावः ॥ ४० ॥ अयोन्मादविजृम्भणमहिम्ना वायोरचेतनादपि Wait, "अयोन्माद-" or "अथोन्माद-"? Look at the first letter of the sentence: "अयोन्माद" or "अथोन्माद"? It's "अथोन्मादविजृम्भणमहिम्ना"! In Devanagari, 'थ' often looks like 'य' with an upper loop. In classical texts, "अथोन्माद..." is standard. Wait, look at the loop: yes, it has a loop at the top left, which is 'थ': "अथोन्मादविजृम्भणमहिम्ना".

तत्संगमं प्रार्थयन्नाह—उन्मीलदित्यादि । हे पवन, तामालिङ्गन्ने

४६ मालतीमाधवे अचिरेण वैकृतविवर्तदारुणः कलभं कठोर इव कूटपाकलः ॥ ४२ ॥ तदत्रभवती कामन्दकी नः शरणम् । माधवः—(स्वगतम् ।) पश्यामि तामित इतः पुरतश्च पश्चा- दन्तर्बहिः परित एव विवर्तमानाम् । उद्बुद्धमुग्धकनकाब्जनिभं वहन्ती- मासङ्गतैर्यगपवर्तितदृष्टिवक्त्रम् ॥ ४३ ॥ (प्रकाशम् ।) वयस्य, मम हि संप्रति ज्वरः । स चासौ दारुणश्चेति विग्रहः । कठोरोऽतितीव्रः । कूटपाकलो गजरोग- विशेषः । कूटेन कपटेनाकस्मादागत्य तस्मिन्नेव निपातयतीति कूटपाकलः । य- था—'यथाभिहन्यात्कूटेन मृगयूथं वनेचरः । तथा पातात्मको नागं हन्ति वै कूटपाकलः ॥ मृगः कूटेन शबरैर्हन्यते दारुणं यथा । तथा तेन द्विपः सीदत्यतः स्यात्कूटपाकलः ॥' इति । केचित्कूटीभूय संधीभूय दोषत्रयेण जनितो गजज्व- रविशेषः कूटपाकल इति व्याचक्षते । अनेनोन्मादावस्था सूचिता । उपमालंकारः ॥ ४२ ॥ तदत्रेति । नान्या गतिरस्तीत्यर्थः । इयमर्थसंप्रसारणरूपा युक्तिर्मुखसं- धेरङ्गम् । यथा—'संप्रसारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते' इति । माधवस्तु तामेव गमनसमये दृष्टामिदानीं सर्वत्रापि विलोकयन्नात्मन्येव स्वकीयमुन्मादातिशयं विमृ- शन्नाह—पश्यामीति । तामेव गमनसमये दृष्टामिदानीं बहुधा विवर्तमानाम् । प्रातिभासिकाकारो विवर्तः । प्रतिभासमात्रशरीरतया स्फुरन्तीम् । बाहुविध्यं व्य- नक्ति—इत इत इति । कदाचित्कर्णान्तिकमागत्य रहस्याख्यानसस्पृहामिव पर्यायेण पार्श्वद्वये मदीयबाहुसंस्पर्शरोमाञ्चकञ्चुकितेकपयोधरं निषेदुषीम्, अन्यदा पुरतोऽ- भिमुखमुपविश्य 'किमित्येवमतिविषण्णः खिद्यसे । सर्वथा त्वदायत्तजीविताहम्' इति प्रौढवनितावन्मामभुनयन्तीम्, क्षणान्तरे पुनः पश्चान्मां मन्दसंचारमागत्य मन्नयने पिधाय कराभ्यां 'काहं कथय' इति मां विनोदयन्तीम्, कदाचिदसौ किमन्यां वा निरन्तरं निध्यायति मामेवेति विचारयितुमिवान्तः प्रविशन्तीम्, तत्र च स्वात्मान- मेवोपास्यामिव परदेवतामाकारान्तरेण मदिच्छापरिकल्पितेन भासमानमवलोक्य वनितान्तरशङ्कया 'नूनं शठोऽसि । नाहं त्वत्संनिधौ वर्तितुमुत्सहे' इत्यसूययेव बहि- र्निर्गत्य चेलाञ्चले गृह्यमाणामपि बलादपसरन्तीम्, कदाचिद्योगिनीमिव परिगृह्य बहूनि शरीराणि परितःपरिवृत्य मामनेकप्रकारैर्विलासैरानन्दयन्तीमिति स्वमनोरथ- विजृम्भणप्रपञ्चप्रकारः । पुनः कीदृशीम् । विकसन्मनोहरकनककमलसदृशम् । आ- सङ्गेन मय्यासक्ततया तिर्यगपवर्तितं तिर्यग्वलितं दृष्टिर्यस्य तत्तादृशं वक्त्रं वहन्ती-

प्रथमोऽङ्कः । ४७ प्रसरति परिमाथी कोऽप्ययं देहदाह- स्तिरयति करणानां ग्राहकत्वं प्रमोहः । रणरणकविवृद्धिं बिभ्रदावर्तमानं ज्वलति हृदयमन्तस्तन्मयत्वं च धत्ते ॥ ४४ ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे प्रथमोऽङ्कः । मिति ॥ ४३ ॥ एवं स्वात्मनि विमृष्टमेवार्थं वयस्याय मकरन्दाय निवेदयन्नाह— प्रसरतीति । कोऽप्यनिर्व्वाच्यः केनाप्यविदितनिदानः परिमाथी परिमथनशीलः सद्य एव विपत्तिशङ्काकार्यं देहदाहो मदनज्वरः प्रसरति सर्वावयवव्याप्तो व- र्त्तते । ज्वराख्यस्य दशाविशेषस्य लक्षणमुक्तम् । प्रमोहः । 'सुखदुःखादिजनितो मोहश्चित्तस्य मूढता' इत्युक्तरूपः करणानामिन्द्रियाणां ग्राहकत्वं स्वस्वविषयग्र-

द्वितीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशतश्चेट्यौ ।) एका—हँला, संगीतसालापरिसरे अवलोइआदुईआ भअवदी कामन्दई किं वि मन्तअन्ती आसी । द्वितीया—सहि, तेण किल माहवपिअवअस्सेण मअरन्देण सअलो मअणुज्जाणउत्तन्तो भअवदीए णिवेदिदो । तदो भट्टिदारिअं दट्टुकामाए पउत्तिनिमित्तं अवलोइदा अणुप्पेसिदा । मए वि ताए कहिदं जह लवङ्गिआदुईआ विवित्ते भट्टिदारिआ हवदित्ति । १. सखि, संगीतशालापरिसरेऽवलोकिताद्वितीया भगवती कामन्दकी किमपि मन्त्रयन्त्यासीत् । २. सखि, तेन किल माधवप्रियवयस्येन मकरन्देन सकलो मदनोद्यान- वृत्तान्तो भगवत्यै निवेदितः । ततो भर्तृदारिकां द्रष्टुकामाया प्रवृत्तिनिमित्त- मवलोकितानुप्रेषिता

द्वितीयोऽङ्कः । ४९ प्रथमा—सहि, लवङ्गिआ खु केसरकुसुमाई अवइणुम्मि त्ति गआ मअणुज्जाणं किं संपदं णिउत्ता । द्वितीया—अह इं । तं खु आपतन्तीं एव हत्थे घेत्तूण अप- रिअणा भट्टिदारिआ उपरिअलिन्दं समारूढा । प्रथमा—३णूणं तस्स महाणुहावस्स संकहाए अत्ताणं विणोदेइ । द्वितीया—(निःश्वस्य ।) ४कुँदो क्खु से आस्सासो । एदिणा अज्ज सविसेसदंसणेण अदिभूमिं क्खु ताए अहिणिवेसो गमिस्सदि । अण्णं अ । कले एव णन्दणस्स कारणादो महाराओ भट्टिदारिअं पत्थअन्तो अमच्चेण विण्णत्तो । प्रथमा—किं५ ति । १. सखि, लवङ्गिका खलु केसरकुसुमान्यवचिनोमीति गता मदनोद्यानं किं सांप्रतं नि

५० मालतीमाधवे द्वितीया—पेहवइ णिअस्स कण्णआजणस्स महाराओ त्ति । अदो आमरणं खु मालदीए हिअअसलं माहवाणुराओ त्ति तक्केमि । प्रथमा—अवि णाम भअवदी एत्थ किं वि भअवदित्तणं दंसइस्सदि । द्वितीया—अइ असंबद्धमणोरहे, एहि । (इति निष्क्रान्ते ।) प्रवेशकः । (ततः प्रविशत्युपविष्टा सोत्कण्ठा मालती लवङ्गिका च) १. प्रभवति निजस्य कन्याकाजनस्य महाराज इति । अत आमरणं खलु मालत्या हृदयशल्यं माधवानुराग इति तर्कयामि । २. अपि नाम भगवत्यत्र किमपि भगवतीत्वं दर्शयिष्यति । ३. अयि असंबद्धमनोरथे, एहि । कथयेति शेषः ॥ द्वितीया । प्रभवति निजस्य कन्याकाजनस्य महाराज इति । विज्ञप्त इति शेषः । अत आमरणं खलु तस्या मालत्या माधवानुरागः शल्यमनभि- लषितवरप्रदानशङ्काविषाक्तं मन्मथनाराचफलतुल्यमिति तर्कयामि ॥ प्रथमा । अपि नाम भगवती किमप्यत्र भगवतीत्वं दर्शयिष्यति । मालत्यामतिवत्सला काम- न्दकी तन्मनोरथसंपादने स्वकीयज्ञानवैराग्यैश्वर्यादिसंपत्तिरूपं माहात्म्यं प्रकट- यिष्यतीति संभाव्यत इत्यर्थः ॥ द्वितीया । अयि असंबद्धमनोरथे, एहि । प्रकृ- तकृत्यानुसरणायेति शेषः ॥ एवं मकरन्देन कामन्दक्यै माधवावस्थानिवेदनम्, लवङ्गिकाप्राप्तिम्, मालतीलवङ्गिकयोः प्रवेशम्, तदनन्तरं मालत्यवस्थापरिज्ञानार्थं कामन्दक्यागमनम्, तया च प्रसज्यमानं नन्दनवृत्तान्तं सूचयित्वा चेट्यौ निष्क्रान्ते प्रवेशकः ॥ तत इत्यादि । लवङ्गिकाद्वितीया विविक्ते वर्तत इति सूचितप्र- वेशे मालतीलवङ्गिके प्रविशत इत्यर्थः । नन्वत्र नायकप्रवेशाभावात्प्रत्यक्षनायक- चरितवर्णनाख्याङ्गलक्षणाभावात्कथमस्याङ्कत्वम् । नेतृग्रहणेन नायिकाया अप्येक- शेषेण ग्रहणाददोषः । किं चाङ्कद्वयस्याप्येकदिनव्यापारत्वात् , एकसंध्यात्मकत्वाच्च पूर्वाङ्कशेष एवायं पात्रप्रवेशनिर्गमसौकर्यार्थं नायकव्यापारानुसंधानं परिसमाप्य नायिकाव्यापारानुसंधानात्मकसौकर्यार्थं चाङ्कान्तरं कृतमिति मन्तव्यम् । कथमङ्क- द्वयस्यैकसंधित्वमिति चेदुच्यते—'अन्वितानां कथांशानां परमेते प्रयोजने । संबन्धः संधिरित्युक्तोऽवान्तरैकप्रयोजने ॥' इत्येवंरूपम् । तदत्र मालतीमाधव- योर्विवाहलक्षणपरमप्रयोजनसमन्वितानामवान्तरैकप्रयोजने तदन्योन्यानुरागस्य बीजस्य दृढीकरणलक्षणे प्रवृत्तानामद्यतनकामन्दक्यवलोकितादिप्रयत्नो मदनो-

द्वितीयोऽङ्कः । ५१ मालती—सँहि, तदो तदो । लवङ्गिका—तँदो तेण महाणुहावेण उवणीदा इमं वउल- माला (इत्यर्पयति ।) मालती—(मालां गृहीत्वा सहर्षं निर्वर्ण्य ।) सँहि, एक्कपासविसम- पडिबद्धा इअं विरअणा । लवङ्गिका—एँत्थ अरमणिज्जत्तणे तुमं एवं अवरद्धासि । मालती—कँहं विअ । लवङ्गिका—जेँण सो दुब्बासामलङ्गो तह विहत्थीकिदो । मालती—सँहे लवङ्गिए, सबहा आसासणसीलासि । लवङ्गिका—सँहि, एत्थ का आसासणसीलदा । णं भणामि । १. सखि ततस्ततः । २. ततस्तेन महानुभावेनोपनीतेयं बकुलमाला । ३. सखि, एकपार्श्वविषमप्रतिबद्धेयं विरचना । ४. अत्रारमणीयत्वे त्वमेवापराद्धासि । ५. कथमिव । ६. येन स दूर्वाश्यामलाङ्गस्तथा विहस्तीकृतः । ७. सखि लवङ्गिके, सर्वथाश्वासनशीलासि । ८. सखि, अत्र काश्वासनशीलता । ननु भणामि सोऽपि प्रिय- 'मुखं बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा' इत्युक्तलक्षणात् इत्यलं प्रपञ्चेन ॥ मा- लती । सखि, ततस्ततः । मदनोद्याने ऽविलम्बं माधवसमीपगमनं चतुरवचनै- र्बकुलदामप्रार्थनं चेत्येतावदुक्तवतीं लवङ्गिकां प्रत्युपरितनवृत्तान्तश्रवणकौतुको- त्कर्षात्ससंभ्रमप्रश्नः । आदरसूचनार्था वीप्सा । अनन्तरवृत्तान्तं कथयेति शेषः ॥ लवङ्गिका । ततस्तेन महानुभावेनोपनीतेयं बकुलमाला ॥ मालती । निर्वर्ण्य सादरं विलोक्य । सखि, एकपार्श्वविषमप्रतिबद्धेयं विरचना ॥ लवङ्गिका । अत्रारमणीयत्वे त्वमेवापराद्धासि । मालती । कथमिव । माधवकर्तृकायाः स्रग्वि- रचनाया एकपार्श्ववैषम्ये कथमहं निमित्तं भवामीत्यर्थः । लवङ्गिका । येन स दूर्वाश्यामलाङ्गस्तथा विहस्तीकृतः । वस्तुतो ग्रथनक्रियाया विकलहस्तः कृतः । त्वमेव स्वसौन्दर्यसंपदा गम्भीरमपि तन्मनः समाकर्षन्ती प्रस्तुतक्रियाविकलहस्तं कृतवती । तत इदं विरचनावैषम्यं जातमिति भावः ॥ मालती । सखि लव- ङ्गिके, सर्वथाश्वासनशीलासि । मत्समाश्रासनाय केवलमिदं त्वयोच्यते । तस्य मय्यनुरागोऽसंभावित इति भावः ॥ लवङ्गिका । सखि, कात्राश्वासनशी- ६ मालतीमा०

५२ मालतीमाधवे सो वि पिअसहीए मन्दमारुअप्पअलिअप्पफुल्लपुण्डरीअविब्भमेहिं प- ढमारद्धवडलावलीविरअणावदेससंअमणबलामोडिअवित्थिरन्तेहिं लो- अणेहिं विअम्भमाणविम्हअत्थिमिददीहपेरन्तपरिअन्तणाविलासुल्लसि- अभूलदाविभाविदणङ्गसरसंरम्भविव्भमविअद्धं ओलोअन्तो पच्च- क्खीकिदो एव्व । मालती—(लवङ्गिकां परिष्वज्य १) आम पिअसहि, किं दाव तस्स साहाविआ एव्व ते मुहुत्तसंणिहाइणो जणस्स विप्पलम्भइ- त्ता विलासा, आदु पिअसही जहा संभावेदि । सख्या मन्दमारुतप्रचलितप्रफुल्लपुण्डरीकविभ्रमाभ्यां प्रथमारब्धबकुलावलीवि- रचनापदेशसंयमनबलात्कारविस्तृताभ्यां लोचनाभ्यां विजृम्भमाणविस्मयस्ति- मितदीर्घपर्यन्तपरियन्त्र