मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

इत्थं संख्येकान्तवादो हेतुसाध्याविशेषतः । प्रत्यक्षादिप्रमाणानां विरोधाच्च न युज्यते ॥ इत्यक्षपादमुनिना दूषितो न्यायदर्शने । संख्याविवादः प्रथमः तदधीनं हि लक्षणम् ॥ 5 इत्यालोच्यापरे प्राज्ञाः नयसंस्कृतमानसाः । तस्मिन् संख्यां परित्यज्य तत्त्वे संख्यां न्यवेशयन् ॥ ततस्तत्त्वसमासस्तु पञ्चविंशतिधा कृतः । कार्यकारणयोरैक्यं तथा वै धर्मधर्मिणोः ॥ अभेद इति सिद्धान्ताद् द्विसंख्येकान्त एव सः । षट्त्रिंशत्संख्यतत्त्वानि विदुश्शैवागमानुगाः ॥ वैशेषिकादयस्सप्त षोडशेति च मन्वते । पदार्थतत्त्वविज्ञानान्निःश्रेयसमसूत्रयत ॥ यतो विवेककाष्ठैव फलं मानवजन्मनः । तयोपादित्सितजिहासितयोर्हि विनिश्चयः ॥ ततश्शास्त्रोपयुक्तानां पदार्थानां परीक्षणम् । समस्य च विभज्यापि पदार्थानां परीक्षणम् ॥ इति द्विधा प्रवृत्तं स्याच्छास्त्रमित्यवधार्यते । 6 पदमेव पदार्थं तं मन्यन्ते ये च शाब्दिकाः ॥ अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विवर्ततेऽर्थभावेन वेति ये वा विदुः परे ॥

2 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके वाक्यं वाऽप्यथ वाक्यार्थं प्रतिभां येऽपि मन्वते । तादृग्वादानिरोधाय पदार्थ इति शिक्ष्यते ॥ अतः पदार्थशास्त्रं वा तर्कशास्त्रमपीति वा । प्रख्यायते च तच्छास्त्रं संस्कारस्थैर्यसिद्धये ॥ 7 तत्र बाह्यार्थमात्रस्य तत्त्वं लौकायता विदुः । तथैवान्तरमात्रस्य योगाचारा विजानते ॥ बाह्यमाभ्यन्तरं चेति कापिलाद्याः विदुः परे । पातञ्जलास्त्वीश्वराख्यं पुंविशेषं विजानते ॥ तच्च तत्त्वान्तरमिति प्रायेणेश्वरवादिनः । द्रव्यं पदार्थः केषांचित् सर्वं द्रव्यात्मकं यतः ॥ महासामान्यमन्यैस्तु द्रव्यं सदिति चोच्यते । गुणः पदार्थः केषां चित् गुणवृन्दं यतोऽखिलम् ॥ द्रव्यं गुण इति द्वेधा पदार्थ इति केचन । द्रव्याद्रव्यविभागोऽपि मतेऽस्मिन् पर्यवस्यति ॥ संयोगान्तर्गतः कर्मपदार्थ इति भूषणः । केचित्कर्मानुजानन्तो बहुधाऽत्र विशेरते ॥ जातिः पदार्थः केषां चित् सर्वं जात्यात्मकं विदुः । अपोहवादिनस्सौत्रान्तिकाः व्यावृत्तिवादिनः ॥ द्रव्यं गुणः कर्म चेति केषां चित्रिविधो मतः । त्रयाणामर्थ इत्याख्यां कणादश्चाप्यसूत्रयत् ॥

संस्थानमेव सामान्यं तेषामभिमतं भवेत् । परे द्रव्याद्रव्ययोश्च भेदाभेदं विदुर्बुधाः ॥ प्रायोऽनेकान्तवादोऽयं वैशेषिकविदूषितः । विशेषसमवायौ तु बहुभिर्हि बहिष्कृतौ ॥ अभावाभ्युपगन्तारः दृश्यन्ते बहवो बुधाः । विशिष्य तत्तद्वादेषु तत्त्वं स्पष्टं भविष्यति ॥ 8 अथ नैरात्म्यसिद्धान्तः किंचिदत्र प्रदर्श्यते । पदार्थानां स्वतो रूपं न किंचिद्यवतिष्ठते ॥ इदं वस्तुबलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः । यथायथाऽर्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथातथा ॥ बुद्ध्या विविच्यमानायां स्वभावो नावधार्यते । अतो निरभिलप्यास्ते निःस्वभावाश्च दर्शिताः ॥ विवक्षामात्रतन्त्राः स्युश्शब्दाः तेऽर्थानिबन्धनाः । वस्तुव्यवस्थापनाय व्यवहारा न हीशते ॥ यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः । अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ॥ इत्याहुरपरे प्राज्ञाः ते वै शाब्दिकसौगताः । विचित्राः पुमभिप्रायाः वर्तन्ते देशकालयोः ॥ 9 विशेषवादिनः केचित्केचित्सामान्यवादिनः । तदैक्यवादिनः केचित्केचित्तद्भेदवादिनः ॥

14 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके साधने बाधने चापि न च तत्र बलाबलम् । कदाचिन्निश्चितं कैश्चित्तस्मान्मध्यस्थता वरम् ॥ इत्यन्यानन्यते तत्र स्तो न स्तश्चेति कीर्त्यते । इति तादात्म्यमिच्छन्ति कुमारिलमुखाः परे ॥ 10 अनात्मवादिनः केचित्केचिदात्मैकवादिनः । अद्वैतवादिनः केचित्केचित्तु द्वैतवादिनः ॥ जीवैकवादिनः केचित्केचिद्ब्रह्मैकवादिनः । तादात्म्यवादिनः केचित्केचित्तद्भेदवादिनः ॥ स्याद्भावाभावयोरेवं कार्यकारणयोरपि । स्यान्नित्यानित्ययोश्चैवं तथा वै मानमेययोः ॥ स्याद्द्रव्याद्रव्ययोरेवं तथा वै धर्मधर्मिणोः । एषैव रीतिस्सर्वेषु चित्रा मानुषशेमुषी ॥ 11 सदसत्सदसच्चेति यस्य पक्षो न विद्यते । उपालम्भश्चिरेणापि तस्य वक्तुं न शक्यते ॥ परस्परं मत्सरिणः प्रवादास्सकला अपि । इच्छन् सर्वत्राविशेषं आर्हतोऽपक्षपात्यसौ ॥ स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु द्वैतिनो निश्चिता दृढम् । परस्परं विरुद्ध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते ॥ एवं हि स्वस्वसिद्धान्तसमुत्कर्षं विदुः क्रमात् । सौगता आर्हताश्चापि तथौपनिषदा अपि ॥

चार्वाकदर्शनम् एवं स्वीयोत्कर्षवादं सर्वे दार्शनिका विदुः । सर्वत्रैतादृशी रीतिरित्येषा दिक्प्रदर्शिता ॥ (5) चार्वाकदर्शनम् 1 तत्र लौकायतं लोकसिद्धं व्याख्यानपेक्षितम् । तथापि संगतिज्ञप्त्यै प्राचामुक्तिरनूद्यते ॥ लौकायतं शास्त्रमेव प्रमाणं सर्वथा मतम् । पुमर्थौ यत्रार्थकामौ प्रत्यक्षैकप्रमाणता ॥ प्रत्यक्षाल्लोकशब्दार्थादधिकं च तदायतम् । इति बार्हस्पत्यसूत्रभाष्यकृद्भिरुदीरितम् ॥ इति सर्वार्थसिद्धौ श्रीवेदान्तार्यैरनूदितम् । एतेन सूत्रभाष्यादिसंप्रदायोऽपि गम्यते ॥ 2 तत्र चत्वारि भूतानि भूमिवार्यनलानिलाः । चतुर्भ्यः खलु भूतेभ्यः चैतन्यमुपजायते ॥ किण्वादिभ्यस्समेतेभ्यः द्रव्येभ्यो मदशक्तिवत् । अहं स्थूलः कृशो गौरः इति साक्षात्प्रतीतितः ॥ देहे स्थौल्यादियोगाच्च स एवात्मा न चापरः । बुद्धेश्च देहधर्मत्वे देहस्य क्षणिकत्वतः ॥ तस्या आशुविनाशोऽपि सम्यगेवोपपद्यते । बुद्धेर्नित्यात्मधर्मत्वे स्याद्बुद्धिरपि शाश्वती ॥

16 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिकें बुद्ध्यन्तरेण नाशादिकल्पनं दुरुपद्रवम् । तथा बुद्धेर्गुणत्वं वा द्रव्यत्वं कैश्चिदिष्यते ॥ तद्भूतस्पन्दधीवादमसत्कर्तुमिति स्थितम् । आत्मनो द्रव्यता कैश्चिदिष्यते नित्यताऽऽप्तये ॥ पर्य्यायतस्त्वितरथा क्षणिको देहवद्भवेत् । नित्यसत्त्वा भवन्त्येके नित्यासत्त्वाश्च केचन ॥ विचित्राः केचिदित्यत्र तत्स्वभावो नियामकः । अग्निरुष्णो जलं शीतं समस्पर्शस्तथाऽनिलः ॥ केनेदं चित्रितं तस्मात् स्वभावात्तद्व्यवस्थितिः । तत्तथैव स्वीक्रियते यद्यथैव प्रतीयते ॥ प्रामाणिकं स्वरूपं यत् स्वभावस्स्यात्स एव हि । मृत्युरेवापवर्गस्स्यादिति वाचस्पतेर्मतम् ॥ न स्वर्गो नापवर्गो वा विद्यते पारलौकिकः । 3 यदि गच्छेत्परं लोकं देहादेष विनिर्गतः ॥ कस्माद्भूयो न चायाति बन्धुस्नेहसमाकुलः । यावज्जीवं सुखं जीवेत् नास्ति मृत्योरगोचरः ॥ भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः । यावज्जीवं चाग्निहोत्रं जुहुयादिति वै श्रुतिः ॥ ब्राह्मणस्य च देहोऽयं नोपभोगाय जायते । इह क्लेशाय महते प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥

चार्वाकदर्शनम् इत्यादि वचनं सर्वं स्मृतमास्थानिवृत्तये । शरीरमाद्यं धर्मस्य साधनं चापि कीर्तितम् ॥ महता पुण्यपण्येन क्रीतेयं कायर्नौस्त्वया । गन्तुं दुःखोदधेः पारं त्वर यावन्न भिद्यते ॥ आयुरारोग्यमैश्वर्यं योगाङ्गं चेति कीर्त्यते । अरोगदृढगात्रत्वं सुखमुत्साहकारणम् ॥ आत्मनां नित्यतायां तु नैवास्थायाः परिक्षयः । तस्माद्देहात्मसिद्धान्तः द्रुतं रागविभञ्जकः ॥ 4 अभ्यास एव सर्वत्र सुखदुःखनियामकः । मनःप्रीतिकरः स्वर्गः नरकः तद्विपर्ययः ॥ देशकालदशाभिन्नस्वभावेन व्यवस्थितः । तस्यैव परिभाषेयं पापं पुण्यमिति द्विधा ॥ अग्नेश्शीतेन तोयस्य तृषा भक्तस्य च क्षुधा । क्रियते सुखकर्तृत्वं तद्विलोमस्य चेतरैः ॥ सुखाभावो दुःखमिति व्यवहारस्य गोचरः । आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः॥ 5 प्रकृतिं तद्विकारान्वा देहान्तान् ये तु मन्वते । आत्मानमिति ते ख्याताः तौष्टिका इति कापिलैः॥ पञ्चेन्द्रियविरक्तास्ते प्रकृत्यादौ लयं गताः । भवामेति च तानेव त्वात्मेत्येवमुपासते ॥ M.R. 3

18 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे किंचिदित्येव केवलम् ज्ञानमुत्पद्यते पश्चात् स्वयं सह विनश्यति ॥ विज्ञानघन एवैभ्यो भूतेभ्यश्च समुत्थितः । तानेवानुविनश्येदित्येव ब्राह्मणदर्शनम् ॥ येयं प्रेत इति श्रौते वचने नायमित्यपि । अनादिर्विचिकित्सेति सिद्धान्तः गीष्पतेरसौ ॥ विवृतं बहुधा सत्त्वं चैतन्यं नास्ति किंचन । इति श्रुतिः वाक्यपद्व्य(ख्यायां समुदाहृता ॥ 6 मज्जामस्थामथ प्लीहां यकृतां शकृतामपि । पूर्णाः स्नायुसिरास्यूताः प्रजाश्चर्मप्रसेविकाः ॥ मांसासृक्पूयविण्मूत्रस्नायुमज्जास्थिसंहतिः । देहः पटलपर्यन्तबिन्दुवत् क्षणभङ्गुरः ॥ सर्वाशुचिनिधानस्य कृतघ्नस्य विनाशिनः । शरीरकस्यापि कृते नराः पापानि कुर्वते ॥ यदि नामास्य देहस्य यदन्तस्तद्बहिर्भवेत् । दण्डमादाय लोकोऽयं शुनः काकांश्च वारयेत् ॥ दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्येन कर्मणा । यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते ॥ अकीर्तिर्यस्य कीर्त्येत लोके भूतस्य कस्य चित् । पतत्येवाधमान् लोकान् यावच्छब्दस्स कीर्त्यते ॥

सौगतदर्शनम् नरः पतितकायोऽपि यशःकायेन जीवति । श्लोकार्धेन प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः ॥ परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् । इत्येव लक्षणं पुण्यपापयोस्सर्वसम्मतम् ॥ परश्शतैरेवमादिवचोभिरिह जीवता । आस्था निवर्तनीयाऽऽदौ आत्मन्याशुविनाशिनि जगतामुपकाराय वर्तितव्यं कृतात्मना । इदमेव हि चार्वाकदर्शनं रागभञ्जकम् ॥ देहपर्यन्तात्मवाद इति तत्त्वविदो विदुः । 7 स्थिरदेहविदोऽप्येके जीवन्मुक्तिं समाश्रिताः । ते रसेश्वरसिद्धान्तनिष्ठाः तद्धृदयं त्विदम् ॥ आकाशस्य स्थितिर्यावद्यावच्च जगतः स्थितिः । तावन्मम स्थितिर्भूयाज्जगत्पापानि निघ्नतः ॥ इति बुद्धेन कथितमिति भास्करभाषितम् । तत् स्थेयं पुरुषेणेह जगतामुपकुर्वता ॥ बाह्यं केवलमेतत्स्यात् बौद्धं केवलमान्तरम् । सिद्धान्तस्यास्य संक्षेपः तत्तदुक्त्या प्रकाश्यते ॥ (6) सौगतदर्शनम्. 1 आत्मग्रहो महामोहः प्रथमस्तन्निवृत्तितः । मम किं नाहमेवेति विरंस्यति ममग्रहः ॥

२० मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिक तस्मादादावहंकारममकारप्रहाणतः । नैरात्म्यदर्शनं सिद्धं निर्वाणद्वारमुत्तमम् ॥ आत्मा यद्यप्रतीत्य स्यात् क्लेशानां नैव संक्षयः । अतो नैरात्म्यसिद्धान्तः बौद्धानामिति निर्णयः ॥ २ दुःखं स्वलक्षणं शून्यं क्षणिकं सकलं जगत् । इत्येवं भावनां सत्यां सौगतास्समुपादिशन् ॥ अनुकूलं चानुगतं सत्यं स्थिरमिति भ्रमाः । पूर्वोक्तभावनाश्याः भवबन्धस्य हेतवः ॥ ३ यस्मिन्नेव हि सन्ताने आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव बध्नाति कार्पासे रक्तता यथा ॥ कुसुमे बीजपूरादेः यल्लाक्षाद्युपसिच्यते । शक्तिराधीयते तत्र काचित्तां किं न पश्यसि ॥ सजातीयाः क्रमोत्पन्नाः प्रत्यासन्नाः परस्परम् । व्यक्तयस्तासु संतानः स चैक इति गीयते ॥ क्षणाभेदेऽपि तद्द्वारात्मकमासविभेदतः । धर्माः व्यवस्थिता यद्वत् तथा दुःखव्यवस्थितिः॥ ४ रागादिज्ञानसंतानवासनोच्छेदसंभवा । चतुर्णामपि बौद्धानां मुक्तिरेषा प्रकीर्तिता ॥ माहायानिकनाम्ना च विश्रुता ये बुधोत्तमाः । ते माध्यमिकनाम्ना च प्रथिताश्शून्यवादिनः ॥

देशना लोकनाथानां सत्त्वाशयवशानुगाः । भिद्यन्ते बहुधा लोके उपायैर्बहुधा किल ॥ गम्भीरोत्तानभेदेन क्वचिच्चोभयलक्षणाः । भिन्ना हि देशना भिन्ना शून्यताऽद्वयलक्षणा ॥ द्वे सत्ये समुपाश्रित्य बुद्धानां धर्मदेशना । लोके संवृतिसत्यं च सत्यं च परमार्थतः ॥ 5 चतुःप्रस्थानका बौद्धाः ख्याता वैभाषिकादयः । अर्थो ज्ञानान्वितो वैभाषिकेण बहुमन्यते ॥ सौत्रान्तिकेन प्रत्यक्षग्राह्योऽर्थो न बहिर्मतः । आकारसहिता बुद्धिर्योगाचारस्य सम्मता ॥ केवलां संविदं स्वस्थां मन्यन्ते मध्यमागमाः । प्रत्यक्षमनुमानं च प्रमाणद्वितयं विदुः ॥ 6 दुःखं समुदयं चैव निरोधो मार्ग एव च । आर्यसत्याख्यया बौद्धं तत्त्वमस्ति चतुर्विधम् ॥ दुःखं प्रसिद्धं तन्मूलमपि तच्छब्दशब्दितम् । दुःखहेतुस्समुदयः यः प्रत्ययपदाभिधः ॥ निरोधो मुक्तिरेव स्यात् शुद्धज्ञानमहोदयः । मार्गो भावनया तत्त्वज्ञानं तद्धेतुरुच्यते ॥ यद्भास्करेण भाष्ये स्वे त्वार्यसत्यं विभागशः । निरूपितं तदप्यत्र विशदीक्रियते यथा ॥

22 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके आद्यं समुदयाख्यं स्यात् सर्वमुत्पत्तिमत् स्थितम्। इति यन्निर्णयज्ञानं तदेव स्यात् स्वलक्षणम् ॥ क्षणिकं सर्वमिति यत् तन्निरोधाख्यमुच्यते । सर्वं दुःखमिति ज्ञानं दुःखसत्यं विनिश्चितम् ॥ सर्वं शून्यमिति ज्ञानं मार्गसत्यं निरात्मकम् । इति भावयतो रागहानौ नाशो ह्यहेतुकः ॥ प्रायश्शास्त्रं सर्वमपि चतुर्धैव विभज्यते । रोगस्तद्धेतुरारोग्यं तद्धेतुश्चेति वैद्यके ॥ भूतं च भौतिकं चैव चित्तं चैत्तं च कृत्स्नशः । उत्पाद्यं क्षणिकं दुःखं निस्स्वभावं निरूपितम् ॥ 7 द्विधस्समुदयश्च स्यात् आद्यो हेतुनिबन्धनः । अनन्तरः प्रत्ययोपनिबन्धन इतीरितः ॥ यदिदं प्रत्ययफलमिति संक्षिप्तसूत्रणम् । तत्प्रतीत्यसमुत्पादलक्षणं बुद्धदेशितम् ॥ स प्रतीत्यसमुत्पादः बाह्यश्चाभ्यन्तरो द्विधः । भूतभौतिकमाद्यं स्यात् चित्तचैत्तमनन्तरम् ॥ भूतं प्रसिद्धं देहादिर्विषयो भौतिको मतः । पञ्चस्कन्धी चित्तचैत्तं तद्विभागोऽवगम्यताम् ॥ विज्ञानं वेदना संज्ञा संस्कारो रूपमेव च । प्रवृत्त्यालयविज्ञानधारा विज्ञानमुच्यते ॥

सौगतदर्शनम् 23 चित्तावस्था वेदना स्यात् सुखदुःखादिलक्षणा । शब्दसंसर्गयोग्यार्थभासः संज्ञेति कीर्त्यते ॥ रागद्वेषादिसंतानः संस्कारस्कन्धसंज्ञितः । रूपस्कन्धः सविषयाणीन्द्रियाण्युच्यते बुधैः ॥ 8 द्विप्रतीत्यसमुत्पादे द्विधस्समुदयो मतः । बीजादङ्कुरपत्रादिफलपर्यन्तसन्ततौ ॥ नास्ति कस्यापि चैतन्यं नान्यो वाऽत्राधितिष्ठति । कार्यकारणभावस्य नियमो न न दृश्यते ॥ एष प्रतीत्योत्पादे स्याद्बाह्ये हेतुनिबन्धनः । अत्रैवायं प्रत्ययोपनिबन्धोऽप्यवगम्यताम् ॥ अङ्कुरो जायते बीजात् षड्धातुसमवायतः । ऋतुश्च पञ्च भूतानि षड्धातव इति स्मृताः ॥ संगृह्णाति क्षितिर्बीजं अङ्कुरः कठिनस्ततः । जलधातुः स्नेहयति तेजो बीजं पचेदपि ॥ वायुधातुर्निर्हरति निर्गच्छति ततोऽङ्कुरः । आकाशधातुर्बीजस्य त्वनावरणकृत्यकृत् ॥ ऋतुधातोः परीणामः प्रसिद्धोऽङ्कुरबीजयोः । नातिरिक्तश्चेतनोऽत्र यः स्यात्कारकचक्रगः ॥ 9 एवमाध्यात्मिकेऽप्यूह्यः यस्स्याद्धेतुनिबन्धनः । अविद्यया हि संस्काराः रागद्वेषादिलक्षणाः ॥

24 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके जायते तैर्हि विज्ञानं नामरूपं ततो भवेत् । स्यात् षडायतनं तस्मात् स्पर्शस्तस्माद्भवेदपि । ततश्च वेदनातृष्णाभवजातिजरादयः । स्पष्टा रागादयस्तेभ्यः चित्ताभिज्वलनात्मकम् ॥ विज्ञानं तच्च गर्भस्थे चित्ते विषयसंजनम् । चित्तचैत्तात्मकं नामरूपं, आयतनं पुनः ॥ षडिन्द्रियाणि देहस्तु स्पर्शशब्देन कीर्त्यते । स्पृष्टे हि वेदनातृष्णे धर्मोऽधर्मो भवो मतः ॥ स्कन्धप्रादुर्भवो जातिः प्रसिद्धा हि जरादयः । तथाऽत्रैव प्रत्ययोपनिबन्धोऽप्यवगम्यताम् ॥ क्षित्यप्तेजोवायुनभोविज्ञानसमवायतः । कायस्य तत्र काठिन्यं पृथिवीधातुलक्षणम् ॥ अब्धातुस्तं स्नेहयति तेजोधातुः तनुस्थितम् । पीताशितं पाचयति वायुः श्वासयति त्वमुम् ॥ आकाशोऽन्तस्सुषिरकृत् विज्ञानं पुनरारभेत् । नामरूपाङ्कुरं तेन धातवस्सकला इमे ॥ उत्पादयन्ति सकलं कार्यं नात्रापि चेतनः । सोऽयं विज्ञानधातुर्यत्सकार्यं सास्रवं मनः ॥ आलम्बनं चाधिपतिः समनन्तर एव च । सहकारीति चत्वारः प्रत्ययाः ज्ञानहेतवः ॥

सौगतदर्शनम् 25 प्रत्ययांश्चतुरस्त्वेतान् प्रत्येत्योत्पत्तियोगतः । शब्दाद्या बाह्यविषयाः सुखाद्या आन्तरा मताः॥ तत्र नीलालम्बनतः चित्तं स्यान्नीललक्षणम् । चक्षुराद्याधिपत्येन प्रतिरूपव्यवस्थितिः ॥ अनन्तरप्रत्ययेन बोधरूपत्वमश्नुते । आलोकादिकसाहाय्यादन्धकारादिसंक्षयः ॥ अर्थसत्ताविवादेऽपि प्रक्रियेयं समा मता । चतुर्णामपि वै मन्दमध्यमोत्तमयायिनाम् ॥ यस्मिन् सति समुत्पादो यस्य तत्तस्य कारणम् । इत्याहुस्सौगताः यस्मिन् सत्येवेतीतरे विदुः ॥ कारणं द्विविधं हेतुः प्रत्ययश्चेति निश्चितम् । प्रधानकारणं हेतुः प्रत्ययास्सहकारिणः ॥ तृतीयमिति यत्प्राहुर्निमित्तं न्यायवादिनः । तद्बुद्धिमदधिष्ठानं तदेवैतैर्निषिध्यते ॥ 10 यद्यपि क्षणिका भावाः कार्यकारणलक्षणाः । तथाप्यविद्याशक्त्यैव तत्सर्वमुपपद्यते ॥ सैषाऽविद्या स्थायिजातिसुखवस्तुत्वबुद्धयः । विशेषे क्षणिके दुःखे शून्येऽप्यर्थे स्वभावतः ॥ भवन्ति रागद्वेषाद्याः ताभिस्संस्कारलक्षणाः । ते सूक्ष्मं चित्तसंतानं मातृकुक्षिं नयन्ति तम् ॥ M.R. 4

८० मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके स नीयते निराधारश्चापि देशान्तरं स्वयम् । ज्वालाबुद्बुदवद्वृत्तिरन्तरालेऽस्य सम्मता ॥ प्रतिक्षणं जायते यो दीपसंतानवत्सदा । स ग्राहकाभिमानेनारूढ आत्मेति कीर्त्यते ॥ गर्भं गतस्ततस्सोऽयं विज्ञानत्वं समश्रुते । चित्ताभिज्वलनं नाम, संसर्गो विषयैरसौ ॥ उत्तरोत्तरविज्ञानं स्थूलं चित्तमितीर्यते । सह तेनोत्पत्तिनाशभाजश्चैत्ता उदाहृताः ॥ स्पर्शश्च वेदना संज्ञा चेतना च वितर्कणा । विचारः प्रीतिरैकाग्र्यं श्रद्धा वीर्यं स्मृतिस्तथा ॥ प्रज्ञादयश्च धर्मा ये कुशलाकुशलात्मकाः । त एते चित्तचैत्तास्स्युः ये नामाख्या इतीरिताः ॥ ततः पृथिव्यादिरूपिद्रव्यं तत्पुञ्जलक्षणम् । ततस्त्विन्द्रियषट्कं स्यात् षडायतनसंज्ञितम् ॥ ततः स्पर्शाभिधः कायः ततः स्युः वेदना स्पृहा । उपादानं भवो जातिः जरा मरणमेव च ॥ शोकश्च परिवेदश्च दुःखं दौर्मनसं तथा । मदमानादयश्चोपक्लेशाः प्रादुर्भवन्त्यपि ॥ स्पृहा वाक्कायचेष्टा स्यात् धर्माधर्मौ भवो मतः । शुभाशुभा वासना सा चित्तसन्तानवर्तिनी ॥

सौगतदर्शनम् 27 तस्मादेतैर्मता चित्तवासना कर्मशब्दिता । स्कन्धप्रादुर्भवो जातिः अविद्यादिस्ततः पुनः ॥ अनादि चक्रमेतत्स्यात् संततं परिवर्तते । विच्छेदस्तस्य कर्तव्यः कुशलैरिह विद्यया ॥ प्राक्प्रतीत्यसमुत्पादे स्कन्धोत्पत्तिर्निरूपिता । प्रत्ययोत्पत्तिरपि च सैषा सौगतपद्धतिः ॥ सर्वं विवर्तं शून्यस्य मध्यमागमसम्मतम् । ज्ञानस्यैवायमाकारः योगाचारमतेऽखिलम् ॥ सौत्रान्तिकैरनुमितं बाह्यं क्षणिकमिष्यते । वैभाषिकमते बाह्यं प्रत्यक्षं क्षणभङ्गुरम् ॥ 11 सर्वे स्वयंप्रकाशं तं ज्ञानमात्मानमभ्यधुः । स्वयंप्रकाशहीनस्य बाह्यस्योपासनं मतम् ॥ ज्ञानान्तरेणानुभवोऽनिष्टः तत्रापि च स्मृतेः । विषयान्तरसंचारः तथा न स्यात्स चेष्यते ॥ नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्याऽस्ति तस्या नानुभवोऽपरः ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात्स्वयं सैव प्रकाशते ॥ 12 न सन्नासन्न सदसन्न चाप्यनुभयात्मकम् । चतुष्कोटिविनिर्मुक्तं तत्त्वं माध्यमिका विदुः ॥ इदं वस्तुबलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः । यथायथार्थाश्चिन्त्यन्ते विशीर्यन्ते तथातथा ॥

28 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके रजतं न मया दृष्टमित्येवमुपलम्भनम् । निषेधविषयं स्वप्ने जागरे चानुभूयते ॥ द्रष्टृदर्शनसंसर्गाध्यासाधिष्ठानलक्षणे । समूहे कस्य वाऽसत्त्वं कस्य सत्त्वं विविच्यते ॥ अविशेषेण सर्वस्य निषेधोऽत्र विनिश्चितः । न चार्धजरतीयं चोचितं प्रेक्षावतां यथा ॥ न ह्येकभागः कुक्कुट्याः पाकाय प्रविभज्यताम् । प्रसवायापरो भागः कल्प्यतामिति कल्पते ॥ बुद्ध्या विविच्यमानायां स्वभावो नावधार्यते । अतो निरभिलप्यास्ते निःस्वभावाश्च दर्शिताः ॥ यः प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यतां तां प्रचक्षते । सा प्रज्ञप्तिरुपादाय प्रतिपत्सैव मध्यमा ॥ पूर्वोपलम्भोपशमः प्रपञ्चोपशमाञ्शिवः । न क्वचित्कस्यचित्कश्चित् धर्मो बुद्धेन देशितः ॥ यो हेतुप्रत्ययापेक्षो भावोत्पादश्च कीर्त्यते । स प्रतीत्यसमुत्पादः नेश्वरात् न च कालतः ॥ नाणुभ्यो न स्वभावाच्च न वा प्रकृतितोऽपि च । अहेतोरेकहेतोर्वा विषमाद्वा न संभवः ॥ अप्रतीत्यास्तिता नास्ति कदाचित्कस्यचित्क्वचित् । न कदाचित्क्वचित्कश्चित् विद्यते तेन शाश्वतः ॥

सौगतदर्शनम् भावानां निस्स्वभावानां न सत्ता विद्यते यतः। सतीदमस्मिन् भवतीत्येतन्नैवोपपद्यते ॥ फलं च प्रत्ययमयं प्रत्ययाश्चास्वयंमयाः। कथमस्वंमयेभ्यो यत् तत्प्रत्ययमयं कथम् ॥ पटः कारणतस्सिद्धः सिद्धं कारणमन्यतः। सिद्धिर्यस्य स्वतो नास्ति तदसज्जनयेत्कथम् ॥ अनुत्पन्नोऽयमुत्पादः स्वात्मानं जनयेत्कथम्। अथोत्पन्नो जनयति जातः किं जन्यते पुनः ॥ यः प्रतीत्यसमुत्पादं पश्यतीदं स पश्यति। दुःखं समुदयं चैव निरोधं मार्गमेव च ॥ प्रपञ्चोपशमायैव शून्यता सोपदिश्यते। तस्मात् प्रपञ्चोपशमः शून्यतायां प्रयोजनम् ॥ शून्यत्वं नास्तितारूपं भवांस्तु परिकल्पयन्। प्रपञ्चं वर्धयन्नेव न च वेत्ति प्रयोजनम् ॥ अपरप्रत्ययं शान्तं प्रपञ्चैरप्रपञ्चितम्। निर्विकल्पमनानार्थमेतत्तत्त्वस्य लक्षणम् ॥ प्रपञ्चविनिवृत्त्येकस्वभावा या च शून्यता। तस्यां तु नास्तितादृष्टिरमलायां नयुज्यते ॥ यं चार्थं शून्यताशब्दस्समुपादाय वर्तते। स प्रतीत्यसमुत्पादः मध्यमा प्रतिपत्तु सा ॥

30 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके आसीदसदेवेदमग्रे ततो वै सदजायत । इति छान्दोग्योपनिषद्ब्राह्मणं श्रूयते सदा ॥ इदं चापिहितं तुच्छेनेति ब्राह्मणदर्शनम् । यच्च तित्तिरिशाखायां तदप्यत्र समञ्जसम् ॥ आसीदिदं तमोभूतमित्याद्याः श्रुतयोऽपि च । स्मृतयश्चात्र सिद्धान्ते कटाक्षान् पातयन्ति हि एवं माध्यमिकैकान्तः स माध्यमिकपूर्वके । वृत्तिग्रन्थे च सव्याख्ये पर्यष्कारीति निर्णयः ॥ 13 अविभागोऽपि बुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ॥ अवेद्यवेदकाकारा यथा भ्रान्तैर्निरीक्ष्यते । विभक्तलक्षणग्राह्यग्राहकाकारविप्लवा ॥ तथा कृतव्यवस्थेयं केशादिज्ञानभेदवत् । यदा तदा न संचोद्या ग्राह्यग्राहकलक्षणा ॥ अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिद्धयति । उपलम्भोपलम्भेन व्यवहारोऽखिलो मतः ॥ अन्यथा परकीयोपलम्भेनापि पुमानयम् । चेष्टेत तस्मात् स्वस्यैव स्वयमेवोपलभ्यते ॥ सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियोः । भेदश्च भ्रान्तिविज्ञानैः दृश्येतेन्दाविवाद्वये ॥