मानमेयोदय (नारायण भट्ट - भाट्ट मीमांसा प्रमाण एवं प्रमेय शास्त्र सटीक)

भ्रमविचारः 2 दोषादेषाऽपिच तदा स्मृतित्वेन न गृह्यते । रजतं च स्मरामीति तदानीमप्रतीतितः ॥ तस्मात्प्रमुषितामेनां स्मृतिमिच्छन्ति तार्किकाः रजतस्मरणं शुक्तिग्रहणं चास्ति धीद्वयम् ॥ ग्रहणस्मरणे एते विविक्ते अपि तत्तया । न गृह्येते इति विवेकाग्रहोऽख्यातिरुच्यते ॥ विवेकेन न गृह्येते स्मरणानुभवौ क्वचित् । स्वप्ने तु स्मृतिरेवैका तथात्वेन न गृह्यते ॥ द्विधाकृता क्वचिद्वृत्तिः नेत्रस्य तिमिरादिना । नहि ग्रहीतुमैक्येन शक्नोति शिशिरत्विषम् ॥ क्वचिद्रसनसंपृक्ते पित्ते तिक्तत्ववेदनात् । परिच्छेत्तुं न शक्नोति माधुर्यं शर्करागतम् ॥ गृह्णाति यत्तु तिक्तत्वं वस्तुतः पित्तवर्ति तत् । तथातु न विजानाति निगिरन्नेव शर्कराम् ॥ अख्यातिरेषा सर्वत्र कथंचित्कस्यचिन्मता । तदेवंसति सर्वत्र सम्यग्ग्रहणं भ्रमः ॥ एषोऽग्रहस्वभावो वा ख्यात्यन्तरमथापिवा । नाद्योऽभावानुपगमान्नान्त्यस्स्यात्ख्यातिरन्यथा ॥ तस्मात्सामान्यधर्मस्य ख्यातिस्सत्ख्यातिरेव सा अख्यातिवादस्सत्ख्यातिवादश्चार्थान्तरं मतः ॥

300 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके यथार्थं सर्वमेवेह विज्ञानमिति सिद्धये । प्रभाकरगुरोर्भावः नयवीथ्यां प्रकाशितः ॥ आहार्यलक्षणस्तर्कोऽप्येवमेवान्यथाकृतः । संशयोऽपि विरुद्धार्थनानाज्ञानमिहेष्यते ॥ डोलासंयोगवत्, वेगो दृढश्चेन्निश्चयो मतः । ऊहानध्यवसायौ च परोक्तौ संशयात्मकौ ॥ तदन्यत्वेऽपि निर्वाहस्समानन्यायतो मतः । आत्मनः प्रतिसंधिर्यः प्रत्यभिज्ञैव सा मता ॥ तच्चैकमेव विज्ञानं न द्वयं सौगतादिवत् । बुद्धिबाधोक्तिरेषा स्यात् अयोग्यं वाक्यमिति, अतः। बुद्धिबाधनिषेधोक्त्या नान्यथाख्यातिसंभवः । 9 विपरीतख्यातिवादिकुमारिलमतं त्विदम् ॥ स्वप्नादिप्रत्यये बाह्यं सर्वथा न हि नेष्यते । सर्वत्रालम्बनं ग्राह्यं देशकालान्यथात्मकम् ॥ जन्मन्येकत्र भिन्ने वा तथा कालान्तरेऽपिवा । तद्देशो वाऽन्यदेशो वा स्वप्नज्ञानस्य गोचरः ॥ तस्माद्यदन्यथा सन्तमन्यथा प्रतिपद्यते । तन्निरालम्बनं ज्ञानमभावालम्बनं तु तत् ॥ धर्मान्तरमभावोऽन्यो न कश्चिन्निरूपणात् । विज्ञायते वस्तु सर्वं सदसद्रूपभेदतः ॥

भ्रमविचारः ३ सत्स्यात्स्वरूपेण पुनरसत्स्यादन्यरूपतः । भ्रान्तिरन्यस्य सद्रूपेणान्यद्धि प्रतिपद्यते ॥ अभावधीरप्यन्यस्यासद्रूपेणान्यगोचरा । तेनोभयं ज्ञानमित्थमन्यथासन्तमन्यथा ॥ प्रतिपद्यत इत्युक्तिरेवंरीत्योपपद्यते । 10 सत्ख्यातिवादिनः प्राञ्चः भास्करा इति विश्रुतम् तात्कालिकं सदेवेदं जायते रजतादिकम् । भासते बाधकाले तु स्वसामग्र्या विनश्यति ॥ इत्याहुरेष वादस्स्यात्प्रातिभासिकसोदरः । 11 सत्ख्यातिपक्षे सामान्यधर्मग्रहणलक्षणे ॥ अप्यंशत्रयमस्तीति नावकाशो विवादिनाम् । यथार्थं सर्वविज्ञानमिति वेदविदां मतम् ॥ श्रुतिस्मृतिभ्यः सर्वस्य सर्वात्मत्वप्रतीतितः । सोमाभावे च पूतीकग्रहणं श्रुतिचोदितम् ॥ सोमावयवसद्भावादिति न्यायविदो विदुः । व्रीह्यभावे च नीवारग्रहणं व्रीहिभावतः ॥ तदेव सदृशं तस्य यत्तद्द्रव्यैकदेशभाक् । शुक्त्यदौ रजतादेश्च भावः श्रुत्यैव बोधितः ॥ रूप्यशुक्त्यादिनिर्देशभेदः भूयस्त्वहेतुकः । रूप्यादिसदृशश्चायं शुक्त्यादिरुपलभ्यते ॥

३०२ मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अतस्तस्यात्र सद्भावः प्रतीतेरपि निश्चितः । कदाचिच्चक्षुरादेस्तु दोषाच्छुक्त्यंशवर्जितः ॥ रजतांशो गृहीतोऽतः रजतार्थी प्रवर्तते । दोषहानौ तु शुक्त्यंशे गृहीते न प्रवर्तते ॥ अतो यथार्थं रूप्यादिविज्ञानं शुक्तिकादिषु । बाध्यबाधकभावोऽपि भूयस्त्वेनोपपद्यते ॥ शुक्तिभूयस्त्वसाकल्यवैकल्यग्रहरूपतः । एवं सर्वस्य सर्वत्वे व्यवहारव्यवस्थितिः ॥ एवं स्वाप्नादिविज्ञानं तत्तत्पुंकर्ममूलकम् । स हि कर्ता सृजति च तादृशार्थानिति श्रुतम् ॥ पीतशङ्खालातचक्रद्विचन्द्रमृगतृष्णिकाः । लोहितस्फटिकादर्शप्रतिबिम्बादयोऽपिच ॥ यथार्था इति सिद्धान्तः युक्तिभिः प्रकटीकृतः । इति सत्ख्यातिसिद्धान्तसंग्रहोऽयं निरूपितः ॥ (61) अनिर्वचनीयवादः. 1 अनिर्वाच्यख्यातिपक्षे सदसद्भिन्नलक्षणात् । तात्कालिकात्तु विषयान्निरालम्बननिह्नवः ॥ सत्त्वे न भ्रान्तिबाधौ स्तः नासत्त्वे ख्यातिबाधने। सदसद्भ्यामनिर्वाच्याऽविद्या विद्यैस्सह भ्रमः ॥

अनिर्वचनीयवादः ३ २ प्रातिभासिकवस्तूनामेवमुत्पत्तिरुच्यते । दुष्टेन्द्रियस्येदमर्थाकाराऽऽदौ वृत्तिरुद्भवेत् ॥ तस्यां वृत्ताविदमवच्छिन्ना चित्प्रतिबिम्बते । ततः प्रमात्रभिन्नेऽस्मिन्विषये शुक्तिकात्मनि ॥ याऽविद्या सा हि रजतसंस्कारसचिवा सती । काचादिदोषसहिता रजतार्थात्मना तथा ॥ रजताभासात्मना च युगपत्परिणामिनी । अविद्यापरिणामोऽयं रजतं प्रातिभासिकम् ॥ चैतन्यापेक्षया तच्च विवर्त इति चोच्यते । साक्षिण्यध्यस्तं च ततः वेद्यं केवलसाक्षिणः ॥ चित्रिष्ठमप्यवच्छेदाद्भासते हीदमात्मना । यथा ज्ञानमवच्छेदाच्छरीरे भासते तथा ॥ तथा स्वाप्नादयोऽप्यर्थाः तत्तत्कालावसायिनः । अनिर्वाच्या इति भ्रान्तिर्न हि निर्विषया क्वचित् ३ अनिर्वाच्यख्यातिपक्षाक्षेपोऽयमवधार्यताम् । प्रपञ्चसत्यसिद्धान्तवादिभिः प्रकटीकृतः ॥ अनिर्वाच्यानिर्वचत्वे भवेत्सर्वं निरुक्तिमत् । अथाखिलेऽप्यनिर्वाच्ये तत्त्वं स्याद्ब्रह्मतुच्छयोः ॥ अस्तु तत्प्रस्तुतस्यात्र न बाध इति चेत्तदा । तुर्यसौगतसिद्धान्तगर्तान्तःपतनं ध्रुवम् ॥

304 मानमेयरहस्यश्लोकवार्त्तिके जाते च सदसद्ग्राह्ये सदसद्धीः क्रमात्सती । स्वच्छायामिव दुर्लङ्घामन्यथाख्यातिमावहेत् ॥ अन्यथाख्यातिरस्तीति परबुद्धिं निषेधता । दृष्टा तदन्यथाख्यातिः अन्यथा किं निषिध्यते ॥ असच्चेन्न प्रतीयेतेत्येतल्लोकविसंमतम् । प्रतीयमानमेवैतन्मृगतोयमसन्मतम् ॥ प्रपञ्चो यदि बाध्येत सोऽसन्नेव भवेत्तदा । बाधायां नहि वैजात्यं कल्प्यं लोकविलक्षणम् ॥ सर्व्वदैवाप्रतीतं यदस दित्युच्यते यदि । कथं भवान् तत्प्रत्येति प्रत्याययति नः कथम् ॥ शून्यं तुच्छमसच्चेति सदेवास्माभिरुच्यते । खरे शृङ्गं नरे गोत्वमित्यादेस्तादृशत्वतः ॥ 4 असत्यात्सत्यनिष्पत्तिप्रतिपत्ती मते यदि । असत्यादप्यधिष्ठानादध्यासः किं न कल्प्यते ॥ अत्र कौमारिलं श्लोकवार्त्तिकं श्रूयतां पुनः । सिद्धिर्नापरमार्थेन परमार्थस्य युज्यते ॥ न दृष्टा शशशृङ्गादेः सम्यग्ज्ञानादिहेतुता । बाष्पादिनाऽप्यधूमेन मिथ्यावह्यादिबोधनम् ॥ तस्मादसत्यहेतोर्या परमार्थे मतिस्तव । साऽप्यसत्या न सत्यं हि सत्याभासेन गम्यते ॥

येऽपि रेखादयो दृष्टा वर्णानां प्रतिपादकाः । न ते स्वेनापि रूपेण परमार्थत्ववर्जिताः ॥ वर्णात्मना न सत्याश्चेत् सर्वभावेष्वयं विधिः । पदार्थान्तररूपेण न सत्यं किंचिदिष्यते ॥ मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्ध्याऽभिधावतोः । मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति ॥ काव्यप्रकाशसंकेते धर्मकीर्तिवचस्त्विदम् । उदाहृतं हि तत्रापि मणेरंशो मणिप्रभा ॥ अंशेन चांशिनो लाभे नासत्यात्प्रतिपत्सती । असत्यात्सत्यनिष्पत्तिवादोऽप्यन्यत्र विस्तृतः ॥ 5 उपायानां स्वरूपं हि संवृत्यात्मकमेव चेत् । संवृत्या यत्स्वरूपं स्यात्तदाज्ञात्रनिबन्धनम् ॥ इतोऽपि विस्तरस्तत्र द्रष्टव्यस्सूक्ष्मदर्शिभिः । संवृतेरपि यत्तत्त्वं तत्पुरस्ताद्विविच्यते ॥ मर्यादास्थापनार्थं च मानतकौ समुत्थितौ । सिंहारण्यवदन्योन्यं गुप्तौ तौ स्वान्यसाधकौ ॥ परमर्यादया ब्रूमः परव्याहतिमित्यसत् । स्वव्याघातादिभङ्गानां परानङ्गीकृतेरिति ॥ सदसद्व्यतिरेकोऽपि विरुद्धो यदि गृह्यते । सदसद्रूपता किं नु प्रतीता तु न गृह्यते ॥ M.R. 39

306 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अनुष्णाशीतवत्तुच्छाद्ब्रह्मणश्चातिरेकिता । साध्येत ख्यातिबाधादेर्यदि, सिद्धं तदत्र नः ॥ स्वशास्त्रनिर्णये सत्ये सत्यास्स्युर्लोकनिर्णयाः । स्वशास्त्रनिर्णयेऽसत्ये सत्यास्स्युर्लोकनिर्णयाः ॥ नच विश्वस्य बाधोऽपि स्वरसादुपजायते । अप्रतिष्ठितयुक्त्या तु बाधः सर्वं हि संस्पृशेत् ॥ मिथ्यात्वेन च दृश्यत्वं स्वतस्संबन्धि साधयन् । अप्रामाण्यस्वतस्सिद्धिमुद्धिरत्यनया दिशा ॥ अविद्यां विश्वजननीमर्धपञ्चमरूपिणीम् । निवृत्तिपञ्चमाकारां कल्पयन्तोऽप्यधःकृताः ॥ एवमाद्यैः वचोभेदैः प्रायः खण्डनखण्डनैः । अनिर्वाच्यख्यातिपक्षे प्रतिपक्षान् प्रचक्षते ॥ 6 दुर्घटत्वमविद्यायाः भूषणं न तु दूषणम् । इत्येकमेव ब्रह्मास्त्रं परैः प्रतिनिधीयते ॥ अविद्यावागुरा सैषा यथा विज्ञानवागुरा । वासनावागुरा सर्वं पुरुषो वासनामयः ॥ 7 सर्वसत्यत्वसिद्धान्ते भगवान् सर्वशक्तिमान् । क्षेत्रज्ञकर्मानुगुणजगन्निर्माणदीक्षितः ॥ तदसाधारणानर्थान् कांश्चित्साधारणानपि । सृष्ट्वाऽनुभावयत्येतानिति श्रीभाष्यनिर्णयः ॥

संवृतिवादः 30 अविद्याशक्तिरेकत्र विष्णुशक्तिः परत्र तु । उभयत्रोपपत्तिस्तु समेति विबुधा विदुः ॥ ईश्वरस्य तु माहात्म्यं ज्ञायते चरमे मते । व्यवहारदृशाऽन्यैरप्येतदभ्युपगम्यते ॥ उभयोरप्यनुष्ठाने न विशेषोऽस्ति कश्चन । न लोकसंकरो नापि व्यवहारस्य संकरः ॥ अभिप्रायप्रभेदस्तु विचित्रः प्रतिपूरुषम् । (62) संवृतिवादः. 1 संवृतिर्नाम या तत्त्वं संवृणोति स्वभावतः । तिरस्करोति दोषात्मा सा संवृतिपदाभिधा ॥ द्वे सत्ये समुपाश्रित्य बुद्धानां धर्मदेशना । लोके संवृतिसत्यं च सत्यं च परमार्थतः ॥ इति बौद्धवचोऽनूद्य प्रवृत्तं श्लोकवार्तिकम् । अत्रावधेयं यन्मूलमनिर्वाच्यवचोऽपि च ॥ 2 संवृतेर्नतु सत्यत्वं सत्यभेदः कुतो न्वयम् । सत्यं चेत्संवृतिः केयं मृषा चेत्सत्यता कथम् ॥ सत्यत्वं नच सामान्यं मृषार्थपरमार्थयोः । विरोधान्न हि वृक्षत्वं सामान्यं वृक्षसिंहयोः ॥ तुल्यार्थत्वेऽपि तेनैषां मिथ्यासंवृतिशब्दयोः । वञ्चनार्थ उपन्यासः लालावक्त्रासवादिवत् ॥

308 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके नास्तिक्यपरिहारार्थं संवृतिः कल्पनेति च । कल्पनाऽपि त्वभिन्नस्य नैव निर्वस्तुके भवेत् ॥ तस्माद्यन्नास्ति नास्त्येव यच्चास्ति परमार्थतः । तत्सत्यमन्यन्मिथ्येति न सत्यद्वयकल्पना ॥ स्वप्नादिभोगवच्चापि योपभोगस्य कल्पना । तन्निवृत्त्यर्थमेवेह परमार्थे प्रयतते ॥ 3 इत्यस्य विवृतिः काचित् एषा सर्वार्थसिद्धितः । संगृह्य लिखिता ज्ञेया धीमतां तत्र विस्तरः ॥ अथ संवृतिसत्यत्वं संवृतेस्सत्यतेष्यते । यद्वा संवृतिसंबन्धात्सत्यतेत्यभिधीयते ॥ सत्यत्वेन त्वसत्यं वा किं संवृत्याऽवभासते । संवृत्यां भ्रमरूपायां तथा वा भानमुच्यते ॥ यद्वा तैमिरिके केशस्तवकभ्रान्तिरीरितः । संवृत्याख्ये दोषभेदे किमध्यस्तमितीर्यते ॥ संवृतेस्सत्यतापक्षः वार्तिकेन विशोधितः । द्वितीयादिविकल्पानां समाधिरभिधीयते ॥ अथ संवृतिसंबन्धात् स्वभावादन्यजातिमत् । अन्यजातीयतां यायादिति दृष्टं नहि क्वचित् ॥ अन्यथाख्यातिरेवेयं स्यात्तृतीयतुरीययोः । पञ्चमे संवृतिर्दोष इति नैव प्रसिद्धयति ॥

दूरासन्नत्वसादृश्यकाचादिषु हि दोषता । व्यावहारिकसत्यत्वमित्यत्राप्येवमूह्यताम् ॥ 4 सत्त्वासत्त्वविकल्पोऽपि प्रसङ्गादिह कीर्त्यते । व्यक्तीभविष्यति प्रायः निदानं सर्वदर्शने ॥ सत्त्वं प्रमाणसंबन्धः कालसंबन्ध इत्यपि । अर्थक्रियाकारिता वा निर्विकारत्वमेव वा ॥ सत्ताश्रयत्वं द्रव्यत्वं महासामान्यमित्यपि । व्यवहारार्हता वा स्याद्यद्वा नानास्वभावता ॥ वस्तुत्वं वाऽथ भावत्वं ध्रुवोत्पादविनाशिता । एवमादिप्रभेदेन बुधैस्तैस्तैर्निरुच्यते ॥ असत्त्वमपिचैवेत्थं विपश्चिद्भिर्विकल्प्यते । असत्तुच्छं निःस्वभावमलीकं शून्यमित्यपि ॥ आरोपितमनिर्वाच्यमध्यस्तं कल्पितं तथा । निरुपाख्यं च निष्प्रख्यं विचारासहताऽपिवा ॥ विवर्तं संवृतं मिथ्याऽभावो व्यावृत्तमित्यपि । निषिद्धं चेत्येवमाद्यान् शब्दानत्र प्रयुञ्जते ॥ प्रायस्तेषामर्थभेदः कल्प्यते पारिभाषिकः । केचित्क्वचित्त्वैक्यदृष्ट्या कुर्युः खण्डनमण्डने ॥ कैश्चिच्च देशकालादिनियतं चोभयं मतम् । अतो विधिर्निषेधश्च नास्त्येव निरुपाधिकः ॥

इत्येतेषामभिप्रायः, अतएव परे बुधाः । नैरात्म्यं वाऽथ सार्वात्म्यमर्थानामिति जानते ॥ पूर्वां कोटिं माध्यमिकाः पश्चिमामार्हताश्रिताः। अन्तरा सर्वसिद्धान्ता इति तत्त्वविदो विदुः ॥ (63) प्रत्यभिज्ञावादः. 1 अथ सोऽयं घट इति ज्ञानमेकमुत द्वयम् । ग्रहणं स्मरणं चेदं निरन्तरसमुद्भवात् ॥ प्रत्यभिज्ञां विदुः ज्ञानद्वयमित्येव सौगताः । तार्किकाः पुनरन्येऽपि प्राहुस्तां ग्रहणात्मिकाम् ॥ परे सांकर्यसोढारस्तामिच्छन्त्युभयात्मिकाम् । दर्शनादर्शनाभ्यां च व्यवस्थोपाधिनीतितः ॥ 2 सर्वथा प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणं सविकल्पकम् । करणाकरणादीनां कालभेदाद्युपाधितः ॥ अविरोधान्न बीजादौ शक्यते भेदकल्पना । दीपादिष्विव सर्वत्र बाधकादेरसंभवः ॥ अन्यथा देशभेदेन करणाकरणादिभिः । एकं जगति नैव स्यात् इति स्यात्सर्वशून्यता ॥ 3 तस्मादिरुद्धसंसृष्टविषयप्रत्यभिज्ञया । स्थिरत्वं सर्ववस्तूनां सर्वेषामपि चात्मनाम् ॥

प्रत्यभिज्ञावादः 311 4 संवादो नाम विज्ञानं जात्यन्तरमितीतरे । गृहीतविषयं शब्दहेतुकं तद्विदुः परे ॥ शाब्दप्रभेद इत्यन्ये प्राहुरेवं धियामिह । विवादा बहवस्सूक्ष्माः विद्वद्भिरुपदर्शिताः ॥ स्मृतिः गृहीतविषया मतिः तात्कालिकी मता । प्रज्ञां नवनवोन्मेषशालिनीं प्रतिभां विदुः ॥ अनन्तो बुद्धिभेदोऽयमलंकारादिशास्त्रतः । विज्ञेयो ननु बुद्धयैव बाह्यान्तरविकल्पना ॥ (64) स्वयंप्रकाशवादः. 1 एवं सौगतसिद्धान्तः तत्तत्सिद्धान्तनिष्ठितैः । निरस्यते रीतिभेदैः अन्योन्यपरिपन्थिभिः ॥ प्रतिभावादिनो ये स्युः वार्ताक्षौदुम्बरायणाः । प्रतिभागोचरश्शब्दः तदर्थश्चेति तन्मतम् ॥ 2 अत्र कश्चित्स्वतन्त्रोऽस्ति सिद्धान्तस्सोऽवधार्यताम् ज्ञानं नाम पदार्थो यस्स नास्त्येवेति तन्मतम् ॥ ज्ञानस्योत्पादिका याऽस्ति सामग्री सर्वसम्मता । तयैव सर्वनिर्वाहात्किमन्तर्गडुनाऽमुना ॥ स एव भूतचैतन्यवादिनः परमाशयः । अन्यथा तस्य चैतन्यं तस्यापीत्यनवस्थितिः ॥

312 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके अतीन्द्रियजडज्ञानवादिनो ये कुमारिलाः । दुरुद्धरा वागुरेयं तेषामिति परे विदुः ॥ 3 नचोपलभते कश्चिदज्ञातेऽर्थे धियं क्वचित् । ज्ञातेऽनुमानाज्जानीत इत्याह शबरस्स्वयम् ॥ 4 इदं संवेद्म्यहमिति कर्मकर्तृकरम्बितम् । उपलब्धं समाश्रित्य धीराः तस्य स्वभासताम्। अङ्ग्यकार्षुस्सौगताद्या अपि नातोऽनवस्थितिः । सर्वं ज्ञानाधीनसिद्धि व्यवहाराय कल्पते ॥ ज्ञानं चापश्यतां सर्वशून्यत्वाद्बिभ्यतां सताम् । गतिः स्वयंप्रकाशत्वाहते नान्योपलभ्यते ॥ 5 ज्ञानाज्ञानेऽपि विषयव्यवहारं विदुः परे । घटोऽयमिति विज्ञाने घटमात्रं हि भासते ॥ अङ्गुल्यग्रं यथाऽऽत्मानं नात्मना स्प्रष्टुमर्हति । स्वांशेन ज्ञानमप्येवं नात्मानं ज्ञातुमर्हति ॥ इत्याहुरथचात्रैव केचित्स्वायम्भुवादयः । नतु चित्तं स्वप्रकाशं न चित्तान्तरसिद्धयपि ॥ सर्वं सवृत्तिकं चित्तं साक्षिवेद्यं सदा स्थितम् । सर्वोपपत्तिरेतस्मिन् सिद्धान्त इति मन्वते ॥ तमेव पक्षं प्रायेण तथौपनिषदा अपि । आश्रित्य निर्वहन्त्यत्र व्यवहारं हि साक्षिणा ॥

स्वयंप्रकाशवादः व्यवहारो हि जगति भवत्यालम्बने क्वचित् । न तत्सामान्यतो नास्ति कथंता तु परीक्ष्यते । सामान्यतो निश्चिते हि विशेषः स्याद्बुभुत्सितः कृतकक्षणिकानेकं ज्ञानमात्मेति केचन ॥ नित्यस्थिरैकविज्ञानमात्मानमपरे विदुः । विधाभेदे विवादोऽयं धर्मी तूभयसम्मतः ॥ धर्मधर्म्यैक्यवादे तु विवादोऽनवकाशभाक् । तदर्थमेव तादात्म्यं केचिदिच्छन्ति सूरयः ॥ प्रकाशं विषयत्वं च विभिन्नं ये विदुर्बुधाः । संविदः स्वप्रकाशेऽपि वेद्यतां तां न मन्वते ॥ विषयत्वं प्रकाशं च ये त्वनर्थान्तरं विदुः । संविदन्तरसंवेद्यामप्याहुस्संविदं तु ताम् ॥ अन्यथा गुरुशिष्यादेः सर्वलौकिकसम्मतः । व्यवहारो विलुप्येत प्राज्ञाज्ञायविनिश्चयात् ॥ स्वसत्तयैव प्रकाशमानत्वमनुभूतिता । इति संवित्स्वप्रकाशवादिज्ञानत्वनिर्णयः ॥ वर्तमानदशायां स्वसत्तयैवाश्रयं प्रति । प्रकाशमानत्वमनुभूतित्वमिति केचन ॥ सत्तयैव स्वविषयसाधनत्वमितीतरे । परप्रकाशविज्ञानवादिनैयायिकादयः ॥ M.R. 40

514 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके 6 आत्मनोऽनुभवो नाम स्वरूपं निर्विशेषिणाम् । स्वेनैव स्वस्य विषयीकरणे विकृतिर्भवेत् ॥ फलव्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रकृद्भिः निराकृतम् । ब्रह्मण्यज्ञाननाशार्थं वृत्तिव्याप्यत्वमिष्यते ॥ या चावरणभङ्गावच्छिन्ना वृत्तिः फलं हि सा । तद्व्याप्यताऽप्यन्यैराचार्यैर्नोपगम्यते ॥ व्यवहारोपपत्तिर्हि सर्वथा निर्विशेषिणाम् । अपेक्षिता ततस्सूक्ष्मचिन्ता विज्ञानचातुरी ॥ 7 सविशेषविदां तत्त्वं प्रसङ्गात्किंचिदुच्यते । आत्मनोऽनुभवो नाम तस्य स्फुरणमुच्यते ॥ स्फुरतः स्फुरणं धर्मः सैव स्याद्भासमानता । व्यवहारानुगुण्यं वा वह्नेरौज्ज्वल्यवत्तु तत् ॥ स नित्य आत्मनो धर्मः न तेन स्याद्विकारिता । तथैव चेश्वरात्माऽपि स्वानुभाव्य इतीष्यते ॥ धर्मभूतं ज्ञानमपि सर्वेषामात्मनां सदा । विषयव्यक्तिवेलायां स्वयमेवावभासते ॥ नित्यमुक्तेश्वराणां तु सर्वदैव विकासि तत् । अनुग्रहेच्छासंकल्पप्रमुखाकारभागपि ॥ न तावता स्वभावस्य विकारश्शङ्क्यते क्वचित् । स्वभावोपाधिभेदेन गुणदोषव्यवस्थितिः ॥

स्मृतिः ३१५ अनित्यमपि विज्ञानमीश्वरेऽस्तीति केचन । तद्विकारोऽनुग्रहेच्छासंकल्पास्त्विति चाभ्यधुः ॥ औपाधिकागन्तुकेनाकारेणैव विकारिता । स्वभाविको य आकारः धर्मिणो भूषणं तु तत् ॥ तथैव द्वैतसिद्धान्ते धर्मभूतधियः स्थले । स्वरूपमेवाभिषिच्य सर्वमित्थं निरूह्यते ॥ (६५) स्मृतिः. १ अथ स्मृतिविचारोऽसौ क्रियते विदुषां मुदे । स्मृतिरेवहि संस्कारो वासनेत्यपि कीर्त्यते ॥ स्मृतिशक्तौ स्थितस्सर्वः प्रपञ्च इति सुस्थितम् । वासनामात्रनिष्ठं चेज्जगत्स्याच्छून्यलक्षणम् ॥ इति हार्दं सौगतानां स्मृत्यप्रामाण्यवादिनम् । २ लोके स्मृत्यैव हि कृताकृतयोः पर्यवेक्षणम् ॥ स्मृत्यैव कवयन्त्यत्र काव्यानि कवयः पुनः । स्मृत्यैव किल शब्दादिप्रमाणानां प्रवृत्तयः ॥ स्मृत्यैव हि परब्रह्मसाक्षात्कारादिरिष्यते । व्यवहारस्य सर्वस्य स्मृत्यप्रामाण्यवादिनः ॥ अव्यवस्थाप्रसङ्गेन भवन्त्येवाव्यवस्थिताः । स्मृतिशक्तिविहीनांस्तु चोन्मत्तानिति जानते ॥

316 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके स्मृतिमात्राप्रमाणत्वं न युक्तमिति वीक्ष्यताम् । अबाधितस्मृतेर्लोके प्रमाणत्वपरिग्रहात् ॥ बुद्धागमादित्यागे च न हेतुः स्मृतिमूलता । विशुद्धस्मृतिमूलेऽपि मानवादौ प्रसङ्गतः ॥ भ्रान्तिं प्रमातो भिन्दन्तः नचाहुः स्मृतिमानताम् । स्मृतित्वमेव हि व्यक्तमप्रामाण्यं तु तन्मते ॥ पीतशङ्खभ्रमादौ च न ह्येतदुपपद्यते । चक्षुषैव हि शङ्खादेः पीतिमादेश्च तत्र धीः ॥ ततश्च प्रतिपत्तौ वा व्यवहारोदयेऽपिवा । तथाभावान्यथात्वाभ्यां प्रमाभ्रान्तिव्यवस्थितिः ॥ तस्मात् स्मृतिर्नाप्रमाणं बाधानर्हार्थदर्शनात् । प्रतिभास्मृतिशक्त्यादिशालिनस्स्युः परीक्षकाः ॥ अनुमाने हि गुरवो गृहीतग्राहितां विदुः । धारावाहिनि चाध्यक्षे तार्किकास्तां विजानते ॥ सर्वज्ञवादिनां तादृक् द्वितीयं योगजं मतम् । अनित्यमीश्वरज्ञानं तादृशं हीशवादिनाम् ॥ अप्रामाण्यं वदन्तोऽपि स्मृतेर्वैशेषिकादयः । स्वके शास्त्रे हि याथात्म्याद्विद्याकोटौ पठन्ति ताम् ॥ तदेकदेशिभिरपि प्रामाण्यं स्वीकृतं ततः । ऐन्द्रपाणिनिदृष्टानां प्रामाण्यं सर्वसम्मतम् ॥

भ्रमविचारः 317 वागीश्वरादिभिः प्राच्यैरुक्तं मानमनोहरे । प्रामाण्यमिति हि न्यायपरिशुद्धावुदीरितम् ॥ 3 इति स्मृतीनां प्रामाण्यं विदां वेदविदां मतम् । अप्रामाण्यं वदन्तो ये तेषां भावोऽयमुच्यते ॥ स्मृतिर्न बाह्यविषया नष्टेऽर्थे स्मृतिदर्शनात् । तस्मान्न प्रत्यभिज्ञाऽपि प्रामाण्यं लब्धुमर्हति ॥ ततः क्षणिकसिद्धान्तः निर्निरोध इतीतरे । परे विदुः प्रत्यभिज्ञात्यागिनां लोकबाह्यताम् ॥ शाक्यनिर्ग्रन्थसंसारमोचकानां स्मृतेः पुनः । अप्रामाण्यप्रतिष्ठायै स्मृतिमन्ये समत्यजन् ॥ पूर्वमीमांसका एते, तद्वर्त्मैवानुवर्त्यते । नैयायिकादिभिरपि गतानुगतिकं जगत् ॥ 4 अगृहीतार्थगन्तृत्वं प्रोक्तं प्रामाण्यलक्षणे । स्मृतिव्यावृत्तये पूर्वैः दूषितं तन्तु तार्किकैः ॥ न स्मृतेरप्रमाणत्वं गृहीतग्राहिताकृतम् । अपित्वनर्थजन्यत्वमित्याहुः किल तार्किकाः ॥ शब्दस्यानुपलब्धेऽर्थे प्रामाण्यं प्राह जैमिनिः । सर्वप्रमाणविषयं तदित्याहुः कुमारिलाः ॥ संप्लवन्ते प्रमाणानि प्रमेयमिह भूरिशः । व्यवतिष्ठन्तेऽपि तथा क्वचित्त्विति बुधा विदुः ॥

318 मानमेयरहस्यश्लोकवार्तिके तस्मात्स्मृतिमूलशुद्ध्या प्रमाणमिति निश्चितम् मूलान्तर्भावदृष्ट्या तु पृथक्प्रामाण्यनिह्नवः ॥ (66) प्रतिभावादः 1 जन्मौषधितपोयोगजनितास्सिद्धयस्तथा । प्रातिभाद्वा सर्वमिति सिद्धीराह पतञ्जलिः ॥ प्रतिभैव प्रसंख्यानं विवेकख्यातिरुच्यते । तदर्थं संयमस्याऽनुष्ठाने तत्सिद्धिसूचकम् ॥ उदेति प्रातिभं सूर्योदयात्प्रागरुणो यथा । तेन तारकसंज्ञेन योगी सर्वं हि पश्यति ॥ योगोत्थशुक्लधर्मानुगृहीताच्चित्तमात्रतः । दिव्यान् भोगान्विजानाति योगीति मुनयो विदुः॥ 2 एतच्छ्रुत्वैव कतिचिदायासालसबुद्धयः । प्रमाणान्तरमिच्छन्ति प्रतिभां तन्निशम्यताम् ॥ ननुच प्रतिभा काचित् यथार्था मानमिष्यताम् । बाह्यार्थनैरपेक्ष्येण बाह्यज्ञानक्षमाऽस्तु सा ॥ विशिष्टकालपुरुषाद्यपेक्षोत्कर्षसंभवा । इति चेदत्र कथितमभियुक्तैरिदं तु तत् ॥ 3 सत्यं कालादिभेदस्तु दुर्विवेचोऽस्मदादिभिः । सन्नप्यसौ व्यवहृतौ नोपयोगीत्युपेक्ष्यते ॥