न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

२५२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्यायां न चैवं सति पारमार्थिकाधिकरणनिरूपणीयत्वमभावस्य । न च तेऽपि प्रत्यक्षसिद्धाः । सर्वत्र शब्दकारणव्यवधानेऽप्युपलब्धस्य शब्दस्य नास्तिताप्रतीतेः । आनुमानिकैस्तै- स्तथाव्यवहार इति चेन्न । हेतोस्तद्वत्तयाऽनुपलभ्यमानत्वस्यानैकान्तिकत्वात् । अभा- वप्रतीतिकाले सन्दिग्धाश्रयत्वाच्च । उपलभ्यमानविशेष्यत्वपक्षे चाऽसिद्धेः । इन्द्रि- यव्यवधानाच्छन्दलिङ्गस्य चानुपलम्भात् । बोधनी । निरूपकाणां प्रत्यक्षत्वात्तन्निरूप्यस्याभावस्यापि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्ग इति । किं च तैरेव निरूपणेऽभ्युप- गतहानिरपि स्यादित्याह—न चैवम् इति । तेषामभावानधिकरणत्वादिति । किं चाप्रत्यक्षेष्वप्यु- पाधिषु शब्दाभावस्योपलम्भात्तन्निरूप्यत्वमित्याह—न च तेऽपि इति । शब्दस्य हि निमित्तका- रणानां भेर्याद्युपाधीनां कुड्यादिव्यवधानेऽपि पूर्वोपलब्धस्य तस्याभावः प्रतीयत इति । ननु शब्द- लिङ्गानुमितैर्वीणादिभिः पक्षीकृतैः शब्दाभावमनुमायं निःशब्दास्त इति व्यवहारः स्यात् इत्याह— आनुमानिकैः इति । न इति । सशब्दा अपि हि ते तद्वत्तया नोपलभ्यन्ते तेषामश्रोत्रत्वादिति । सन्दिग्धाश्रयत्वादिति । तदानीं शब्दलिङ्गाभावात् नाशसंभवाच्चेति । तर्ह्युपलभ्यमाना भेर्या- दय इति पक्षं विशेषयिष्याम इत्यत्राह—उपलभ्यमान इति । तदा हि विशेषणासिद्धः पक्षः स्यादिति । कुत इत्यत आह—इन्द्रिय इति । प्रकाशः । दूषणान्तरमाह न चैवमिति । मुख्यप्रतियोग्याधारविषय एवाभावनिरूपकत्वादित्यर्थः । यदि च मुख्यामुख्यसाधारणमाधारमात्रं तन्निरूपकं तन्नाह । न चेति । अप्रत्यक्षे वीणादौ शब्दाभावप्रती- त्यनुदयापत्तेरित्यर्थः । व्यवहिते वीणादौ शब्दविशेषानुमिते शब्दध्वंसव्यवहार आनुमानिकः स्यादित्याह आनुमानिकैरिति । वीणाया अश्रोत्रत्वेन सशब्दवीणा न श्रोत्रेणोपलभ्यते इति व्यभिचार इत्याह हेतोरिति । सन्दिग्धति । यत्र शब्दविशेषेणानुमिता वीणा न प्रत्यक्षा, तत्र वीणायाः सत्त्वासत्त्वसन्देहादित्यर्थः । यद्यपि पक्षस्य लिङ्गविशिष्टज्ञानादेवानुमितिसम्भवे सन्देहो नानुमितिविरोधी, तथापि प्रथमं वीणाध्वंससन्देहाच्छब्दध्वंसस्तत्र वर्तते इति धीर्न स्यात् । यद्वा, वीणायननुमानेऽपि पक्षनिश्चयादनुमानाभावेऽपि शब्दस्यानुपलम्भादभावनिश्चयादित्येवम्परोऽयं ग्रन्थः । शब्दवत्तयाऽनुपलभ्यमानत्वे सत्युपलभ्यमानत्वादिति हेतुकरणात्रोक्तदोष इत्याह उप- लभ्यमानेति । असिद्धेः । उपलभ्यमानत्वस्येति शेषः । तत्र हेतुमाह इन्द्रियेति । शब्दरू- पस्य लिङ्गस्येत्यर्थः; आप्तोपदेशस्य चाभावादिति भावः । ननु, शब्द एतत्कालप्रध्वंसप्रतियोगी, एतत्पूर्वकालत्वे सति शब्देतरयावत्तदुपलम्भकसत्त्वेऽप्यनुपलभ्यमानत्वादित्यस्तु । मैवम् । एवं प्रकाशिका । प्रतियोगिसमवायिकारणत्वरूपस्य च मानस्य तत्राभावादिति भावः । अभावानिरूपकत्वादिति । तत्त्वेन त्वयाभ्युपगमादित्यर्थः । आप्तोपदेशस्य चेति । यद्यपि शब्दो लिङ्गमित्येवं पूर्व- ग्रन्थव्याख्याने सति नैतदाशयपूरणापेक्षा । तथापि लिङ्गं शब्द एव तत्र तत्र वाच्य इति तथैव विग्रह- प्रदर्शनं कृतं तदनुसारेण च पूरणमिदम् । एतत्काल इति । एतच्चैतत्कालीनध्वंसे विशेषणीयम् । प्रागभावकालमादाय व्यभिचार इति हेतौ सत्यन्तम् । अप्रसिद्धिवारणाय शब्देतरेति । स्वस्वव्या- प्येतेरेत्यर्थः, तेन दृष्टान्तसङ्गतिः । किञ्चिदुपलम्भकासत्त्वकालमादाय व्यभिचार इति यावदिति । मकरन्दः । तया च तन्मते नोपाधिमति विधिनिषेधौ सम्भवत इति भावः । शब्दरूपस्येति । यद्यपि शब्दश्च लिङ्गश्च शब्दलिङ्गं, तस्येत्यर्थे उभयोरपि लाभे आप्तोपदेशस्येत्यग्रिमफक्किका विफला, तथापि लिङ्गं शब्द एव वाच्यमिति तथैव व्याख्यात इत्याहुः । एतत्काल इति । एतत्कालीनध्वंसप्रतियोगी- त्यर्थः । प्रागभावदशायां व्यभिचारवारणाय सत्यन्तम् । अप्रसिद्धिवारणाय शब्देतरेति, स्व-

द्वितीयस्तवके ] शब्दानित्यत्वोपपादनम् । २४३

अपि च नष्टाश्रयाणां द्रव्यगुणकर्मणां नाशोपलम्भः कथम् ? न कथञ्चिदिति चेदाश्रयनाशात् कार्यनाश इति कुत एतत् ? अनुमानतस्तथोपलम्भादिति चेन्न । तुल्यन्यायेनोक्तोत्तरत्वात् । तन्तुषु नष्टेष्वपि यदि पटो न नश्येत्तद्धदेवोपलभ्येतेति चेत् । एतस्य तर्कस्यानुग्राह्यमभिधीयताम् । यदैवोपलभ्यते न तत् कार्यपरम्परावत्, योग्यस्य तथानुपलभ्यमानत्वे सति उपलभ्यमानत्वादिति चेन्न । तन्त्ववयवानां पटानाधारत्वे साध्ये सिद्धसाधनात् । पटप्रध्वंसवत्त्वे साध्ये बाधितत्वात् । तस्य स्वप्रतियोगिकारणमात्रदेशत्वात् । ये पटध्वंसवन्तस्तन्तवस्तदभाववन्त एते अंशव इति साध्यमिति चेन्न । तन्तुनाशोत्तरकालं पटनाशात् तद्वत्त्वानुपपत्तेः । योग्यतामा-

बोधनी ।

अधिकरणनिरूप्यत्वं प्रध्वंसस्य वदतां दूषणान्तरमाह—अपि च इति । प्रतियोग्याश्रया एव हि नाशस्याधिकरणं, ते च पूर्वमेव नष्टत्वात्तदानीं नोपलभ्यन्त इति । ननु मा भून्नाशोपलम्भ इत्याह—न कथं चित् इति । तर्हि किंनिबन्धनोऽयं व्यवहारः स्यादित्याह—आश्रय इति । नन्वनुमानतः सिद्धैराश्रयैरानुमानिको नाशोपलम्भो भविष्यतीत्याह—अनुमानतः इति । न इति । व्यवहितवीणानुमानेनानुमानिकस्तत्र शब्दाभावव्यवहार इत्यनेन तुल्यन्यायतयाश्रयासिद्धत्वादुप- लभ्यमानत्वेन विशेषणे विशेषणासिद्धेश्चेति । यद्वा नष्टाश्रयाणां नाशस्य प्रत्यक्षेणानुपलम्भेऽप्याश्रय- नाशादनुमानेनोपलम्भो भविष्यतीति शङ्कार्थः । उत्तरार्थस्त्वाश्रितविनाशवदाश्रयनाशोऽपि न स्वाश्रयनाशे निरूपयितुं शक्यत इति । आश्रयविनाशात्कार्यविनाश इति व्यवहारस्य निवन्धनमा- शङ्कते—तन्तुषु इति । तद्वदेव = विनाशात् पूर्वकालवदिति । एतस्य इति । प्रमाणानुग्राहकत्वेन तर्कस्य न केवलस्यास्य व्यवहारमूलत्वमिति प्रमाणमाशङ्कते—यदेव इति । नष्टाश्रये पटादौ यद् श्वादिकमुपलभ्यते तत्स्वकार्यं तन्तवस्तत्कार्यं पटस्तत्कार्यं गुणकर्माणीत्येवं या कार्यपरम्परा तया, तद्वन्न भवति तद्वत्तयोपलभ्ध्यं योग्यस्ये तथानुपलभ्यमानत्वे सति स्वयमुपलभ्यमानत्वादित्यनुमान- मनुग्राह्यमत्रेति । न इति । किमंशावः पटानाधारा इति साध्यं, किं वा पटप्रध्वंसाधारा इति । पूर्वत्र सिद्धसाधनं तन्त्वाधारकत्वात्पटस्य, उत्तरत्र बाधितविषयत्वं पटप्रध्वंसस्य स्वप्रतियोगिसमान- देशत्वेन तन्त्वाश्रयत्वादिति । दूषणद्वयपरिहारमाशङ्कते—ये इति । पटप्रध्वंसवत्तन्वभाववन्तोऽशव इति साध्यमिति । न इति । नष्टेषु तन्तुषु पटविनाशादसतां च तन्तूनां पटप्रध्वंसवत्त्वानुपपत्ते- स्तदभावाश्रयत्वमंशूनां बाधितमिति । तर्हि पटप्रध्वंसाश्रययोग्यानां तन्तूनामभाववन्तोऽशव इति साध्यमित्यत्राह—योग्यता इति । तस्य योग्यतामात्रस्य पटसद्भावकालेऽप्यविशेषात् न ततः प्रध्वंस एकान्ततः सिध्यतीति । ननु गुणक्रियाविशिष्टस्य पटस्याधारास्तन्तवोऽशुषु न सन्तीति

प्रकाशः ।

सति घटाभावस्याप्यनुमेयतायामभावमात्रस्याप्रत्यक्षतापत्तेः । यदि च योग्यानुपलब्धेस्तत्र सत्तयैव हेतुत्वान्नानुमानं, तर्हि प्रकृतेऽपि तुल्यमिति भावः । अपि चेति । यदि प्रतियोग्याश्रयेणैवाभावो निरूप्यते इति शेषः । तुल्यन्यायेनेति । स्वरूपकालाकाशपक्षे आश्रयासिद्धयनेकान्तिकत्वात्, पटतद्वयवादिपक्षत्वे बाधादित्यादिनेत्यर्थः । तन्तुष्विति । पटारम्भकतन्तुष्वित्यर्थः । प्रागुक्तदोषभिया पटध्वंसविशिष्टतन्तुध्वंसवत्त्वमंशुषु साध्यमाशङ्क्य प्रकारान्तरेण बाधसिद्धसाधने आह य इति । तद्वत्ता=तन्तूनां पटध्वंसवत्ता । नन्वे-

प्रकाशिका ।

उपलम्भपदमुभयं प्रत्यक्षपरम् । नन्वेत इति । न च स्वजन्यपदं व्यर्थमिति वाच्यम् । यत्किञ्चि-

मकरन्दः ।

द्वन्ध्याप्येतरेत्यर्थः । तथा च दृष्टान्तसौलभ्यम् । उपलम्भपदं प्रत्यक्षपरम् । नन्वेत इति ।

२५४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्यायां त्रसाधने च पटध्वंसासिद्धेः । तस्य नाशानाशयोः समानत्वात् । अनन्यगतिकतया विशिष्टनिषेधे कृते विशेषणानामप्यभावः प्रतीतो भवति । गुणक्रियावत्पटाधारास्त- न्तवो न सन्ति स्वावयवेष्विति हि प्रत्यय इति चेत्, तथापि गुणकर्मणां पटस्य च प्रध्वंसः किमधिकरणः प्रतीयते इति वक्तव्यम् । अंशुधिकरण एवेति चेद्, भ्रान्तिस्त- बोधनी । साधिते तन्तुपटविशेषणानां पटगुणादीनां अवस्थानसंभवादभावः सिध्यतीत्याह-अनन्य इति । निषेधप्रतीतिरपि हि लौकिकानां विशिष्टविषयेत्याह-गुणक्रियावत् इति । एवमपि गुणकर्मणोर- भावाधिकरणस्य पटस्य तदभावाधिकरणस्य च तन्तूनां तदानीमभावादधिकरणनिरूप्याभाववादिनो नायं प्रत्यय उपपद्यत इत्याह-तथापि इति । अधिकरणमाशङ्कते-अंशु इति । तर्हि तस्य पटादिप्रध्वंसस्यांशवधिकरणत्वाभावातदधिकरणत्वेन प्रतीतिर्भ्रान्तिरेव स्यादित्याह-भ्रान्तिस्तर्हि प्रकाशः । तेऽंशवः पटध्वंससमानकालस्वजन्यतन्तुध्वंसवन्तस्तद्वत्तयाऽनुपलभ्यमानत्वादित्यनुमानं स्यात् । अत्र, यदा कदा चित् समानकालत्वविवक्षायामिदानीं नष्टः पट इति प्रतीत्यनुपपत्तिः । अथे- दानीं तथात्वं विवक्षितं, तदा हेतोरसिद्धिरित्येके । यत्र परम्परादिनोपलभ्यते तत्र कथमनुमानमि- त्यन्ये । ननु यत्र विशिष्टनिषेधे विशेष्यासिद्धौ मानं, तत्रैव तस्य विशेषणमात्रनिषेधपर्यवसायि- त्वम्, प्रकृते चातथात्वाद् गुणक्रियावत्पटाधारतन्तुनिषेधे गुणकर्मपटानामपि निषेधः स्यादिति प्रकाशिका । टपटध्वंसेनान्तरवारणाय स्वजन्यपदस्य पटविशेषणत्वात् स्वपदञ्च तन्तुपरम् , अंशुपरमेव वा, जन्यपदस्य प्रयोज्यपरत्वात् । असिद्धिरित्येक इति । यद्यपि स्वरूपासिद्धिरसम्भाविनी, तथापि व्याप्यत्वासिद्धिरीह विवक्षिता सा च पटध्वंससमानकालीनत्वस्य गौरवेण व्यापकतानवच्छेदकत्वाद्वा आकाशादौ व्यभिचाराद् वा। न चांशुत्वमपि विशेषणं हेतौ प्रवेश्यमितिनोक्तव्यभिचार इति वाच्यम् । तथाप्यनारब्धपटांशुषु व्यभिचारात् । केचित्तु एतत्कालीनप्रकृतपटध्वंसस्य साध्यविशेषणस्याप्रसिद्धेः साध्याप्रसिद्धिरित्यज्ञानरूपव्याप्यत्वासिद्धौ तात्पर्यमित्याहुः। वस्तुतो यथा कथञ्चिल्लिङ्गज्ञानं कल्पयित्वा यद्युक्ताभावप्रतीतेरानुमानिकत्वं तदा सर्वाभावप्रतीतीनामानुमानिकत्वं स्यादिति दूषणं द्रष्टव्यम् । तच्चाव्यवधानेनैव पूर्व प्रकाशकृतोक्तम्, 'एवं सतीत्यादिना । ननु यत्र विशिष्टेति । नन्विदं प्रकृ- तानुपयुक्तं पटरूपविशेषणनिषेधसिद्धेरिहोद्देश्यत्वात्, मूलविरुद्धञ्च विशेषणानामप्यभावः प्रतीयत इति मूलदर्शनादिति चेत् । न । गुणक्रिययोः पट एव अत्र विशेष्य इति गुणक्रियाविरहमात्रपर्यवसायि- तैव निरुक्तप्रतीतेः स्यादित्याशङ्कानिराकरणपरतया प्रकाशोपपत्तेः ‘विशेषणाना' मिति मूलस्य तन्तु- मकरन्दः । यद्यपि स्वजन्यत्वपदं व्यर्थं यत्किञ्चित्पटसमानकालतन्तुध्वंसवत्तयाऽर्थान्तरम्, तथापि स्वजन्य- त्वपदं स्वप्रयोज्यत्वपरं पटविशेषणमेव बोध्यमिति नोक्तदोषः । हेतोरसिद्धिरिति । व्यापकेऽपि व्यर्थविशेषणत्वमिति मते व्याप्यत्वासिद्धिरित्येके । आकाशादौ व्यभिचारेण सेत्यन्ये । साध्या- प्रसिद्धया अज्ञानरूपाऽसिद्धिरित्यपरे । विशेष्यसिद्धाविति । विशेषणसिद्धाविति युक्तः पाठः । एवं विशेषणमात्रनिषेधेत्यत्र विशेष्यमात्रनिषेधेति । गुणक्रियावदिति । यद्यपि गुणक्रिया पटा- टिप्पणी । पटध्वंससमानकालीनस्वजन्येति । स्वजन्यपटध्वंससमानकालीनतन्तुध्वंसवन्त इति साध्यम् । लेखकपरम्पराप्रमादादेवं पाठः । यथाश्रुते स्वजन्येतस्य वैयर्थ्यात् विवक्षितसंशा धनीयाऽऽश्रयनाशजन्यपटध्वंसकालीनतन्तुध्वंसातिरिक्तस्य तन्त्वन्तरजन्यपटध्वंसकालीनतन्तुध्वं- सेनान्तरवारणाय सार्थकम् । असिद्धिरित्येक इति । व्याप्यत्वासिद्धिः, गौरवेण पटध्वंसकाली नत्वघटितस्य व्यापकतानच्छेदकत्वादित्यर्थः । आकाशादौ व्यभिचारेण हेतोरसिद्धिरसम्भवे इत्ये-

˙द्वितीयस्तबके ] शब्दानित्यत्वोपपादनम्। २५५ र्हीयम्। तस्यातद्देशत्वात् । आश्रयावच्छेदकतया तेषामपि अदूरविप्रकर्षेण तद्देश- त्वम्, एवम्भूतेनापि देशेन तन्निरूपणं, योग्यताया अव्यभिचारादिनि चेत् । न तर्हि प्रतियोगिसमवायिदेशेनैव ध्वंसनिरूपणमिति नियमः, प्रकारान्तरेणापि निरूपणा- त् । तस्माद् यस्य यावती ग्रहणसामग्री तं विहाय तस्यां सत्यां तदभावो यत्र क्वचि- न्निरूप्यो देशे काले वा । इयांस्तु विशेषः । सा सती चेत्, प्रत्यक्षेण, असत्येव ज्ञाता चेत्, अनुमानादि- नेति स्थितिः ।

बोधनी । इति । शङ्कते- आश्रय इति । अयमर्थः । गुणकर्मणोः पटस्य चाश्रयं पटं तन्तूश्च प्रति परम्परया साक्षाच्चांशवः कारणं, तैरेवारब्धैस्तन्तुभिरारब्धः पट इति । एवं पटावच्छेदका अंशव इति तेषामप्यदूरविप्रकर्षेण गुणानामप्याभावदेशत्वमस्ति, तस्मादेवंभूतेन व्यवहितेनापि देशेनाभावो निरूपणीयः व्यवहितस्यापीदृशस्याभावनिरूपणे योग्यताध्यासेः । न हि संभवति तन्तुप्रध्वंसव- न्तोऽशव इवि पटाभावस्तदाश्रयगुणाभावो वा नास्तीति । न तर्हि इति । तेन शब्ददेशस्या- प्रत्यक्षत्वेऽपि शब्दप्रध्वंसप्रत्यक्षोपपत्तिरिति । किंनिरूप्यस्तर्हीत्याशङ्कामपनुदन्नुपसंहरति- तस्मात् इति । यस्य भावस्य या ग्रहणसामग्री तं भावं तदविनाभूतमपि संनिकर्षं विहाय तस्यां सत्यां तस्य भावस्याभावो यत्कचिन्निरूप्यः न स्वधिकरण एवेति नियमः भावस्यात्मापि प्रत्यक्षसामग्र्ये- कदेश इति तं विहाय-इत्युक्तम्-इति । यद्यतीन्द्रियाधारेऽप्यभावः प्रत्यक्षः, कस्तर्हि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षव्यवस्वाहेतुरित्यत्राह- इयांस्तु इति । येयमभावग्रहणसामग्री सा विद्यमाना चेत् प्रत्यक्षेण निरूप्यः इह घटो नास्तीति । अत्र. हि प्रतियोगिस्मरणं तदनुपलब्धिरालोकादिसहकृतेन्द्रियव्यापारादयो विद्यन्ते सा तु सामग्रीसती ज्ञाय- माना चेदनुमानेन । प्राक्तनाभावप्रतीतो नेदानीमिन्द्रियव्यापारादयो विद्यन्ते किं तु प्राक्तना एवानु- संधीयन्त इति । यदि ह्याधारनिरूप्यो न स्यात् तर्ह्याधारप्रतियोगिभ्यां निरूप्योऽभाव इति प्रति-

प्रकाशः। शङ्कते अनन्येति । अत्रापि बाध इत्यभिप्रेत्य परिहरति तथापीति । तस्येति । पटध्वंस- स्यांशवनाधारत्वादित्यर्थः । आश्रयेति । गुणक्रियावत्पटाश्रयतन्तववच्छेदकानामंशानामपि गुणा- दिदेशत्वमित्यर्थः । तं विहायेति । तं = प्रतियोगिनम्, तद्व्याप्यञ्चेति द्रष्टव्यम् । शब्दस्य तु नाश्रयग्रहान्तर्भावेण ग्रहणसामग्री, येन तदग्रहे न गृह्येतेति भावः । यत्रेति । एतेन निरधिकरणोऽ भावधीरेति सत्यं, किन्तु प्रतियोगिसमवायिदेशनिरूप्यता नियमो नास्तीत्युक्तम् । नन्वेवं प्राङ्नास्तितायामप्यनुपलम्भानुमानं न स्यादित्यत आह- इयांस्त्विति । प्रत्यक्षसामग्रयाः सतीत्वं = योग्यानुपलम्भसहकृतत्वम् । यत्र तु प्राङ्नास्ति- तादावाधारेन्द्रियसंनिकर्षाभावात् तदभावस्तत्रासती, ज्ञाता चेदनुमानेन, स्मरणार्हस्याऽस्मरणादिना । आदिग्रहणादाप्तोपदेशेनापीत्यर्थः । स्थितिः = व्यवस्थ्तििः ।

प्रकाशिका। विशेपणानां पटादीनामित्यर्थकत्वेन प्रकृते तदविरोधात् । प्रकाशे तु विशेष्यविशेषणपदयोर्व्यत्यासेना- न्वय इति साम्प्रदायिकाः । मूलेऽनन्यगतिकत्वकीर्त्तनं तन्त्वाधारांशुपक्षीकरणाभिप्रायेण द्रष्टव्यम् । पटध्वंसस्येत्युपलक्षणम् । गुणादिध्वंसस्येत्यपि द्रष्टव्यम्। तन्त्ववच्छेदकानामिति । तन्त्वाश्रयाणा-

मकरन्दः । धारेति वक्तुमर्हति, तथापि पटनिष्ठयोरपि गुणक्रिययोः परम्परया तन्तुविशेषणत्वमित्यभिप्रायेण तथोक्तम् । पटध्वंसस्येत्युपलक्षणं, गुणादिध्वंसस्येत्यपि द्रष्टव्यम् । तन्त्ववच्छेदकानामिति । तन्त्वाश्रयाणामित्यर्थः । तथा च परम्परासम्बन्धेन तेषां गुणादिदेशत्वात्तद्ध्वंशदेशत्वमपीति

२५६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्याया एतेन “सङ्ख्यामभावो निरूप्यते”-इत्यादिशास्त्रविरोधः परिहृतो वेदितव्यः । उभयनिरूपणीयप्रतियोगिविषयत्वादनुमानविषयत्वाच्च । अन्यथा, आश्रयासिद्धिप्रस- ङ्गात् । तत्रापि न ग्रहणे नियमो, ज्ञानमात्रन्तु विवक्षितम्, तावन्मात्रस्यैव तदुपयो- गात्, कचिद् ग्रहणस्य सामग्रीसम्पातायातत्वाद् । यदि चाधिकरणग्रहे शास्त्रस्य निर्भरः स्याद्, “वह्नेर्दाह्यं विनाश्यस्यानुविनाशवत्तद्विनाश” (न्या० ४ अ० १ आ० २७ सू० ) इति नोदाहरेत्, असिद्धत्वात् । न हि वह्निविनाशस्तद्वयवपरम्परास्वेव निरूप्यः । बोधनी। पादयता शास्त्रेण विरोधः स्यादित्यत्राह-एतेन इति । प्रतियोगिनिरूप्यत्वाभ्युपगमेन इति । कथमेतेनास्य परिहार इत्यत्राह-उभय इति । यस्याभावस्य प्रतियोगी भावद्वयनिरूप्यः यथा संयोगः, तदभावः सङ्ख्यां संयोगिभ्यां निरूप्यते तद्विषयं शास्त्रमिति अनुमेयाभावविषयं वा शास्त्र- मित्यर्थः-अनुमाने इति । किं तत्राधारोऽपि निरूपणीय एवेत्याह-अन्यथा इति । यत्राप्य- धिकरणनिरूप्यत्वं तत्रापि न तस्य प्रत्यक्षत्वेनोपयोग इत्याह-तत्रापि इति । नन्विह भूतले घटो नास्तीत्यत्राश्रयः प्रत्यक्षेणैव गृह्यत इत्यत्राह-क्वचित् इति । तत्राश्रयप्रत्यक्षग्रहणसामग्र्या अभा- वग्रहणसामग्र्या सह संनिधानात् तत्प्रत्यक्षत्वं, न त्वभावज्ञानाङ्गतेति । कथमविशेषप्रवृत्तस्य शास्त्र- स्यैतद्विषयत्वमवगम्यत इत्यत्राह-यदि च इति । सूत्रकारो हि सर्वमनित्यमित्युक्ते तदनित्यत्वं नित्यमनित्यं वा नित्यं चेत्सर्वानित्यता न स्यात् अनित्यस्यैव नित्यत्वात् । अथानित्यं तथापि सर्वो- नित्यता न स्यात् । जनित्यस्यैव विनाशे सर्वानित्यताप्रसङ्गादिति चोद्यं परिहरन्नाह 'तदनित्यत्वं वह्नेर्दाह्यं विनाश्यस्यानुविनाशवत् तद्विनाशः' (न्या. सू. ४.१.२७) इति । अत्र हि यथाऽग्निर्दाह्यं काष्ठादि नाशयित्वा पश्चात्स्वयमपि विनश्यति, न च तदा काष्ठादिकमुपजीवति, एवं सर्वानित्यत्व- मपि सर्वं विनाश्य स्वयमपि विनश्यति न च सर्वानित्यता स्यादिति । वह्निविनाश उदाह्रियते तन्नोपपद्यते यद्यभावस्याश्रयनिरूप्यत्वं भवेदिति । कुत इत्यत आह-असिद्धेत्यादि इति । वह्निविनाशस्याश्रयानिरूपणेनासिद्धत्वादिति । तदेवाह-न हि इति । नन्वसंभवद्देशान्तरगमनति- प्रकाशः। प्रामाणिकत्वाच्छास्त्रस्य विशेषविषयत्वात् तद्विरोधोऽपि नास्तीत्याह एतेनेति । सङ्ख्यां = प्रतियोग्यधिकरणाम्याम् । विशेषविषयत्वमाह उभयेति । उभाभ्यां संयोगिभ्यां संयोगो निरूप्यते इति तदभावोऽपि तथेत्यर्थः । अनुमानेति । यत्र व्यापकाभावेन व्याप्याभावोऽनुमीयते, तत्रा- श्रयग्रह उपयुज्यते इत्यर्थः । अन्यथेति । तत्राश्रयाग्रहादित्यर्थः । तत्रापीति । उभयनिरूप्यप्र- तियोगिविषयेऽपि नानुभवनियमः । स्मरणेनाप्याश्रयनिरूपणाल्लाघवाच्चेत्यर्थः । यत्तु क्वचिद्घटं भूतलमियत्र ग्रहणनियमः, सोऽन्यथासिद्ध इत्याह क्वचिदिति । आश्रयग्रहणनियमश्च न सूत्र- कारस्यापि सम्मत इत्याह यदि चेति । दृष्टान्तस्य वह्निनाशस्याज्ञानादित्यर्थः । असिद्धत्वमेव प्रकाशिका । मित्यर्थः। तथा चांशलमपि परम्परासम्बन्धेन गुणाद्याश्रयतया तद्ध्वंसदेशत्वमपीति भावः। शास्त्र- स्येति । यद्यपि निराधिकरणा नाऽभावप्रतीतिरित्युपपन्नमेवोक्तमिति न शास्त्रविरोधशङ्का, तथापि अधि- करणपदस्य प्रतियोगिसमवायिपरत्वेऽपि न विरोधः,विशेषविषयत्वाच्छास्त्रस्येत्यर्थः। स्मरणेनापीति। मकरन्दः। भावः । शास्त्रस्येति । यद्यपि निरधिकरणाऽभावप्रतीत्यनभ्युपगमे विरोधशङ्कव नास्ति, तथाप्य- धिकरणपदस्य प्रतियोगिसमवायिपरत्वेऽपि न विरोधो विशेषविषयत्वादित्याशयः । स्मरणेना- टिप्पणी । के, । स्वजन्यपटध्वंसासिद्धया साध्यप्रसिद्धयभावाद् व्याप्यप्रदाद्धेतोरसिद्धिरित्यन्वे ।

[ द्वितीयस्तबके ] शब्दनानित्यत्वोपपादनम् । २५७ तासामनिरूपणात् । नाऽप्यन्यत्र गमनाभावादिना पारिशेष्यादनुमेयः। हेतोरेव निरू- पयितुमशक्यत्वात् । आश्रयानुपलब्धेः । नापि निमित्तविनाशात् सर्वमिदमेकवारेण सेत्स्यतीति युक्तम् । तस्यानेकान्तिकत्वात् । तेजसा विशेषितत्वादयमदोष इति चेन्न । व्याप्त्यसिद्धेः । न हीन्धनविनाशात्तेजोद्रव्यमवश्यं विनश्यतीति क्वचित् सिद्धं, प्रत्यक्षवृत्तेरनभ्युपगमात् । तस्माद् यत्त्यागेनाऽन्यत्र गमनं न सम्भाव्यते, तेन निमि- त्तादिनाऽपि देशेन प्रध्वंसो निरूप्यत इत्यकामेनापि स्वीकारणीयम् । गत्यन्तराभा- वात् । अत एव तमसः प्रत्यक्षत्वे ऽप्यभावरूपमामन्वन्त्याचार्याः । एतेन शब्दप्रागभावो व्याख्यातः । बोधनी । रोधानस्यानुपलभ्यमानस्य वह्नेर्विनाशं परिशेषादनुमानती विनाशः सिध्येदित्याशङ्क्याह-नापि इति । गमनाद्यभावस्य हेतोरप्यभावात्मकत्वादिति । निमित्तकारणस्य कोष्ठादेर्विनाशे न तत्कार्यस्य वह्ने- स्तदवयवानां च विनाशोऽनुमीयत इत्याह-नापि इति । न हि निमित्तस्य दण्डचक्रादेर्विनाशे घटादिकार्यविनाशो दृश्यत इति । ननु मा भूदन्यत्र, अस्ति तेजोनिमित्ताभावस्य कार्याभावव्या- प्तिरित्याह-तेजसा इति । अथापि व्याप्तिग्राहकप्रमाणाभावादसिद्धिरित्याह-न इति । तामेव दर्शयति-न हि इति । अतीन्द्रियाधारे तेजोविनाशे प्रत्यक्षप्रवृत्त्यनभ्युपगमात् तेन सह दुर्महा व्याप्तिरित्युपसंहरति-तस्मात् इति । गत्यन्तरस्य=आश्रयनिरूप्यत्वलक्षणस्याभावादिति । अत्रा- चार्यसम्मतिं दर्शयति-अत एव इति । यत एवाभावप्रत्यक्षस्याधिकरणप्रत्यक्षतायां निर्बन्धो नास्ति अत एव । यदि हि तस्य निर्बन्धः स्यात्तदा भाऽभावस्य तमसस्तेजोऽवयवाश्रयत्वात् तेषां चाप्रत्यक्षत्वादप्रत्यक्षता स्यादिति । एतेन प्रध्वंसप्रत्यक्षताप्रतिपादनेन शब्दप्रागभावोऽपि प्रत्यक्ष इति सिद्धमेवेत्याह-एतेन इति । प्रकाशः । व्युत्पादयति न हीति । हेतोरेवेति । अनुपलभ्यमानत्वादित्यस्य हेतोरभावाश्रयाप्रसिद्धेर- पक्षधर्मतया येन रूपेण हेतुत्वं तेनानिरूपणादित्यर्थः । नाऽपीति । वह्निमित्तेन्धननाशस्य- प्रत्यक्षत्वात् ततोऽन्यत्र प्रतियोगिगमनाभावस्तत्प्रध्वंसश्चेति सर्वमित्यर्थः । तस्येति । निमित्त- नाशेऽपि नैमित्तिकानामनाशादित्यर्थः । तेजसेति । निमित्तनाशे अग्निर्नश्यतीति व्याप्ते- रित्यर्थः । गमनं, प्रतियोगिनः । निमित्तादिनेति । अत एव यत्र कपालादिपरम्पराप्रनाशाद् घटनाशस्तत्रापीह भूतले घटो नास्तीति धीः समर्थिता । अत एवेति । यत एव निमित्तादिनाऽपि देशे ध्वंसनिरूपणमित्यर्थः । अन्यथाऽऽलोकावयवानामन्निरूपणात्तदवयवविनाशात्मकं तमो न प्रत्यक्षं स्यादिति भावः । प्रकाशिका । स्मरणरूपाश्रयनिरूपणेनाप्यभावनिरूपणादित्यर्थः । अनुपलभ्यमानत्वादित्यस्येति । अन्यत्र गम- नाभावे सत्यनुपलभ्यमानत्वेन हेतुना ध्वंसोऽनुमेयः, तत्र च विशेष्यमाश्रयवृत्तित्वेन च निरूपयितु- मशक्यमित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । गमनाभावरूपं विशेषणमपि तथेत्यपि द्रष्टव्यम् । सुवर्णादितेजसि मकरन्दः । पीति । स्मरणरूपाश्रयनिरूपणेनाप्यभावप्रतीतेरित्यर्थः । अन्यत्र गमनाभावे सत्यनुपलभ्य- मानत्वादद्रुमेयस्तत्राह-अनुपलभ्यमानत्वादित्यस्येति । गमनाभावस्येत्यपि द्रष्टव्यम् । टिप्पणी । आश्रयासिद्धेरिति । अनुमेयाभावपक्षोभूतवह्नेर्नाशेनाविद्यमानत्वान् ज्ञानासम्भवादित्यर्थः । येन रूपेण हेतुत्वमिति । हेतोः पक्षधर्म्मतयैव हेतुत्वम् । तेन पक्षधर्म्मत्वेनेत्यर्थः । पक्षस्यैवाग्रहात् । ३३ न्या० कु०

२५८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्यायां प्रकाशः। एतेनेति। प्रतियोगियोग्यतामात्रनिरूप्यत्वेन। व्याख्यातः, प्रत्यक्षतया। एतच्च संसर्गा- भावविषयम्। अन्योन्याभावस्यायोग्यप्रतियोगिकस्य प्रत्यक्षत्वात्। कथमन्धथा स्तम्भः पिशाचो नेति धीः प्रत्यक्षा। प्रतियोगिसत्त्वविरोधिना एवानुपलम्भस्याभावप्रत्यक्षतायां तन्त्रत्वात्। यदि हि स्तम्भः पिशाचः स्यात् स्तम्भात्मकतयोपलभ्येतेति न पिशाचानुपलम्भः स्यात्। ननु शब्दा- भावो न योग्यानुपलम्भग्राह्यः। तत्तद्ध्याप्येतरतदुपलम्भकस्य वायोस्तत्राभावात्। तथा च सत एव शब्दस्य व्यञ्जकवायुविरहादनुपलब्धिमात्रं, न तु ध्वंसग्रहः। विनष्टधीरपि व्यञ्जकवायुध्वंसो- पाधिकैव। अत एव यत्र यस्य. सत्त्वमनुपलब्धिविरोधि,तस्याभावस्तत्र गृह्यत इति योग्यानुप- लब्ध्यर्थ इति पक्षेऽपि न शब्दाभावोऽध्यक्षः। व्यञ्जकाभावेन सतोऽपि शब्दस्योपलब्धेरभावात्। नैवम्। वर्णा न प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्याः, एकावच्छेदेन समानदेशत्वे सति समानेन्द्रिय- प्रकाशिका। व्यभिचारात्तेजःपदमग्निपरमित्याह—अग्निरिति। एतच्चेति। निरुक्तानुलब्धेः सहकारिण्या अविशेषेऽपि संसर्गाभावग्रहे प्रतियोगियोग्यत्वं स्वरूपयोग्यता, अन्योन्याभावग्रहे त्वधिकरणयोग्यता तथेति मनसिकृत्यैवेद्मुक्तम्। वस्तुतो निरुक्तानुलब्धिः सहकारिणी उपलम्भापादकसत्त्वप्रतियोगि- प्रतियोगिकत्वमेव स्वरूपयोग्यतेति पिशाचान्योन्याभाववत् पिशाचत्वात्यन्ताभावो रूपात्यन्ताभाव- वद्रूपान्योन्याभावः प्रत्यक्ष इति रहस्यम्। ननूक्तधीः प्रत्यक्षैत्यत्रैव किं मानमत आह—प्रतियो- गिसत्त्वेति। स्तम्भात्मकतयेति हेतौ तृतीया न तु प्रकारे, इष्टापत्तेः प्रकृतानुपयोगाच्च, तथा च स्तम्भो यदि पिशाचत्वजातिमान् स्यात् तद्वत्तयोपलभ्येत अत्र हेतुः स्तम्भात्मकतयेति। पिशाचस्येतिशेषः। तेन योग्यव्यक्तिवृत्तित्वं तथा सति पिशाचस्य स्यादिति मूलसूचितं सूचितम्। न च पिशाचत्वप्रकारकप्रत्यक्षविषयत्वमापाद्यम् तच्चाप्रसिद्धमिति वाच्यम्। पिशाचत्वं यदि स्तम्भवृ- त्तिजातिः स्यात् स्तम्भविशेष्यकप्रत्यक्षप्रकारः स्यादित्यस्य प्रकृते आपादनशरीरत्वात् व्यञ्जक- त्वं वायोः सामान्यत एव वर्णान् प्रति तत्तद्वायोस्तत्तद्वर्णं प्रति वा, आद्ये फकाराभिव्यक्ति- काले गकाराभिव्यक्तिप्रसक्तिः, अन्त्ये त्वाह वर्णा इति। परस्परप्रमाप्रतिबन्धकासहकृतपरस्परव्य- मकरन्दः। तेजोऽन्तरे व्यभिचारात्तेजःपदमग्निपरमित्याह अग्निरिति। यदि हीति। यद्यपि यथाश्रुते इष्टापत्तिः, न च पिशाचो यदि स्तम्भात्मा स्यादिति विवक्षितमिति वाच्यम्, अधिकरणे प्रतियोगिसत्त्वस्य तर्कविषयत्वाभ्युपगमात्, तथाऽपि स्तम्भो यदि पिशाचात्मा स्यात् पिशाचा- त्मतया प्रमाविषयः स्यादित्यत्र तात्पर्यम्। ननु वायोर्व्यञ्जकत्वे सर्वशब्दोपलब्धिः स्यात्, यदि च कार्ये प्रतिनियतजनकजन्यत्ववत् शब्देऽपि प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वमिति ब्रूयात्, तत्राह-वर्णा नेति। अत्र प्रतिनियतव्यङ्गकव्यङ्ग्यत्वं दोषाभावे सति परस्परविलक्षणपरस्परसा- क्षात्कारहेतुकज्ञानविषयत्वं तदभावः साध्यः। तेनैकत्वदित्वभ्रमजनकेन परिमाणग्राहिणा, परिमाण- भ्रमजनके नैकत्वग्राहिणा च न व्यभिचारः। न चैवमप्येकाधिकरणक्रमिकगन्धादिभिर्व्यभिचारः, एककालावस्थायित्वे सतीत्यपि साध्ये प्रतियोगिविशेषणत्वात्। के चित्तु अवच्छेदकं देशकालसा- धारणं, तथा चान्यूनानतिरिक्तदेशकालत्वे सतीति सत्यन्ततात्पर्यम्, अतो हेतोरेव तन्नागम- नान्न व्यभिचारः। न चैवं स्वमतेऽसिद्धिः, वर्णानां क्रमिकोत्पादत्वेनाव्याप्यवृत्तितया च तुल्यदेश- कालत्वाभावादिति वाच्यम्। परमतेन कृतत्वादित्येके। कर्णावच्छेदेनैकदाऽपि नानावर्णोत्पादस- म्भवेन तत्तद्वर्णविशेषाणामेव पक्षत्वमित्यपरे। ननु तत्तद्वर्णप्रागभावत्यादिकम प्रतिनियतव्यञ्जक- मादाय बाध इति चेत्, न, तदन्यत्वेनापि साक्षात्कारहेतुविशेषणात्। इतरनिरूपणाधीन निरूप- णत्वे सतीत्यपि हेतुविशेषणं, तेन घटान्योन्याभावपटत्वात्यन्ताभावयोः पृथक्त्वदीर्घत्वयोर्वा न

द्वितीयस्तवके ] शब्दानित्यत्वोपपादनम् । २५९ एवं स्थिते अनुमानमप्युच्यते । शब्दोऽनित्यः उत्पत्तिधर्मकत्वाद् घटवत् । न चेदं, प्रत्यभिज्ञानबाधितम् । तस्य ज्वालादिप्रत्यभिज्ञानेनाऽविशेषात् । नैवमवाधि- तस्य तस्य स्वतः प्रमाणत्वादिति चेत्तुल्यम् । ज्वालायां तन्नास्ति, विरुद्धधर्माध्यासेन बाधितत्वात् , अन्यथा वेदव्यवहारविलोपप्रसङ्गो निमित्ताभावात्, आकस्मिकत्वे वाऽतिप्रसङ्ग इति चेत् तुल्यम् ? । शब्देऽपि तीव्रतीव्रतरत्वमन्दमन्दतरत्वादेर्भा वात् तदिह न स्वाभाविकमिति चेन्न । स्वाभाविकत्वावधारणा्यायस्य तत्र तत्र सिद्धस्यात्रापि तुल्यत्वात् । न ह्यपां शैत्यद्रवत्वे स्वाभाविके तेजसो वा औष्ण्यभा- बोधनी । एवं प्रध्वंसस्य प्रत्यक्षत्वाहप्रध्वंसाभावोपलक्षितवस्तुणलक्षणमनित्यत्वं प्रत्यक्षसिद्धमेवेति व्यवस्थि- ते तत्रानुमानमस्तीत्याह-एवम् इति । ननु स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञानेन पूर्वापरकालयोः स्थिरत्वं "तावत्कालं स्थितं चैनं कः पश्चान्नाशयिष्यती"ति न्यायान्नित्यत्वमपि सेत्स्यति । तेनानि- त्यत्वानुमानं बाधितविषयं स्यादित्याह—न चेदम् इति । ननु शब्दप्रत्यभिज्ञानस्यावाधितत्वात्स्व- तः प्रामाण्याच्च न भ्रान्तत्वमित्याह—नैवम् इति । तदेतदुभयं ज्वालाप्रत्यभिज्ञानेऽपि तुल्यमित्या- ह-तुल्यम्इति । ननु ज्वालाप्रत्यभिज्ञानेऽपि तदबाधितत्वं नास्ति, अपचयोपचयलक्षणविरुद्धधर्माध्य- स्तविषयत्वादित्याह-ज्वालायाम् इति । अन्यथा इति । यदि विरुद्धधर्माध्यस्तं स्यादिति । ततश्च भेदग्राहिविरुद्धधर्म संसर्गग्राहिणा प्रत्यक्षेणानन्यथासिद्धेन प्रत्यभिज्ञानमन्यथासिद्धं वाध्यत इति चोद्या- भिप्रायः । तदेतद्विरुद्धधर्माध्यस्तंविषयत्वं शब्दप्रत्यभिज्ञानेऽपि तुल्यमित्याह-तुल्यम् इति । कुत इत्याह-शब्देऽपि इति । ननु तीव्रादिकमिह शब्दे न स्वाभाविकं व्यञ्जकध्वनिधर्मस्यैव तस्य शब्द आरोप्यमाणत्वादित्याह-तदिह इति । न इति । यदि हि यतः कुतश्चिन्न्यायस्य कस्य चि- द्धर्मस्य यं कंचिद्धर्मिणं प्रति स्वाभाविकत्वमवधार्येत तर्हि तेनैव न्यायेन तीव्रत्वादीनामपि शब्दं प्रति स्वाभाविकत्वमवधार्यतामिति तमेव न्यायमाह-न हि इति । तद्धर्मसामानाधिकरण्येन प्रत्यक्षमेव प्रकाशः । ग्राह्यत्वात् पटैकत्वपरिमाणवदिति प्रतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वानुपपंत्या वायोर्व्यञ्जकत्वनिरासात् । एवमिति । प्रत्यक्षेणानित्यत्वे साधित इत्यर्थः । उत्पत्तिमत्त्वात् , स्वसमानकालीनप्रति- योगिध्वंसानाधारक्षणाधारत्वादित्यर्थः । भावत्वेन विशेषणान्न ध्वंसेन व्यभिचारः । न चेदमिति । यद्यपि स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञानं नित्यत्वं न गोचरयति किन्तुभेदमात्रं, तथापि नाश- कत्वाभिमतशब्दान्तरमपि शब्दं गोचरयद् नित्यतायामेव पर्यवस्यति, आश्रयनाशस्याभावादिति भावः । स्वत इति । स्वयमप्रामाण्यशङ्काविरहादित्यर्थः । विरुद्धेति । परिमाणभेदाध्यासेने- प्रकाशिका । भिचारिप्रमापकप्रामाण्येनेति साध्यार्थः । तेन एकत्वद्वित्वभ्रमजनकेन परिमाणग्राहिणा परिमाणभ्रम- जनकेनैकत्वग्राहिणा च न व्यभिचारः, न च क्रमोत्पन्नगन्धाभ्यां व्यभिचारः, एककालीनत्वस्य साध्ये प्रतियोगिविशेषणत्वात्, हेतावेव एकावच्छेदस्य देशकालोभयपरत्वाद्वा । न च प्रागभावमादा- य बाधः तदन्यत्वेन व्यञ्जकविशेषणात् । समानदेशत्वञ्च समवायिनमादाय, तेन पटैकत्वपरिमाणा- भावयोर्न व्यभिचारः । तेन पटान्योन्याभावपटत्वात्यन्ताभावयोर्न व्यभिचार इति केचित् । वस्तुतः पटत्वात्यन्ताभावग्रहकाले पटान्योन्याभावोऽपि गृह्यत एवेति साध्यमेव तत्रेति पूर्वमेवोक्तं पृथक्त्वग्रहकाले च दीर्घत्वं गृह्यत एवावधेस्तद्वृत्तित्वातिप्रहे प्रयोजकत्वादिति न तत्र व्यभि- चारः। न च स्वमते सर्वशब्दानां समानदेशत्वेन सिद्धमेवेतिवाच्यम् । वर्णा यदि प्रतिनियतव्यञ्जक- व्यङ्ग्याः स्युरेकावच्छेदेन समानदेशत्वे सति समानेन्द्रियग्राह्या न स्युरिति परं प्रत्यनिष्टापादने तात्पर्यादित्यन्यत्र विस्तरः । उत्पतिपदेनात्र विशिष्टक्षण एवोक्त इति न मतुबर्थसम्बन्धरूपवि- शेष्यवैयर्थ्यमित्याशयेन व्याचष्टे । स्वसमानेति । हेतुप्रविष्टोत्पत्तेश्च निर्वचनसिद्धिमिति न चरम

२६० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्यायां

स्त्रत्वे इत्यत्रान्यत्प्रमाणमस्ति प्रत्यक्षाद्विना ! तत्तथैव युज्यते, अन्यस्योपाधेर- नुपलम्भान्नियमेन तद्गतत्वेन चोपलम्भादिति चेत्तुल्यमेतत् । तथाप्यतीन्द्रियान्य- धर्मत्वशङ्का स्यादिति चेदेतदपि तादृगेव । तत् किं यद्गतत्वेन यदुपलभ्यते, तस्यैव स धर्मः । नन्वेवं पीतः शङ्खो, रक्तः स्फटिको, नीलः पट इत्यपि तथा स्याद्विशे- पात् । न । पीतत्वादीनामन्यधर्मत्वस्थितौ शङ्खादीनां च तद्विरुद्धधर्मत्वे स्थिते जवाकुसुमाद्यन्वयव्यतिरेकानुविधानाच्च बाधेन भ्रान्तत्वावधारणात्, न चेह तार- तारतरत्वादेरन्यधर्मत्वस्थितिः । नाऽपि शुकसारिकादिगकाराणां तद्विरुद्धधर्मत्वं, नाप्यन्यस्य तद्धर्मिणो ऽन्वयव्यतिरेकानुविध्यते । तथापि शङ्का स्यादिति चेत् ? एवमियं सर्वत्र ? तथा च न क्वचित् किञ्चित् कुतश्चित् सिद्ध्येत् । न चैतच्छङ्कितु- मपि शक्यते । अप्रतीते संस्काराभावात् । संस्कारानुपनीतस्य चारोपयितुमशक्य- त्वात् । न च ध्वनिधर्मा एव गृह्यन्ते । स्पर्शाद्यनन्तर्भावेण भावेषु त्वगादीनामव्या-

बोधनी ।

ह्रस्वादिषु शैत्यादीनां स्वाभाविकत्वे प्रमाणं नान्यत्, तदिहापि समानं तीव्रॊऽयं गकार इति प्रत्य- क्षेण प्रतीतेरिति भावः । शङ्कते-तत्तथा इति । तद् द्रवत्वादि तथैवावादीनां स्वाभाविकमिति युक्तं, तद्धर्मस्यान्यस्योपाधेरनुपलम्भाद्वादिगत्वेन च शैत्यादीनामुपलम्भादिति । अन्यस्येति शङ्कोपक्रमः प्रत्यक्षेण प्रतीतेरिति केचित् । तदपि तुल्यं तीव्रत्वादीनामित्याह-तुल्यम् इति । ननु मा भूदन्यधर्मत्वेनोपलम्भः तीव्रत्वादीनां, तथाऽप्यतीन्द्रियाणां व्यञ्जकध्वनीनां धर्माः स्युरिति शङ्कावकाशः स्यादित्याह-तथापि इति । तर्हि शैत्यादीनामप्यतीन्द्रियधर्मत्वशङ्का स्यादित्याह- एतदपि इति । गूढाभिसंधिः पृच्छति-तत्किम् इति । स एवाभिसंधिमुद्घाटयति-ननु इति । तर्हि पीतत्वादीनां शङ्खादिगतत्वेनोपलम्भात्तेऽपि तेषां स्वाभाविकाः स्युरिति । न इति । पीत- त्वादीनां शङ्खादिधर्मत्वे बाधकमस्ति, न तीव्रत्वादीनां शब्दधर्मत्व इति । यथाहुरार्याः- 'यो ह्यन्यरूपसंवेद्यः संवेद्येतान्यथा पुनः । स मिथ्या न तु तेनैव यो नित्यमवगम्यते' इति ॥ (श्लो० वा०) ननु बाधकादर्शनेन ते स्वाभाविकाः स्युरिति पीतः शङ्ख इत्यादिषु तद्गतत्वेनोपलम्भस्य भ्रान्तत्वोपलम्भादत्रापि शङ्का स्यादित्यत्राह-तथापि इति । एवम् इति । साधर्म्यमात्रेण शङ्कायामुष्णोऽग्निरित्यादावपि सा स्यादिति । ततः किमित्यत्राह-तथा च इति । क्वचिदपि विशेषाय कुतश्चित्प्रमाणात्कस्य चिद्धर्मिणः कश्चिद्धर्म इति न स्यात् । यद्वा, कस्यचित्प्रमातुः किञ्चि- त्प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिकं न सिद्ध्येदिति । तारत्वंतारतरत्वादेरन्यत्राननुभूतत्वान्न तद्विषयः संस्कारः, तदभावे च न तेनोपस्थापनं, न च तदनुपनीतस्यास्मृतस्येति यावदन्यत्रारोपः संभवति, तेन भ्रान्तिज्ञानकारणाभावात् तीव्रत्वादिप्रत्ययानां भ्रान्तत्वशङ्काऽपि न युक्तेत्याह-न च इति । न च ध्वनिधर्मत्वेन तेषामस्त्यनुभव इति युक्तं वक्तुम्, तद्धर्मत्वे तेषामग्रहणस्यैव प्रसङ्गादित्याह-न च ध्वनिधर्माः इति । स्पर्शादिनियतविषयाणि त्वगादीन्द्रियाणि, न च तीव्रत्वादेः स्पर्शादिष्वन्तर्भा-

प्रकाशः ।

स्यर्थः । अन्यधर्मत्वस्थितिः, शब्दं विहायेति शेषः । तद्विरुद्धधर्मत्वं = तीव्रत्वादिविरुद्धधर्म- त्वम् । तद्धर्मिणः = तीव्रत्वादिधर्मिणः । चार्वाकमतमालम्ब्याह-तथापोति । मीमांसकस्य तन्मतातलम्बनेऽनुमानप्रामाण्यस्वीकारे व्याघात इत्याह एवमिति । न च शङ्काऽपि तत्र सम्भव- तीत्याह न चैतदिति । ननु ध्वनिधर्मास्तारत्वादयो गृह्यमाणा एव शब्दे आरोप्यन्ते, न स्मर्य- माणा इत्यत आह न चेति । ध्वनयो वायवीया एवेति तेषांन्वगादिभिरग्रहे तद्धर्मास्तारत्वादयो न

[ द्वितीयस्तवके ] शब्दानित्यत्वोपपादनम् । २६१ पारात् । न च श्रवणेनैव तद्ग्रहणम् । अवायवीयत्वेन तस्य वायुधर्माग्राहकत्वात् चक्षुर्वत्, तारतारतरत्वादयो वा न वायुधर्माः श्रावणत्वात् कादिवत् । वायुर्वा न श्रवणग्राह्यधर्मा मूर्त्तत्वात् पृथिवीवत् । यदि च नैवं, कादीनामपि वायवीयत्वप्रसङ्गः । ततः किम् ? अवयविगुणत्वेऽ- नित्यत्वम्, परमाणुगुणत्वेऽग्रहणम्, द्वयमप्येतदनिष्टं भवतः । अवश्यञ्च श्रवसा बोधनी । व इति । तर्हि श्रोत्रेण गृह्यतामित्यत्राह-न च इति । न ह्यवायवीयस्य श्रोत्रस्य वायुधर्मतारत्वा- दिग्राहकत्वं संभवति चक्षुर्वदिति । दृश्यत एव श्रोत्रेण ग्रहणमिति चेत्, तत एव तर्हि न वायुधर्मा इत्याह—तारतारतरत्वादयः इति । तेषामवायवीयत्व एवानुमानान्तरमाह-वायुर्वा इति । तेषां वायुधर्माङ्गीकारेऽनिष्टप्रसङ्गमाह-यदि च नैवम् इति । श्रोत्रग्राह्याणामेव वायवीयत्व- दर्शनादिति भावः । सन्तु कादयो वायवीयाः । उक्तं च-‘वायुः शब्दतामापद्यत’ इत्याशयेन पृच्छति-ततः किम् इति । उत्तरम्-अवयविगुणत्वे इति । वायुधर्मा भवन्तः कादयः किमव यविनस्तस्य भवेयुः वायुपरमाणोर्वा; पूर्वत्र कादीनामनित्यत्वप्रसङ्गः, उत्तरत्रेन्द्रियग्राह्यता न स्यात् तद्गतस्पर्शवदिति । न चैवमस्त्विति वाच्यमित्याह-द्वयम् इति । न परं वायुधर्मत्वे बाधकमा- प्रकाशः। गृह्यन्ते इति न गृह्यमाणारोप इत्यर्थः । अग्रहे हेतुमाह स्पर्शादीति । अवायवीयत्वेनेति । श्रोत्रं न वायुमात्रधर्ममात्रग्राहकम्, अवायवीयवहिरिन्द्रियत्वात् चक्षुर्वदित्यर्थः । अतो न सत्ता- द्रव्यत्वग्राहकेण चक्षुषा मनसा वा व्यभिचारः । ननु चाप्रयोजकमिदम् । न हि यदिन्द्रियं यद्द्रव्यजातीयं तत् तज्जातीयस्यैव धर्मं गृह्णाति । तैजसेन चक्षुषा नीलाद्यग्रहप्रसङ्गात् । न, यद्वहिरिन्द्रियं यद्विशेषगुणग्राहकं तत्तज्जातीयगुणवदेवेति नियमेन श्रोत्रस्य वायुगुणतारत्त्वादिग्राहकत्वे तद्गुणवत्त्वप्रसङ्गे वायवीयत्वप्रसङ्गात् । श्रावणत्वात्= श्रवणमात्रवहिरिन्द्रियग्राह्यत्वादित्यर्थः । तेन न सत्तायां व्यभिचारः । श्रवणग्राह्येति । श्रवण- मात्रग्राह्यधर्मेत्यर्थः । अत्र विपक्षे बाधकमाह-- प्रकाशिका । ध्वंसोत्पत्तावव्याप्तिर्दोषः । स्वतः प्रामाण्यग्रहस्य पूर्वं निरस्तत्वान्नान्यथा व्याचष्टे । स्वत इतीति । ननु चेति । यद्यपि विशेषव्याप्त्यैवात्रानुमितिरिति सामान्यव्याप्तिदूषणमकिञ्चित्करम् । तथापि विशेषव्याप्तावपि विपक्षबाधकत्वेन सामान्यव्याप्तिरेव वक्तव्येति सैवाशङ्क्य निरस्तेति भावः। यद्वहिरि- न्द्रियमिति । स्नेहग्राहकचक्षुषि व्यभिचार इति विशेषपदं तद्वहिरिन्द्रियव्यवस्थापकपरं तज्जातीय- त्वञ्च गुणत्वव्याप्यजात्येति न संख्यादीनां गुणत्वमादायार्थान्तरत्वम्। श्रवणमात्रेति । सत्तायां व्यभि- चार इति मात्रेति । मनसस्सर्वत्र ग्राहकतयाऽप्रसिद्धिरिति बहिरिति । सत्तामादाय बाध इति व्याचष्टे । मकरन्दः । व्यभिचारः । अधिकं शब्दप्रकाशे विपश्चितम् । उत्पत्तेस्तादृशसम्बन्धरूपतया तद्वत्त्वस्य हेतुत्वे व्यर्थविशेष्यत्वमित्यत आह स्वसमानेति । ननु चेति । यद्यपि सामान्यव्याप्तौ दुष्टायामपि विशेषव्याप्तेरबैकल्यमेव, तथा च किं तन्निरासेन, तथापि विशेषव्याप्तेरेवाप्रयोजकत्वशङ्कायां सामा- न्यव्याप्तिस्तत्प्रयोजकत्वमाशङ्कय निरस्तेति नोक्तदोषः । यद्वहिरिन्द्रियमिति । ननु स्नेहग्रा- हकचक्षुरादौ व्यभिचारो विशेषपदवैय्यर्थ्येति चेत्, न, विशेषपदस्यैव बहिरिन्द्रियव्यवस्थापक- परतयोभयदोषनिरासात् । तज्जातीयत्वञ्च गुणत्वव्याप्यजात्या, अतो न सङ्ख्यादिमत्तयाऽर्थान्तरम् । श्रवणमात्रेति । सत्तायां व्यभिचारवारकं मात्रपदं, बहिःपदञ्चाप्रसिद्धिवारकम् । सत्तावत्त्वाद्बाध-

२६२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्यानं ग्राह्यजातीयगुणेनवता भवितव्यम्, बहिरिन्द्रियत्वाद् घ्राणादिवत्। सन्तु ध्वनयोऽपि नाभसाः, तथा च तद्धर्मग्रहणं श्रवणेनोपपत्स्यत इति चेन्न। तारस्तारतरो वाऽयंझङ्कार इत्यत्र ध्वनीनामस्फुरणात् । न च व्यक्त्या विना सामान्यस्फुरणम्। कारणाभा- वात्। व्यक्तिस्फुरणसामग्रीनिविष्टा हि जातिस्फुरणसामग्री। कुत एतत्? अन्वय- व्यतिरेकाभ्यां तथाऽवगमात्। ऐन्द्रियकेष्वेव घटादिषु सामान्यग्रहणात्, अतीन्द्रि- येषु च मनःप्रभृतिष्वग्रहणात्। स्वरूपयोग्यतैव तत्र निमित्तम्, अकारणं व्यक्ति- योग्यतेति चेत्। एवं तर्हि सत्ताद्रव्यत्वपार्थिवत्वादीनां स्वरूपयोग्यत्वे परमाण्वादि- बोधनी । काशधर्मत्वे साधकमप्यस्ति वर्णानामित्याह-अवश्यम् इति । सन्तु इति । ततश्च श्रोत्रग्राह्यत्वेन तारत्वादीनां शब्दधर्मत्वसिद्धिरिति । न इति । तारोऽयं ककार इति प्रतीतिस्तत्र, न च तारत्वा- दिमत्तया ध्वनयः परिस्फुरन्तीति न ते ध्वनिधर्माः किन्तु वर्णधर्मा एवेति भावः। मा भूद् ध्वनीनां स्फुरणं, तथापि तद्धर्माणाभेव तीव्रत्वादीनां स्फुरणं भविष्यतीत्यत्राह-न च इति। व्यत्क्त्या विना गृह्यमाणतयेति शेषः । विशेषणानां ध्वनीनां सामान्यात्मानस्तीव्रत्वादयः कथमिव तेष्वगृह्यमाणेषु स्फुरेयुरिति । यद्वा, विशेषरूपेण ध्वनीनामस्फुरणेऽपि सामान्यात्मना स्फुरणात्तद्धर्मस्य तीव्रत्वादेर्ग्रहणोपप- त्तिरित्याशङ्क्याह-न च इति । कारणाभावमेवाह-व्यक्ति इति । व्यक्तिस्फुरणसामग्र्येकत्वं जातिस्फुरणंस्य कुतोऽवधृतमित्याह-कुत एतत् इति । उत्तरम्- अन्वय इति। अन्वयव्यतिरेकावेव दर्शयति-ऐन्द्रियकेषु इति। सतीन्द्रिये व्यक्तिग्राहिणि सामान्य- ग्रहादसति चाग्रहादिति। ननु तत्र सामान्यस्य स्वरूपयोग्यता सदसत्त्वनिमित्तत्वाद् ग्रहणाग्रहणयोरन्य- थासिद्धावन्वयव्यतिरेकावित्याह-स्वरूपयोग्यता इति । तद्विकल्प्य दूषयति-एवं तर्हि इति । प्रकाशः । यदि चेति । श्रोत्रस्य नभस्त्वे मानमाह--ग्राह्येति । ग्राह्यजातीयविशेषगुणवतेत्यर्थः । ध्वनीनामिति । ध्वनयो नाभसा विभुसमवायिकारणत्वाद् गुणा एव, तद्धर्माश्च तारत्वादयः सामान्यरूपाः स्युः । तथा च ध्वनीनां तारत्वादिसमवायिव्यक्तीनामज्ञाने गकारादिगतत्वेन न भासेरन्नित्यर्थः । न चेति । जातिज्ञाने व्यक्तिविषयकत्वनियमादित्यर्थः । प्रत्यक्षेऽयं नियमोऽतो न जातिपदजन्यज्ञाने व्यभिचारः । जातिपदेनापि वा जातित्वज्ञानं व्यक्तिविषयकमेव जन्यते । नित्या- नेकवृत्तित्वस्य जातित्वात् । एवं तर्हीति । ननु परमाणुवृत्तिसत्तादिकं गृह्यत एवेतीष्टापत्तिः । न च परमाणुगतत्वेन तद्बुद्धिरपाया । विशेषणज्ञानं विना विशिष्टज्ञानाभावात् परमाणोरयोग्य- प्रकाशिका । श्रवणमात्रेति । अत्रापि पूर्ववद् बहिः पदं पूरणीयम् । श्रोत्रस्य नभस्त्व इति । श्रोत्रमपि वाय- वीयमेव तथा च तद्धर्मतारत्वादिपरिग्रहः सम्भवत्येव । श्रवणेति । एवमेवेति शङ्का निराकरणा- येति शेषः। ग्राह्यजातीयेति । तथाच श्रोत्रस्य कादिमत्त्वेन यद्यपि विशेषणपदमत्र व्यर्थं सामान्य गुणस्य श्रोत्राग्राह्यतया तमादाय सिद्धसाधनाभावात् । तथापि संख्यादिनार्थान्तरं स्यादेव उक्तप्रमा- णस्य संख्यादिश्रोत्रग्राह्यत्वविषयतवेनाप्युपपत्तिरिति विशेषपदम् । ननु धर्म्यग्रहेऽपि धर्म्मग्रहः शब्द- ग्रहवत, स्यादत आह । ध्वनय इत्यादि । सामान्यरूपा इति । गुणे जातिं विधाय धर्म्मान्त- मकरन्दः । इत्यत आह श्रवणमात्रेति । श्रवणमात्रबहिरेन्द्रियग्राह्येत्यर्थः । श्रोत्रस्य नभस्त्व इति, कादीनां नभसत्वेऽपि श्रोत्रं वायवीयमिति तद्धर्मतारत्वादिग्रहस्तेन स्यादिति शङ्कानिरासाय इति शेषः । ग्राह्येति । तथा च श्रोत्रस्यापि कादिमत्त्वे नभस्त्वमिति भावः । यद्यपि श्रोत्रस्य सामान्य-

द्वितीयस्तबके ] शब्दा‌नित्यत्वोपपादनम् । २६३ ष्वपि ग्रहणप्रसङ्गः । अयोग्यत्वे घटादिष्वपि तदनुपलम्भापत्तिरिति दुरुत्तरं व्यसनम् । तस्माद् व्यक्तिग्रहणयोग्यताऽन्तर्गतैव जातिग्रहणयोग्यतेति तदनुपलम्भे जातेरनुप- लम्भ एव । तथा च न तारत्वादीनामारोपसम्भव इति स्वाभाविकत्वस्थितौ विरुद्धध- बोधनी । उपसंहरति-तस्मात् इति । यस्माद्व्यक्तिग्रहे सत्येव जातिग्रहणमिति । ततः किमित्यत्राह- तथा च इति। ध्वनिधर्मत्वे तीव्रत्वादीनामग्रहणप्रसङ्गात् न तद्धर्माणामेव तेषां शब्द आरोप इति संभवतीति । किं ततोऽपीत्यत्राह-इति इति । ततश्च तीव्रत्वादेः स्वाभाविकत्वसिद्धौ प्रकाशः । त्वेनाज्ञानात् । न । परमाणुघटितेनेन्द्रियसन्निकर्षेण पार्थिवान्तरे चागृह्यमाणे सत्तादिर्गृह्येतेत्य- र्थात् । न च योग्यव्यक्तिवृत्तित्सन्निकर्षेण तद्ग्रहः, जातेर्योग्यव्यक्तिघटितसन्निकर्षेण ग्रहे योग्य- व्यक्तिभानस्यावश्यकत्वात् । तथा चेति । न च स्मर्यमाणतारत्वाद्यारोपः । प्रथमतस्तारत्वाद्यग्रहा- पाताद् बाधकाभावाच्च । अत एव यथा लोहितः स्फटिक इत्यत्र जपात्वेनाप्रतीतस्यापि लौहित्ये- नैव प्रतीयमानस्य जपापुष्पस्य लौहित्यमारोप्यते, तथा ध्वनित्वेनाप्रतीतावपि तारत्वेनैव ध्वनीनां स्फुरणं स्यादिति निरस्तम् । गकारगतत्वे बाधकाभावात् । ननु तारत्वादयो न गकारादिजातयः । गत्वादिना सङ्करप्रसङ्गात् । न च नानैव तारत्वम् । ताराकारानुगतप्रतीत्यभावापत्तेः । न च गतारत्वाद्येव जातिः । तारत्वस्य निश्चयेऽपि गत्वे संशयात् । तारत्वमन्दत्वे च न जाती । सप्रतियोगिकत्वात् । नाऽपि तयोर्विरोधः, य एव गकारस्तार आसीत् स एवेदानीं मन्द इति कालभेदेन वक्तृभेदेन च तयोरेकत्र प्रतीतेः । तारान्मन्दोऽन्य इत्यपि धीरस्तीति चेन्न । अभेदेन धर्मिणि भासमाने विशिष्टभेदबुद्धेर्धर्मभेदविषयत्वात् । पाकरक्ते घटे, रक्तोऽयं न श्याम इति धीवत् । न च तारमन्दककारयोरभिभाव्याभिभावकभावात् तयोर्भेदः । तद्व्यञ्जकवायोरेव तथात्वेन मन्दस्याग्रहणादिति बाधकादेव स्मर्यमाणारोपः स्यात् । अस्तु वा गृह्यमाणारोपः । श्रोत्रेणैव तद्ग्रहात् । चक्षुरादिना यन्न न वायुधर्मग्रहस्तत्रायोग्यत्वमुपाधिः । अन्यथा श्रोत्रेण स्वगुणो न गृह्येत, इन्द्रियस्य स्वगुणाहकत्वात् । सन्तु वा तारमन्दरूपा भिन्ना एव गकाराः । तत्प्रत्यभिज्ञाने बाधकाभावात् । प्रकाशिका । राभावादिति भावः । पार्थिवान्तरसन्निकर्षकाले इष्टापत्तिमपि कुर्यादिति शङ्कानिराकरणार्थमाह । पार्थिवान्तरे चागृह्यमाण इति । प्रथमत इति । धर्मिधीजन्यस्मृतेरेव स्मर्यमाणाऽऽरोप- हेतुत्वमित्यभिप्रायेणेदम् । एतन्नियममभ्युपगमे स्वाह । बाधकेति । केचित्तु इह जन्मनि प्रथमं तारशब्दश्रवणे आरोपासम्भव इत्याशयार्थः, जन्मान्तरसंस्कारोद्बोधमाशङ्क्य बाधकाभावादिति फॅक्केति व्याचक्षते । ध्वनिगततारत्वादिद्वैजात्याभ्युपगमपक्षे बाधवारणायाह- गकारादीति । ताराकारानुगतप्रतीत्यभावमभ्युपेत्याह न च गतारत्वादीति । तारत्व- स्येति । तारत्वस्य गत्वव्याप्यत्वाद् व्याप्यनिश्चये च व्यापकसंशयाभावादित्यर्थः । व्याप्य- त्वानिश्चयात, संशय इत्यरुचेराह-तारत्वमन्दत्वे चेति । चकारोऽत्र भिन्नक्रमः, तेन सप्रति- योगिकत्वादेत्वर्थः । न च जातित्वाभावेऽपि विरोधः तयोः स्यादित्यत आह-नापीति । मकरन्दः । गुणाहकत्वादर्थान्तरानवकाशे विशेषपदन्तर्भावो व्यर्थः, तथापि ताद्रूप्यसिद्ध्यर्थं चक्षुरादिसा- धारणार्थं वा तदित्याहुः । प्रथमत इति । यथा प्रथमं चाकचिक्यविशिष्टव्यक्तिमात्रं न तु विशिष्टधीः धर्मिज्ञानस्यारोपेहेतुत्वात्, तथाऽत्रापि स्यादिति भावः । वायुगतजातित्वाभ्युपगमपक्षे बाधवारणायाह गकारादीति । तारत्वमन्दत्वे चेति । चकारो भिन्नक्रमः, तथा च सप्रतियो-

२६४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्यान] र्माध्यासेन भेदस्य पारमार्थिकत्वात् प्रत्यभिज्ञानमप्रमाणमिति न तेन बाधः ॥ बोधनी । तीव्रमन्दयोर्गकारयोर्भेदस्य वास्तवत्वेन शब्दप्रत्यभिज्ञानस्याप्रमाणत्वान्न तेनानित्यत्वानुमान- बाध इति । प्रकाशः । उच्यते । शुकशारिकामनुष्यप्रभवेषु स्त्रीपुंसतद्विशेषप्रभवेषु चेक्षुक्षीरादिमाधुर्यवत् स्फुटतरं वैजात्यमनुभूयते । न चेदभौपाधिकम् । तत्त्वं हि आनुभविकम्, औपपत्तिकं वा ? । नाद्यः । इन्द्रियासन्निकर्षेण स्त्रीपुंसतद्विशेषाननुभवेऽपि शब्दभेदप्रत्ययात् । यतः स्त्रीपुंसप्रभवत्वमनुमीयते । अन्यथाऽन्योन्याश्रयात् । स्त्रीप्रभवत्वे ज्ञाते भेदधीस्ततश्च तदनुमानात् । नान्त्यः । उपाधेरन्वयव्य- तिरेकानुविधानाभावात् । न च व्यञ्जकवायुवैजात्यं गकारगतत्वेन भासते, वायोश्च ज्ञानं तेनैव रूपेणेति वाच्यम् । गकारगतत्वे बाधकाभावात् । न चाभेदप्रत्यभिज्ञानं बाधकम् । य एव शुक- शब्दः स एव स्त्रीशब्द इत्यननुभवात् ? तथात्वे वा भेदज्ञानाभावेन वक्तृविशेषाननुमानापत्तेः । अस्ति च कोऽपि गकारस्य विशेषो यतो दिग्विशेषप्रभवत्वमनुमीयते । अव्यपदेश्यत्वेऽप्यानुभवि- कत्वात् । तस्माद् गकारादौ भेदे भासमानेऽनुगतबुद्धेर्गत्वादिकजातिः । तारत्वमपि गत्वादिव्याप्यं भिन्नम् । अनुगतव्यवहारश्च सजातीयसाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपानुगतादुपाधेः । तद्- ज्ञाने च तद्व्यवहारसिद्धेः । परैरपि शुकादिगकारादिव्यञ्जकवायूनां वैजात्यं वाच्यम् । तत्र यदि शुकवर्णाभिव्यञ्जकवायुत्वं गकारव्यञ्जकवायुत्वव्याप्यं, तदा शुकगकारव्यञ्जकवायौ न स्यात् । अथ व्यापकं, तदा सर्व एव गकारव्यञ्जकवायवः शुकवर्णाभिव्यञ्जकवायवः स्युरिति वायुवृत्ति- त्वेऽपि वैजात्यन्नानैव । तथापि यावद्वक्तृमेदं नित्या एव वर्णाः सन्तु, तत्प्रत्यभिज्ञाने बाधकाभावाद् । मैवम् । अस्ति हि स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञानम्, अस्ति च तन्नोत्पादविनाशधीः । न चानयोरन्योन्यं विहायाऽन्यद् बाधकमस्ति । न चानयोरेकं भ्रमः । एकानन्तरं विशेषदर्शनेन अपरोत्पत्यभावा- पत्तेः । अतस्तयोरुभयं विषयभेदो वाच्यः । एकविषयत्वे विरोधेनैकोत्तरपरानुत्पादापत्तेः । एवञ्च भेदे भासमाने प्रत्यभिज्ञानस्य तज्जातीयत्वं विषयः । न चैवं तज्जातीयोऽयमिति तदाकारापत्तिः । तज्जातीयत्वविषयाया अपि बुद्धेः सोऽयमित्याकारदर्शनात् । यथा तानेव शालीनपुभुञ्जते, तानेव तित्तिरीनिति । यत्र च प्रथमं न भेदधीस्तत्र प्रत्यभिज्ञानं व्यक्त्यभेदविषयम् । तस्माद् यत्र भेदधी- स्तदितरबाधकावाध्या तत्र प्रत्यभिज्ञानमेव, न भवति, भवद्वा तज्जातीयत्वमालम्बते इत्यस्म- त्पितृचरणाः ।- प्रकाशिका । आनुभविकमिति । क्वचिदुपाधित्वमनुभवसाक्षिकं यथा कुङ्कुमारुणा तरुणीत्यत्र कुङ्कुमशब्दस्य क्वचि- दौपपत्तिकं तदन्वयव्यतिरेकानुविधानकल्पनीयम् यथा रक्तः स्फटिक इत्यत्रेत्यर्थः । स्त्रीपुंसेति । स्त्रीपुंसप्रभवेषु हि तावेवोपाधी वाच्यौ तौ च तदा नानुभूयेते इति दूरे तयोरुपाधित्वानुभव इत्य- र्थः । अस्ति चेति । न च देशविशेषवक्तृविशेषप्रयोज्यजात्योरेकत्वं नानात्वे विगमकाभावः, मकरन्दः । गिकत्वाचेत्यर्थः । आनुभविकमिति । यत्रोपाध्याश्रयसम्बन्धातथाधीस्तत्रोपाधेरानुभविकत्वं, यत्र टिप्पणी । तारत्वमपि गत्वादिव्याप्यं भिन्नमिति । परमतारेषु गकारेषु एकं तारत्वम् परगमन्दे त्वेकं भन्दत्वम् परे च तारत्वमन्दत्वे समानाधिकरणे एवेति न साङ्कर्यम् । समानाधिकरणे एव च तारत्वन्दत्वे उत्कर्षापकर्षत्वात्तदवधिनिरूपिते तत्तदवधिनिरूपितत्वविशिष्टत्वेन प्रतिनियताधि- करणवृत्तित्ताऽभ्युपेयते तथा चायमस्मात्तारो गकारोऽयमास्मान्मन्दो गकार इति प्रतीतिर्गकारमेदं

द्वितीयस्तबके ] शब्दानित्यत्वोपपादनम् । २६५ नापि सत्प्रतिपक्षत्वम् । मिथो विरुद्धयोर्वास्तवतुल्यबलत्वाभावात् । एकस्यान्य- तमाङ्गवैकल्यचिन्तायामस्य वैकल्ये तस्यैवोद्भाव्यत्वात्, अवैकल्ये त्वदीयेनैव विक- लेन भवितव्यमिति हीनस्य न सत्प्रतिपक्षत्वम् । तथापि नित्यः शब्दोऽद्रव्यद्रव्यत्वादित्यत्रापि साधनदशायां किञ्चिद्वाच्यमिति चेदसिद्धिः । द्रव्यं शब्दः साक्षात्सम्बन्धेन गृह्यमाणत्वाद् घटवदिति सिद्ध्यतीति चेन्न । एतस्याप्यसिद्धेः । न हि श्रोत्रगुणत्वे, द्रव्यत्वे वाऽसिद्धे साक्षात्सम्बन्धे बोधनी । न च केनापि प्रमाणेन सत्प्रतिपक्षत्वं संभवतीत्याह-नापि इति । न तावत्तुल्यबलेन, परस्पर- विरुद्धयोः सिद्धवस्तुविषययोः प्रमाणयोर्वास्तवतुल्यबलत्वाभावाद् वस्तुनो द्वैरूप्यप्रसङ्गात्, अतोऽन्य- तरस्य वैकल्ये तदेव दूषणं वाच्यम् उपजीव्यत्वादस्यवैकल्ये तदा त्वदीयनित्यत्वानुमानं विकलं स्या- दिति न तस्य प्रतिपक्षत्वमिति । मा भूद्वस्तुतः समाधिकहीनबलवतः सत्प्रतिपक्षत्वं, तथाप्याभिमानिकं तुल्यबलत्वेनानेन सत्प्रतिपक्षत्वोद्भावने सति किञ्चिद् दूषणं तर्कस्य वक्तव्यमित्याह-तथापि इति । यद्वा, प्रतिपक्षत्वासम्भवेऽपि स्वपक्षसाधनाय प्रयुक्तेऽस्मिन्नित्यत्वानुमाने किमपि दूषणं वक्तव्यमित्याह- तथापि इति । उत्तरमाह-असिद्धिरिति । शब्दस्य द्रव्यत्वमसिद्धमिति । द्रव्यत्वसिद्धावनुमान- माह-द्रव्यम् इति । गुणादिभिरनैकान्तिकता मा भूदित्युक्तं-साक्षात् इति । परिहरति-न इति । प्रकाशः । सत्प्रतिपक्षस्त्वद्य वस्तुतस्तुल्यबलेन, तत्तया प्रतिसंहितेन वा ? । नाद्य इत्याह । मिथ इति । तथात्वे वा वस्तुनो विरुद्धद्वैरूप्यापत्तेरिति भावः । अङ्गं=पक्षसत्त्वादि । अस्य=शब्दानित्यत्वसा- धनस्य । द्वितीयं शङ्कते । तथापीति । न केवलं प्रतिपक्षतादशायां, साधनदशायामपीत्यपेरर्थः । न द्रव्यं समवायिकारणं यस्य तदद्रव्यम् , अद्रव्यत्वादित्युच्यमाने प्रागभावेन व्यभिचारः स्यादिति द्रव्यं विशेषणम् । असिद्धिरिति । विशेषणविशेष्ययोरित्यर्थः । असिद्धस्य न सत्प्रतिपक्षत्वसा- धनत्व इति भावः । विशेष्यसिद्धौ मानमाह-द्रव्यमिति । संयोगसमवायान्यतरत्वं सम्बन्धे साक्षा- त्त्वम् । यद्यपि भट्टानां श्रोत्रेण शब्दस्याजः संयोगोऽन्येषां समवाय इति साक्षात् सम्बन्धेन गृह्यमाणत्वं न कस्याप्यसिद्धं, तथापि शब्दस्य गुणत्वाऽनभ्युपगमे तत् प्रत्येतुमशक्यमि- प्रकाशिका । एकस्या एव जातेरुभयप्रयोज्यत्वाङ्गीकारात्, तद्देशीयतत्तत्पुरुषीयशब्दस्यैतद्देशीयैतत्पुरुषीयाच्च वैजा- त्यात् । अनुगतमतिश्च देशभेदपुरुषभेदरूपोपाधिभेदाद्- विरोधमाशङ्क्य व्याचष्टे । न द्रव्यमिति । यद्यपि समवायिकारणशून्यद्रव्यत्वादिति हेतुरेवं पर्यवसितः, तत्र च समवायिपदव्यर्थता, तथाप्यखण्डा- भावेन वैयर्थ्यमित्यभिप्रायेणान्व्यर्थता । विशेषणविशेष्ययोरिति । न चैवमग्रे द्रव्यत्वमात्रसाधना- दुद्धारे न्यूनता, द्रव्यत्वे सिद्धे अकारणत्त्वस्याप्यापत्तेपादित्याशयात् । तथापीति । यद्यपि द्रव्य- श्रोत्रगुणान्यतरत्वनिश्चयेऽपि साक्षादित्यादिहेतुनिश्चयः, 'तथापि वांधकादेव द्रव्यत्वानिश्चय इत्यत्र मकरन्दः । च तदाश्रयानुविधानमात्रं न सम्बन्धस्तत्रोपपत्तिकत्वमिति भेदः । यद्वा, कुङ्कुमेणारुणा न तु स्वभा- वत इति कुङ्कुमस्योपाधित्वमनुभूयमानं, कृपाणे तु तथात्वमन्वयव्यतिरेकगम्यं, न तु तद्वत् कृपाण- दीर्घ मुखमिति प्रत्ययभेदः । अपरं शब्दप्रकाशे द्रष्टव्यम् । विरोधमाशङ्क्य व्याचष्टे-न द्रव्यमिति । यद्यप्येवं समवायिकारणशून्यद्रव्यत्वादिति फलिते हेतौ समवायिपदमधिकं, तथाप्यखण्डाभावे वैयर्थ्यं नेति ध्येयम् । तथापीति । यद्यपि गुणत्वानभ्युपगमेऽपि द्रव्यगुणान्यतरत्वनिश्चयदशायां टिप्पणी । विना नोपपद्यते एकावधिनिरूपितत्वविशिष्टतारत्वमन्दत्वयोरेकत्रासत्त्वादिति भावः । ३४ न्या० कु०

२६६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्यायां शब्दस्य प्रमाणमस्ति । परिशेषोऽस्ति । तथा हि । सदाद्यभेदेन सामान्यादित्रय- व्यावृत्तौ, मूर्त्तद्रव्यसमवायनिषेधेन कर्मत्वनिषेधाद् द्रव्यगुणत्वपरिशेषे संयोगस- मवाययोरन्यतरः संबन्ध इति चेन्न । बाधकबलेन परिशेषे द्रव्यत्वस्यापि निषेधा- लिङ्गग्राहकप्रमाणबाधापत्तेः । बाधके सत्यपि वा द्रव्यत्वाप्रतिषेधे, कर्मत्वादीनाम- प्यप्रतिषेधप्रसक्तौ परिशेषासिद्धेः, तस्मादेकदेशपरिशेषो न प्रमाणं, सन्देहसङ्कोच- मात्रहेतुत्वात् । अथ द्रव्यत्वे किं बाधकम् ? उच्यते, शब्दो न द्रव्यं, बहिरिन्द्रिय- बोधनी । साक्षात्संबन्धो नाम संयोगः समवायो वा तदन्यतरसिद्धेर्द्रव्यत्वगुणत्वयोरन्यतरसिद्ध्यधीनत्वान्न ततः प्राक् साक्षात्सम्बन्धः सिध्यतीति परिशेषानुमानेन तत्सिद्धिमाह-परिशेषः इति । 'सद- नित्यं द्रव्यवत्कार्यं कारणं सामान्यविशेषवदिति द्रव्यगुणकर्मणामविशेषः' इति ( वै० सू० १. १. ८.)। सत्तादिमत्त्वेन सामान्यविशेषसमवायेभ्यो व्यावृत्तस्य मूर्त्तद्रव्यसमवायेन कर्मणोऽपि व्यावृत्तौ द्रव्यत्वगुणत्वयोरन्यतरपरिशेषे साक्षात्संबन्धसिद्धिरिति । तर्हि कर्मत्वादिवद् द्रव्यत्वेऽपि बाधकसद्भावेन गुणत्वस्यैव परिशेषात् साक्षात्संबन्धग्राहिणा परिशेषानुमानेनैव द्रव्यत्वानुमानस्य बाधप्रसङ्ग इत्याह-न इति । अन्यथा द्रव्यत्वगुणत्वयोरपि परिशेषो न स्यादित्याह-बाधकः इति । न चायं परिशेषः प्रमाणं पदार्थषट्कविषयस्य संदेहस्य द्रव्यगुणविषयत्वे संकोचमात्रहेतुत्वे- न संशयादनिस्तारादित्युपसंहरन्नाह-तस्मात् इति । अथेति । येन ततोऽपि परिशेषलिङ्गग्राहकप्र- माणबाधः स्यादिति । तदाह-उच्यते इति । द्रव्यत्वासिद्धौ न चासिद्धविशेषेणाद्रव्यद्रव्यत्वादित्यनेन प्रकाशः । द्युपजीव्यविरोध इत्याशयंवानाह-न हीति । सदादीति । सत्तावत्त्वाजातिमत्त्वादिनेत्यर्थः । इतरनिषेधकवद् द्रव्यत्वेऽपि निषेधक सत्त्वात्तन्निषेधे गुणत्वसिद्धौ द्रव्यत्वसाधकं बाधितमि- त्याह-बाधकेति । परिशेषसिद्धिमभ्युपेत्याह-तस्मादिति । द्रव्यादिकोटिसंशयप्रवृत्तेरेक- देशे कर्मादिकोटौ संशयोच्छेदेऽपि द्रव्यगुणकोटिमादाय संशयस्य तादवस्थ्याद् द्रव्यत्वे बाधिते क तत्साधनत्वमित्यर्थः । बहिरिन्द्रियेति । चक्षुरग्राह्यबहिरिन्द्रियग्राह्यजातिमत्त्वा- प्रकाशिका । तात्पर्य्यम् । बाधकञ्च मूल एवोक्तमिति । न चानेनैव तस्यापि सत्प्रतिपक्षित्वत्वात् कथं तेनास्य बाध इति वाच्यम् । एवमपि द्रव्यत्वासिद्धौ समीहितसिद्धेः, वस्तुतः संयोगसमवायान्तरगर्भहेतौ व्यर्थवि- शेषणता प्रत्येकगर्भहेतौ च स्वरूपासिद्धिदृष्टान्तासिद्धी इति हीनस्य तस्याद्रव्यत्वसाध्यकेन बाध एवेति । उपजीव्येति । हेतुसिद्ध्यर्थं गुणत्वसिद्धेरुपजीव्यत्वादिति भावः। ननु बहिरिन्द्रियव्यवस्था- हेतुत्वं यद्येकमात्रबहिरिन्द्रियग्राह्यत्वं तदा प्रभादौ व्यभिचारि, अन्त्ये शब्दे भागासिद्धमुच्चेतयतो व्याचष्टे चक्षुरग्राह्येति । इदञ्च जातिविशेषणं प्रभादौ व्यभिचारवारणाय, आत्मनि व्यभिचार इति मकरन्दः । तत् प्रत्येतुं शक्यमेव, तथापीयं शङ्का मूल एवानुपदं निरस्येति भावः । वस्तुतो बाधादेव न द्रव्यत्व सिद्धिः, बाधकञ्च मूल एवोक्तमिति प्रघट्टकतात्पर्य्यम् । न चानेनैव तस्यापि सत्प्रतिपक्षित्वत्वात् कथं तेनास्य बाध इति इति वाच्यम् , संयोगसमवायान्तरसम्बन्धेन गृह्यमाणत्वादित्यत्र, समवाय- गर्भत्वेन व्यर्थविशेषणतया व्याप्यत्वासिद्धत्वेन, अन्यथा स्वरूपासिद्धत्वेन, वक्ष्यमाणेन चोपाधि- नाऽस्य हीनबलत्वात् । उपजीव्येति । हेतुसिद्ध्यर्थं गुणत्वसिद्धेरुपजीव्यत्वात्द्विरोध इत्यर्थः । ननु बहिरिन्द्रियव्यवस्थापकत्वं, तत्तद्बहिरिन्द्रियमात्रग्राह्यत्वं, तथा च प्रभादौ व्यभिचारः, अतो- न्द्रियशब्दांशे चाश्रयासिद्धिरित्यत आह चक्षुरग्राह्येति । एतच्च प्रभादावेव व्यभिचारवारणाय जातिविशेषणम् । आत्मनि तद्वार णाय बहिरिन्द्रियेति । उक्तभागासिद्धिनिरासाय जातिगर्भत्वम् टिप्पणी । चक्षुरग्राह्यबहिरिन्द्रियग्राह्येति । तत्तद्वहिरिन्द्रियमात्रग्राह्यत्वस्य बहिरिन्द्रियव्यवस्थाहेतुत्व-

द्वितीयस्तवके ] शब्दानित्यत्वोपपादनम् । २६७ व्यवस्थाहेतुत्वात्, रूपादिवदिति परिशेषाद् गुणत्वेन समवायिसिद्धौ, लिङ्गग्राह- कमप्रमाणबाधितत्वाद् नाव्यवहितसंबन्धग्राह्यत्वेन द्रव्यत्वसिद्धिः । न चासिद्धेन सत्प्र- तिपक्षत्वम् । असिद्धस्य हीनबलत्वात् । ननु शब्दस्तावच्छ्रोत्रगुणो नैवेति त्वयैव साधितं प्रबन्धेन । न च श्रोत्रगुणः, तेन गृह्यमाणत्वात् , यद् येनेन्द्रियेण गृह्यते नासौ तस्य गुणः, यथा गृह्यमाणो गन्धादिः। श्रोत्रं वा न स्वगुणग्राहकम्, इन्द्रियत्वाद् घ्राणवदिति न गुणत्वसिद्धि- रिति चेत् । ततः किम् ? । न चैतदपि । घ्राणादिसमवेतगन्धाद्यग्रहे स्वगुणत्वस्या- बोधनी । सत्प्रतिपक्षम नित्यत्वानुमानस्येत्याह-न चासिद्धेनेति । यद्वा, नास्मत्प्रतिपक्षस्य स्वरूपसिद्धिरिति । ननु श्रोत्रव्यतिरिक्तानां पृथिव्यादीनां गुणः शब्दो नेति भवद्भिरव परिशेषानुमानेन साधितम् । वयं तु श्रोत्रगुणो नेति अनुमानद्वयेन साधयामः । ततश्च गुणत्वस्यैवासिद्धौ द्रव्यत्वमेव परिशिष्यत इति । केचित्तु शब्दः श्रोत्रगुणो नेति पठन्ति । तत्रायमर्थः । महता प्रबन्धेन शब्दस्य श्रोत्रग्राह्यत्वं प्रतिपादयता त्वयैव श्रोत्रगुणो नेति साधितं भवति कथमेतेनैतत्प्रतिपादितं भवेदित्यत्रोक्तं-न श्रोत्र- गुणः इति । न हि श्रोत्रग्राह्यः शब्दः तद्गुणो भवतीति । मा भूद् गुणत्वसिद्धिर्द्रव्यत्वं तु कुतस्त्य- मित्यह-ततः किम् इति । यद्वा, अनुग्राहक तर्काभावेऽनुमानमात्रान किञ्चित्सिध्यतीति सोपा- धित्वादप्रयोजकत्वं चानुमानद्वयमित्याह-न चैतदपि इति । स्वगुणत्वस्यैव ग्रहणप्रयोजकत्वेऽ- प्रकाशः । द्रसादिवदित्यर्थः । अथ परिशेषो नोपजीव्यस्तत्राह-न चेति । अनेन द्रव्यत्वसाधनस्य प्रति- रुद्धत्वादद्रव्यद्रव्यत्वासिद्धौ न तेनाऽनित्यत्वसाधने सत्प्रतिपक्षत्वमित्यर्थः । ननु गुणत्वेऽपि बाधकाद् न तत्सिद्धिरततो न शब्दादिलिङ्गग्राहुकमानबाध इत्याह — नन्विति । गुणत्वासिद्धावपि द्रव्यत्वासिद्धौ न साक्षात्सम्बन्धेन गृह्यमाणत्वे प्रमाणमुक्तं स्यादित्याह-तत इति । ननु गुणत्वे निषिद्धे परिशेषाद् द्रव्यत्वं सेत्स्यतीत्यत आह--न चेति । प्रथमानुमाने श्रोत्रयोग्यगुणत्वव्याप्यजातिशून्यत्वमुपाधिरन्त्यानुमाने त्वयोग्यगुणत्वमुपा- प्रकाशिका । र्बहिदिति । उक्तभागासिद्धि निरासाय जातिगर्भता । धर्ममात्रगर्भतायां गन्धादिकमादाय द्रव्ये व्यभि- चार इति जातित्वपर्यन्तानुधावनम् । एवं च सति यथाश्रुतमूलदृष्टान्तासङ्गतिरत आह-रसा- दिवदिति । मूलस्याप्येतद्गुणसं विज्ञानबहुव्रीहिणैवै तात्पर्यमिति भावः । प्रतिरुद्धत्वात् । बाधितत्वादित्यर्थः । प्रथमानुमान इति । श्रोत्रगुणत्वाभावसाधक इत्यर्थः । रूपाद्यौ साध्याव्या- प्तकत्वनिरासाय श्रोत्रयोग्येति । सत्तामादाय स एव दोष इति गुणत्वव्याप्येति । ककार- भिन्नगुणत्वमादाय स एव दोष इति जातीति । । न च पक्षेतरत्वमुपाधिरिति वाच्यम् । ध्वनयो वायवीया एवेति मते ध्वनौ सिद्धसाधनभयेन वर्णमात्रस्यैव पक्षत्वमिति पक्षभिन्नध्वनिव्यावर्त्त- कत्वाद् । केचित्तु बाधोन्नीत्ततया न पक्षेतरत्वे दोषः, बाधकश्च परिशेष एवेत्याहुः । अयोग्यगुण- वत्त्वमिति । योग्यगुणाभाववत्त्वमित्यर्थः । आत्मनि परमाणौ च यथाश्रुतसाध्याव्यापकत्वादाइ मकरन्दः । जातित्वपर्यन्तञ्च गन्धादिकमादाय द्रव्ये व्यभिचारवारणार्थम् । एवं सति मूलदृष्टान्तस्य साधनवै- कल्यादाह रसादिवदिति । प्रतिरुद्धत्वादिति । बाधितत्वादित्यर्थः । श्रोत्रयोग्येति । एतच्च रूपाद्यौ साध्याव्याप्तिवारणार्थम् । सत्तामादाय दोषतादवस्थ्यादाइ गुणत्वव्याप्येति । गुणान्या- न्यत्वमादाय दोषतादवस्थ्यादाइ जातीति । टिप्पणी । रूपत्वे प्रभायां व्यभिचारोऽतीन्द्रियशब्दे भागासिद्धिश्च स्यादत आह-चक्षुर्ग्राह्येति ।

२६८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्यायां

ऽप्रयोजकत्वात्। अयोग्यत्वं हि तत्रोपाधिः। अन्यथा, सुखादिनात्मगुणः, तेन गृह्य- माणत्वाद् रूपांदिवत्। न वा तेन गृह्यते, तत्समवेतत्वाददृष्टवत्। आत्मा वा न तद्ग्राहकः, तदाश्रयत्वाद्, गन्धाद्याश्रयघटादिवदित्याद्यपि शङ्केत। तस्मात् स्वगुणोः परगुणो वाऽयोग्यो न गृह्यते, गृह्यते तु योग्यो योग्येन, तत् किमत्राऽनुपपन्नम्। अवश्यञ्च श्रोत्रेण विशेषगुणग्राहिणा भवितव्यम्। इन्द्रियत्वात्। अन्यथा तन्निर्माण- वैयर्थ्यात् तदन्यस्येन्द्रियान्तरेणैव ग्रहणात्। न च द्रव्यविशेषग्रहणे तदुपयोगः। विशेषणयोग्यतामाश्रित्यैवेन्द्रियस्य द्रव्यग्राहकत्वात्, न द्रव्यस्वरूपयोग्यतामात्रेण। अन्यथा चान्द्रमसं तेजः स्वरूपेण योग्यमिति तदप्युपलभ्येत। आत्मा वा मनोग्राह्य इति सुषुप्त्यवस्थायामप्युपलभ्येत। अनुद्भूतरूपेऽपि वा चक्षुः प्रवर्त्तेत, तस्माद् गुणयोग्यतामेव पुरस्कृत्येन्द्रियाणि द्रव्यमुपाददते, नातोऽन्यथेति स्थितिः। अत एव नाकाशादयश्चाक्षुषाः। अस्तु तर्हि शब्दो नित्यः, नित्याकाशैकगुणत्वात्, तद्गतपरममहत्परिमाणव-

: बोधनी। निष्टमाह-अन्यथा इति। उपसंहरति-तस्मात् इति। इन्द्रियत्वहेतोरप्रयोजकत्वायोक्तं-योग्येन इति। एवं शब्दस्य गुणत्वे बाधकमाशङ्क्य निरस्तम्। साधकमाह-अवश्यं च इति। तदर्थस्य श्रोत्रविषयस्य शब्दस्येति। ननु द्रव्यविशेषस्यैव सतः शब्दस्य ग्रहणार्थं श्रोत्रनिर्माणमस्तु इन्द्रि- यान्तराणां तत्रासामर्थ्यादित्यत्राह-न च इति। इन्द्रियं द्रव्यगतविशेषगुणग्रहणयोग्यतां सहकारि- त्वेनाश्रित्यैव द्रव्यं गृह्णाति नान्यथेति। द्रव्यस्य स्वरूपयोग्यतामात्रेणेन्द्रियग्राह्यत्वेऽनिष्टमाह- अन्यथा इति। उपसंहरति-तस्मात् इति। अत एव इति। यत एव विशेषगुणग्रहणपुरस्कारे- णैवेन्द्रियाहत्वं द्रव्याणामिति शब्दस्य श्रोत्रगुणत्वेनैवाद्रव्यद्रव्यत्वमसिद्धं तर्हीदमेव प्रतिसाधनमस्त्विति

प्रकाशः। धिरित्यप्रयोजकत्वमुभयत्रेत्यर्थः। अत एवाप्रयोजकान्तरतुल्यत्वमाह--अन्यथेति। साक्षात्संब- न्धेन गृह्यमाणत्वादित्यत्र बाह्येन्द्रियत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकं सांशयवकत्वमुपाधिः। ननु बहिरि- न्द्रियव्यवस्थापकत्वमप्यप्रयोजकमित्याशङ्क्य तत्र विपक्षबाधकमाह--अवश्यञ्चेति। अत्रापि विपक्षबाधकमाह अन्यथेति। ननु स्वरूपयोग्यतैव द्रव्यप्रत्यक्षत्वे तन्त्रम्, अत एव विशेषगुण- शून्यानां कालादीनां न प्रत्यक्षत्वमित्यत आह तस्मादिति। न च नाद एव तस्य विशेषगुणः स्यात्। ध्वन्यात्मकस्य नादस्याग्रहेऽपि वर्णसाक्षात्कारात्। नाऽपि तारत्वादिकं तेषामुक्तर्पोदि- रूपतया जातित्वात्। अत एव तस्य जातिरूपत्वेऽप्यवधिनिरूप्यत्वमिति भावः। अत एवेति। तद्विशेषगुणस्य चक्षुरग्राह्यत्वादित्यर्थः। आकाशैकेति। अनेकगुणेन संयोगादिना व्यभिचारवारणार्थमेकग्रहणम्। अत्र यद्यपि आकाशैकगुणत्वमाकाशामात्रवृत्तिगुणत्वं, तत्र गुणत्वं व्यर्थम्। तथापि ध्वंसानवच्छिन्नसत्तायोगित्वं

प्रकाशिका। बाह्येन्द्रियेति। कालादीनामिति। कालः षडिन्द्रियवेद्य इति मतेनेदम्, तुल्यन्यायतया दिशोऽपि प्रत्यक्षत्वं शब्दस्य प्रत्यक्षत्वं तैरुपेतमेवेति बहुवचनोपपत्तिः। अत एवेति। उत्कर्षवत्त्वादेवेत्यर्थः।

मकरन्दः। अत एवेति। उत्कर्षरूपत्वादेवेत्यर्थः। एतदपि मतान्तरेणेति ध्येयम्। तन्मते सत्ताजातेर्वि-

टिप्पणी। तथापि ध्वंसानवच्छिन्नसत्तायोगित्वं साध्यमिति। ध्वंसाप्रतियोगित्वे सति प्रागभावा-

द्वितीयस्तंबके ] शब्दांनित्यत्वोपपादनम् । २६९ दिति प्रत्यनुमानमिति चेन्न । अकार्यत्वस्योपाधेर्विद्यमानत्वात् । अन्यथा, आत्मवि- शेषगुणाः नित्याः, तदेकगुणत्वात्, तद्गतपरममहत्त्ववदित्यपि स्यात् । अस्य प्रत्यक्ष- बाधितत्वादहेतुत्वमिति चेन्न । निरुपाधेर्बाधानवकाशात् । स्वभावप्रतिबद्धस्य च तत्परित्यागे स्वभावपरित्यागप्रसङ्गात् । तस्माद् बाधेन वोपाधिरुन्नीयते, अन्यथा वेति न कश्चिद्विशेषः । एतेन श्रावणत्वाच्छुब्दत्ववदित्यपि परास्तम् । अत्रापि तस्यैवोपाधित्वात् । अ- न्यथा गन्धरूपरसस्पर्शा अपि नित्याः प्रसज्येरन् । घ्राणाद्येकैकेन्द्रियग्राह्यत्वाद् गन्धत्वादिवदित्यपि प्रयोगसौकर्यात् । बोधनी । प्राभाकराः प्रत्यवतिष्ठन्ते-तर्हि इति । न इति । अत्राकार्यत्वौपाधिकत्वात्तदेकगुणत्वमप्रयोजकम् इति तस्यैव प्रयोजकत्वेऽनिष्टमाह-अन्यथा इति । अत्र ह्यकार्यत्वस्योपाधित्वं स्वयाप्यङ्गीकार्यमिति भावः । नन्वात्मगुणानां नित्यत्वानुमानस्य तदनित्यत्वग्राहिमानसप्रत्यक्षबाधादप्रामाण्यं, न त्व- कार्यत्वोपाधिकत्वादित्याह-अस्य इति । न इति । यद्ययं निरुपाधिस्तदा बाध एव न स्यादिति । कुत इत्यत आह-स्वभाव. इति । यदि हि केनचित्स्वभावस्तं प्रतिवद्धस्तस्यैव नित्यत्वप्रयोजक त्वेऽनिष्टमाह-अन्यथा इति । तदेवमनित्यत्वानुमानस्य बाधः सत्प्रतिपक्षत्वं च निराकृतं, विरो- प्रकाशः । साध्यम् । तत्र विशेषपदार्थेऽनैकान्तिकंवारणार्थं गुणग्रहणमित्याहुः । अकार्यत्वस्येति । पूर्वसाध- न्व्यतिरेकोऽपि साध्यप्रयोजकतया यथोपाधिस्तथोक्तमधस्तात् । अपि चोपाधेर्नित्यदोषत्वात् साध- नपूर्वापर्यस्य चानियतत्वाद्यदा तदेव साधनं स्थापनायां प्रयुज्यते तदा सोपाधिः, यदा तु दूषणतया तदेवोच्यते तद। पूर्वसाधनव्यतिरेकादकार्यत्वमनुपाधिरिति तदेव नित्यत्वेन व्याप्तमन्याप्रवृत्तेति महद्वैशसमिति भावः । उपाधेः साध्यव्यापकताग्राहकं तर्कमाह अन्यथेति । निरुपाधेरिति । बाधे हि पक्षाभिंमते व्यभिचारस्तत्र चावश्यमुपाधिरित्यर्थः । एतच्च जलह्रदो वह्निमान् धूमव- त्त्वादित्यादावपक्षवृत्तिति साधने नास्तीति पक्षधर्मे तत्र बोद्धव्यम् । अन्यथा वेति । बाधमनुप- जीव्येत्यर्थः । श्रावणत्वादिति । गुणवृत्तित्वात्यनभ्युपगन्तृमते शब्दत्वं श्रोत्रग्राह्यत्वम् । तन्न न श्रावणत्वं- मिति कालस्य षडिन्द्रियवेद्यत्वात् स एव दृष्टान्त इति भावः । तस्यैवेति । अकार्यत्वस्यैवे- त्यर्थः । शब्दो नित्यः पृथिवीतरनित्यभूतविशेषगुणत्वाद्, अपाकजनित्यभूतैकसमवेतत्वात्, जल- प्रकाशिका । इदमपि तारत्वस्य स्वरूपेण सावधित्वे सत्ताजातेर्विशेषपदार्थस्य च तैरनङ्गीकारादरुचिमा- विष्करोति । आहुरीति । एवञ्चाकाशमात्रवृत्तित्वमाकाशेतरानुत्तित्वमेवाभिमत मित्यवृत्तौ समवायेऽनित्ये च तन्मते व्यभिचार इति गुणपदं मूले परिभावनीयम् । केचित्तु गुणपदम्- प्रधानार्थकमित्याकाशमात्रपरतन्त्रत्वादिति मूलार्थ इत्याहुः । अपाकजेति । न च परमाणु- कर्मणि व्यभिचारः, अत्रापि विशेषगुणत्वादित्यस्यैकसमवेतत्वादिति प्रतीकार्थत्वात् विशेषपदं च मकरन्दः । शेषपदार्थस्य चानभ्युपगमादस्वरसमाविष्करोति इत्याहुरिति । आकाशमात्रवृत्तित्वस्य तदित- राष्ट्रतित्वे तात्पर्यम् । एवञ्च तन्मते समवाये व्यभिचारवारणाय गुणपदमित्यन्ये । गुणपदमप्रधा- नार्थकं, तथा चाकाशैकपरतन्त्रत्वादित्येव विवक्षितमित्यप्याहुः । हेत्वन्तरव्याख्यानं शब्दप्रकाशे

२५० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्याया विरोधव्यभिचारावसम्भावितावेवाऽत्रेत्यसिद्धिरवशिष्यते । साऽपि नास्ति । तथा हि । शब्दस्तावत् पूर्वोक्तन्यायेन स्वाभाविकतीव्रमन्दतरतमादिभावेन प्रकर्ष- निकर्षवानुपलभ्यते । इयंञ्च प्रकर्षनिकर्षवत्ता कारणभेदानुविधायिनी सर्वत्रोपलब्धा । अकारणाका हि नित्याः प्रकर्षवन्त एव भवन्ति, यथाऽऽकाशादयः । निकृष्टा एव वा, यथा परमाण्वादयः । न तु किञ्चिदतिशयानाः कुतश्चिदपकृष्यन्ते । तदियं नित्येभ्यो व्यावर्त्तमाना कारणवत्सु च भवन्ती जायमानतामादायैव विश्राम्यतीति प्रतिबन्धसिद्धौ प्रयुज्यते, 'शब्दो जायते, प्रकर्षनिकर्षाभ्यामुपेतत्वान्माधुर्यादिवत् । अन्यथा, नियामकमन्तरेण भवन्ती नित्येष्वपि सा स्यात्, नियमहेतोरभावात् । शब्दादन्यत्रेयं गतिरिति चेन्न । साध्यधर्मिणं विहायेति प्रत्यवस्थानस्य सर्वानुमान- सुलभत्वात् । न चेद् व्यञ्जकतारतम्याद्व्यञ्जनीयतारतम्यम्, अस्वाभाविकत्वप्रस- ङ्गात् । व्यवस्थितञ्च स्वाभाविकत्वम् । न च व्यञ्जकोत्पादकाभ्यामन्यस्यानुविधा- नमस्ति । न च स्वाभाविकत्वौपाधिकत्वाभ्यामन्यः प्रकारः सम्भवति । बोधनी । धव्यभिचारौ त्वसंभावितावेव सपक्षवृत्तित्वसद्भावादिपच्चे वृत्त्यभावाच्चेत्याह-विरोध इति । तस्माद- न्यतरासिद्धिरैव संभाव्यतया विशिष्ठा, सापि निराक्रियत इत्याह-अत्रेति इति । हेतुसिद्धावनुमानं विपक्षस्तस्य प्रतिबन्धसिद्धिं तावदाह-शब्दस्तावत् इति । पूर्वोक्तन्यायेन इति । तीव्रत्वादीना- मन्यधर्मत्वेनानुपलम्भः शब्दगतत्वेनोपलम्भः शब्दधर्मत्वेनैवोपलम्भो बाधकाभाव इत्यादिर्यः पूर्वमुक्तस्तेनेति । ततः किमित्यत्राह-इयं च इति । सर्वत्र माधुर्यादौ कारणप्रकर्षनिकर्षानुविधायि- नी दृष्टेत्यन्वयं दर्शयित्वा व्यतिरेकमपि दर्शयति-अकारणका हि इति । ततोऽपि किमित्यत्राह- तदियम् इति । तस्मादियं प्रकर्षनिकर्षवत्तेति । तत्रानुमानं तदनुग्राहकं च दर्शयति-शब्दो जायते इति । नियामकं कारणप्रकर्षनिकर्षरूपमन्तरेण शब्दे भवन्ती प्रकर्षनिकर्षवत्ता गगनादि- ष्वपि भवेत्, शब्द एव नाकाशादिष्वस्तीति नियमहेत्वभावादिति । ननु शब्दव्यतिरि- क्तस्य प्रकर्षनिकर्षवत्वं जायमानतया व्याप्तं तद्दर्शनान्न तु प्रकर्षनिकर्षवत्तामात्रमित्याह- शब्दात् इति । न इति । बाधकाभावेऽपि व्याप्तिसङ्कोचे सर्वानुमानोच्छेदः स्यादिति । ननु व्यञ्ज- कानां ध्वनीनां प्रकर्षनिकर्षाभ्यां व्यञ्जनीयस्य शब्दस्य तद्वत्ताभिमानः, ततश्चासिद्धो हेतुरित्याश- ङ्क्याह-न च इति । प्रसज्यतां कामं, तदेव नः समीहितम् । अत्राह-व्यवस्थितश्च इति । ध्वनिधर्माणामारोपस्यासंभवादिति । ननु मा भूद् व्यञ्जकोपाधित्वं तारतारतरत्वादिरस्त्यथापि कथं कारणप्रकर्षाद्यनुविधानं कथं वा स्वाभाविकत्वं सिध्यतीत्यत्राह-न च इति । औपाधिकत्वनिषेधेन परिशेषात् सिध्यति गत्यन्तराभावादिति । प्रकाशः । परमाणुरूपवत् । अव्यासज्यवृत्तित्वे सत्यनात्मविभुगुणत्वाद्, विशेषगुणान्तरासमानाधिकरणैक- वृत्तिगुणत्वात्, कालपरिमाणवदित्यत्राप्यकार्यत्वमुपाधिरिति भावः । पूर्वोक्तेति । उपाधेरनुपल- म्भेन तद्गततया चोपलम्भेन चेत्यर्थः । प्रकर्षनिकर्षाभ्यामिति । ननूत्कर्षापकर्षयोर्जात्योर्जा- प्रकाशिका । परमाणुनिष्ठदैशिकपरत्वादौ व्यभिचारवारणाय । अव्यासज्येति । न च गुणपदमधिकं समवाय कालादिवृत्तौ तन्मते व्यभिचारवारकत्वात् तस्यापि व्यासज्यसमवेतत्वाभावात् । विशेषगुणेति । टिप्पणी । प्रतियोगित्वापेक्षया लघुत्वादिदमेव साध्यमुचितं तत्र व्यभिचारवारणं सम्भवति प्रयोजनमित्याशयः। विशेषगुणान्तरासमानाधिकरणेति । शब्दान्यविशेषगुणसमानाधिकरणेत्यर्थः । तेन वायुस्पर्शे

द्वितीयस्तबके ] शब्दोनित्यत्वोपपादनम् । २७१ स्यादेतत् । तथाप्युत्पत्तेर्नित्यत्वेन को विरोधो येन प्रतिबन्धसिद्धिः स्यात् ? । असिद्धे च तस्मिन्, भवतां व्यापकत्वासिद्धोऽस्माकमप्रयोजकः । सौगतानां सन्दिग्धविपक्षवृत्तित्तयमुपक्रान्तो हेतुरिति चेन्न । इदं ह्युत्पत्तिमत्त्वं विनाशकारण- .बोधनी । तदेवमनित्यत्वानुमास्य स्वरूपासिद्धिर्निराकृता, संप्रति व्याप्यत्वासिद्धिं निराकर्तुमाशङ्कते- तथापीति । भवतां नैयायिकानाम्, अस्माकं मीमांसकानामिति । न इति । उत्पत्तिमत्त्वं हि विनाशकारणसंविधानेन व्याप्तं, तत इदं तत्सन्निधिविरुद्धेभ्यो नित्येभ्यः स्वव्यापकस्य विनाशका- रणसंनिधानस्य निवृत्या निवर्त्तमानमनित्य एवावतिष्ठत इति व्यापकनुपलब्धिर्विपक्षे बाधकमिति। ननु स्यादेवं यद्युत्पत्तिमत्त्वस्य विनाशकारणसंविधानेन व्याप्तिः स्यात्, सैव कुतो विपक्षे बाधका- प्रकाशः । तिसङ्करापत्त्या रसत्वशब्दत्वव्याप्यजात्योर्भिन्नत्वेन रसशब्दसाधारण्यं साधनावच्छिन्नसाध्यव्याप- कस्य मूर्त्तगुणत्वस्य स्पर्शवत्समवेतत्वस्य चोपाधित्वञ्च । मैवम् । उत्कर्षापकर्षशब्दप्रवृत्तिनिमित्त- जातिमत्त्वादिति विवक्षितत्वात् । रसत्वादिव्याप्यजातिभेदेऽपि तादृशशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वस्य साधारण्यात्, सर्वत्र वर्णात्मकशब्दपक्षीकरणे चानित्यध्वनिषु व्योमगुणेषूपाधीनां साध्याव्यापक- त्वात् पक्षमात्रव्यावर्त्तकविशेषणवत्त्वेन पक्षेतरत्वतुल्यत्वाच्चेति भावः । विपक्षबाधकाभावेनोत्पत्ति- म्त्त्वमप्रयोजकमित्याह-तथापीति । उत्पत्तिमदपि किञ्चिन्नित्यं स्यादित्यर्थः । प्रकाशिका । शब्दभिन्नविशेषगुणसमानाधिकरणत्वादित्यर्थः, तेन न स्वरूपासिद्धिर्नवा पवनस्पर्शे व्यभिचारः । सुखादौ यथाश्रुतसाध्याव्यापकत्वादह । साधनेति । यद्यपि सुखादावप्युत्कर्षापकर्षौ स्त इति विवक्षितोऽप्युपाधिः साध्याव्यापक एव । न च सजातीयसाक्षात्कारप्रतिबन्धकत्त्वादिना तन्निर्व- चनादसङ्गतिः, अज्ञातेषु सुखादिषु मानाभावेन तादृशोत्कर्षादेस्तेष्वभावादिति वाच्यम् । तथासति तस्य रसशब्दसाधारण्येन शब्दपर्य्यन्तानुधावनस्य हेतावसङ्गतेः । अन्यतरगर्भतयैव स्वस्थतायामुभ- योपादानासङ्गतेश्च । तथापि साधनपदेनात्र पक्षधर्म एवोक्तः, स च सजातीयेत्याद्युक्तरूपो बहिरि- न्द्रियव्यवस्थाहेतुस्वरूपो वा । उत्कर्षापकर्षेति । उत्कृष्टपकृष्टेत्यर्थः । पक्षे साध्याव्यापकत्वमनुद्- भाव्यमेवेत्यत आह-सर्वत्रेति । उपाधीनामिति । यद्यपि पूर्वपक्षे द्वयोरेवाशङ्कितत्वाद् बहुवचन- मयुक्तम् तथापि रूपवत्समवेतत्वादीनामपि तत्र तात्पर्ष्यविषयत्वात्तदुपपत्तिः । पक्षमात्रेति । यद्य- प्यात्मादेः सुखादेश्च व्यावर्तनान्न पक्षमात्रव्यावर्त्तकत्वमत एव च न पक्षेतरतुल्यत्वं तथापि साध्य- व्यापकताग्राहकमानाभावेन पक्षेतरतुल्यत्वं बहिरिन्द्रियव्यवस्थाहेतुत्वरूपावच्छेदकाश्रयमध्ये च पक्ष- मकरन्दः । द्रष्टव्यम् । सुखादौ साध्याव्याप्तेराह साधनावच्छिन्नेति । ननु सुखादावुत्कर्षापकर्षसम्भवा- त्तद्दोषस्तदवस्थ्यम् । न च सजातीयसाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्त्वादिना तन्निर्व्वचनं, तादृशो- त्कर्षादेः सुखादावसम्भवेऽविदिते तत्र मानाभावादिति वाच्यम् । तस्य रसचरमशब्दसाधारण्ये- उत्कर्षापकर्षशब्देत्यादिविवक्षाविरोधात् । तथा सत्युत्कर्षापकर्षयोरन्यतरगर्भत्वेनैव सामञ्जस्ये व्यर्थविशेषणत्वापत्तेश्च । न च हेतुद्वये तात्पर्ष्यम् , मूलविरोधादिति चेत् , न साधनपदेन पक्षध- र्म्मस्य विवक्षितत्वात् । स च बहिरिन्द्रियव्यवस्थाहेतुत्वादिः । उत्कर्षापकर्षेति । उत्कृष्टाप- कृष्टेत्यर्थः । पक्षे साध्याव्यापकत्वमनुद्भाव्यमित्यत आह सर्वत्रेति । यद्यपि द्वयोरेवोक्तत्वाद्- पाधीनामित्ययुक्तं, तथाप्यन्यस्यापि तत्समनियतस्य तात्पर्ष्यविषयत्वात्तदभिप्रायेण तथोक्तम् । पक्षमात्रेति । ननु सुखादेरपि व्यावर्तनान्न पक्षमात्रव्यावर्त्तकत्वम् , न च साधनवत्पक्ष टिप्पणी । न व्यभिचारः । उत्कर्षापकर्षशब्देति । उत्कृष्टापकृष्टेति विवक्षितम् ।