पञ्चतन्त्रम् (संस्कृत मूल एवं भाषा टीका सहित)
Panchatantram with Sanskrit & Hindi Commentary
पं. विष्णु शर्मा / पं. ज्वालाप्रसाद मिश्र द्वारा
( २९६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
एवं सञ्जीवी विग्रहमन्त्रं विज्ञापयामास । अथ तच्छ्रुत्वा अनुजीविनमपृच्छत्-“भद्र ! त्वमपि स्वाभिप्रायं निवेदय” । सोऽब्रवीत्-“देव ! दुष्टः स बलाधिको निर्मर्यादश्च तत् तेन सह सन्धिविग्रहौ न युक्तौ केवलं यानमर्हं स्यातामुक्तञ्च-
इस प्रकार संजीवीने विग्रह मंत्रकी सम्मति कही । यह सुन (उसने) अनुजीवीसे पूछा ! “भद्र ! तुमभी अपने अभिप्रायको कहो” । वह बोला-“देव ! वह दुष्ट अधिक बली और मर्यादा रहित है । उसके साथ संधि विग्रह युक्त नहीं केवल यानही योग्य है । कहा है-
बलोत्कटेन दुष्टेन मर्यादारहितेन च ।
न सन्धिविग्रहौ नैव विना यानं प्रशस्यते ॥ ३४ ॥
बलसे उत्कट, दुष्ट मर्यादा रहित शत्रुसे यानके बिना संधि विग्रह पूजित नहीं है ॥ ३४ ॥
द्विधाकारं भवेद्यानं भयत्रस्तपरक्षणम् ।
एकमन्यज्जिगीषोश्च यात्रालक्षणमुच्यते ॥ ३५ ॥
दो प्रकारका यान होता है एक तो भयसे व्याकुल हुएकी रक्षा करनी दूसरे जीतनेकी इच्छा करनेवालेको शत्रुके प्रति यात्रा करनी ॥ ३५ ॥
कार्त्तिके वाथ चैत्रे वा विजिगीषोः प्रशस्यते ।
यानमुत्कृष्टवीर्य्यस्य शत्रुदेशे न चान्यदा ॥ ३६ ॥
कार्त्तिक अथवा चैत्रमें जीतनेवालेको यात्रा करनी श्रेष्ठ है बलवान्कोही शत्रुके देशमें गमन करना उचित है अन्यथा नहीं ॥ ३६ ॥
अवस्कन्दप्रदानस्य सर्वे कालाः प्रकीर्त्तिताः ।
व्यसने वर्त्तमानस्य शत्रोश्छिद्रान्वितस्य च ॥ ३७ ॥
व्यसनमें प्राप्त हुए और छिद्रताको प्राप्त हुए शत्रुपर आक्रमण करनेके सम्पूर्ण काल कहे हैं ॥ ३७ ॥
स्वस्थानं सुदृढं कृत्वा शूरैश्चाप्तैर्महाबलैः ।
परदेशं ततो गच्छेत्प्रणिधिव्याप्तमग्रतः ॥ ३८ ॥
अपने स्थानको विश्वस्त शूर महाबलियोंसे दृढ करके आगे दूतोंको करके परदेशको गमन करे ॥ ३८ ॥
भाषाटीकासमेतम् । (२९७)
अज्ञातविविधासारतोयशस्यो व्रजेत्तु यः ।
परराष्ट्रं स नो भूयः स्वराष्ट्रमधिगच्छति ॥ ३९ ॥
सुहृद्दल, जल, खेती इनको बिना जाने जो परपुरुषके राज्यमें चढ जाता है वह फिर अपने राज्यमें नहीं आता है ॥ ३९ ॥
तत्ते युक्तं कर्तुमपसरणम् ।
सो तुम्हारा यहासे पयानही करना युक्त है ।
अन्यच्च-
औरभी-
न विग्रहं न सन्धानं बलिना तेन पापिना ।
कार्यलाभमपेक्ष्यापसरणं क्रियते बुधैः ॥ ४० ॥
उस पापी बलीके सग विग्रह और सधि करनी नहीं चाहिये कार्यके लाभको देखकर पडितको अपसरण करना चाहिये ॥ ४० ॥
उक्तञ्च यतः-
कारण कहा है-
यदपसरति मेषः कारणं तत्प्रहर्तुं
मृगपतिरपि कोपात्संकुचत्युत्पतिष्णुः ।
हृदयविहितवैरा गूढमन्त्रोपचाराः
किमपि विगणयन्तो बुद्धिमन्तः सहन्ते ॥ ४१ ॥
जो मेष अपसरण करता है इसमें शत्रुको प्रहार करनेकाही कारण है, सिंहभी क्रोधसे जब हाथीके ऊपरको धावमान होता है तब सकुचित होता है, हृदयमें वैर रखनेवाले गूढ मन्त्रके उपचारवाले महात्मा बुद्धिमान् कुछ विचारसेही शत्रुओंके उपद्रव सहन करते हैं ॥ ४१ ॥
अन्यच्च-
औरभी-
बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा देशत्यागं करोति यः ।
युधिष्ठिर इवाप्नोति पुनर्जीवन्स मेदिनीम् ॥ ४२ ॥
बलवान् शत्रुको देखकर जो देश त्यागन करता है वह युधिष्ठिरकी समान जीतेहीजी पृथिवीको प्राप्त होता है ॥ ४२ ॥
(२९८) पञ्चतन्त्रम् ।
युद्धयतेऽहंकृतिं कृत्वा दुर्बलो यो बलीयसा । स तस्य वाञ्छितं कुर्यादात्मनश्च कुलक्षयम् ॥ ४३ ॥
जो दुर्बल अहंकारसे प्रबल शत्रुके साथ युद्ध करता है वह उस (शत्रु) का मनोरथ पूर्ण और अपना कुलक्षय करता है ॥ ४३ ॥
तद्द्बलवताभियुक्तस्य अपसरणसमयोऽयं न सन्धेर्विग्र- हस्य च । एवमनुजीविमन्त्रोऽपसरणस्य”। अथ तस्य वाक्यं समाकर्ण्य प्रजीबिनमाह-“भद्र ! त्वमपि आ- त्मनोऽभिप्रायं वद ?” । सोऽब्रवीत्-“देव ! मम सन्धि- विग्रहयानानि त्रीणि अपि न प्रतिभान्ति विशेषतश्च आसनं प्रतिभाति ।” उक्तञ्च यतः-
सो बलवान्से अभियुक्त होनेसे यह तुम्हारे पयानका समय है । सन्धि विग्रहका नहीं इस प्रकार अनुजीवीका मन्त्र अनुसरणका है”। तब उसके वाक्य सुनकर (वायसराज) प्रजीवीसे बोला,-“भद्र ! तू भी अपने अभिप्रायको कथन कर”। वह बोला,-“देव ! मुझको सन्धि, विग्रह, यान (समयकी प्रतीक्षा करनेको आसन कहते हैं) (१) तीनोंही नही रुचते हैं विशेष कर आसन अच्छा विदित होता है। कारण कहा है कि-
नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति । स एव प्रच्युतः स्थानाच्छुनापि परिभूयते ॥ ४४ ॥
अपने स्थानमें स्थित नक्र गजेन्द्रकोभी खैंचलेता है और अपने स्थानसे च्युत हुआ वही कुत्तेसे भी तिरस्कृत हो जाताहै ॥ ४४ ॥
अन्यच्च- औरभी-
अभियुक्तो बलवता दुर्गे तिष्ठेत्प्रयत्नवान् । तत्रस्थः सुहृदाह्वानं प्रकुर्वीतात्ममुक्तये ॥ ४५ ॥
जो बलवान्से अभियुक्त होकर यत्नसे अपने दुर्गमें स्थित रहता है और वहीं स्थित होकर अपने छुटकारके निमित्त सुहृदोंको बुलावे ॥ ४५ ॥
१ शत्रुके प्रति यात्रा करना ।
भाषाटीकासमेतम् । ( २९९ )
यो रिपोरागमं श्रुत्वा भयसन्त्रस्तमानसः ।
स्वस्थानं सन्त्यजेत्तत्र न स भूयो वसेन्नरः ॥ ४६ ॥
जो शत्रु का आगमन सुनकर, भयसे सन्तस्तमन होकर अपने स्थानको त्यागन कर देता हे वह वहा फिर नहीं बस सकता है ॥ ४६ ॥
दंष्ट्राविरहितः सर्पो मदहीनो यथा गजः ।
स्थानहीनस्तथा राजा गम्यः स्यात्सर्वजन्तुषु ॥ ४७ ॥
डाढसे हीन जैसे सर्प, मदसे हीन जैसे हाथी तैसेही स्थानभ्रष्ट राजा सब जन्तुओंके गम्य होता है ॥ ४७ ॥
निजस्थानस्थितोऽप्येकः शतं योद्धुं सहेन्नरः ।
शक्तानामपि शत्रूणां तस्मात्स्थानं न सन्त्यजेत् ॥ ४८ ॥
अपने स्थानमें स्थित हुआ एकही सौ समर्थ शत्रुओको युद्धमें सहन कर सकता है इस कारण अपना स्थान त्याग न करे ॥ ४८ ॥
तस्माद्दुर्गं दृढं कृत्वा सुभटासारसंयुतम् ।
प्राकारपरिखायुक्तं शस्त्रादिभिरलंकृतम् ॥ ४९ ॥
इस कारण किलेको दृढ अपने योधाओंके बलसे सयुक्त पर कोटा खाईसे-युक्त शस्त्रादिसे अलंकृत कर ॥ ४९ ॥
तिष्ठ मध्यगतो नित्यं युद्धाय कृतनिश्चयः ।
जीवन्सम्प्राप्स्यसि क्ष्मान्तं मृतो वा स्वर्गमेष्यसि ॥ ५० ॥
युद्धके निमित्त निश्चय करके उसके मध्यमें नित्यही स्थित हो जीनेसे सम्पूर्ण पृथ्वीकी प्राप्ति और मरनेपर स्वर्ग प्राप्त होगा ॥ ५० ॥
अन्यच्च-
औरभी-
बलिनापि न बध्यन्ते लघवोऽप्येकसंश्रयाः ।
विपक्षेणापि मरुता यथैकस्थानवीरुधः ॥ ५१ ॥
कहा है कि, यदि लघु एकताको प्राप्त हो जावै तो बलवानसे नहीं बध सक्ते-जैसे प्रतिकूल वायुसे एक स्थानके वृक्ष ॥ ५१ ॥
महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः ।
प्रसह्य इव वातेन शक्यो धर्षयितुं यतः ॥ ५२ ॥
( ३०० ) पञ्चतन्त्रम् ।
महान् इकला वृक्ष बलवान् और प्रतिष्ठित हो उसको भी बलसे वायु सहसा घर्षण कर सकती है ॥ ५२ ॥
अथ ये संहता वृक्षाः सर्वतः सुप्रतिष्ठिताः ।
न ते शीघ्रेण वातेन हन्यन्ते ह्येकसंश्रयात् ॥ ५३ ॥
और जो मिले हुए वृक्ष सब ओरसे प्रतिष्ठित हैं उन्हें इकट्ठे होनेसे एक साथ वायु प्रहार नहीं कर सकती ॥ ५३ ॥
एवं मनुष्यमेकं च शौर्येणापि समन्वितम् ।
शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते हिंसन्ति च ततः परम् ॥ ५४ ॥
इसी प्रकार शूरतासे युक्त इकले मनुष्यको शत्रु तिरस्कारके योग्य मानते हैं और उसका वधभी करलेते हैं ॥ ५४ ॥
एवं प्रजीविमन्त्र इदमासनसंज्ञकम्” । एतसमाकर्ण्य चिरञ्जीविनं प्राह,–“भद्र ! त्वमपि स्वाभिप्रायं वद?” । सोऽब्रवीत्–“देव ! षाड्गुण्यमध्ये मम संश्रयः सम्यक् प्रतिभाति । तत् तस्य अनुष्ठानं कार्य्यम् । उक्तञ्च–
इस प्रकार प्रजीवीका यह मंत्र आसनसंज्ञक है”। यह सुनकर वह चिरंजीवीसे बोला,–“भद्र ! तुम भी अपना अभिप्राय कहो”। वह बोला,–“देव ! ( सन्धी आदि ) छः गुणोंके बीचमें मुझे ( १ ) संश्रयही भला विदित होता है । सो उसकाही अनुष्ठान करना चाहिये । कहा है–
असहायः समर्थोऽपि तेजस्वी किं करिष्यति ।
निर्वाते ज्वलितो वह्निः स्वयमेव प्रशाम्यति ॥ ५५ ॥
समर्थ तेजस्वी यदि असहाय हो तो क्या कर सकता है वातरहित स्थानमें प्रज्वलित अग्नि आपही शान्त हो जायगी ॥ ५५ ॥
सङ्गतिः श्रेयसी पुंसां स्वपक्षे च विशेषतः ।
तुषैरपि परिभ्रष्टा न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ॥ ५६ ॥
पुरुषोंको अपने पक्षकी संगति करनी विशेष कर कल्याणकारक है भूसेसे रहित हुए चावल उगनेको समर्थ नहीं होते ॥ ५६ ॥
१ बलवानसे अभियुक्त हो प्रवलको आश्रय करना ।
भाषाटीकासमेतम् । ( ३०१ )
तदत्रैव स्थितेन त्वया कश्चित् समर्थः समाश्रयणीयः । यो विपत्प्रतीकारं करोति । यदि पुनस्त्वं स्वस्थानं त्यक्त्वा ऽन्यत्र यास्यसि, तत् कोऽपि ते वाङ्मात्रेणापि सहायत्वं न करिष्यति । उक्तञ्च यतः-
सो यहाँ स्थित होकर तुम किसी समर्थका आश्रय करो जो विपत्तिका प्रतीकार करे । और जो तुम अपने स्थानको त्यागनकर अन्यत्र चले जाओगे । तो कोई तुम्हारी वाणी मात्रसे भी सहाय न करेगा । कहा है-
वनानि दहतो वह्नेः सखा भवति मारुतः ।
स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति सौहृदम् ॥ ५७ ॥
अग्निके वन जलानेमें पवन उसका सखा होता है और दीपका वही नाश करता है दुर्बलतामें कौन किसका मित्र होता है ॥ ५७ ॥
अथवा न एतत् एकान्तं यद्वलिनमेकं समाश्रयेत् । लघूनामपि संश्रयो रक्षायै एव भवति । उक्तञ्च यतः-
और यही सिद्धान्त नहीं कि, बलीका आश्रय किया जाय लघुओंका भी आश्रय रक्षाके निमित्त होता है । कारण कहा है-
संघातवान्यथा वेणुर्निबिडो वेणुभिर्वृतः ।
न शक्यः स समुच्छेत्तुं दुर्बलोऽपि तथा नृपः ॥ ५८ ॥
बासोंसे आकीर्ण समूहका अवलम्बी सघन वेणु जैसे उच्छेदन नहीं हो सकता तैसेही दुर्बल राजा ॥ ५८ ॥
यदि पुनरुत्तमसंश्रयो भवति तत्किमुच्यते । उक्तञ्च-
और जो फिर उत्तम पुरुषका आश्रय हो तो क्या कहना । कहा है-
महाजनस्य सम्पर्कः कस्य नोन्नतिकारकः ।
पद्मपत्रस्थितं तोयं धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ॥ ५९ ॥
महाजनोंका सम्पर्क किसको उन्नति नहीं करता है पद्मपत्रमें रक्खा हुआ जलभी मोतीकी समान कान्ति धारण करता है ॥ ५९ ॥
तदेवं संश्रयं विना न कश्चित् प्रतीकारो भवति । तस्मात् संश्रयः कार्य इति मेऽभिप्रायः । एवं चिरञ्जीविमन्त्रः”। अथ एवमभिहिते स मेघवर्णो राजा चिरं-
( ३०२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
न्तनं पितृसचिवं दीर्घायुषं सकलनीतिशास्त्रपारङ्गतं स्थिरजीविनामानं प्रणम्य प्रोवाच-“तात ! यत् एते मयाः पृष्टाः सचिवाः तावदत्र स्थितस्यापि तव परीक्षार्थं, येन त्वं सकलं श्रुत्वा यदुचितं तन्मे समादिशसि। तत् यद्युक्तं भवति तत्समादेश्यम्”। स आह-“वत्स! सर्वैरपि एतैर्नीतिशास्त्राश्रयमुक्तं सचिवैः । तदुपयुज्यते स्वकालोचितं सर्वमेव, परमेष द्वैधीभावस्य कालः। उक्तञ्च-
सो संश्रयके बिना किसीका प्रतीकार नहीं होता । इस कारण संश्रय करना चाहिये ऐसा मेरा अभिप्राय है । यह चिरजीवीका मंत्र है।' ऐसा कहनेपर वह मेघवर्ण राजा पुराने पिताके मंत्री दीर्घायुवाले सकल नीतिशास्त्रके पारगामी स्थिरजीवीनामवालेको प्रणाम कर बोला,–“तात ! इतने मंत्रियोंसे जो आपके स्थितने मैने पूछा है, सो परीक्षाके निमित्त जिससे तुम सब सुनकर जो मेरे योग्य हो सो कहो जो युक्त हो सो तुम आज्ञादो” वह बोला-“वत्स! इन सबों मंत्रियोंने ही नीतिशास्त्रका आश्रय कहाहै । सो अपने कालके अनुसार सबही उचित है। परन्तु यह द्वैधी ( १ ) भावका समय है । कहाहै-
अविश्वासं सदा तिष्ठेत्सन्धिना विग्रहेण च । द्वैधीभावं समाश्रित्य नैव शत्रौ बलीयसि ॥ ६० ॥
संधि और विग्रहसे सदा अविश्वाससे स्थित रहे किन्तु प्रबल शत्रुमें द्वैधीभावको प्राप्त होकर अविश्वासमे स्थित नरहे (द्वैधीभावसे शत्रु) जीते जाते हैं॥६०॥
तच्छत्रुं विश्वास्य अविश्वस्तैर्लोभं दर्शयद्भिः सुखेन उच्छिद्यते रिपुः । उक्तञ्च-
सो शत्रुको विश्वास देकर लोभके दिखानेवाले अविश्वासियोंसे शत्रु सुखसे उच्छेदको प्राप्तहोताहै, कहाहै-
उच्छेद्यमपि विद्वांसो वर्द्धयन्त्यरिमेकदा । गुडेन वर्द्धितः श्लेष्मा सुखं वृद्धया निपात्यते ॥ ६१ ॥
१ संदिग्धहोकर स्थित रहना ।
भाषाटीकासमेतम् । ( ३०३ )
पंडित जन नाश करने योग्य शत्रुकोभी बढाते हैं कारण कि, गुडसे वृद्धिको प्राप्त हुआ कफ सुखसे निपातन कियाजाताहै ( इसी प्रकार प्रथम विश्वासको उत्पन्न कर शत्रुको बढावे पीछे मार डाले ) ॥ ६१ ॥
तथाच-
तैसेही-
स्त्रीणां शत्रोः कुमित्रस्य पण्यस्त्रीणां विशेषतः ।
यो भवेदेकभावेन न स जीवति मानवः ॥ ६२ ॥
स्त्रीका, शत्रु का, कुमित्रका विशेषकर वेश्याओका जो मित्र होता है वह मनुष्य जीता नहीं है ॥ ६२ ॥
कृत्यं देवद्विजातीनामात्मनश्च गुरोस्तथा ।
एकभावेन कर्त्तव्यं शेषं द्वैधं समाश्रितम् ॥ ६३ ॥
देवता द्विज अपना और गुरु इनसे निरन्तर एकभावसे रहना चाहिये और शेष कृत्य द्वैधीभावसे करना चाहिये ॥ ६३ ॥
एको भावः सदा शस्तो यतीनां भावितात्मनाम् ।
स्त्रीलुब्धानां न लोकानां विशेषेण महीभृताम् ॥ ६४ ॥
ज्ञानीयतियोंको सदा एकभावसे रहना चाहिये और विशेषकर स्त्री लुब्धक तथा राजाओंको एकभाव नहीं करना चाहिये ॥ ६४ ॥
तद्वैधीभावं संश्रितस्य तव स्वस्थाने वासो भविष्यति लोभाश्रयाच्च शत्रुमुच्चाटयिष्यसि । अपरं यदि किञ्चित् छिद्रं तस्य पश्यसि तद्गत्वा व्यापादयिष्यसि” मेघवर्ण आह-“तात ! मया सोऽविदितसंश्रयः, तत् कथं तस्य छिद्रं ज्ञास्यामि”। स्थिरजीवी आह-“वत्स न केवलं स्थानं छिद्राण्यपि तस्य प्रकटीकरिष्यामि प्रणि- धिभिः । उक्तञ्च-
सो द्वैधीभावको प्राप्त होकर तुम्हारा इसी स्थानमे निवास होगा लोभके आश्रयसे शत्रुको उच्चाटन करसकोगे । और यदि किसी प्रकार उसका छिद्र देखो तो जाकर मार डालना”। मेघवर्ण बोला-‘तात मुझे उसके आश्रयकी
( ३०४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
खबर नहीं । सो कैसे उसका छिद्र जानूं”। स्थिरजीवी बोला-“वत्स ! स्थानही नहीं उसका छिद्रभी दूतोंद्वारा प्रगट करूंगा । कहाहै-
गावो गन्धेन पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति वै द्विजाः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ ६५ ॥
गौ गन्धसे देखती हैं, ब्राह्मण वेदसे देखते हैं, राजा दूतोंसे देखते हैं, दूसरे जन नेत्रोंसे देखते हैं ॥ ६५ ॥
उक्तञ्चात्र विषये,-
इस विषयमें कहाहै-
यस्तीर्थानि निजे पक्षे परपक्षे विशेषतः । गुप्तैश्चारैर्नृपो वेत्ति न स दुर्गतिमाप्नुयात् ॥ ६६ ॥
जो दूतों द्वारा अपने पक्षके तीर्थ ( अठारह स्थान ) जानता है वह राजा दुर्गतीको प्राप्त नहीं होता ॥ ६६ ॥”
मेघवर्ण आह-“तात ! कानि तीर्थानि उच्यन्ते कति संख्यानि च, कीदृशाः गुप्तचराः, तत्सर्वं निवेद्यताम्” इति । स आह-“अत्र विषये भगवता नारदेन युधिष्ठिरः प्रोक्तः।यच्छत्रुपक्षेऽष्टादशतीर्थानि स्वपक्षे पञ्चदश। त्रिभिः त्रिभिः गुप्तचरैस्तानि ज्ञेयानि । तैः ज्ञातैः स्वपक्षः परपक्षश्च वश्यो भवति । उक्तञ्च नारदेन युधिष्ठिरं प्रति-
मेघवर्ण बोला,-“तात ! तीर्थ किनको कहते हैं ? उनकी कितनी संख्या है ? गुप्तचर कैसे होते हैं सो आप कहिये” वह बोला-“इस विषयमे भगवान् नारदने युधिष्ठिरसे कहाहै । कि, शत्रुपक्षमें अठारह तीर्थ अपने पक्षमें पन्द्रह होते हैं । तीन २ गुप्त चरोंसे जानने चाहिये । उनके ज्ञानसे अपना पराया पक्ष वशमें होता है । नारदने युधिष्ठिरसे कहा है-
कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दशपंच च । त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ ६७ ॥
तीन २ गूढ दूतोंसे शत्रुपक्षमें अठारह और अपने पक्षमें पन्द्रह तीर्थ जानना ॥ ६७ ॥
भाषाटीकासमेतम् । ( ३०५ )
तीर्थशब्देन अयुक्तकर्माभिधीयते तद्यदि तेषां कुत्सितं भवति तत्स्वामिनोऽभिघाताय भवति । प्रधानं भवति तद्वृद्धये स्यादिति । तद्यथा-मन्त्री पुरोहितः सेनापतिर्युवराजो दौवारिकोऽन्तर्वासिकः प्रशासकः समाहर्तृसन्निधातृप्रदेष्टृज्ञापकाः साधनाध्यक्षो गजाध्यक्षः कोशाध्यक्षो दुर्गपालकरपालसीमापालप्रोत्कटभृत्याः एषां भेदेन द्राक् रिपुः साध्यते स्वपक्षे च देवी जननी कंचुकी मालिकः शय्यापालकः स्पर्शाध्यक्षः सांवत्सरीको भिषग्जलवाहकः ताम्बूलवाहकः आचार्योऽङ्गरक्षकः स्थानचिन्तकः छत्रधरो विलासिनी एषां वैरद्वारेण स्वपक्षे विघातः । तथा च-
तीर्थशब्दसे शत्रुके जय करनेका उपायस्वरूप कर्म जानना । सो यदि यह कर्म उनका कुत्सितहो तो स्वामीके नाशके निमित्त होताहै । प्रधान हो तो उसकी वृद्धिके निमित्त होता है । सो जैसे मन्त्री, पुरोहित, सेनापति, युवराज, द्वारपाल, अन्त पुरचारी, शासनकर्ता, करसंग्रहकर्ता, सदा निकटवर्ती, प्रदेष्टा ( प्रदर्शक ), ज्ञापक ( सम्वादलेजानेवाला ), साधनाध्यक्ष ( सेनापति ), गजाध्यक्ष, खजांची, दुर्गरक्षक, कररक्षक, सीमापालक, प्रबल कर्मचारी इनके भेदसे शीघ्रही शत्रु वशीभूत होजाताहै। और अपने पक्षमें रानी, माता, कंचुकी, अन्त.पुरचारी वृद्ध, ( विप्रगुणोंसे युक्त ), मालाकार, सेजकी रक्षाकरनेवाला, स्पर्शाध्यक्ष ( सुगन्धि-लगानेवाला ), ज्योतिषी, वैद्य, पनिहारा, ताम्बूलदाता, गुरु, शरीररक्षक, स्थानके सद् असद्का ज्ञाता, छत्रधारण करनेवाला, वेश्या इनके वैरविरोधसे निजपक्षका घात होताहै । तथाच-
वैद्यसांवत्सरिकाचार्याः स्वपक्षेऽधिकृताश्चराः ।
यथाहितुण्डिकोन्मत्तः सर्वं जानन्ति शत्रुबु ॥ ६८ ॥
वैद्य, ज्योतिषी, गुरु, अपने पक्षके अधिकारी चर, आहितुण्डिकसे उन्मत्त विप्रवैद्य गूढचारी शत्रुका सब भेद जानते हैं ॥ ६८ ॥
तथाच-
तैसेही-
२०
( ३०६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
कृत्याकृत्यविदस्तीर्थेष्वन्तःप्रणिधयः पदम् । विदांकुर्वन्तु महतस्तलं विद्विषदम्भसः ॥ ६९ ॥”
कार्यके जाननेवाले गूढचर उक्त मंत्रादि अठारह स्थानोंमें अन्तर पदकरके महान् शत्रुरूपी जलके तलको जाने ॥ ६९ ॥”
एवं मन्त्रिवाक्यमाकर्ण्य अत्रान्तरे मेघवर्ण आह,—“तात ! अथ किं निमित्तमेवंविधं प्राणान्तिकं सदैव वायसोलूकानां वैरम् ?” । स आह,—“वत्स ! कदाचित् हंसशुकवककोकि-लचातकोलूकमयूरकपोतपारावतविष्किरप्रभृतयः सर्वेऽपि पक्षिणः समेत्य सोद्वेगं मन्त्रयितुमारब्धाः । “अहो ! अस्माकं तावद्वैनतेयो राजा—स च वासुदेवभक्तः न कामपि चिन्तामस्माकं करोति । तद् किं तेन वृथा स्वामिना यो लुब्धकपाशैः नित्यं निबध्यमानानां न रक्षां विधत्ते । उक्तञ्च—
इसप्रकार मंत्रि के वाक्यको सुनकर इसी समय मेघवर्ण बोला,—“तात ! किस निमित्त इसप्रकार प्राणहारी सदाका वायस उलूकोंका वैर है ?” वह बोला,—“वत्स ! एक समय हंस, तोत, बगले, कोकिल, चातक, उलूक, मयूर, कपोत, पारावत, विष्किर ( चिड़िया ), आदि सब पक्षी मिलकर उद्वेग सहित सम्मति करने लगे “अहो ! हमारे गरुड़ राजा हैं, वह वासुदेवके भक्त हैं हमारी कुछभी चिन्ता नहीं करते हैं, सो उस वृथा स्वामीसे क्या है जो लुब्धकोंके जालसे नित्य बंधेहुए हमारी रक्षा नहीं करते । कहाहै—
यो न रक्षति वित्रस्तान्पीड्यमानानपरैः सदा । जन्तून्पार्थिवरूपेण स कृतान्तो न संशयः ॥ ७० ॥
जो शत्रुसे पीडित हुए भृत्योंकी रक्षा नहीं करता है तथा भयभीत जनोंकी जो रक्षा नहीं करता इसमें सन्देह नहीं वह राजा कालरूपहै ॥ ७० ॥
यदि न स्यान्नरपतिः सम्यङ्नेता ततः प्रजाः । अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौरिव ॥ ७१ ॥
जो राजा भलीप्रकार शिक्षाकरनेवाला न हो तो प्रजा बिना मल्लाहके सागरमें नावकी समान पीडित होती है ॥ ७१ ॥
भाषाटीकासमेतम्। (३०७)
षडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ ७२ ॥
अरक्षितारं राजानं भार्या चाप्रियवादिनीम्।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ ७३ ॥
पुरुष सागरमें टूटी हुई नावकी समान इन छःको त्यागदे प्रकृष्ट वाक्यसे रहित आचार्य, अध्ययनसे रहित ऋत्विज, अरक्षिता राजा, अप्रिय वचन बोलनेवाली भार्या, ग्रामलुब्ध गोपाल और वनकी इच्छा करनेवाले नापित ये अवश्य त्याज्य हैं ॥ ७२ ॥ ७३ ॥
तत् सञ्चिन्त्य अन्यः कश्चित् राजा विहङ्गमानां क्रियताम्" इति । अथ तैः भद्राकारमुलूकमवलोक्य सर्वैरभिहितम् । "यत् एष उलूको राजा अस्माकं भविष्यति तदानीद्यन्तां नृपाभिषेकसम्बन्धिनः सम्भाराः" इति । अथ साधिते विविधतीर्थोदके, प्रगुणीकृतेऽष्टोत्तरशतमूलिकासंघाते, प्रदत्ते सिंहासने, वर्त्तिते सप्तद्वीपसमुद्रभूधरविचित्रे धरित्रीमण्डले, प्रसारिते व्याघ्रचर्मणि, आपूरितेषु हेमकुम्भेषु दीपेषु वाद्येषु च सज्जीकृतेषु दर्पणादिषु माङ्गल्यवस्तुषु, पठत्सु बन्दिमुख्येषु, वेदोच्चारणपरेषु समुदितमुखेषु ब्राह्मणेषु, गीतपरे युवतीजने, आनीतायामग्रमहिष्यां कृकालिकायामुलूकोऽभिषेकार्थं यावत् सिंहासने उपविशति तावत् कुतोऽपि वायसः समायातः। सोऽचिन्तयत, "अहो ! किमेष सकलपक्षिसमागमो महोत्सवश्च"। अथ ते पक्षिणः तं दृष्ट्वा मिथः प्रोचुः—"पक्षिणां मध्ये वायसः चतुरः श्रूयते । उक्तञ्च—
सो विचारकर और कोई विहंगमोंका राजा करो"। तब उन सबने शोभन अङ्गवाले उलूकको देखकर कहा—"कि यह उलूक हमारा राजा होगा, सो राज्याभिषेक सम्बन्धी सामग्री लाओ"। तब अनेक तीर्थोंके जल लानेपर और १०८ एकसौ आठ औषधियोंके प्राप्त होनेपर, दिये सिंहासनमें बर्तनेमें, सात द्वीप समुद्र पर्वतके विचित्र धरणीमण्डलमें व्याघ्रचर्मके फैलानेमें, भरे सुवर्ण कुम्भोंके धरे जाने तथा दीपक बलने और बाजोंके बजनेमें, तथा दर्पण आदि
( ३०८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
मंगल वस्तुओके सजनेमे, बंदी मुख्य जनोंके पढने, वेदोच्चारणमें तत्पर उदित मुख ब्राह्मणोंके होनेमें, स्त्रीजनोंके गीत गानेमें, प्रधान पटरानी कृकालिकाके लानेमें, उलूक अभिषेकके निमित्त जबतक सिंहासनपर बैठताहै, तबतक कहींसे एक वायस आगया वह विचारनेलगा । “अहो ! क्या यह सम्पूर्ण पक्षियोंके समागमका महोत्सवहै” । तब यह पक्षी उसे देखकर परस्पर कहनेलगे–“पक्षियोंके मध्यमे वायस चतुर सुना जाताहै । कहाहै–
नराणां नापितो धूर्त्तः पक्षिणां चैव वायसः । दंष्ट्रिणाञ्च शृगालस्तु श्वेतभिक्षुस्तपस्विनाम् ॥ ७४ ॥
नरोंमे नाई, पक्षियोंमे वायस, डाढवालोंमें शृगाल, तपस्वियोंमें श्वेतभिक्षु–धूर्तहै ॥ ७४ ॥
तदस्यापि वचनं ग्राह्यम् । उक्तञ्च–
सो इसका वचनभी ग्रहणकरना चाहिये । कहाहै–
बहुधा बहुभिः सार्द्धं चिन्तिताः सुनिरूपिताः । कथञ्चिन्न विलीयन्ते विद्वद्भिश्चिन्तिता नयाः ॥ ७५ ॥”
अनेक प्रकार बहुतोंके साथ विचारकर निरूपण की तथा विद्वानोंसे विचारी हुई नीति किसी प्रकारसेभी विकारको प्राप्त नहीं होती ॥ ७५ ॥”
अथ वायसः समेत्य तानाह,—“अहो ! किं महाजनसमाग्मोऽयं परममहोत्सवश्च” । ते प्रोचुः—“भो ! नास्ति कश्चिद्विहङ्गनानां राजा । तदस्य उलूकस्य विहङ्गराज्याभिषेको निरूपितस्तिष्ठति समस्तपक्षिभिः । तत् त्वमपि स्वमतं देहि, प्रस्तावे समागतोऽसि” । अथ असौ काको विहस्य आह—“अहो ! न युक्तमेतत् यन्मयूरहंसकोकिलचक्रवाकशुककारण्डवहारीतसारसादिषु पक्षिप्रधानेषु विद्यमानेषु दिवान्धस्य अस्य करालवक्त्रस्य अभिषेकः क्रियते । तन्नैतत् मम मतम् । यतः–
तब काक मिलकर उनसे बोला—“अहो ! यह क्या महाजनोंका समागम परम महोत्सवहै ? ” । वे बोले—“भो ! कोई पक्षियोंका राजा नहीं है । सो इस उलूकको विहंगमोंके राज्यमें अभिषेक निरूपण किया है समस्त पक्षियोंसे
भाषाटीकासमेतम् । (३०९)
(सत्कृत) स्थित है। सो तूभी अपना मतदे। कारण कि, प्रसङ्गके प्रारंभमें आयाहै"। तब यह काक हँसकर बोला- "अहो ! यह तो बात ठीक नहीं जो मोर, हंस, कोकिला, चक्रवाक, शुक, कारण्डव, हरियल, सारस आदि प्रधान पक्षियोंकी विद्यमानतामे दिनमें अन्धे इस भयंकर मुखको अभिषेक करतेहो। सो मेरी इसमें सम्मति नहीं।
वक्रनासं सुजिह्माक्षं क्रूरमप्रियदर्शनम् । अक्रुद्धस्येदृशं वक्त्रं भवेत्क्रुद्धस्य कीदृशम् ॥ ७६ ॥
कुटिल नासिका, क्रूरनेत्र, स्वभावसे कुटिल, अप्रिय दर्शन, विना क्रोध किये भी इसका मुख ऐसाहै, क्रोध करेगा तो कैसा होगा ॥ ७६ ॥
तथाच-
तैसेही-
स्वभावरौद्रमत्युग्रं क्रूरमप्रियवादिनम् । उलूकं नृपतिं कृत्वा का नः सिद्धिर्भविष्यति ॥ ७७ ॥
स्वभावसे रौद्र, अतिउग्र, क्रूर, अप्रियवादी उलूकको राजा करके हमारी क्या सिद्धि होगी ? ॥ ७७ ॥
अपरं वैनतेये स्वामिनि स्थिते किमेष दिवान्धः क्रियते राजा, तत् यद्यपि गुणवान् भवति तथापि एकस्मिन् स्वामिनि स्थिते नान्यो भूपः प्रशस्यते ।
और फिर स्वामी गरुडके स्थित होनेमे क्यों यह दिनका अंधा राजा किया जाता है, यदि गुणवान्भी हो तथापि एक स्वामीके स्थित होनेमें दूसरा राजा नहीं श्लाघनीय होसकता-
एक एव हितार्थाय तेजस्वी पार्थिवो भुवः । युगान्त इव भास्वन्तो बहवोऽत्र विपत्तये ॥ ७८ ॥
तेजस्वी राजा एकही पृथ्वीके हितकरनेमें नियुक्त होताहै बहुतोंके परस्पर द्वेषसे प्रजाका उच्छेद होताहै ॥ ७८ ॥
तत् तस्य नाम्नापि यूयं परेषामगम्या भविष्यथ । उक्तञ्च-
सो तुम उनके नामसे शत्रुओंको दुर्धर्ष होरहे हो। कहा है-
गुरूणां नाममात्रेऽपि गृहीते स्वामिसम्भवे । दुष्टानां पुरतः क्षेमं तत्क्षणादेव जायते ॥ ७९ ॥
( ३१० ) पञ्चतन्त्रम् ।
स्वामी सम्बन्धी बडे पुरुषोंका नाममात्र ग्रहण करनेमेंभी दुष्टोंके आगे उसी समय क्षेम होजातीहै ॥ ७९ ॥
तथाच-
तैसेही-
व्यपदेशेन महतां सिद्धिः सञ्जायते परा ।
शशिनो व्यपदेशेन वसन्ति शशकाः सुखम् ॥ ८० ॥”
तथा बडे पुरुषोंके व्याजसे बडी सिद्धि होतीहै चन्द्रमाके नामसे खरगोश प्रसन्न ( सुखी ) रहते हैं ॥ ८० ॥”
ते ऊचुः-“कथमेतत् ?” स आह-
वे बोले-“यह कसी कथाहै ?” वह बोला-
कथा १.
कस्मिंश्चित् वने चतुर्दन्तो नाम महागजो यूथाधिपः प्रतिवसति स्म । तत्र कदाचित् महती अनावृष्टिः सञ्जाता प्रभूतवर्षाणि यावत् । तथा तडागह्रदपल्वलसरांसि शोषमुपगतानि । अथ तैः समस्तगजैः स गजराजः प्रोक्तः-“देव ! पिपासाकुला गजकलभा मृतप्राया अपरे मृताश्च । तत् अन्विष्यतां कश्चित् जलाशयो यत्र जलपानेन स्वस्थतां व्रजन्ति” । ततश्चिरं ध्यात्वा तेन अभिहितम्-“अस्ति महान् ह्रदो विविक्ते प्रदेशे स्थलमध्यगतः पातालगङ्गाजलेन सदैव पूर्णः । तत् तत्र गम्यताम्” इति । तथानुष्ठिते पञ्चरात्रमुपसर्पद्भिः समासादितः तैः स ह्रदः । तत्र स्वेच्छया जलमवगाह्य अस्तमनवेलायां निष्क्रान्तास्तस्य च ह्रदस्य समन्तात् शशकबिला असङ्ख्याः सुकोमलभूमौ तिष्ठन्ति । तेऽपि समस्तैरपि तैर्गजैरितस्ततो भ्रमद्भिः परिभग्नाः। बहवः शशका भग्नपादशिरोग्रीवा विहिताः केचिन्मृताः केचिज्जीवशेषा जाताः । अथ गते तस्मिन् गजयूथे शशकाः सोद्वेगा गजपादक्षुण्णसमावासाः केचिद्भग्नपादा अन्ये जर्जरितकले-
भाषाटीकासमेतम् । ( ३११ )
वरा रुधिराप्लुता अन्ये हतशिशवो बाष्पापिहितलोचनाः समेत्य मिथो मन्त्रं चक्रुः । "अहो ! विनष्टा वयम्, नित्यमेव एतद्गजयूथमागमिष्यति यतो नान्यत्र जलमस्ति । तत् सर्वेषां नाशो भविष्यति । उक्तञ्च-
किसी एक वनमें चतुर्दन्त नामक महागज़ यूथाधिपति रहताथा । वहा कभी बड़ी अनावृष्टि कितने वर्षोंतक रही । उससे तडाग, ह्रद छोटे सरोवर सूख-गये । तब उन सम्पूर्ण हाथियोंने उस गजराजसे कहा- "देव ! प्याससे व्याकुल हाथियोंके बच्चे मृतवत् हो गये हैं और कुछ मरगये हैं । सो कोई जलाशय खोजा जहा जल पानकर स्वस्थताको प्राप्त हो जाय । तब चिरकालतक ध्यान-कर उसने कहा- "है एक महान् ह्रद एकान्त स्थानमें स्थलके मध्यदेशमें पाताल-गंगाके जलसे सदा पूर्ण रहताहै सो वहा चलो" ऐसा करने पर पाच रातमें उस सरोवरमे प्राप्तहुए । वहा स्वेच्छासे जलमें अवगाहन कर सन्ध्यासमय उसमेंसे निकले । उस ह्रदके चारो ओर शशकोके असंख्य बिल कोमल भूमिमें स्थितहैं । वे संपूर्ण इधर उधर घूमते हुए भग्न होगये बहुतसे खरगोश भग्नपाद शिर गर्दनवाले होगये कोई मरगये कोई जीवनशेषवाले होगये । तब उस गजयूथके जानेमें खरगोश उद्वेगयुक्त हाथीके पैरोंसे दलित संश्रयवाले कोई भग्नचरण कोई जर्जरित शरीरवाले रुधिरसे व्याप्त कोई बालकोके मरनेसे नेत्रोंमे आंसूभरे मिल-कर परस्पर सम्मति करने लगे । "अहो ! हम नष्ट हुए जो नित्यही यह गज-समूह यहा आवैगा क्योंकि और जगह जल नहींहै । कहाहै-
स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजङ्गमः ।
हसन्नपि नृपो हन्ति मानयन्नपि दुर्जनः ॥ ८१ ॥
हाथी स्पर्श करते ही मारता है, सर्प सूंघतेही मारता है, हँसतेही राजा मारता है मान करतेही दुर्जन मारता है ॥ ८१ ॥
तच्चिन्त्यतां कश्चिदुपायः," तत्रैकः प्रोवाच- "गम्यतां देशत्यागेन, किमन्यत्, उक्तञ्च मनुना व्यासेन च-
सो कोई उपाय विचारो" उसमेंसे एक बोला,- "देशत्याग कर चले जाओ और क्या है । मनु और व्यासने कहा है-
( ३१२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ ८२ ॥
कुलके वास्ते एकको त्यागन करे, ग्रामके वास्ते कुलको त्यागदे देशके वास्ते ग्रामको त्यागदे अपने निमित्त पृथिवीको त्यागदे ॥ ८२ ॥
क्षेम्यां शस्यप्रदां नित्यं पशुवृद्धिकरीमपि ।
परित्यजेन्नृपो भूमिमात्मार्थमविचारयन् ॥ ८३ ॥
कल्याणवाली, शस्य देनेवाली, नित्य पशुकी वृद्धि करनेवाली भी भूमिको राजा बिना विचारे अपने निमित्त त्यागदे ॥ ८३ ॥
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ ८४ ॥
आपत्तिके निमित्त धनकी रक्षा करे, धनोंसेभी स्त्रीकी रक्षा करे, अपनी आत्माको सदा स्त्री और धनसे रक्षाकरे ॥ ॥ ८४ ॥”
ततश्च अन्ये प्रोचुः-“भोः ! पितृपैतामहं स्थानं न शक्यते सहसा त्यक्तुम् । तत् क्रियतां तेषां कृते काचित् विभीषिका यत् कथमपि दैवात् न समायान्ति । उक्तञ्च-
तब और बोले-“भो ! पितृ पितामहका स्थान एक साथ त्यागन नहीं हो सक्ता है सो उनके निमित्त कोई भय देना चाहिये जो किसी प्रकार भाग्यसे न आवे । कहा है-
निर्विषेणापि सर्पेण कर्तव्या महती फणा ।
विषं भवतु मा वास्तु फणाटोपो भयङ्करः ॥ ८५ ॥”
निर्वीर्य सर्पकोभी बड़ा फग करना चाहिये विष हो या नहो फणाटोप भयंकर है ॥ ८५ ॥”
अथ अन्ये प्रोचुः-“यदि एवं ततः तेषां महद्विभीषिकास्थानमस्ति येन न आगमिष्यन्ति । सा च चतुरदूतायत्ता विभीषिका । यतो विजयदत्तो नाम राजा अस्मत्स्वामी शशकः चन्द्रमण्डले निवसति तत् प्रेष्यतां कश्चित् मिथ्यादूतो यूथाधिपसकाशं यत् “चन्द्रस्त्वामत्र ह्रदे आगच्छतं निषेधयति यतोऽस्मत्परिग्रहोऽस्य समन्ताद्वसति” एवमभि-
भाषाटीकासमेतम्। ( ३१३ )
हिते श्रद्धेयवचनात् कदाचिन्निवर्तते"। अथ अन्ये प्रोचुः- "यदि एवं तदस्ति लम्बकर्णो नाम शशकः। स च वचनरचनाचतुरो दूतकर्मज्ञः। स तत्र प्रेष्यताम् इति। उक्तञ्च-
तब और बोला- "जो ऐसा है तो उनको महा विभीषिकाका स्थान है जिससे वह न आवेंगे वह भय चतुर दूतके आधीन है जो कि, विजयदत्त नामक राजा हमारा स्वामी खरगोश चन्द्रमण्डलमें निवास करता है। सो भेजो कोई मिथ्या-दूत यूथपतिके पास कि, "चन्द्रमा तुमको इस ह्रदमें आनेका निषेध करता है, जिस कारण कि, हमारे आश्रित इसके चारों ओर निवास करते हैं"। ऐसा कहनेपर श्रद्धावाले वचनसे कदाचित् निवृत्त हो जाय"। और बोले- "जो ऐसा है तो यहा लम्बकर्ण नामवाला खरगोश रहता है, वह वचनरचनामें चतुर दूतके कर्मका जाननेवाला है, इसीको वहा भेजो। कहा है-
साकारो निःस्पृहो वाग्मी नानाशास्त्रविचक्षणः।
परचित्तावमन्ता च राज्ञो दूतः स इष्यते ॥ ८६ ॥
सुन्दर, अवयवसम्पन्न, लोभरहित वाक्पटु नाना शास्त्रमें चतुर पराये चित्तकी बात जाननेवाला दूत राजाओंको करना चाहिये ॥ ८६ ॥
अन्यच्च-
औरभी-
यो मूर्खं लौल्यसम्पन्नं राजद्वारिकमाचरेत्।
मिथ्यावादं विशेषेण तस्य कार्यं न सिद्ध्यति ॥ ८७ ॥
जो मूर्ख लुब्ध मिथ्यावादी दूतको करता है उसका कार्य सिद्ध नहीं होता ॥८७॥
तदन्विष्यतां यदि अस्माद्व्यसनादात्मनां सुनिर्मुक्तिः"। अथ अन्ये प्रोचुः,- "अहो ! युक्तमेतत्। न अन्यः कश्चिदुपायोऽस्माकं जीवितस्य, तथा एव क्रियताम्"। अथ लम्बकर्णो गजयूथाधिपसमीपे निरूपितो गतश्च। तथानुष्ठिते लम्बकर्णोऽपि गजमार्गमासाद्य अगम्यं स्थलमारुह्य तं गजमुवाच- "भो भो दुष्ट गज ! किमेवं लीलया निःशङ्कतया अत्र चन्द्रह्रदे आगच्छसि। तन्न आगन्तव्यं निवर्त्यताम्" इति। तदाकर्ण्य विस्मितमना गज आह- "भोः ! कस्त्वम् !" स आह-
( ३१४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
अहं लम्बकर्णो नाम शशकः चन्द्रमण्डले वसामि । साम्प्रतं भगवता चन्द्रमसा तव पार्श्वे प्रहितो दूतो जानाति एव भवान्, यथार्थवादिनो दूतस्य न दोषः करणीयः दूतमुखाः हि राजानः सर्व एव, उक्तञ्च-
सो इस दुःखसे अपना छुटकारा विचारा जावै”। तब और बोले,-“अहो ! यह तो सत्य है और कोई हमारे जीनेका उपाय नहीं है सो यही करो”। तब लम्बकर्ण हस्तियूथपतिके निकट जानेमें नियुक्त कियागया और गयाभी । तैसा करनेपर लम्बकर्णभी हाथीके मार्गको प्राप्त होकर दुर्गम स्थानमें चढकर उस हाथीसे बोला-“रे दुष्टगज ! क्यों इस प्रकार लीलासे निश्शंक हो इस चन्द्रहृदमें आता है सो अब मतआना लोटजा” यह सुन विस्मित मन हो हाथी बोला-“भो ! तू कौन है ?” वह बोला,-“मैं लम्बकर्ण नाम खरगोश चन्द्रमण्डलमें रहताहूं । इस समय भगवान् चन्द्रमाने तुम्हारे पास दूत बनाकर भेजा है सो तुम जानते हो । यथार्थवादी दूतका दोष नहीं होता है । सब राजा दूतमुखवाले होते हैं । कहा है-
उद्यतेष्वपि शस्त्रेषु बन्धुवर्गवधेष्वपि ।
परुषाण्यपि जल्पन्तो वध्या दूता न भूभुजा ॥ ८८ ॥”
शस्त्रके उठानेपर, बन्धुवर्गके वध होनेपर, कठोर वाक्य कहते हुएभी दूतोंको राजा न मारे ॥ ८८ ॥”
तद् श्रुत्वा स आह-“भोः शशक ! तत्कथय भगवतश्चन्द्रमसः सन्देशं, येन सत्वरं क्रियते”। स आह-“भवता अतीतदिवसे यूथेन सह आगच्छता प्रभूताः शशका निपातिताः। तत् किं न वेत्ति भवान्, यत् मम परिग्रहोऽयम् ? तद्यदि जीवितेन ते प्रयोजनं तदा केनापि प्रयोजनेन अत्र हृदे न आगन्तव्यमिति सन्देशः”। गज आह-“अथ क्व वर्त्तते भगवान् स्वामी चन्द्रः”। स आह “अत्र हृदे साम्प्रतं शशकानां भवद्यूथमथितानां हतशेषाणां समाश्वासनाय समायातः तिष्ठति । अहं पुनः तस्यान्तिकं प्रेषितः”। गज आह-“यदि एवं तद्दर्शय मे तं स्वामिनं येन प्रणम्य अन्यत्र गच्छामि”,
भाषाटीकासमेतम् । ( ३१५ )
शशक आह,-“भो ! आगच्छ मया सह एकाकी येन दर्शयामि”। तथानुष्ठिते शशको निशासमये तं गजं ह्रदतीरे नीत्वा जलमध्ये स्थितं चन्द्रबिम्बमदर्शयत् । आह च,-भो ! एष नः स्वामी जलमध्ये समाधिस्थः तिष्ठति तत् निभृतं प्रणम्य सत्वरं व्रजेति, नोचेत् समाधिभङ्गाद्भूयोऽपि प्रभूतं कोपं करिष्यति” । अथ गजोऽपि त्रस्तमनाः तं प्रणम्य पुन-रनागमनाय प्रस्थितः । शशकाश्च तद्दिनात् आरभ्य सपरि-वाराः सुखेन स्वेषु स्थानेषु तिष्ठन्ति स्म । अतोऽहंब्रवीमि-
यह सुनकर वह बोला,-“भो शशक ! सो भगवान् चन्द्रमाका संन्देशा कहो जिससे शीघ्र किया जाय”। वह बोला,-“आपने कल दिन यूथके सहित आकर बहुतसे खरगोश मार दिये, सो आप क्या नहीं जानते कि, यह मेरा परिग्रह है?। सो यदि जीवनसे तुम्हारा प्रयोजन है तो फिर इस ह्रदमें न आना यही सन्देशा है”। हाथी बोला,-“अब स्वामी चन्द्रमा कहां है”। वह बोला,-“इसी ह्रदमें इस समय तुम्हारे यूथसे मथित हुए खरगोशोंके जो मरनेसे शेष रहे हैं उनको समझानेको यहां आये स्थित हैं। और मुझे तुम्हारे निकट भेजा है”। गज बोला;-"जो ऐसाहै तो मुझे उन स्वामीको दिखाओ जिससे प्रणाम कर मैं अन्यत्र जाऊं"। खरगोश बोला-“भो ! मेरे साथ इकले आइये जिससे मैं दिखाऊं” तैसा करने-पर खरगोश रात्रिके समय उस यूथपतिकू ह्रदके निकट लेजाकर जलमें चन्द्र-विम्बको दिखाता हुआ । और बोलाभी-“भो ! यह हमारा स्वामी जलके मध्य समाधिमें स्थित है सो एकान्तमें प्रणाम कर शीघ्र जाओ । नहीं तो समाधिके भंगसे फिर बडा क्रोध करेगा” । तब हाथी व्याकुल मनसे उसे प्रणाम कर चला गया । खरगोश उस दिनसे लेकर परिवारसहित सुखसे अपने स्थानोंमें रहने लगे, इससे मैं कहता हू कि-
व्यपदेशेन महतां सिद्धिः सञ्जायते परा ।
शशिनो व्यपदेशेन वसन्ति शशकाः सुखम् ॥ ८९ ॥
वडोंके नामसे वडी सिद्धि होती है, देखो चन्द्रमाके नामसे खरगोश सुखसे रहने लगे ॥ ८९ ॥